Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 79.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rim imperiyasining g‘arbiy va sharqiy imperiyalarga bo‘linishi sabablari

Купить
J A HON TA RIX I FA NI DA N KURS ISHI MA VZU: Rim imperiy asing g’arbiy va sharqiy imperiyalarga bo’linishi sabablari TOSHKENT-2025 1 MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...… … … ... 3 I.BOB. RIM IMPERIY A SI BO’LINI SHI N IN G A SOSIY 5 SA BA BLA RI....... 1.1Rim imperiyasining G'arbiy va Sharqqa bo'linishi siyosiy sabablari. 5 1.2. Bo’linishdan so’ng Sharqiy Rim imperiyasidagi holat..................... 9 II.BOB. BO’LINI SHDA N SO’N G G’A RBIY RIM 17 IMPERIY A SI DA GI HOLA T.................................................................. 2.1. G’arbiy Rim Imperiyasidagi bo’linishdan keyingi holat ahvol.......... 17 2.2. G’arbiy Rim imperiyasining madaniy holati..........................……… 31 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 33 FOYDA LA N ILGA N A DA BIY OTLA R RO` Y X A TI … … … … … … … 35 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi: Rim Imperiyasi qadimgi Rim davlatchiligi rivojidagi post-respublikaviy davr boʻlib, uning oʻziga xos xususiyati Yevropa va Oʻrta yer dengizidagi avtokratik boshqaruv shakli va yirik hududiy mulk edi. Tarixda Oʻrta yer dengizining butun qirgʻogʻiga egalik qilgan yagona davlat. Rim imperiyasi g’arbiy va sharqiy imperiyalarga bo’linishi sabablarini o’rganish va buni qay tarzda amalga oshganligi bo’linishdan so’ng mamlakatdagi boshlangan inqirozlar oqibatida juda katta imperiya bo’lagan rimning juda oson bo’linishini o’rganish rim tarixini o’rganishning asosiy dolzarb mavzusidir.Bundan tashqari, ushbu davrni o'rganish zamonaviy jamiyat oldida turgan ko'plab zamonaviy muammolar va muammolarning kelib chiqishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bo’linish davridagi Rim tarixi huquq va umuman davlat inqirozing eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Davlat juda katta kuchlar natijasida bo’linishi va qo’shni qabilalarning bu hududga qay tariqa kirib kelishini o’rganish ham mavzuning dolzarbligi hisoblanadi1 . Kurs ishining ob’ek t i: Mavzuning asosiy ob’ekti sifatida Rim imperisining g’arbiy va sharqiy oblostlarga bo’linishi sabablari va Rimning ichki ziddiyatlarini o’rganamiz. Bu davrga oid juda katta o’zgarishlar natijasida davlat inqiroz yoqasiga kelib qolganligi va bo’linishning asosiy sabablari nimalardan iborat ekanligi ham asosiy mavzuning ob’ektidir. Kurs ishining predmet i: Mazkur kurs ishimizning asosiy predmeti Rim imperiyasi bo’lingandan so’ng uning umumiy hududidagi o’zgarishlar va jamiyat hayotida yangi o’zgarishlar mavzumizning asosiy predmetidir. Juda katta hududning umumiy geografiyasi va aholi hayotida imperiya ikkiga bo’linishi natijasida tushkinlik kayfiyatini qay tarzda qabul qilishini o’rganishning ham uning asosiy predmeti hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Rim imperiyasining G'arbiy va Sharqqa bo'linishini o’rganish mavzumizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Bo’linish aholi hayotiga qay 1Strategies of distinction: the construction of ethnic communities, 300–800. Leiden, 1998. P. 455 3 tariqa ta’sir o’tkazganligi va mamlakat bevosita ikki yirik imperiyaning bir birini yemira boshlashi nima uchun bo’lganligini aniqlashning haqqoniy va reallikdan kelib chiqqan holda va aldovlarsiz to’g’ri yondashish orqali bu davr tarixini ochib berish mavzumizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining v azifalari: Sharqiy Rim imperiyasi haqida o’rganish; G’arbiy Rim Imperiyasidagi madaniy ahvoli bilan tanishish; G’arbiy Rim imperiyasini qulashi sabablarini o’rganish. Rim imperiyasi zamonaviy maʼnoda milliy davlat emas edi, lekin oʻzlarini boshqarish uchun shaharlar tarmogʻi boʻlgan va harbiy qoʻmondonlar tomonidan boshqariladigan viloyatlar bor edi. Davlatning qarorini imperatorlar emas, balki Senat bilan birgalikda har yili saylanadigan magistratlar hal qilar edi. Miloddan avvalgi I asr turli sabablarga koʻra siyosiy va harbiy inqilob davri boʻlib, oxir oqibat imperatorlarning boshqarishiga olib keldi, respublikachilar magʻlubiyatga uchraydi. Ammo keyinchalik bo’lib o’tgan voqealar natijasida imperiya baribir ikkiga bo’linib ketdi. Ana shu bo’linishlarni o’rganish kurs ishimizning asosiy vazifasidir. Mav zuning o’rganilganlik darajasi: Mazkur davr tarixi bir qator yevropa va rus olimlari o’rgangan bo’lib, ular o’zlarining ilmiy asarlarida bu haqida juda ko’plab ma’lumotlarni yozib qoldirgan. Masalan Anners E. Yevropa huquqi tarixi (shved tilidan tarjima qilingan), Biryukov Y.M2 . muallifligidagi Qadimgi Rim davlati va huquqi tarixi kitobi, Kovalevning Rim tarixi kitobi 3 , A. Kuznitsinning Qadimgi Rim tarixi monografiyasi, K. Kumanetskiyning bu davr tarixi bo’yicha ilmiy to’plamlari 4 , Novitskiy va Shektor muallifligidagi katta ilmiy darsliklari, Brownning 5 “Qadimgi Rimning bo’linishi sabalari” nomli kitobi rimning bo’linishi haqida juda katta manba hisoblanadi 6 . Hozirgi kunda ham juda katta ilmiy va 2 Biryukov. A. A. Ancient Roman Historiy, Shanghai: Shanghai Bookstore Publishing House,2011. P. 45 3 Kovalev. S .I. Historia de Roma. Madrid: Akal,1973. P.100 4 Kumaniskiy. K. The Cultural Historiy of Ancient Greece and Rome. Moskva,1990. P. 213 5 Brown. P. Causes of the division of ancient Rome. London: Oksford,1988. P. 345 6 WHITTOW, M. The making of orthodox Byzantium, 600–1025. London, 1996. P. 87 4 monografik asrlar orqali bu davr tarixi yaxshi yoritilmoqda. Olimlar Rimning bo‘linishi haqida turli manbalar orqali