Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari - Informatika va AT - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	12000UZS
Hajmi	206.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Yanvar 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

5 Sotish

Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari

Sotib olish

KURS ISHI
ZAMONAVIY KOMPYUTERLAR VA ULAMING
ARXITEKTURASI. XOTIRA QURILMASI,
AXBOROTLAMI KIRITISH - CHIQARISH
QURILMALARI .

Reja:
1. Kompyuter turlari. Zamonaviy kompyuterlarning arxitekturasi va strukturasi,
kiritish va chiqarish qurilmalari.
2. Axborotlarga ishlov berish qurilmalari va ulaming tasnifi
3. Imkoniyati cheklangan shahslarning kompyuterdan foydalanishi. Protsessor
texnologiyasi.
4. Axborotlami saqlash qurilmalari. Qattiq disklar, ulaming xavfsizligi va
konfidensialligi (maxfiyligi).
5. Ma’lumotlarni saqlash: bit va bayt. Kompyuter portlari va razyomlari (ulagichlari).

EHMning tarkibidagi arifmetik-mantiqiy, boshqarish, xotira, axborotni kiritish va
chiqarish kabi qurilmalar uning arxitekturasi ni tashkil etadilar.
Universal EHMlar arxitekturasiga qarab quyidagilarga bo’linadi:
Birinchi avlod EHMlari – bu tarkibida tezkor xotira qurilmasi ham bor bo’lgan
“bazaviy EHM”dir. Birinchi avlod (1946-1955-yillarni o’z ichiga oladi va Mustaqil
Davlatlar Hamdo’stligi (MDH) olimlari tomonidan yaratilgan) EHMlarida elektron
sxemalarning barcha elementlari alohida qismlar ko’rinishida tayyorlanar edi. Ularning
ichida eng muhimlari hozirgi paytda eski radio va televizorlarda uchratish mumkin bo’lgan
vakumli elektron lampalar edi. Bunday lampalarning bir nechtasi metall panel shassi ustiga
o’rnatilar, o’z navbatida shassi esa EHM korpusi ichiga joylashtirilar edi. S hu shassining
o’ziga sxemaning boshqa elementlari ham musta h kamlab qo’yilar edi. EHMning o’zi esa
elektron lampali shassilar bilan to’ldirilib tashlangan ko’p sondagi metall shkaflardan iborat
ko’rinishga ega edi. Birinchi avlod mashinalari katta zallarni egallagan holda, yuzlab tonna
og’irlikka ega bo’lib, yuzlab kVt elektr energiyasi hisobiga ishlagan va ularning tezligi
sekundiga 10-20 ming arifmetik amalgacha bo’lgan. Bunday EHMlar jumlasiga MESM,
BESM, Strela, Ural, Minsk-1 kabi EHMlar kiradi. Misol uchun, 1953-yilda yaratilgan
BESM-1 kompyuterida 4000 dona lampa ishlatilgan, 3x5 metr hajmdagi maydonda
joylashgan, tezligi sekundiga 7000 - 8000 amal bo’lib, xotirasi 4096 bayt ma’lumotni qabul
qilgan.
Ikkinchi avlod EHMlari – bu birinchi avlod mashinasidan tarkibida tashqi xotira
qurilmasi ham borligi bilan farq qiladi. Ikkinchi avlod (1955-1965-yillar o’rtalarini o’z
ichiga oladi) EHMlari tranzistorlarning ixtiro qilinishi tufayli paydo bo’ldi. Tranzistorlar
o’lchamlarining radiolampalarga nisbatan ancha kichikligi EHM bloklarini bosma platalar
deb ataluvchi ko’rinishda tayyorlash imkonini beradi. Bunday plata bir tomondan
tranzistorlar va boshqa elementlar joylashtirilib, kleylangan ikkinchi tomondan sirtida sxema
elementlarini bog’lovchi yupqa ko’rinishdagi metall o’tkazgichlar joylashgan plastmassa
plastinkadan iborat bo’lgan.
Tranzistor va platalardan foydalanish radiolampalarga nisbatan kamroq joy egallab,
kamroq energiya sarflar va ishonchliroq ishlar edi. Bu hol EHMni ixchamroq, arzonroq va
tejamliroq qilishga imkon beradi.

Ularning tezligi sekundiga 10 mingdan 100ming arifmetik amalgacha bo’lib, bunday
EHMlarga hozir ishlab chiqarilmayotgan, lekin foydalanib kelinayotgan SA-501 modeli
(AQSH,1959), Stretch (Angliya), «Minsk-2», BESM-6, POP-8, POP-11, SM-3, SM-4,
SM-1420, Ural-1, Ural-16 kabilar kiradi.
Uchinchi avlod EHMlari – bu ikkinchi avlod mashinasidan tarkibida axborot
almashuv qurilmasi (kanal) ham borligi bilan farq qiladi. Kanal tezkor xotira bilan
EHMning tashqi qurilmalari orasida axborot almashuviga imkon beradi. Uchinchi avlod
( 1960-yillarning o’rtasi va 1970- yillar) EHMlarining asosini integral sxemalar tashkil qiladi
(bunday sxemalar birinchi marta AQSHdagi Kaliforniya shtatidagi Santa-Klara shahrida
yaratilgan). Fizika va kimyo sohasidagi tadqiqotlar sxemalarni kremniyning sof kristalidan
yasalgan plastinkaning kichik qismida, bu qismga turli moddalarning kerakli
aralashmasining yupqa qatlamini surtib qo’ygan holda tuzish mumkinligini ko’rsatdi.
Elementlarni birdagina plastinkaning ko’pgina qismlarida ham tashkil qilish mumkin.
Kremniy kristallari ustiga surtilgan ko’p qatlamli moddalar ko’rinishidagi bunday
sxema integral sxema nomini olgan. Bitta kristallda joylashgan dastlabki integral
sxemelarda yuzga yaqin elementlar joylashgan edi. Integral sxemalarning ixtiro qilinishi
EHMning elementlar bazasining keyingi rivoji uchun keng istiqbollar ochib berdi, bu
imkoniyatlardan hozircha to’la foydalanib bo’lingani yo’q. Elektron sxemalarning
ishonchlilik darajasi, ular baholarining arzonlashishi, o’lchamlarning ixchamligi ishlab
chiqarishni avtomatlashtirishga keng imkoniyat yaratdi. Bu avlod EHMlaridagi bir kristallda
mingdan ortiq elementlarni saqlovchi integral sxemalar qo’llanilgan. Ularning tezligi 100
mingdan 1 mln. arifmetik amalgacha bo’lib, bunday EHMlarga «IBM-360» (AQSH,1965)
va ES (Ediniya sistema) oilasiga mansub bo’lgan ES-1022, ES-1035, ES-1055, ES-1060
kabilar kiradi.
To’rtinchi avlod EHMlari – bu uchinchi avlod mashinasidan tarkibida har biri
parallel ravishda ishlay oladigan ikki va undan ko’p protsessorlar borligi bilan farq qiladi.
Cheget, Elburs-2 kabi EHMlar to’rtinchi avlodga mansub. O’z vaqtida Toshkentdagi
“Algoritm” zavodida ishlab chiqarilishi mo’ljallangan Elburs-2 EHM tarkibida har biri
sekundiga 1 mln amaliyotlarni bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan 10 ta protsessori bor.
To’rtinchi avlod (1970 – 1980- yillar) EHMlarida bir kremniy kristallida o’n minglab