yoritmoqda va katta va yaxshi natijalarga erishmoqdalar Kurs ishining t uzilishi: Kurs ishi kirish, 2 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 5 I.BOB. RIM IMPERIY ASI BO’LINISHIN I NG A SOSIY SA BA BLA RI 1.1. Rim imperiy asining G'arbiy v a Sharqqa bo'linishi siy osiy sabablari Rim respublikasi zamonaviy maʼnoda milliy davlat emas edi, lekin oʻzlarini boshqarish uchun shaharlar tarmogʻi boʻlgan va harbiy qoʻmondonlar tomonidan boshqariladigan viloyatlar bor edi. Davlatning qarorini imperatorlar emas, balki Senat bilan birgalikda har yili saylanadigan magistratlar Rim konsullari hal qilar edi. Miloddan avvalgi 1-asr turli sabablarga koʻra siyosiy va harbiy inqilob davri boʻlib, oxir oqibat imperatorlarning boshqarishiga olib keldi, respublikachilar magʻlubiyatga uchraydi. Konsullarning harbiy kuchi Rim imperiyasining huquqiy tushunchasiga tayanib, tom maʼnoda “qoʻmondonlik” degan maʼnoni anglatadi. Baʼzida muvaffaqiyatli konsullarga faxriy unvon imperatori qoʻmondoni berildi va bu soʻz imperatorning kelib chiqishiga sabab boʻldi, chunki bu har doim birinchi darajali insonlarga berilgan7 . Miloddan avvalgi II asrning oxiridan boshlab Rim uzoq vaqt davomida ichki mojarolar, fitnalar va fuqarolik urushlarini boshdan kechirdi, shu bilan birga Italiyadan tashqarida ham oʻz kuchini kengaytirdi. Bu Rim respublikasining inqiroz davri edi. Miloddan avvalgi 44-yilda bu davr oxiriga kelib, Yuliy Sezar suiqasddan oldin qisqa muddatli abadiy diktator boʻlgan. Miloddan avvalgi 42-yilda Oktavian va Mark Antoniy dushmanlarni Italiyada quvib chiqarishga erishadi. Antoniy va Oktavianning Rim olamini ikkiga boʻlishlari uzoq davom etmadi va Oktavian kuchlari miloddan avvalgi 31-yildagi Actium jangida Mark Antoniy va Kleopatrani kuchlarini magʻlub etib, Rim respublikasining urushini tugatdi. Shundan soʻng miloddan avvalgi 27-yilda senat Oktavianga “Avgust” (hurmatli) unvonini berdi. Garchi eski konstitutsiyaviy mexanizm oʻz oʻrnida qolgan boʻlsa-da, Avgust uni boshqarishga kirishdi 8 . Garchi davlat respublika nomi 7Лйубашитс В.Я.Мордовтсев А. Ю.Тимошенко И. В.Теория Государства и права. Ростов -на- дону, 2002 г.Ст. 20. 8 Bowersock G. W. Selected Papers on Late Antiquity. Bari, 2000. P. 187. 6 bilan atalgan boʻlsa-da, Avgustning zamondoshlari bu parda ekanligini va Avgustning Rimda muhim vakolatlarga ega ekanligini bilishgan. Uning boshqaruvi bir asrlik fuqarolik urushlarini tugatgan va misli koʻrilmagan tinchlik va farovonlik davrini boshlaganligi sababli, u xalq tomonidan juda iliq yaxshi koʻrilgan. Uning hukmronligi yillarida yangi konstitutsiyaviy tuzum paydo boʻldi (qisman organik ravishda va qisman dizayni boʻyicha), vafotidan keyin bu yangi konstitutsiyaviy tuzum Tiberiy yangi imperator sifatida qabul qilingan paytdagidek ishladi9 . Rim imperiyasi tarixdagi eng yirik davlatlardan biri boʻlgan, u butun Yevropa, Shimoliy Afrika va Yaqin Sharqda qoʻshni hududlarga ega boʻlgan. Lotin iborasi imperium imperiya oxirigacha mafkurani aks ettirdi, bu vaqt va makon imperiyani cheklamadi. Vergilning epik sheʼrida Eneyid, cheksiz imperiya Rimliklarga oʻzlarining oliy xudosi Yupiter tomonidan berilgan, deyilgan. Umumjahon hukmronligi haqidagi daʼvo IV asrda imperiya xristianlar hukmronligi ostida boʻlganida yangilandi va abadiylashtirildi. Imperiya qurishga intilishda katta hududlarni zabt etish bilan bir qatorda, rimliklar ham oʻzlarining jugʻrofiyasini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzgartirgan juda katta haykaltaroshlar edilar. Masalan, kengayib borayotgan imperiyani yetarli miqdorda yogʻoch bilan taʼminlash uchun butun oʻrmonlar kesildi. Aflotun oʻzining “Kritiyalar” qisqartirishni taʼriflagan edi: u yerda “togʻlarda juda koʻp oʻtin bor edi”, endi u faqatgina “yerning skeletini” koʻra oladi 10 . Aslida, Rim ekspansiyasi asosan Respublika ostida amalga oshirilgan boʻlsa ham, Shimoliy Yevropaning bir qismi eramizning I asrida Yevropa, Afrika va Osiyoda Rim boshqaruvi kuchaygan paytda bosib olingan. Avgust hukmronligi davrida qadimgi davrdan beri saqlanib qolgan siyosiy geografiya, pontik yunon yozuvchisining geografiyasi boʻyicha “Rim” da birinchi marta “maʼlum dunyoning global xaritasi” namoyish etildi. Avgust vafot etganda, uning yutuqlari toʻgʻrisidagi esdalik hisoboti (Res Gestae) asosan imperiya tarkibidagi xalqlar va joylarning jugʻrofiy kataloglashtirilishini aks ettirdi. Geografiya, roʻyxatga olish va 9 Pottery in the Roman world: an ethnoarchaeological approach. London; New York, 1982. P.53 10Bowersock G. W. Selected Papers on Late Antiquity. Bari, 2000. P. 190. 7 yozuvlarni sinchkovlik bilan saqlash Rim imperatorlik maʼmuriyatining asosiy muammolari edi11 . Imperiya 5 million kvadrat kilometr maydonni oʻz ichiga olgan Trayan (98-177 hukmronlik qilgan) davrida eng katta kengayishga yetib bordi. 55-60 million aholining anʼanaviy hisob-kitobi dunyo aholisining oltidan bir qismiga toʻgʻri keladi va uni Gʻarbning birlashgan siyosiy tashkilotlarning eng katta aholisiga aylantirdi. Yaqinda oʻtkazilgan demografik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, populyatsiyaning eng yuqori choʻqqisi 70 milliondan 100 milliongacha. Rim, Iskandariya va Antioxiya imperiyasining uchta eng yirik shaharlarining har biri Yevropaning istalgan shahridan deyarli ikki baravar katta edi 12 . Nemislar, slavyanlar, sarmatlar va mavrlarning qabila ittifoqlari kuchayib, kengayib bordi. Ular orasida ijtimoiy tabaqalanish kuchayib, rahbarlarning kuchi tobora kuchayib bordi. Bu rahbarlarning ba'zilari Rim xizmatiga kirib, yuqori martabalar va katta boyliklarga ega bo'lishdi, boshqalari aholi punktlari uchun yangi erlarni egallab olish uchun o'z qo'shinlarini imperiyaga qarshi olib borishdi. Imperiya hududida letlar va federatsiyalarning asiri sifatida oʻrnashib olgan oddiy vahshiylar yer egalari, davlat va oʻz rahbarlarining ekspluatatsiyasidan shafqatsizlarcha azob chekib, ularni qul savdogarlariga arzonga sotgan, keyin esa ularni viloyatlarda qayta sotishgan. Hukumat yangi ko'chmanchilarni yakkalab qo'ymoqchi bo'lib, imperiya fuqarolariga turmush qurishni va savdo qilishni taqiqladi. Vahshiylarning oilaviy aloqalari qonun tomonidan tan olinmagan, shuning uchun ular imperiyaga bostirib kirgan o'z qabiladoshlari tomoniga o'z xohishlari bilan o'tganliklari tushunarli. Bu vaqtda Dunay bo'ylab kuchli gotika ittifoqlari tuzilib, ular bilan sarmat va slavyan qabilalari kurashgan. 70-yillarda Qora dengiz dashtlari tomon yurgan xunlar tomonidan gotlar ogʻir magʻlubiyatga uchradi. Hunlar tomonidan bosib olingan ostgotlar ularning qabila ittifoqiga kirdilar. Hunlar vestgotlarga qarshi bir 11 Pottery in the Roman world: an ethnoarchaeological approach. London; New York, 1982. P. 67 12 Late Antiquity. Empire and Successors, A.D. 425–600 / ed. A. Cameron, B. Ward-Perkins, M. Whitby. P. 391. 8 qancha sarmat va slavyan qabilalari bilan birgalikda harakat qilgan. Keyin vesigotlar imperiya hukumatiga o'z hududlarida boshpana berishni so'rab murojaat qilishdi. Imperiyadagi vaziyat juda keskin edi. Erta vafot etgan Jovian o'rniga eng yuqori harbiy va fuqarolik amaldorlari tomonidan ko'tarilgan Valentinian (364-375) keldi, ular yana imperiyani bo'linib, ukasi Valens (364-378) Sharqiy Avgustni tayinladilar. Julian hukmronligi davrida tugallanmagan va keyin bekor qilingan islohotlar imperiyani o'ta tartibsizlikka olib keldi. Imperator Valens hokimiyatga kelganidan ko'p o'tmay, Julianning jiyani Prokopiy unga qarshi isyon ko'tardi. U Julian siyosatining davom etishini e'lon qildi13 . U Konstantinopol va Kizikni egallashga muvaffaq bo'ldi. Valensning olijanob izdoshlari Prokopiy tomonidan qatl etilgan. Faqat katta qiyinchilik bilan Valens uning harakatini engishga muvaffaq bo'ldi. 366 yilda Prokopiyning o'zi qatl etilgan. Aholining quyi qatlamlarini tinchlantirish va keskin vaziyatni yumshatish maqsadida Valentinian va Valens bir qator tadbirlarni amalga oshirdilar. Ular “kichkina” xalqni “kuchli” lardan himoya qiluvchi bir qancha farmonlar chiqardilar, pleblar himoyachisi (himoyachisi)ning alohida mavqeini o‘rnatdilar va amaldorlarning poraxo‘rligiga qarshi kurashdilar. Shu bilan birga, shahar kuriyalarining huquqlari cheklangan edi, xususan, koloniyalardan soliq yig'ish shahar hokimiyatiga emas, balki yer egalariga o'tkazildi. Valentinian vafot etadi. Imperiyaning g'arbiy yarmining hukmdorlari uning ukalari - Gratian (367 - 383) va yosh Valentinian II (375 - 392) edi. Bu keskin vaqtda vesigotlar Rim tuprog'iga olib ketishni so'rab Dunayga kelishdi. Ularga 376-yilda shunday ruxsat berildi va vesigotlar Frakiyaga joylashdilar 14 . Butun vahshiylar ittifoqiga o'z qonunlari va o'z ma'muriyati bilan yashashga ruxsat berish imperiya hududida xorijiy tuzilmalar - kelajakdagi vahshiy qirolliklarning prototiplari yaratilishining boshlanishi edi. Imperator Feodosiy (379 - 395) davrida imperiyaning oxirgi, mohiyatan vaqtinchalik birlashuviga erishildi. Uning o'zi ko'p jihatdan gotika qo'shinlari va 13Idem . Two Byzantine Houses at Luni // Papers of the British School at Rome. 1981. T. 49. P. 91–98. 14 Кудинов О.А. Римское право. Москва. 2008. С 224. 9 ularning rahbarlariga qaram edi. Imperiyaning g'arbiy qismidagi hukumat o'zining vahshiy harbiy boshliqlariga yanada ko'proq qaram edi. Bu yerda yana siyosiy muvozanat buzildi. Bu zo'ravonlarning ko'rinishida ma'lum bo'ldi. Gratian ag'darilgan Magnus Maksim (382 - 387) tomonidan ag'darildi va o'ldirildi, uning o'rniga Gratianning ukasi Valentinian II o'tirdi, u Maksimusni Teodosius yordamida mag'lub etdi. Uning qo'l ostida haqiqiy hukmdor Galliya armiyasining qo'mondoni Frank Arbogast edi, u oxir-oqibat Valentinian II ni imperator Flaviy Evgenius bilan almashtirdi (392 - 394). Davlatning og'ir ichki va tashqi ahvoli imperator Feodosiy hukumatini imperiyani mustahkamlash uchun bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirishga majbur qildi. Qochqin polkovniklar va qullar uchun qattiq qidiruv e'lon qilindi va ular yer egalariga qaytarildi, bo'sh yerlarga ishlov berishni boshlagan yer egalariga imtiyozlar oshirildi. Senatorlar tabaqasi manfaatlaridan kelib chiqib, senatorlarning himoyachisi lavozimi belgilandi, ular ushbu tabaqaning imtiyozlarini himoya qilishni nazorat qildilar. Tajribali siyosatchi bo'lgan Teodosius davlatdagi keskin tortishuvlar, xususan, Arians va Nicenes o'rtasidagi, rohiblar va turli bid'atchilar o'rtasidagi to'qnashuvlar natijasida yuzaga kelgan keskinlikni tushundi va Teodosiy buni tugatishga qaror qildi15 . "Katolik e'tiqodi to'g'risida"gi farmonida (380) u pravoslav dinining majburiy tabiatini e'lon qildi. Cherkov kuchli hokimiyatga ega bo'lsagina kuchli ittifoqchi bo'lishi mumkinligini tushunib, uning o'zi unga har tomonlama hurmat va homiylik ko'rsatdi. 395 yilda Buyuk laqabli Feodosiy vafot etdi. Vasiyatnomaga ko'ra, imperiya uning o'g'illari o'rtasida bo'lingan: o'n bir yoshli Gonorius G'arbning Avgustiga, o'n sakkiz yoshli Arkadiy esa Sharqning Avgustiga aylandi 16 . Shunday qilib, 395-yilda quldorlik davlatining yakuniy siyosiy boʻlinishi ikki davlat tuzilmasi: Gʻarbiy Rim imperiyasi va Sharqiy Rim imperiyasi (Vizantiya)ga boʻlindi. Garchi ikkalasiga ham Teodosiyning aka- uka va o'g'illari 15Late Antiquity. Empire and Successors, A.D. 425–600 / ed. A. Cameron, B. Ward-Perkins, M. Whitby. P. 441. 