o’tkazgich elementlar bo’lgan katta integral sxemalar (BIS-Bolshaya integralnaya sxema)
qo’llaniladi. Bir kremniy kristalida butunlay joylashadigan EHM pro t sessor i ning yaratilishi
XX asrning ajoyib yutug’i bo’ldi. Bunday bir kristalli protsessorlar mikroprotsessorlar
degan nomni oldi. Natijada bitta platada EHMning hamma qurilmalarning elektron
sxemalarini joylashtirish mumkin bo’lib, o’ttiz yil ilgari katta zalni egallagan EHMning o’zi
esa hajmi va narxi bo’yicha foydalanuvchining ish joyida yakka tartibda qo’llashga imkon
yaratib berdi. Natijada shaxsiy EHMlar, cho’ntak va stol mikrokalkulyatori paydo bo’ldi.
Hozirgi paytda ishlash tezligi, xotira sig’imi va boshqa xususiyatlari bo’yicha eng
yuqori bo’lgan «Super EHM» mashinalari tayyorlash imkoniyati paydo bo’ldi. Bunday
EHMlar eng zamonaviy elementlar bazasida tayyorlanib, juda qimmatbaho, lekin bu
mashinalar fan va texnikaning turli sohalarida tengi yo’qdir.Ularning tezligi sekundiga 100
mingdan bir necha million arifmetik amalgacha bo’lib, bunday EHMlar jumlasiga hozirgi
paytda ishlab chiqarishda keng qo’llanilayotgan IBM, DX2-66, Power Macintosh, Pentium
rusumli SHKlar va Respublikamizda ishlab chiqarilgan Toshkent, ta’lim muassasalarida
keng foydalanilgan Agat, Praves kabilar ham kiradi.
Beshinchi avlod EHMlari – bu to’rtinchi avlod mashinasidan tarkibida intellectual
interfeys (bilimlar bazasi, masalalarni avtomatik tarzda yechishning dasturiy ta’minoti va
muloqot protsessori) borligi bilan farq qiluvchi, universal sun’iy tafakkur mashinalaridir.
Kompyuterlar davri 1971 yilda AQShda mikroprotsessorlarni kashf etilganidan
boshlangan desa bo’ladi. Kompyuterlarni ishlab chiqarish avvaliga asosan APPLE airmasi,
keyinchalik (1984 y) esa, IBM firmasi mahsulotlari hisobiga kengayib bordi. Beshinchi
avlod kompyuterlari optik elementlar asosida yaratilishi rejalashtirilayotgan bo’lib, ular
kelajak mahsuli hisoblanadi. Bunda elektr toki lazer nurlari bilan almashtiriladi. Natijada
kompyuterning tuzilishi ham tubdan o’zgaradi. Uning asosiy xususiyatlaridan biri faqat sonli
hisoblashlarni emas, balki axborotni kiritishda analiz qilish usuli bilan fikrlaydigan
axborotlarni ham bajarish imkoniyatiga ega, yani kompyuter bilan muloqot tabiiy maxsus
bilimga ham ega bo’lmog’i kerak. Xulosa qilib aytganda, beshinchi avlod kompyuterlarning
ishlash tamoyili inson tafakkurining faoliyatiga iloji boricha yaqinlashuvchanligi lozim.
Demak, ushbu avlod kompyuterlarning operativ xotirasi sun’iy intellektda tasvirlanishi
kerak. Bundan ko’rinadiki, beshinchi avlod EHMlarini faqatgina bizga ma’lum bo’lgan

hisoblash jarayonlari uchun emas, balki inson faoliyatining turli sohalarida keng ko’lamda
qo’llash mumkin bo’ladi. Ularning tezligi insonning intelektual tezligiga yaqin bo’lib,
bunday kompyuterlar loyihasi ichida Yapon loyixalari birinchi o’rinni egallaydi.
Shaxsiy kompyuterlar (ShK) – hammaboplik va universallik talablarini
qoniqtiruvchi, bir kishi foydalanadigan mikro EHMlardir.
Shaxsiy kompyuterlar hammaboplik va universallik talablarini qondirishi uchun
quyidagi xususiyatlarga ega bo’lishi lozim:
- individual xaridor uchun mos keladigan narxlarda;
- atrof-muhit sharoitlariga maxsus talablarsiz foydalanish avtonomligi;
- tuzilishining boshqarish, fan, ta’lim, turmush sohalarida turli ko’rinishda
qo’llanilishlarga moslashuvchanligi;
- foydalanuvchining maxsus, kasbiy tayyorgarliksiz ishlashi imkoniyatini beruvchi
operatsion tizimlar va boshqa “do’stona” dasturiy taminotlar;
- ishlashning yqori darajada ishonchliligi (buzilmasdan 5000 soatdan ortiq ishlashi).
Kompyuterning asosiy qurilmalari quyidagilar: sistemali blok, monitor va
klaviatura (sichqoncha bilan).
Sistemali blokda markaziy protsessor, operativ (tezkor) xotira, qattiq disk,
kontrollerlar, disketalar va lazerli kompakt disklar bilan ishlash uchun qurilmalar va
boshqalar joylashadi.
Markaziy protsessor. Kompyuterning eng muhim qismini markaziy protsessor,
(ya’ni protsessor va boshqaruv qurilmasi) tashkil etadi. Dastur yordamida berilgan
ma’lumotlarni o’zgartiradigan, hamma hisoblash jarayonlarini boshqaradigan hamda
hisoblash ishlariga tegishli moslamalarning o’zaro aloqasini o’rnatadigan qurilma –
protsessor deb ataladi.
Operativ xotira. Operativ xotira o’zida kompyuterda ishlatilayotgan dasturlar va
ma’lumotlarni saqlaydi. Ma’lumotlar doimiy xotiradan operativ xotiraga ko’chiriladi,
olingan natijalar zaruriy holda diskka yoziladi. Kompyuter o’chirilishi bilan operativ
xotiradagi ma’lumotlar o’chiriladi.
Diskli jamlagichlar. Ma’lumotlarni saqlash, hujjatlarni va dasturlarni bir jodan
ikkinchi joyga olib o’tish, bir kompyuterdan ikkinchisiga o’tkazish kompyuter bilan

ishlaganda foydalanadigan axborotni doimiy saqlash uchun disklardagi jamlagichlar
ishlatiladi. Ular ikki turda bo’lib, egiluvchan diskla (disketalar) va qattiq disklardagi
jamlagichlar (vincesterlar) deb ataladi.
Egiluvchan disklar (disketalar) ga ma’lumotlarni yozish va ulardan ma’lumotlarni
o’qish uchun disk yurituvchi (diskovod) qurilmasi ishlatiladi. Bunday disketalar qattiq
plastmassa g’ilofga o’ralgan bo’lib, bu ularning ishonchliligini va ishlash muddatini
oshiradi. Ushbu disketalarda yozishni ta’qiqlovchi yoki imkon beruvchi maxsus o’tkazgichi
mavjud. Agar teshikcha bekilgan bo’lsa ma’lumotlar yozish mumkin, aks holda esa,
mumkin emas. Disketadan birinchi bor foydalanganda uni albatta maxsus ravishda
formatlash, initsializatsiya qilish kerak.
Qattiq disklardagi jamlagichlar (vinchesterlar) kompyuter bilan ishlaganda
axborotni doimiy saqlashga mo’ljallangan. Qattiq diskdagi jamlagichlar bir-biridan, ya’ni
diskka qancha axborot sig’ishi bilan farq qiladi. Diskning ish tezligi ikki ko’rsatkich bilan
aniqlanadi:
1. Diskning sekundiga aylanishlar soni.
2. Diskdagi ma’lumotlarni o’qish va unga ma’lumotlarni yozish tezligi.
Kontrollerlar (maxsus electron sxemalar) kompyuter tarkibiga kiruvchi turli
qurilmalar (monitor, klaviatura va boshqalar) ishini boshqaradi.
Kiritish-chiqarish portlari orqali protsessor tashqi qurilmalar bilan ma’lumot
almashadi. Ichki qurilmalar bilan ma’lumot almashuvi uchun maxsus portlar hamda
umumiy portlar mavjud. Umumiy portlarga printer, “sichqoncha” ulanishi mumkin.
Umumiy portlar ikki xil bo’ladi: parallel va ketma-ket. Parallel partlar kirish-chiqishni
ketma-ket portlarga nisbatan tezroq bajaradi.
Monitorlar. Kompyuter monitori (displey) ekranga matnli va grafik axborotni
chiqarishga mo’ljallangan. Monitorlar monoxrom yoki rangli bo’lib, matnli hamda grafik
holatlarda ishlashi mumkin.
Matn holatida monitor ekrani shartli ravishda alohida belgi o’rinlariga (ko’pincha
80 ta belgili 25 ta satrga) bo’linadi. Har bir o’ringa 256 ta belgidan biri kiritilishi mumkin.
Bu belgilar qatoriga katta va kichik lotin alifbosi harflari, raqamlar, tinish belgilari,
psevdografik ramzlar va boshqalar kiradi.

Grafik holat ekranga grafiklar, rasmlar va boshqalarni chiqarishga mo’ljallangan. Bu
holatda axborotlarni turli yozuvli matnlar shaklida ham chiqishi mumkin. Yozuvlar
ixtiyoriy shrift, o’lcham, interval va boshqalarga ega bo’lishi mumkin.
So’nggi paytlarda kerakli sifatga ega bo’lgan tasvirni hosil qilish imkonini beruvchi
suyuq kristalli (LCD) monitorlari qo’llanilmoqda.
Klaviatura foydalanuvchi tomonidan ma’lumotlarni va boshqaruv buyruqlarini
kompyuterga kiritishga mo’ljallangan qurilmadir. Klaviaturaning umumiy ko’rinishi
undagi tugmachalar soni va joylanishiga qarab turli xil kompyuterlarda farq qilishi
mumkin, lekin ularning vazifasi o’zgarmaydi.
Sichqoncha va trekbol kompyuterga axborotni kiritishning koordinatali qurilmalari
hisoblanadi. Ular klaviaturaning o’rnini to’laligicha almashtira olmaydi. Bu qurilmalar
asosan ikki yoki uchta boshqaruv tugmachasiga ega.
Trekbol - “ag’darilgan” sichqonchani eslatuvchi qurilmadir. Trekbolda uning
korpusi emas, balki sharcha harakatga keltiriladi. Bu esa kursorni boshqarish aniqligini
sezilarli ravishda oshirishga imkon beradi.
Shaxsiy kompyuter asosiy qurilmalari :
Hozirgi vaqtda SHKlar zamonaviy fanlar va barcha xalq xo’jalik bo’limlarining
rivojlanishida katta rol o’ynab kelmoqda. Insoniyat tashabbusidagi har bir ishda SHKni
qo’llanilayotgani yaqqol ko’zga tashlanadi. Shu sababli SHKdan foydalanish uchun
ko’pchilik foydalanuvchilar dasturlashtirish algoritmik tillarni tezroq o’zlashtirishga harakat
qiladilar.
SHKning dunyoga kelishiga avvalambor injinerlar va fiziklar juda muhtoj bo’lganlar
desak mubolog’a bo’lmaydi. Juda tez rivojlanib borayotgan fan va texnikaning oldida turgan
masalalarni juda katta hisoblashlarga olib keladi va bularni faqat SHK yordamida hisoblash
mumkinligini foydalanuvchilar tushunib yetdilar. Endi SHKlarning eng oddiy
to’plamlaridan tanlashni boshlaymiz. Boshlang’ich axborotlar mashinaga uzluksiz chiziqlar,
ya’ni tenglamalar yordamida berilishi mumkin bo’lsa va bunda mashinalarning o’zi
hisoblashlarni davom ettirib chizmani ekranga chiqarsa, bunday mashinalar avtomatik
hisoblash mashinalari (AHM) deyiladi. Bularning boshqacha turi raqamli hisoblash
mashinalari (RHM) deyiladi.

Ular uzluksiz bo’lmay diskret bo’ladilar. Bunday turdagi mashinalar barcha axborotlar
raqamli kodlar ko’rinishida bo’ladi.
Shaxsiy kompyuterlar (SHK) asosan quyidagi asosiy qurilmalardan tashkil topadi:
tizimli blok (protsessor, unda xotira, mikroprotsessor, adapterlar joylashgan bo’ladi);
chiqarish qurilmasi (monitor); kiritish qurilmasi (klaviatura, sichqoncha);
Dastlab hisoblash uchun yaratilgan kompyuterlarning imkoniyatlari hozirgi kunda
“behisob” desak adashmaymiz. Bu kompyuterlar mashhur International Business Mashines
Corporation korxonasining ma h sulidir.
IBM PC kompyuterlarining AT 386, 486SX, 486DX, 586 hamda Pentium turlari keng
tarqalgan.

2.3 - rasm. Prots е ssor va microprosessor
SHKning asosiy q urilmalari:
Shaxsiy kompyuter q uyidagi asosiy q urilmalardan tashkil topadi: Pr ot sessor, monitor,
klaviatura va sichqoncha.
Protsessor (mother board) - qurilmalarni va hisoblashlarni boshqaruvchi, asosiy
qurilma bo’lib, unga mikroprotsessor, tezkor va kesh xotira, mikrosxemalari, kontroller va
turli adabter, elektrosxemalar o’rnatiladi. Protsessor asosan quyidagi qurilmalardan tashkil
topadi.
Mikroprotsessor - kompyuterni boshqarish va barcha hisob ishlari, buyruqlarni
bajarilishini ta’minlaydi. Mikroprotsessor turli amallarni tez bajarish q obiliyatiga ega.
Uning tezligi sekundiga 100 million amalga va undan orti q b o’ lishi mumkin. Uning tezligi
Megagerslarda h isoblanadi va protsessor nomidan keyin yoziladi . Masalan , Pentium 700.
Tezkor xotira - protsessor uchun zarur bo’lgan dasturlar va ma’lumotlarni saqlaydi.
Kompyuter o’chirilishi bilan tezkor xotiradagi ma’lumotlar o’chiriladi.

Qattiq disk (doimiy xotira - Hard Disk Drive) - dastur va ma’lumotlarni doimo
saqlaydi. U ba’zan «vinchester» deb nomlanadi. Vinchester nomi birinchi qattiq disk
nomidan kelib chiqqan (1973-yilda IBM firmasi tomonidan yaratilgan qattiq disk nomi
«30/30» bo’lgan va bu mashhur Winchester miltig’ining kalibrga o’xshar edi). Ular hajm va
ishlash tezligi bilan farqlanadi. Qattiq diskdagi dastur va ma’lumotlar esa o’chirilmaydi.
Kesh xotira - kompyuter tomonidan dasturlar ishlash jarayonida ko’p ishlatilgan
ma’lumotlarni saqlash uchun foydalaniladi. Bu xotira tezkor va doimiy xotira o’rtasida
joylashadi.