16 Idem . Two Byzantine Houses at Luni // Papers of the British School at Rome. 1981. T. 49. P. 98. 10 boshchilik qilgan bo'lsa-da va huquqiy nazariyada faqat ikkita imperator boshqaradigan yagona imperiya g'oyasi saqlanib qolgan bo'lsa-da, aslida va siyosiy jihatdan bu o'z poytaxtlari (Ravenna va Konstantinopol) bo'lgan ikkita mustaqil davlat edi. Imperator hukmdorlari oldida turgan va nihoyat teng ijtimoiy-iqtisodiy asoslarga ega bo'lgan o'z imperator sudlari17 . G’arbda va Vizantiyada tarixiy rivojlanish jarayoni turli ko’rinishlarga ega bo’la boshladi va turli yo’llarni bosib o’tdi. Sharqiy Rim imperiyasida feodallashuv jarayonlari tuzilmalarning ko'proq davomiylik xususiyatlarini saqlab qoldi, sekinroq davom etdi va Konstantinopolda imperatorning kuchli markaziy hokimiyatini saqlab qolgan holda sodir bo'ldi. Gʻarbiy Rim imperiyasi markaziy hokimiyatining bosqichma-bosqich zaiflashishi 4—5-asrlarda Rim jamiyatida sodir boʻlgan jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar bilan izohlanadi 18 . Quldorlik ishlab chiqarish usulining inqirozi ayniqsa keskinlashdi va u bilan bog'liq bo'lgan iqtisodiyot xuddi shu holatda edi. Shaharlar tanazzulga yuz tutdi, tovar ishlab chiqarish va savdo pasaydi, iqtisodiyotning naturallashuvi doimiy ravishda oshib bordi, bu esa iqtisodiy hayot markazining shaharlardan qishloqqa koʻchishiga olib keldi – ulkan latifundiyalar nafaqat qishloq xoʻjaligi, balki hunarmandchilik markazlariga ham aylandi. 1.2. Bo’linishdan so’ng Sharqiy Rim imperiy asidagi holat Vizantiya imperiyasi yoki Sharqiy Rim imperiyasi (lotincha: Imperium Romanum; grekcha: Βασιλεία Ῥωμαίων) — Rim imperiyasi parchalangach, uning iqtisodiy jihatdan rivojlangan sharqiy qismida vujudga kelgan davlat (IV-XV asrlar). Eng ravnaq topgan davrida uning tarkibiga Bolqon yarim orolining katta qismi, Kichik Osiyo, Suriya, Falastin, Misr, Kirenaika, Mesopotamiyaning bir qismi, Gʻarbiy Armaniston va Gurjiston, Xersones, Qibris va Krit orollari kirgan. Poytaxti - Konstantinopol shahri boʻlgan. Mamlakatning nomi Bosfor sohilidagi yunon polney - Vizantiyizmdan olingan. Aholisi - yunonlar, suryoniylar, 17 Кудинов О.А. Римское право. Москва. 2008. С 324. 18 Luni: prosperity of the town and its territory // Archaeology and Italian society: prehistoric, Roman and medieval studies / ed. by G. Barker, R. Hodges. Oxford, 1981. P. 179. 11 qibtiylar, armanlar, gurjlar va boshqalardan iborat boʻlgan. Davlat tili IV- VI asrlarda lotin tili, keyinchalik yunon tili boʻlgan. Hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanish darajasi, shahar turmushining joʻshqinligi jihatidan oʻsha davrda Vizantiya Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan ancha ilgarilab kettan edi. Arabiston, Qora dengiz boʻyi, Eron, Hindiston, Xitoy bilan savdo-sotiq bir oz koʻpaydi19 . Vizantiya geografik jihatdan qulay joylashganligi tufayli Sharq bilan Gʻarb oʻrtasida madaniy-iqtisodiy aloqalarning kuchayishiga sabab boʻlgan, siyosiy va harbiy markazga aylangan. 527-565-yillarda Imperator Yustinian I hukmronligi davrida maʼmuriy va huquqiy islohotlar oʻtkazilgan. Markaziy davlat mustahkamlangan va kuchli armiya vujudga keltirilgan. Bu esa Yustinianga 533-534-yillarda Shimoliy Afrikadagi vandallar davlatini, 555- yilda Italiyadagi ostgotlar qirolligini, janubiy-sharqiy Ispaniyani bosib olish imkonini bergan. VI asrning soʻnggi oʻn yilligi va VII asr boshlarida ichki tanazzul va tashqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklar roʻy berdi. Armiyada gʻalayon boshlandi, keng xalq ommasi unga qoʻshildi. VI asr oxiri VII asr boshlarida Vizantiya hududining anchagina qismini slavyanlar ishgʻol etgan. VII asrning 70-yillarida Vizantiyaning shimoliy- gʻarbiy chegarasida qadimiy bulgʻorlar davlati - Bulgʻoriston barpo boʻlgan 20 . 636—642 yillarda arablar Suriya, Falastin, Yukrri Mesopotamiya va Misrni, 693—698 yillarda Shimoliy Afrikadagi yerlarni tortib oldi. Italiyadagi langobardlar Vizantiya hududining anchagina qismini bosib oldi. VIII-IX asrlarda Vizantiya hududiga slavyanlar koʻchib kelishi munosabati bilan ulardagi hukmron jamoa munosabatlari taʼsirida erkin qishloq jamoalari mustahkamlandi. Biroq X asrda yirik yer egaligi kuchayib, Vizantiya shaharlari VII-IX asrlardagi tanazzuldan soʻng yana qad rostladi, savdo-hunarmandchilik uyushmalari vujudga keldi, davlat ularning faoliyatini qoʻllab-quvvatladi. X asr oʻrtalarida Vizantiya arablardan Yuqori Mesopotamiyani, Kichik Osiyo va Suriyaning bir qismini, Krit 19 См.: Whittow M. The making of orthodox Byzantium, 600–1025. London, 1996. P. 95 20 Luni: prosperity of the town and its territory // Archaeology and Italian society: prehistoric, Roman and medieval studies / ed. by G. Barker, R. Hodges. Oxford, 1981. P. 289. 12 va Qibris orollarini qaytarib oldi. Armaniston va Gurjistonda Vizantiyaning taʼsiri kuchaydi. Vizantiya Gʻarbiy Bolgar podsholigini bosib oldi21 . XII asr boshlaridan ichki tarqoqpik avj oldi, markaziy hokimiyat inqirozga yuz tutdi, chet ellik istilochilarning xuruji kuchaydi. Salib yurishi qatnashchilari Vizantiya hududining bir qismini bosib olib, Lotin imperiyasita asos soldilar. Shu bilan birga Vizantiya yerlarida mustaqil yunon davlatlari: Nikey, Trapezund imperiyalari, Epir davlati paydo boʻldi. 1261-yilda Nikey imperatori Mixail VIII Paleolog Vizantiya imperiyasini qayta tikladi. Paleologlar sulolasi (1261—1453) qaror topdi. Biroq Vizantiya oʻzining qad. qudratini tiklay olmadi. 