2.4 - rasm. Tezkor xotira 2.5 - rasm. Qattiq disk 2. 6 - rasm. Kesh xotira

Kontroller (adapterlar) - ular har xil tashqi qurilmalar ishini ta’minlaydi. Ishlash
holatlari bilan farqlanadi (video plata, tovush plata, tarmo q platasi va ...).
Disk yurituvchilari - bu egiluvchan va kompakt disklardagi ma’lumotlarni o’qish va
yozish ishlarni bajaradigan qurilma.
Kiritish-chiqarish porti orqali mikropro t sessor bilan ma’lumot almashadi. Ichki
qurilmalar bilan ma’lumot almashuvi uchun maxsus portlar, hamda umumiy portlar mavjud.
Umumiy portlar 2 xil bo’ladi: parallel - (LPT1, ..., LPT4) va ketma-ket (COM1, ...,COM3)
bilan belgilanadi. Parallel portlar kirish-chiqishni, ketma-ket portga nisbatan tezroq bajaradi.
Har bir port o’zining shaxsiy manziliga va raqamiga ega bo’lib, ularning umumiy soni
65536 taga y etadi.
BIOS (Basic input output system) - o’z tarkibidagi bir marta yozib qoldirilgan
ma’lumotlar majmuasini saqlab turuvchi va alohida mikrosxema hisoblangan xotira turi
hisoblanadi. Odatda bu xotiradagi ma’lumotlarni, uni ishlab chiquvchi korxona (firma) yozib
qoldiradi. Bu ma’lumotlar kompyuter elektr manbadan o’chirilgan holda ham saqlanadi va
alohida mikroakkumlyatorli batareyalardan oziqlanadi. Bu xotira turi faqat ma’lumotlarni
o’qish rejimida ishlaydi. Shuning uchun bunday xotirada kompyuterning qurilmalarini

tekshiruvchi test dasturlar, operatsion sistemalarning yuklovchi dastur modullari saqlanadi.
Mikropro t sessor. Mikropro t sessor dasturlarning ishlashini ta’minlaydi va kompyuter
qurilmalari ishini bajaradi. U kompyuterning tezligini ta’minlaydi. Zamonaviy
mikroprotsessorlar uch guruhga bo’linadi:
-to’la buyruqlar bilan ishlaydigan CISC (Complex Instructtion Set Computing)
mikropro t sessorlari;
-qisqartirilgan buyruqlar bilan ishlaydigan RISC (Reduced Instruction Set Computing)
guruhiga mansub mikropro t sessorlar;
-minimal buyruqlar bilan ishlaydigan o’ta tezkor MISC (Minimum Instrution Set
Computing) guruhiga mansub mikroprosessorlar.
IBM PC kompyuterlarida odatda Intel firmasi va unga muvofiq boshqa firmalarning
mikropro t sessorlari o’rnatiladi. Kompyuterlar mikropro t sessor turlari bilan ham farqlanadi.
Mikropro t sessorlar Intel - 8088, Intel -80386, Intel -80286, Intel -80386 Sx, Intel -80486,
Intel Pentium kabi turlari mavjud.
Dastlabki kompyuterlar Intel - 8088 asosida qurilgan bo’lib, ularning ishlash tezligi
juda sekin edi. Intel - 80286, Intel - 80386 mikroprotsessorlari ham keyingi turlarga nisbatan
tezligi sustligi sababli hozirgi kunda ishlab chiqarilmayapti.
1991-yildan boshlab IBM, Motorola, Fire, Power va boshqa firmalar birgalikda Power
PC mikroprotsessorini ishlab chiqishga kirishdi va bu borada muvaffaqiyatga erishdi.
1993-yildan boshlab Intel firmasi ning P e ntium asosidagi Pentium Pro
mikropro t sessori o’rnatilgan kompyuterlari ham sotila boshlandi. Pentium Pro ning
amallarni bajarish chastotasi 150 MGs bo’lib, u Pentium ga nisbatan ishlash tezligi 40
marta ga ko’proqdir.
Shunday bo’lsada, Pentium narxining arzonligi va imkoniyatlari bilan
foydalanuvchilarni o’ziga ko’proq jalb qilmoqda. Notebook kompyuterlar 120 MGli
Pentium mikroprotsessorlari asosida ishlaydi. Pentium mikroprotsessorlaridan murakkab
hisoblar va tasvirlar uchun foydalanish maqsadga muvofiq.
2.7 - rasm. Mikroprotsessorlar

Tezkor xotira (operativ xotira). Tezkor xotira o’zida kompyuterda ishlayotgan dastur
va ma’lumotlarni saqlaydi. Ma’lumotlar doimiy xotiradan tezkor xotiraga ko’chiriladi,
olingan natijalar zarur holda diskka qayta yoziladi. Odatda Intel - 8088 protsessorli shaxsiy
kompyuter 1 Mbayt hajmdagi tezkor xotiraga ega. Hozirgi SHKlarining tezkor xotirasi 1-2
Gegabaytdan ko’proq hajmga ega bo’lib, bu xotira ikki qismdan iboratdir:
1) 640 M baytli qismiga amallar tizimi hamda amaliy dasturlar majmuasi
joylashtiriladi;
2) qolgan qismiga xizmatchi maqsadlar uchun ishlatiladigan dasturlar
joylashtiriladi (test dasturlari, dastavval kompyuterni ishga tayyorlash dasturi va
boshqalar).
Monitor (displey, ekran) - foydalanuvchiga matnli va grafikli ma’lumotlarni
chiqarish uchun xizmat qiladi. Kompyuter bilan bo’ladigan bevosita mulo q otni ekranda
ko’rish uchun monitor xizmat q iladi. Monitorning ikki: monoxrom va rangli tur lari mavjud
b o’ lib, ular video adapter qurilmasi boshq a ruvida ikki xil rejimda, matn yo ki grafika
h olatlaridan birida ishlaydilar.
Monitorlar televizorlarga o’xshash, u h am tasvirlarni kineskop (elektron-nur trubkasi)
yordamida h osil q iladi. Monitorlar h ar q anday televizorlardan far q li o’laro q ya qq ol va ani q
tasvirlarni ko’rsatadi. Ular bir-biridan o’lchamlari (14 dyumdan 24 dyumgacha) bilan
farqlanadi.
Matnli rejimda monitor ekranni shartli ravishda 80 ta ustun, 25 satrga bo’linadi. Shu
maydonning ixtiyoriy joyida belgilar tasvirlanadi. Bu belgilar katta va kichik lotin harflari,
sonlar va yordamchi belgilar bo’lishi mumkin.
Grafik rejimda ekranga matnli ma’lumotlardan tashqari rasm va grafik tasvirlar ham
chiqariladi. Bunda belgi ixtiyoriy shrift va o’lchamga ega bo’ladi. Bu rejimda ekran nuqtalar
(piksel) to’plamidan iborat. Masalan, 640 x 400 imkoniyatli monitor ekranda gorizontaliga
640 va vertikaliga 400 nu q tani tasvirlaydi. Nu q talar soni oshishi bilan tasvir sifati oshadi.
Q uyida monitor larning ba ’ zi bir turlari keltirilgan.
2.1 – jadval. Monitorlar haqida ma’lumot
Adapter Rangi Matnli Grafikli
MDA
O q - q ora 80x20, 2 ta rang 640x200, 2 ta rang

Adapter Rangi Matnli Grafikli
CGA Rangli 80x25, 16 ta rang
320x200, 4 ta rang 640x200, 2 ta rang
Hercules
O q - q ora 80x25, 2 ta rang 720x348, 2 ta rang
EGA Rangli 80x25, 16 ta rang
80x43, 16 ta rang 640x350, 16 ta rang
VGA Rangli 80x25, 16 ta rang 640x480, 16 ta rang
SVGA Rangli
80x25, 16 ta rang 800x600, 256 ta
rang
Kompyuterga monitor ulash uchun maxsus videoadapter zarur. Videoadapter - tasvir
to’g’risidagi ma’lumotlar saqlanadigan xotiraning muayyan qismini monitorda aks ettiruvchi
signalni, hamda sinxronizasiya signallarini gorizontal (satrli) va vertikal (ustun bo’yicha)
taqsimlab, shakllantiradi.
Eng birinchi SHKlarda monitor vazifasida maishiy televizordan foydalanilgan bo’lsa,
hozir esa kompyuterni juda quvvatli, kuchli grafik stansiyaga aylantiruvchilarga yetib
kelindi. Bu va q t ichida platalar va standartlarni bir necha avlodi almashdi. Avvaliga MDA
(Monocrome Display Adapter - displeyning monoxrom adapteri) standarti paydo bo’ldi.
MDA platasi ekranga fa q at alfavit-ra q amli axborotni chi q arishga q odir - h ech q ana q a
grafika va ranglarni ta’minlay olmasdi.
MDA o’rniga kelgan CGA (Color Graphics Adapter - rangli grafika adapteri) nafaqat
matnli, balki grafik rejimlarda ham ishlar va mavjud bo’lgan o’n olti rangining to’rttasini
ko’rsata olardi.
Keyingi bosqichda EGA (Enhansed Graphics Adapter — yaxshilangan grafika
adapteri) ekranda ko’rinadigan ranglarning sonini 64 rangli palitradan 16 ranggacha yetkazdi
va ekranga chiqariladigan grafika sifatini ancha yaxshiladi. EGA standarti paydo bo’lishi
grafik dasturlar, jumladan Microsoft Windows operatsion sistemasi imkoniyatlarini
kengaytirishga va mashhur bo’lib ketishiga omil bo’ldi.
Bugun ham foydalanib kelinayotgan VGA (Video Graphics Array) eng muvaffaqiyatli
videostandart hisoblanadi, biroq hozirgi kunda u ham takomillashib, SVGA (Super Video
Graphics Array) standartiga o’tdi.

Agar CGA ning birinchi variantlarida ranglar palitrasi 262144 dan 256 xil rang
chiqarishni ta’minlasa, keyingi VGA bilan to’g’ri keladigan platalar paydo bo’ldiki, ularda
ranglari bo’yicha farq 16.8 mlnni tashkil qiladi.
Monitorlarni o’lchamiga qarab uning bahosi o’sib boradi. M asalan, 17 dyumli
monitorlar 14 dyumli monitorga nisbatan uch barobar q immat bo’ladi. Monitorlar sifati
bo’yicha ekrandagi kadrlar chastotasi - 75 Gni tashkil etishi lozim. Bu holda monitor
sekundiga 80, yaxshi monitorlar (qimmatroq bo’ladi) 100 kadrni o’tkazishi mumkin.
Ekrandan zararli nurlanish olmaslik, ular ta’sirini kamaytirish uchun ekranni LR(Low
Radiation) deb yurituvchi maxsus qoplamalar bilan ta’minlanganiga e’tibor bering. Monitor
sotib olayotganingizda kompyuter MPR II yoki TSO 95 standartiga mos kelsagina zararli
nurlanishlar minimumga keltirilgan deb tushunish kerak. Shu bilan birga monitor
spesifikasiyasida NI(Non Interiaced), ya’ni ekran qatorlarini barobariga ko’rsatish rejimi
berilgan bo’lsa maqsadga muvofiq bo’ladi.

2.8 - rasm. Monitorlar
Klaviatura - foydalanuvchi tomonidan ma’lumotlarni kompyuterga kiritishga
mo’ljallangan qurilmadir. Tugmachalar soni va joylashishi turli xil kompyuterlarda har xil
bo’lishi mumkin, lekin ularning vazifasi o’zgarmaydi.
IBM PC SHK klaviaturalari 2 xilda ishlab chi q ariladi. Kichik - 83 ta va kat t a -101 ta
tugmachaga ega b o’ lgan klaviaturalar. Katta klaviatura ishlashga juda q ulay. Klaviatura
h arflar joylanishi bo’yicha ingliz (QWERTY) va fransuz (AZERTY) standartlariga
bo’linadi.
Ba’zi hollarda kichik klaviatura - kichik razryadli klaviatura, katta klaviatura esa katta
razryadli klaviatura deb ham yuritiladi. SHKning imkoniyatiga qarab kichik klaviaturaning
83, 89 tugmali variantlari respublikamizda keng tarqalgan. Katta klaviaturalarning 101, 104,
107 tugmali standart variantlari bor. Katta klaviaturalarning multimediali variantlar ham
bo’lib, ularda 108-124 tagacha tugmachalar bor.

2.9 - rasm. Multimediali zamonaviy klaviaturalar
Klaviaturaning asosiy yoki alfavit tugmalari 57 ta tugmadan iborat bo’lib, 37 tasi lotin
harf va belgilar, 10 tasi raqam va 10 tasi maxsus tugmalar. Ko’p tugmalarda bir nechta
belgilar yozilgan. Har xil rangda yozilgan harflar, belgilar har xil til standartiga mosligidir.
Til standartini o’zgartirish klaviaturalarda har xil (o’ng [Alt] + [Shift], ikkita [Shift], o’ng
[Ctrl] + [Shift] tugmalarni birga bosish orqali) bo’ladi .
Maxsus tugmalar [Shift] - agar siz harflar tugmasini bossangiz u holda kichik harf
kiritiladi, agar sizga katta harf kerak bo’lsa u holda maxsus [Shift] tugmani bosib,
qo’yvormasdan shu harf tugmasini bosishingiz kerak (masalan, [Shift] + [a] bosilsa ekranda
«A» hosil bo’ladi). Agar bitta rang bilan bir nechta belgilar yozilgan bo’lsa, u holda ulardan
pastkidagi asosiy, yuqoridagi passiv deb nomlanadi. Tugmani bosilganda asosiy belgi
kiritiladi. Agar sizga passiv belgi kerak bo’lsa, u holda siz maxsus tugmani bosib,
qo’yvormasdan belgi tugmasini bosishingiz kerak (masalan, [Shift] + [1] bosilsa ekranda «!»
hosil bo’ladi). [Ctrl] va [Alt] - shu tugmalarni bosib turib boshqa tugmani bosganimizda har
xil amallar bajariladi. [Caps Lock] - bu tugma yordamida [Shift] bosilib turgan holatini
(faqat harflar uchun) yoqamiz yoki o’chiramiz. [Tab] - keyingi bo’limga yoki qismga o’tish.
[Backspace] - oldin (chapda) joylashgan bitta belgini o’chirish uchun foydalaniladi. [Enter] -
yangi satrga o’tish yoki ma’lumotlarni kiritish (ba’zi bir klaviaturalarda (Return) yoki (SR)).
[Esc] - oxirgi h arakatdan voz kechish.
Funksional tugmalar. Maxsus buyruqlar va amallarni bajarish tugmalari [F1] - [F12].
Har xil dasturlar bu tugmalarga har xil amallarni o’rnatadi.
Yo’nalish tugmalari. Kursor joylanishini o’zgartiradi. Kursorni bitta belgi chapga,
yuqoriga, o’ngga va pastga siljitish imkoniyati.
Y o rdamchi tugmalar. [Home] - s atr boshiga o’tish. [End] - satr oxiriga o’tish.
[PageUp] - bir sahifa yuqoriga o’tish. [PageDown] - bir sahifa pastga o’tish. [Insert] -
belgilarni o’chirib, ustiga yozish yoki ularni siljitib o’rtasiga yozish holatini o’rnatish.