1453-yilda Konstantinopol usmonli turklar tasarrufiga oʻtgan. XV asrning 60-yillari boshida Vizantiya imperiyasi barham topdi, uning hududi Usmonli turk imperiyasi tarkibiga kirdi 22 . Vizantiya Rim, yunon va ellinizm anʼanalari taʼsirida vujudga kelgan oʻziga xos madaniyat markazi boʻlgan edi. Vizantiyada antik davr taʼlimi anʼanalari saqlanib qoldi va XII asrgacha maorif Yevropaning boshqa joylariga qaraganda yuqori saviyada edi. Boshlangʻich taʼlim (oʻqish va yozishni oʻrgatish) xususiy maktablarda 2—3 yil davomida amalga oshirilgan. VII asrgacha oʻquv dasturi majusiy dinlar afsonalariga, keyinroq Bibliya kitoblariga asoslangan. Oʻrta maʼlumot grammatika oʻqituvchisi rahbarligida olingan. Dasturga orfografiya (imlo kridalari), grammatika normalari, talaffuz, sheʼr yozish qoidalari, notiqlik sanʼati, shuningdek hujjatlar tuzish uslubiyati kiritilgan. Falsafa ham oʻquv darslari jumlasiga kirgan. Ayrim maktablar dasturida tarix darsi ham boʻlgan. Vizantiyada monastir maktablari ham bor edi. IV-VI asrlarda qadimgi davrdan qolgan oliy maktablar (Afrika, Iskandariya, Bayrut, Antioxiya, Gʻazo, Falastin Kesariyasida) oʻz faoliyatini davom ettirdi. 425-yil Konstantinopolda barpo etilgan oliy maktab (auditoriy) boshqa oliy maktablarni siqib chiqardi. Konstantinopol auditoriysi davlat muassasasi, uning proflari davlat xizmatchilari hisoblanar, poytaxtda dars berish faqat ularga ruxsat etilgan. IX asr oʻrtalariga kelib, Magnavr oliy maktabi ishlay boshladi. 21 Покровский И. А. История римского права. Москва.2008. С. 225. 22Heater P. The fall of the Roman Empire. P. 412. 13 Bu maktab oliy dunyoviy amaldor va din peshvolarini tayyorlar edi. XII asr oʻrtalarida Konstantinopolda yuridik va falsafiy maktablar davlat muassasasi sifatida ochildi. XII asrda oliy maktabda tibbiyot fani ham oʻqitila boshladi. 1204-yildan keyin Vizantiyada oliy maktab tugatildi. Monаstirlar huzuridagi maktablar davlat maktablarini tobora siqib chiqaraverdi. Bunday maktablar, odatda, muallimning vafotidan keyin yoki u quvgʻinga uchragach, yopilib qolardi. Vizantiyaning qadimgi kutubxonalari ilk davrdan nari oʻtmadi. Iskandariya kutubxonasi 391-yilda vayron etildi. Konstantinopol kutubxonasi (356-yilda asos solingan) 475- yilgi yong’inda kuyib ketdi23 . Keyingi davr kutubxonalari haqidagi maʼlumotlar kam boʻlsa ham, imperator, patriarx, monastirlar kutubxonalari, oliy maktablarning va xususiy shaxslarning kutubxonalari boʻlganligi maʼlum. Texnikasi Vizantiyaga antik davr qishloq xoʻjaligi texnikasi (hoʻkizga qoʻshiladigan omoch va pichan yiqqich, sunʼiy sugʻorish tizimi) hamda hunarmandchiligi meros boʻlib qolgan 24 . Bu hol Vizantiyaning dehqonchilik, zargarlik, shoyi toʻqish, hashamatli inshootlar qurish, kemasozlik (IX asrdan boshlab qiyalama yelkandan foydalanilgan) va boshqa sohalarda XII asr gacha Yevropada ilgʻor davlat boʻlib qolishiga imkon berdi; IX asrdan boshlab sirkor keramika, shisha tayyorlash (qadimgi usullar boʻyicha) rasm boʻldi 25 . Biroq, vizantiyaliklarning ota meros anʼanalarini saqlab qolishga intilishi texnika taraqqiyotiga ozmi-koʻpmi toʻsqinlik qildi. XII asr dan boshlab Vizantiya hunarmandchi ligining Gʻarbiy Yevropa hunarmandchi ligi (shishasozlik, kemasozlik va h.k.) dan orqada qolishiga sabab boʻldi. XIV-XV asrlarga kelib esa, Vizantiya toʻqimachiligi italyan toʻqimachiligi bilan raqobat qila olmay qoldi. Matematika va tabiiy faylar. Vizantiyada matning jamoatchilik oʻrtasidagi nufuzi oʻrta asrlarning asosiy fanlari hisoblangan falsafa va notiqlik sanʼatiga nisbatan juda past boʻlgan. IV-VI asrlardagi Vizantiya matematiklari asosan qadimgi 23 Орлов Г. В.История зарубежных стран и права. Москва. 1995. С.12. 24 ROSTOVTZEFF, M. I. The social and economic history of the Roman Empire . Oxford, 2012. P. 520 25 Кудинов О.А. Римское право. Москва. 2008. С. 344. 14 allomalarning asarlarini sharhlash bilan mashgʻul boʻlishgan: Feon (IV asr) Yevklid va Ptolemey asarlarini chop qildirgan va sharhlagan, Ioann Filopon (VI asr) Aristotelning tabiatshunoslikka doir ilmiy asarlarini sharhlagan, Yevtokiy Askalon (VI asr) esa Arximedning shunday ishlarini sharhlash bilan shugʻullangan26 . Baʼzi masalalarda Vizantiya fani antik davr faniga nisbatan bir oz ilgari siljidi: Ioann Filopon jismlarning tushish tezligi ularning ogʻirligiga bogʻliq emas, degan xulosaga keldi; Ayo Sofiya ibodatxonasini qurib mashhur boʻlgan meʼmor va muhandis trallik Anfiliy oʻt oldiruvchi koʻzgular ishiga doir yangi talqinini taklif qildi. IX asrga kelib tabiiy fanlar borasida bir oz yuksalish kuzatildi. Ixtirochi Lev Matematik birinchi marta harflardan algebraik timsollar sifatida foydalandi. Maʼlumotlarga koʻra, XII asrda arab raqamlarini joriy qilishga urinish boʻlgan boʻlsa kerak. Soʻnggi Vizantiya matematiklari sharq faniga juda qiziqishgan. Trapezund olimlari (Grigoriy Xioniad, XII asr uning izdoshlari Grigoriy Xrisokokk va Isaak Argir, XIV asr) arab va fors mat.si va astronomiyasini oʻrganishgan. Sharq fani merosining oʻrganilishi Feodor Melitinnotaning “Uch kitobdagi astronomiya” (1361) majmua asarining yaratilishiga yordam berdi 27 . Kosmologiya sohasida vizantiyaliklar anʼanaviy tasavvurlarga rioya qilishgan. Ulardan baʼzilari Bibliyada keltirilgan dunyoqarashlarga ishongan boʻlsa, boshqalari Yerning sharsimonligi haqidagi taʼlimot Bibliyaga zid emas, deb hisoblaganlar. Ilmi nujum inson taqdirini osmon yoritqichlarining harakati bilan bogʻlangani uchun pravoslav ilohiyotchilari tomonidan qattiq tanqid qilindi va taʼqibga duchor boʻldi. XIV asrda Nikifor Grigora taqvim (kalendar)ni isloh qilishni taklif etdi, quyosh tutilishini oldindan aytib berdi. Bu taklif va bashoratlar astronomiya kuzatuvlari bilan bevosita bogʻliq boʻlgan 28 . 