[Delete] - keyin (o’ngda) joylashgan bitta belgini o’chirish.
Raqam tugmalari. Raqamlarni kiritish uchun klaviatura. [ 0 ] , ..., [ 9 ] gacha raqamlar va
[ / ] , [ * ] , [ - ] , [ + ] belgilari mavjud.
Tugmachalarning maxsus majmu a lari.
- [Ctrl] + [Break] - ishlayotgan dastur yoki buyruqni tugatilishini ta’minlaydi.
- [Ctrl] + [Alt] + [Del] - masalalar di s pech e rini chaqiradi yoki operatsion tizimni
xotiraga qayta yuklaydi.
- [Shift] + [RrintScreen] - ekrandagi axborot nusxasini printerga chiqarish rejimini
ulash va o’chirishni ta’minlaydi.
- [Ctrl] + [Numlock] - dastur ishini to’xtatib turadi va davom et t iradi.
Sichqoncha - ma’lumot kiritilishini y engillashtiruvchi manipulyator. SHKning asosiy
qurilmalaridan biri bu sichqoncha dir . Uning 3 xil turi bo’ladi: standart, trekbol va sensor
paneli. Standart sichqonchalar stol ustida ishlatish zarur bo’lgan, sensor paneli bilan
trekbollar esa notebook lar uchun yaratilgan va ular pastki paneli ichiga o’rnatilgan bo’ladi.
Sichqoncha ichida rezina ichiga joylashgan sharik bor, u stol bo’yicha harakat qilganda
maxsus roliklar va indikatorlar orqali ushbu harakat kompyuterga jo’natiladi va ekrandagi
sichqoncha ko’rsatkichi (strelkasi) biz belgilagan yo’nalishda harakatlanadi.
Uning nomi tash q i k o’ rinishidan kelib chi qq an. “Sich q oncha” qo’ lga bemalol
joylashuvchi bir necha tugmachali bo’ladi. Sichqoncha stol yoki maxsus yuzada
(gilamchalar) harakati natijasida ekrandagi kursorni mos ravishda harakatlantiradi.
Menyuning birortasini bajarish uchun sichqoncha mos tugmachasi bosiladi. Ba’zi amaliy
dasturlar faqatgina sichqoncha bilan ishlashga moslashgan.
Axborot texnologiyalarning rivojlanishi sichqonchalarning bir necha xil ko’rinishlarini
yaratishga sabab bo’ldi.
- sharikli, ikki tugmali;
- sharikli, uch tugmali;
- nurli, uch tugmali;
- nurli, multimediali;
- masofali, nurli, uch tugmali;
- masofali, multimediali;

2.10 - rasm. SHKning sichqonchalari
Shaxsiy kompyuter qo’shimcha qurilmalari
SHKning imkoniyatini oshirish maqsadida turli qurilmalar ishlab chiqarildi va ular
SHKning qo’shimcha qurilmalari deb nomlandi. Ular qatoriga:
Printer - kompyuterdagi ma’lumotlarni qog’ozga chop qilish qurilmasi;
Disk (axborot tashuvchi qurilma) - axborotlarni ko’chirish, saqlash, tarqatish va tashish
uchun ishlatiladigan qurilma;
Plotter - chizmalarni qog’ozga chiqaruvchi qurilma;
Skaner - kompyuterga matnli yoki tasvirli ma’lumotni kirituvchi qurilma.
Tarmoq adapteri - kompyuterni mahalliy tarmoqqa ulash imkonini beruvchi qurilma;
Audio-video adapter - kompyuter yordamida musiqa ijro etilishini va turli video
roliklarni ko’rishni ta’minlovchi qurilma;
Modem - telefon tarmog’i orqali boshqa kompyuter bilan ma’lumot almashuvini
ta’minlovchi qurilma;
Multimedia - Kompyuter yordamida tovushli va rolikli multi-kinolarni ko’rish
imkoniyatini yaratib beruvchi qurilma;
Strimer - kompyuterning vinchesteridagi ma’lumotlarni nusxasini zaxiraga olish uchun
mo’ljallangan qurilma.
Printer - kompyuter xotirasidagi axborotlarni (matnli va rasmli) qog’ozga bosish
uchun foydalaniladi. Printerlar ishlash tamoyillariga ko’ra matritsali, siyohli va purkagichli, 2. 23 - rasm .
Ignaning xarakati

lazerli printer turlarga bo’linadi.
Ignali printerlar - keng tar q algan printerlar turi bo’lib, hozirgi kunda deyarli
ishlatilmaydi. Respublikamizda ularni faqat temir yo’l, avi y a va bank kassalarida uchratish
mumkin.
Bu printerning ishlash q oidasi q uyidagicha: printerning yozish boshchasida vertikal
tartibda ignalar joylashgan. Boshqacha yozuv satri b o’ ylab h arakatlanadi va ignalar kerakli
da q i q ada b o’ yalgan lenta or q ali q o g’ ozga u riladi va natijada q o g’ ozda belgi yoki tasvir
h osil b o’ ladi.
Ignalar soniga q arab bu printerlar bir-necha turlarga b o’ linadi: 9 ignali, 24 ignali, 48
ignali.
- 9 ignali printerda yozuv sifati pastro q . Sifatni oshirish uchun 2 yoki 4 yurishda
bajarish kerak.
- 24 ignali printer sifatli va tezro q ishlaydi.
- 48 ignalisi yozuvni juda sifatli chi q aradi.
2. 11 - rasm. Ignali printerlar
Ignali printerlar tezligi bir bet uchun 10 sekunddan 60 sekundgacha vaqt ketadi. Ba’zan
zarbli printerlar ham deyiladi. Ignali matritsali printerlardan tashqari matritsali
termoprinterlar g uruh i ham bor, ular bosu v chi ignali kallak o’rniga termomatritsali kallak
bilan ji h ozlangan v a bosishda termoqog’oz ishlatiladi
Siyohli printerda tasvir qog’ozga maxsus qurilma orqali purkalayotgan siyoh
tomchilaridan yuzaga keladi. Siyohli printer sifati purkagichli printerga yaqin narxi ham
arzon. Siyohli printer shovqinsiz ishlaydi. Shuning uchun hozirgi kunda ko’pchilik undan

foydalanmoqda. Tezligi bir bet uchun 15 sekunddan 100 sekundgacha. Siyohli printerda
b osu v chi kallakda ignalar o’rniga ingichka naychalar - soplolarga (konus naychalarga) e ga,
u orqali qog’ozga bo’yoq rangning (siyo h ning) mayda tomchilari purkaladi. Bu zarbsiz
bosu v chi qurilmadir. Bosu v chi kallakning matritsasi odatda 12 tadan 64 tagacha soploga
e ga. Keyingi yillarda ularning mukammallashishida jiddiy ri v ojlanishga e rishildi . Tas v irni
shakllantirishda bosu v chi kallakning juda mayda soplolari yordamida qog’ozga siyo h
tomchilarining yo’naltirilgan portlatishga o’xshash purkash - purkagichli bosishning
« Pufakli » texnologiya si deb atalu v chi usuli ishlatiladi.Purkash jarayoni texnikasi
quyidagicha bo’ladi. Soplo devoriga e lektrik qizdiru v chi e lement o’rnatilgan bo’lib, uning
harorati e lektr impulsi beril g anda 5 - 10 ms ichida keskin ortadi. Qizdiru v chi e lement bilan
kontaktda joylashgan siyo h ning h ammasi bir zumda b ug’lanadi, bu bosimning keskin
oshishiga olib keladi, buning o q ibatida siyo h soplodan qog’ozga otilib chiqadi.
«Otilgandan» keyin siyo h lari kondensat s iyalanadi, soploda pasaygan bosim maydoni hosil
bo’ladi va unga siyo h ning yangi porsiyasi (ulushi) so’riladi. Bu yangi texnologiya
purkagichli printerlar v a plotterlar ola m ida burilish yasa y di .

2. 12 - rasm. Siyohli printerlar
Bu e sa ularning o’tkazish qobiliyatini yana bir p o g’onaga (dyumda 600 - 1440 ta
nuqtagacha) ko’tarish imkonini
berdi. Shunday qilib, hozirgi v aqtda purkagichli printerlar
millimetrga 50 tagacha nuqtali o’tkazish qobiliyatini v a sekundiga 500 tagacha belgini
bosish tezligini ta ’ minlaydi v a bunda bosish sifati o’ta yuqori bo’ladi.
Purkagichli printerlar yozu v chi kallakda katta miqdordagi soplolarni ishlatib, rangli
bosishni ham bajaradi, lekin bunda o’tkazish qobiliyati oq-qoraga nisbatan taxminan ikki
marta kamayadi (lekin Epson firmasi o’tkazish qobiliyati 400 dpi bo’lgan, rangli bosish
tezligi sekundiga A4 o’lchamli 4 betni tashkil etgan noyob rangli purkagichli Stylus 600
printerini yaratgan). Rangli tasvirni yaratish uchun odatda, poligrafiyada qabul qilingan
SMYK rangli sxema ishlatilib, u o’z ichiga to’rtta bazaviy (asosiy) rangni oladi: Syan - havo

rang, Megenta - to’q qizil rang, Yellow - sariq rang, Key - yetakchi (qora rang). Murakkab
ranglar bazaviy ranglarni aralashtirib hosil qilinadi. Bosish sifati juda ajoyibdir - to’liq rangli
plakat deyarli bosmaxonanikidan farq qilmaydi.
Purkagichli printerlarning asosiy afzalliklari: yuqori bosish sifati, katta miqdorli soploli
printerlar uchun bosish sifati lazerli printer bilan taqqoslasa bo’ladi; xomaki bosish rejimida
yuqori tezlik; oddiy, albatta, yaxshi zichlikdagi qog’ozni ishlatish, siyo h yoyilib ketmasligi
uchun; sho v qinsiz ishlashi .
P urkagichli printerlarning asosiy kamchiliklari: soplo ichida siyo h ning q urib qolish
xa v fi, bu ba ’ zida bosu v chi kallakni almashtirish zarurligiga olib keladi; sarflanadigan
materiallarning nisbatan yuqori narxdaligi, xususan, siyo h uchun balonchaning, ayniqsa,
agar u bosu v chi kallak bilan birlashtirilgan v a birgalikda almashtirilsa (bunday tuzilish keng
tarqalgan).
Lazerli printerlar bosmaxona sifat darajasiga yaqin sifatli yozuvni ta’minlaydi. U
ishlash nuqtai nazaridan nusxa ko’chiruvchi kseroksga yaqin, bunda faqat bosuvchi baraban
kompyuter komandasi yordamida elektrlanadi. Bo’yoq donachalari zarblanib barabanga
yopishadi va tasvir hosil bo’ladi. Tezligi bir bet matn uchun 3 sekunddan 15 sekundgacha.
Rasm uchun ko’proq, katta rasmlar uchun 3 minutgacha vaqt talab qiladi. H ozirgi kunda
minutiga 15-40 betgacha chop etadigan p urkagichli printerlar bor.
2.13 - rasm. Lazerli printerlar
Lazerli printerlarda tasvirni shakllantirishning elektrografik usuli ishlatilib, bu usul shu
nomdagi nusxa ko’chiruvchi apparatlarda ishlatiladi. Lazerli printer o’ta ingichka yorug’lik
nurini yaratish uchun xizmat qiladi, bu nur oldindan tayyorlab q o’ yilgan yorug’likka sezgir
baraban sirtida ko’rinmaydigan nuqtali e lektron tas v ir konturini chizadi . E lektr zaryad lazer
nuri bilan yoritilgan nuqtalardan baraban sirtiga oqib tushadi. E lektron tas v ir tushgandan
keyin razryadlangan maydon larga yopishib qolgan bo’yoq (toner) kukuni bilan bosish
bajariladi . Toner barabandan qog’ozga olib o’tiladi v a tas v irni qog’ozda tonerni qizdirib, u

erib ketguncha q otiriladi.
Lazerli printerlar millimetrda 50 tagacha nuqtalarni v a sekundiga 1000 tagacha
belgilarni bosu v chi tezlikni ta ’ minlaydigan o’tkazish q obililiyatli e ng yuqori sifatli bosishni
ta ’ minlaydi. Rangli lazerli printerlar ko’p ishlatiladi. Masalan, t ektonik (AQSH) firmasining
Phaser 550 lazerli printeri gorizontal bo’yicha ham, vertikal bo’yicha ham millimetrda 48
nuqtali o’tkazish qobiliyatiga ega. Rangli bosish tezligi minutiga A4 o’lchamli 5 bet,
monoxromli bosish tezligi - minutiga 14 bet.
Printerlarning 1000 taga ya q in turli xil modifika ts iyalari bor. Printerlar o’zaro quyidagi
ta v siflar bo’yicha farqlanadi: rangliligi (oq-qora va rangli); belgilarni sh akllantiri sh usuli
(belgilarni bosu v chi v a belgilarni sintezlo v chi); i sh tamoyili (matritsali, siyohli va
purkagichli , lazerli ); bosish (zarbli v a zarbsiz) v a satrlarni shakllantirish (ketma-ket v a
parallel) usullari; karetka kengligi (375 - 450 mmli keng v a 250 mmli tor karetkali); bosish
satri uzunligi (80 ta v a 132-136 ta belgi); belgilarni terish (ASCII belgilarini to’liq
terishgacha); bosish tezligi; o’tkazish qobiliyati.
Printerlarni bir nechta turlariga ajratish mumkin: SHKda keng ishlatiladigan
belgilarni sintezlovchi matritsali printerlar ish tamoyili bo’yicha zarbli, termografikli,
elektrografikli, elektrostatik, magnitografikli bo’lishi mumkin.
Zarbli printerlar orasida ignali (matritsali) lar eng ko’p tarqalgan, lekin h ali h am
literli, shar ko’rinishli, gulbargli (moychechak) uchrab turadi. Printerlarda bosish belgi
bo’yicha, satr v a sa h ifa bo’yicha bo’lishi mumkin. Bosish tezligi sekundiga 10 - 300 ta
ishoradan (zarbli printerlar) sekundiga 500 - 1000 tagacha v a hattoki sekundiga bir necha
o’nlab (20 tagacha) sahifalargacha oraliqda; o’tkazish qobiliyati millimetrda 3 - 5 nuqtadan
millimetrda 30 - 40 nuqtagacha bo’ladi . Matnli bosish uchun umumiy holda turlicha bosish
sifati bilan ta v siflanu v chi quyidagi re j imlar bor:
- xomaki bosish re j imi (Draft);
- bosmaxonani k iga yaqin bosish rejimi (NLQ - Near Letter Quality );
- bosmaxonani k i kabi bosish rejimi (LQ - Letter Quality);
- yu qori sifatli bosish rejimi (ALQ - Super Letter Quality ).
Printerlar, odatda, ikki rejimda - matnli da grafikli rejimlarda ishlashi mumkin.
Matnli rejimda printerga bosilishi kerak bo’lgan belgilar kodda yuboriladi, shu bilan