26 Thompson E. A. Romans and barbarians: the decline of the westernempire. Madison, 1982. P. 113–133. 27 Покровский И. А.История римского права. Москва.2008. С. 255. 28 Wirth G. Anmerkungen zur Vita des Severin von Noricum // Quaderni catanesi di studi classici e medievali. Catania, 1979. Vol. 1. P. 217. 15 Vizantiyada geografiyaning boshlanishiga fem (viloyat)lar, shaharlar, yepiskop boshliq maʼmuriy birliklarning rasmiy tavsiflari asos boʻldi. taxminan 535-yilda Iyerokl 64 fem va 912 shaharning tavsifini oʻz ichiga olgan “Sinekdem” toʻplamini tuzdi. Bu toʻplam keyingi davrlarda yozilgan geografik asarlar uchun zamin boʻldi. 10-asrda Konstantin Bagryaiorodniy Vizantiya femlari tavsifini oʻz davri anʼanalari asosida tuzib chiqdi. Shu bois uning asaridagi koʻp maʼlumotlar oʻsha davrdagi mavjud maʼlumotlarga gshd. Savdogarlar, ziyoratchilarning sayohat tavsiflari ham oʻsha geografik adabiyotlar toifasiga mansub. IV asrda yozilgan muallifi nomaʼlum sayohatnomada Oʻrta dengiz batafsil bayon qilingan, portlar orasidagi masofalar koʻrsatilgan, muayyan joyda ishlab chiqarilgan tovarlar haqida gapirilgan va h.k. Quyidagilarning sayohat tavsiflari saqlangan: savdogar Kosma Indikoplovning (6-asr) “Xristian topografiyasi” asari (bunda umumkosmologik tasavvurlardan tashqari bevosita kuzatuv taassurotlari, Arabiston, Afrika va boshqa joylardagi turli mamlakatlar va xalqlar haqida aniq maʼlumotlar mavjud), Ioann Fokning (12-asr) Falastinga, Andrey Livadinning (14-asr) Falastin va Misrga, Kanan Laskarisning (14-asr oxiri yoki 15-asr boshi) Olmoniya, Skandinaviya va Islandiyaga sayohatlari tavsiflari29 . Vizantiyaliklar geografik haritalar tuzishni ham bilganlar. Tibbiyoti Vizantiyada rivojlangan tibbiyot mavjud boʻlgan. IV asrda pergamlik shifokor Oribasiy tibbiy ensiklopediya yaratgan, shifokor Nikshba jarroxlik boʻyicha darslik yozgan. Konstantinopolda maxsus jarrohlik va ayollar kasalliklari boʻlimlari boʻlgan kasalxonalar tashkil etilgan, ularning huzurida tibbiyot bilim yurtlari ochilgan. Simeon Sif ovqatning xossalari haqida kitob yozgan (11-asr) 30 . Nikolay Mireps farmakopeyaga oid qoʻllanma tuzgan (13-asr). Ioann Aktuariy tibbiyotga doir asarlarida oʻzining amaliy mushohadalarini bayon etgan. Falsafasi imperiya qaror topishi va xristianlik tarqalishi tufayli (6—7-asrlardan) paydo boʻla boshladi. Uning taraqqiyotida rasmiy cherkov aqidalari 6-n 29 Орлов Г. В.История зарубежных стран и права. Москва. 1995. С. 22. 30 WITSCHEL, C. “Imperium im Wandel. Das Ende des Römischen Reiches im Urteil dermodernen Geschichtswissenschaft”. In Praxis Geschichte 1 (2014). S. 411. 16 dunyoviy fan, falsafiy fikr vakillarining qarashlari oʻrtasidagi kurashning taʼsiri bor. Yunon cherkovining peshvolari Prokopiy (465—525), vizantiyalik Leontiy (475—543), Ioann Damaskin bu falsafaning oʻtmishdoshlari boʻlganlar. Vizantiya falsafasi asosan Platon — Aristotel gʻoyalari hamda asarlarini tushuntirish va tarqatishdan iborat edi; u “Kutubxona” toʻplami (857 yilgacha) ning muallifi Fotiy (820—891) dan boshlanib, Mixail Psell (1018—78) va Nikifor Vlemmid (1272-yil) ijodida oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqdi. Keyin Italiyada Uygʻonish davrida qayta rivojlandi. Bunda V. Vissarion (1403—72), trapezundlik Georgiy (1396—1484) va boshqalarning xizmati kattadir. Vizantiya falsafasidagi irratsional oqim Simeon (1025—92) mistikasi va Nikolay Kavasila (14-asr) gʻoyalarida namoyon boʻldi. Vizantiya falsafasi oʻrta asr sxolastikasi, Italiya Uygʻonish davri va slavyan mamlakatlari, Gurjiston, Armanistondagi falsafiy fikrning rivojlanishiga katta taʼsir oʻtkazdi31 . Vizantiyada tarix fani bir muncha rivojlangan. Kesariylik Yevseviy qad. zamonlardan mil. 324 yilgacha boʻlgan dunyo tarixini, jumladan, Shim. Qora dengiz boʻyining tarixini bayon etishga harakat qilib koʻrdi. Kesariylik Prokopiy va Agafiy imperator Yustinian davridagi Vizantiya tarixini yoritdilar. 6— 10-asrlarda jahon tarixi voqeanavisligi Ioann Malala, Feofan Ispovednik, Feofilakt Simokatta, Georgiy Amartol kabi tarixchilarning asosiy tarixiy janrlari boʻldi. 11—12-asr oʻrtalarida vizantiyalik tarixchilar (Lev Diakon, Nikita Xoniat va boshqalar) oʻzlari shohid boʻlgan voqealarni qalamga olishga intildilar. 13-asrdan Vizantiya tarix fani inqirozga yuz tutdi. Huquqshunosligi. Vizantiya madaniyatiga xos anʼanaviylik va izchillik Vizantiya huquqshunosligida ayniqsa yaqqol koʻzga tashlanadi. Rim huquqini muntazam tartibga solish, fuqarolik huquqi majmualarini tuzish bilan Vizantiya huquqshunosligiga asos solindi 32 . Ulardan eng muhimi Corpus juris civilis (Kanonik huquq majmuasi) dir (6-asr) — Vizantiya huquqshunosligi ayni shu majmuaga tayandi, huquqshunoslar vazifasi asosan shu 31 Гетман-Павлова. И.В. Римской частное право. Москва. 2010 г. С. 343. 32 WITSCHEL, C. “Imperium im Wandel. Das Ende des Römischen Reiches im Urteil dermodernen Geschichtswissenschaft”. In Praxis Geschichte 1 (2014). S. 411. 17 majmuani talqin qilish va qayta bayon etishdan iborat boʻlib qoldi. 6—7- asrlarda Corpus juris civilis qisman lotin tilidan yunon tiliga tarjima qilindi. Mazkur tarjimalar Vasiliki qurama toʻplamining asosini tashkil etadi, undan koʻpincha hoshiyalardagi izohlari bilan birga qayta-qayta nusxa koʻchirildi33 . Vasilikilarga ilova tarzida xilma-xil maʼlumotnoma — qoʻllanmalar, shu jumladan “sinopsislar” tuzilgan, ularda maqolalar huquqqa oid ayrim masalalar boʻyicha alifbo tartibida joylashtirilgan. Vizantiya huquqshunosligida Rim huquqidan tashqari cherkov soborlarining qaror (qoida)lariga asoslangan cherkov fatvolari huquqi ham oʻrganilgan. Konstantinopolda oliy huquq maktabi tashkil etilgach, 11-asrda sud qarorlari toʻplami — “Pir” (Tajriba)da Konstantinopol sudining tajribasi umumlashtirildi. 