birga belgilar konturi printerning ishora generatoridan tanlab olinadi.
Grafikli rejimda printerga tas v ir nuqtalarining ketma-ketligi v a joylashgan
joyini aniqlo v chi kodlar yuboriladi. Matnli rejimda printerlar odatda bir nechta shriftlarni v a
ularning turli ko’rinishlarini q o’ llaydi, ularning ichida roman (yoz i b mashinasining mayda
shrifti), italis (kursi v ), boldfase (yarim qora), expanded (cho’zilgan), elite (yarim siqilgan),
sondensed (siqilgan), pisa (to’g’ri shrift - sisero), sourier (kurer), san serif (san serif), serif,
prestige elite va proporsionalli shrift (belgi uchun ajratiladigan maydon kengligi belgining
kengligiga bog’liq bo’ladi) keng tarqalgandir.
Printerni ruslashtirilganligi (milliylashtirilishi) maqsadga muvofiqdir - o’zining
v ositalari bilan rus harflarini — krillcha bosishni ta ’ minlasin; aks holda SHKga maxsus
dray v erlarni qo’shish talab e tiladi.
Ko’pgina printerlar grafikli ma ’ lumotlarni samarali chiqarishni amalga oshirish
imkonini beradi; bosishning ser v is rejimlari: qalin bosish, ikkilangan kenglikdagi bosish,
ostiga chizib bosish, yuqorigi v a pastki indekslar bilan, ajratilgan bosish (har bir belgi ikki
marta bosiladi) v a ikki marta o’tib bosish (ikkinchi marta belgi ozgina surilib bosiladi); ko’p
rangli bosish (100 tagacha turli xil rang v a tuslar).
SHKlarga printerlar ham parallel, ham ketma-ket portlar orqali ulanishi mumkin.
Parallel portlar sentroniss tipidagi adapterlar orqali parallel ishlovchi (ma’lumotni
birdaniga baytlab qabul qiladigan) printerlarni ulash uchun (odatda bir vaqtning o’zida 3
tagacha printerni ulash mumkin) ishlatiladi.
Ketma-ket portlar ( 2 dona) RS 232S (S2 birikish joyi) tipidagi adapterlar orqali
ketma-ket ishlaydigan (ma’lumotni ketma-ket 1 bitdan qabul qiladigan) printerlarni ulash
uchun xizmat qiladi. Ko’pchilik tez ishlovchi printerlar parallel portlarni ishlatadi.
Tezkor printerlar shaxsiy buferli xotiraga e ga bo’ladi, ular SHK bilan ma’lumotlarni
almashishda ham, yuklanadigan shriftlarni saqlash uchun ham ishlatiladi. Matritsali
printerlarning xotirasi katta emas - bir necha yuzlab kilobaytlargacha, purkagichli
printerlarda bir necha megabaytlargacha va lazerli printerlarda bir necha o’nlab
megabaytlargacha b o’ ladi . Xulosa qilib shuni ta ’ kidlash kerakki, SHKlarning e ng
omma v iy printerlarini Seiko Epson (Yaponiya) firmasi (ularning ulushi kamida 30% ni
tashkil e tadi) ishlab chiqaradi. H attoki IBM PC printerlarining standarti - Epson standarti

mavjud. Star, Mannesmann, Sitizen, Panasonic, Canon, Hp, LazerJet va bosh qa turlari ham
keng ishlatiladi.
Printerni tanlashda quyidagi omillarni hisobga olish kerak deb o’ylamiz : funk s ional
imkoniyatlar to’plami, ular bo’yicha printerni aniq masalani y echish uchun qo’llanishligini
baholash mumkin (bosilgan hujjatlar o’lchamlari, bajariladigan ishlar haj m i,
ruslashtirilganligi, kerakli shriftlarning borligi v a b oshqalar .); rangli tas v irni shakllantirish
imkoniyati; tas v ir sifati ( o’ tkazish qobiliyati); ishlash ishonchliligi v a qulayligi, ser v is;
tashu v chi, sarflanadigan materiallar, qurilmaga xizmat ko’rsatish, e lektro e nergiyani
iste ’ mol qilish narxlarini o’z ichiga olgan e ksplata s iya x arajatlari; printer narxi.
Kompyuterning imkoniyatlari kundan kunga o’sib borayotgani sir emas. Disk -
axborotlarni ko’chirish, saqlash, tarqatish va tashish uchun ishlatiladigan qurilma;
Disklarning ikki turi keng tarqalgan.
- Eg i luvchan magnitli disklar (yumshoq disk - Floppy Disk Drive)
- qattiq magnitli disk (Hard Disk Drive)
Y u mshoq disklar (Floppy Disk Drive) birinchi variant SHKlar uchun ishlatilgan va
hozirgi kunda ularni deyarli uchratish qiyin. Yumshoq disklar disketa deb ham yuritiladi. U
asosan 5,25 va 3,5 dyumli disketalarga bo’linadi.
5,25 dyumli 1
disketalarning hajmiga ko’ra 180, 360 Kbayt va 1.2, 2 Mbaytli
hamda ishlatilish turiga DS/DD (Double Side/Double Density) kabi bo’ladi. Bu disketani
qo’l yordamida bemalol egsa bo’ladi. Unda 133 mm aylanasimon disk bo’lib, to’rtburchak
ko’rinishdagi palstmas himoyalagich bilan qoplangan. Bu himoyalagichning uch tirqishi
bo’lib, aylana shaklidagi tirqish disk yurituvchiga moslashadi, yoy burchakli tirqishda esa
ma’lumot o’quvchi pero joylashadi, kichkina to’rtburchakli tirqish ma’lumotni yozish va
o’qish uchun ruxsat berish vazifasini bajaradi. Agar kichik tirqish qora rangli qog’oz bilan
berkitilsa, diskdan faqat ma’lumotlarni o’qish mumkin.
Bu disketalarni ng hajmi ga qarab har birining o’qish qurilmasi alohida bo’ladi. 3,5
dyumli disketalar hajmiga ko’ra 0.72, 1.44, 2, 2.88 Mbaytli. Bu disketalar qattiq plastmas
qobiq ichida joylashgan. Uni diskining diametri 89 mm.
Komp’yuter texnologiyalarining dasturiy ta’minoti to’g’risida umumiy
1
Ushbu diskning diametri 133 mm, shuning uchun uni 5,25 dyumli deyiladi .

tushinchalar
Ma’lumki, komp’yuter texnologiyalari faqat chegaralangan amallarnigina bajarishga
mo’ljallangan boshqa elektron qurilmalar (telefon, magnitofon, televizor va h.k.) dan farq
qilib, kiritilgan ma’lumotlar ustida xilma-xil amallarni bajarishi mumkin. Buning uchun shu
texnologiyalarning asosi bo’lmish komp’yuter tushinadigan tilda kerakli ko’rsatmalar
(dasturlar) tuzib, uning xotirasiga kiritish kerak. SHunday dasturlarning majmui komp’yuter
texnologiyalarining dasturiy ta’minotini tashkil qiladi va ularning imkoniyatlarini,
quvvatlarini aks ettiruvchi asosiy vositalardan biri hisoblanadi.

Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari

Sotib olish