12-asrda Vizantiya huquqshunoslari (Zonara, Aristin, Valsamon) cherkov soborlari qoidalari talqin etilgan bir necha kitob chiqarib, unda cherkov fatvolari huquqi bilan Rim huquqini muvofiqlashtirishga urinishdi. Vizantiyada notariat ham tashkil qilingan, 13—14-asrlarda ayrim femlarning mahkamalari hujjatlar uchun mahalliy xizmat daftarchalari tuzib chiqqan 34 . Vizantiya imperiyasi, Vizantiya, Sharqiy Rim imperiyasi (395—1453) — 395-yilda Theodosius Ining oʻlimidan Rim imperiyasining gʻrbiy va sharqiy qismlarga boʻlinib ketishidan yuzaga kelgan davlat. Boʻlinishdan sakson yil oʻtgach Gʻarbiy Rim imperiyasi yoʻq boʻlib ketib, Vizantiyani Qadimgi Rimning tarixiy, madaniy va tamadduniy davomchisi sifatida qoldirdi 35 . “Rim” va “Vizantiya” ni ajratish zamonaviy rasm sanalsada, boʻlinish muddatini aniqlash qiyinchilik tugʻdiradi. Shunga qaramasdan bir nechta muhim sanalar mavjud. 285-yilda imperator Diocletian Rim imperiyasi boshqaruvini gʻarbiy va sharqiy boʻlaklarga ajratdi. 324-330-yillar orasida imperator Constantine I asosiy poytaxtni Rimdan Konstantinopolga koʻchirdi. Shahar 33 WIRTH, G. “Anmerkungen zur Vita des Severin von Noricum”. In Quaderni catanesidi studi classici e medievali 1 (1979). P. 266. 34 WIRTH, G. “Anmerkungen zur Vita des Severin von Noricum”. In Quaderni catanesidi studi classici e medievali 1 (1979). P. 266. 35Lotter F. Severinus von Noricum: Legende und historische Wirklichkeit. Stuttgart, 1976. Р. 201 18 “Konstantinopol” yoki “Nova Roma” ga aylandi. Boʻlinishning oxirgi davri imperator Heraclius hukmronligida yangi imperiyada yangi harbiy va boshqaruv tuzilishlarini joriy etib, lotin tili oʻrniga yunon tilini davlat tiliga oʻzgartirgach boshlandi. Bu oʻzgarishlarning sababi Oʻrta Sharq va Shimoliy Afrikadagi koʻplab yunon tilida soʻzlashmaydigan hududlar kuchayib borayotgan Arab xalifaligi tomonidan bosib olinib, imperiya faqat yunon hudularidan iborat boʻlib qolayotganligi edi. Shunday qilib Vizantiya qadimgi Rimdan lotin madaniyati oʻrniga yunon madaniyatiga va Rim butparastligidan pravoslaviega oʻtganligi bilan farq qiladi36 . Justinian I hukmronligi davrida (527-565-yillar) imperiya gʻarbiy imperiyaga tarixan tegishli boʻlgan Shimoliy Afrika, Italy va Rimni egallab oʻzining tarixidagi choʻqqisiga chiqqan. 6-asr oʻrtalaridagi Justinian vabosi davrida imperiya aholisining uchdan bir qismi qirilib ketib harbiy va moliyaviy muammolarga sababchi boʻldi. Shunday boʻlsa ham, imperator Maurice davrida imperiyanin g sharqiy chegaralari kengaytirilib , gʻarbiy chegaralar i barqarorlashtirildi. 602-yilda Mauricening oʻldirilishi imperator Heracliusning gʻalabalariga qaramasdan imperiya ishchi kuchi va resurslarini kamaytirgan sosoniylar Eroni bilan yigirma yillik urushga sabab boʻldi. Bu urushda imperiyaning kuchsizlanishi 7-asrdagi Vizantiya-Arab urushlaridag i magʻlubiyatlarga sabab boʻldi 37 . Bu magʻlubiyatlarda imperiya katta hududlarni yoʻqotdi. Bu omadsizliklarga qaramasdan imperiya 10-asr davomida Macedonian sulolasi boshchiligida tuzalib, yana Yevropaning va Oʻrta Yer dengizining eng kuchli davlatiga aylandi. 1071-yildan soʻng imperiyaning yuragi sanalgan Kichik Osiyoning katta qismi Saljuqiy turklar tomonidan egallandi 38 . 36 Ed. N. Stratos. Athènes, 1986. Vol. 1. P. 149–163. PEACOCK, D. Pottery in the Roma n world: an ethnoarchaeological approach . London ; New York , 1982. P. 34 37 Brown. THE Cato journal: an interdisciplinary journal of public policy analysis (1994). P. 287. 38Wirth G. Anmerkungen zur Vita des Severin von Noricum // Quaderni catanesi di studi classici e medievali. Catania, 1979. Vol. 1. P. 277. 19 XII asrdagi Komninlar restavratsiyasi imperiyaga yerlari va qudratini qaytardi. Lekin imperator Manuel I Komnin oʻlimi va Komninlar sulolasining XII asr oxirida tugashidan soʻng imperiya yana pastga shoʻngʻidi. Imperiya yoʻq qiladigan zarba 1204-yilda Totinchi salib yurishida Konstantinopol egallanib, vayron etilganda va Vizantiya bir- biriga raqobatchi yunon va lotin davlatlariga boʻlib yuborilganda berildi39 . 1261-yilda Konstantinopol va Imperiya Paleolog imperatorlari tomonidan qayta tiklanishiga qaramay imperiya avvalgi qudratini tiklay olmadi. Shunga qaramay, bu davrlar imperiya madaniyati eng yuksalgan davrlar boʻlgan. XIV asrdagi toʻxtovsiz fuqarolar urushlar imperiya kuchini yoʻqotdi va uning qolgan hududlari 1453-yilda Konstantinopol qulaguncha davom etgan Vizantiya-Usmonli urushlari davomida Usmonli imperiyasi tomonidan bosib olindi 40 . 39Lotter F. Severinus von Noricum: Legende und historische Wirklichkeit. Stuttgart, 1976. Р. 261 40 Гетман-Павлова. И.В. Римской частное право. Москва. 2010 г. С. 453. 20 II.BOB. BO’LIN I SHDAN SO’NG G’A RBIY RIM IMPERIY A SIDA GI HOLA T 2.1. G’arbiy Rim Imperiy asidagi bo’linishdan k ey ingi holat ahv ol V asrda 395-yilda avval birlashgan Oʻrta er dengizi imperiyasining ikki davlat tuzilmasiga: Gʻarbiy Rim imperiyasiga va Sharqiy Rim imperiyasiga (Vizantiya) yakuniy siyosiy boʻlinishi sodir boʻldi. Garchi ikkalasiga ham Teodosiyning aka-uka va o'g'illari boshchilik qilgan bo'lsa- da va huquqiy nazariyada faqat ikkita imperator boshqaradigan yagona imperiya g'oyasi saqlanib qolgan bo'lsa-da, aslida va siyosiy jihatdan bu o'z poytaxtlari (Ravenna va Konstantinopol) bo'lgan ikkita mustaqil davlat edi41 . O'zlarining imperatorlik sudlari, hukumatlar oldida turli vazifalar va nihoyat, turli xil ijtimoiy-iqtisodiy asoslarga ega. G’arbda va Vizantiyada tarixiy rivojlanish jarayoni turli ko’rinishlarga ega bo’la boshladi va turli yo’llarni bosib o’tdi. Sharqiy Rim imperiyasida feodallashuv jarayonlari eski ijtimoiy tuzilmalarning ko'proq davomiylik xususiyatlarini saqlab qoldi, sekinroq davom etdi va Konstantinopolda imperatorning kuchli markaziy hokimiyatini saqlab qolgan holda sodir bo'ldi 42 . G'arbda feodal shakllanishining shakllanish yo'li boshqacha bo'lib chiqdi. Uning eng muhim xususiyati Rim imperatorining markaziy hokimiyatining zaiflashishi va uning siyosiy ustki tuzilma sifatida yo'q qilinishidir. Uning yana bir xususiyati imperiya hududida mustaqil siyosiy tuzilmalar – varvar qirolliklarining bosqichma-bosqich shakllanishi bo‘lib, ular doirasida feodal munosabatlarining rivojlanish jarayoni Vizantiyadan farqli ko‘rinishlarga ega bo‘ladi, xususan, yangi munosabatlar sintezi shaklida shakllanadi. chirigan qadimiy tuzilmalarning 41 Brown. THE Cato journal: an interdisciplinary journal of public policy analysis (1994). P. 297. 42 Гетман-Павлова. И.В. Римской частное право. Москва. 2010 г. С. 493. 21 ichaklari va bosqinchilar - vahshiy qabilalar va qabila ittifoqlari o'rtasida rivojlanayotgan munosabatlar. Gʻarbiy Rim imperiyasi markaziy hokimiyatining bosqichma-bosqich zaiflashishi V asrlarda Rim jamiyatida sodir boʻlgan jiddiy ijtimoiy- iqtisodiy oʻzgarishlar bilan izohlanadi. eng avvalo, shaharlarning tanazzulga uchrashi, tovar ishlab chiqarish va savdoning qisqarishi, iqtisodiyotning tobora ortib borayotgan naturallashuvi va iqtisodiy hayot markazining shaharlardan qishloqqa koʻchishi - ulkan latifundiyalar, ular nafaqat davlatlarning markazlariga aylanadi. qishloq xo'jaligi, balki mulkka eng yaqin tumanning hunarmandchiligi va savdosi ham43 . Iqtisodiyot va shahar hayotining qadimiy shakllari bilan bogʻliq boʻlgan ijtimoiy qatlamlar, birinchi navbatda, munitsipal mulkdorlar yoki ularni 4—5-asrlarda kuriallar deb atashgan, vayron boʻlgan va tanazzulga uchragan. Aksincha, aholi juda xilma-xil bo'lgan, katta miqdordagi oziq- ovqat va hunarmandchilik mahsulotlariga ega bo'lgan, o'z xavfsizligi va mustahkamlangan villalariga ega bo'lgan yirik magnatlarning ijtimoiy mavqei tobora mustahkamlanib bordi. Zaif G'arbiy Rim imperatorlari, qoida tariqasida, imperiyaning eng yuqori ijtimoiy qatlamiga - senatorlarga mansub bo'lgan va armiyada, viloyat ma'muriyatida, imperator saroyida bir qator imtiyozlarga ega bo'lgan muhim lavozimlarni egallagan kuchli magnatlarga ega edilar (soliqlardan, eng yaqin shaharga nisbatan majburiyatlardan ozod qilish, mulk aholisi ustidan siyosiy hokimiyat elementlarini o'tkazish va boshqalar). Bunday magnatlar imperatorlik manfaatidan tashqari, o'zboshimchalik bilan (ba'zi hollarda aholi roziligi bilan) erkin dehqonlar yashaydigan qo'shni mustaqil qishloqlarga o'z hokimiyatini (patrocinium) kengaytirdilar 44 . Cherkov yer egaligi ham mustahkamlandi. Yepiskoplar tomonidan boshqariladigan alohida shaharlarning cherkov jamoalari hozirda turli toifadagi ishchilar - yo'g'on ichaklar, qullar, qaram va erkin dehqonlar yashagan va ishlagan 43 BURY, J. B. A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene (395 A.D. to 800 A.D.) . London, 1889. Р. 62 44 Орлов Г. В.История зарубежных стран и права. Москва.1995. С. 82. 22 yirik yer egaliklariga ega edi. 5-asrda G'arbda monastirlik tarqaldi, monastirlar tashkil etildi, keng yerlarga egalik qiladi. Cherkovning, xususan, monastirning erga egalik qilishiga xristian dindorlarining ixtiyoriy sovg'alari, imperatorlarning saxiy sovg'alari va yanada qulay yashash sharoitlari yordam berdi, chunki cherkov yerlari og'ir soliqlardan ozod qilingan. Dunyoviy magnatlar va cherkov ierarxlari o'rtasida yaqinlashish boshlanadi. Ko'pincha bir xil Senat oilasining a'zolari yuqori martabali mansabdor shaxslarga aylanishdi va episkoplarni egallab olishdi (masalan, asil gallik aristokrat Sidonius Apollinaris oilasi). Dvoryanlar a'zosi o'z faoliyatini imperator amaldori sifatida boshlashi, keyin ruhoniylarning buyruqlarini olib, cherkov rahbari bo'lishi (masalan, Milanlik Ambrose) uchun odatiy hol emas45 . IV asrda Gʻarbiy imperiyaning iqtisodiy ahvolining muhim omili. va ayniqsa V asrda. davlatning soliq siyosatiga aylanadi. Umuman olganda, soliq tolovchilarning iqtisodiy imkoniyatlaridan oshib ketadigan, ularni asta-sekin qashshoqlikka solib qoyadigan, iqtisodiga putur yetkazuvchi soliq yukining keskin oshishi haqida gapirish mumkin. Hashamatli imperator saroyini, keng byurokratik markaziy va viloyat apparatini va armiyani saqlash juda katta mablag'larni talab qildi. Shu bilan birga, umumiy iqtisodiy tanazzul va moddiy resurslarning qisqarishi, imperiyaning naturalizatsiyasi, cherkov yerlarining va ko'plab magnat latifundiyalarining soliq bosimidan tortib olinishi, vahshiylar qo'shinlari tomonidan keng hududlarning vayron bo'lishi soliq to'lovchilarning imkoniyatlarini pasaytirdi. Soliq yukining og'irligi byurokratik apparatlar va soliqchilarning o'g'irlik va o'zboshimchaliklari tufayli yanada og'irlashdi 46 . Chidab bo'lmas moliyaviy zulm va byurokratiyaning o'zboshimchaliklari, shuningdek, episkoplar boshchiligidagi mahalliy cherkov jamoalari bilan birgalikda o'z imtiyozlari uchun kurashgan, shuningdek, zaiflashgan markazdan chegaralarni saqlash va himoya qilish uchun ko'proq faol choralarni talab qiladigan 45 TOJNBI, A. Postizhenie istorii. Izbrannoe . Moskva, 2001. P. 39 46 Cymbolae Osloenses: Norwegian Journal of Greek and Latin Studies (1997). P. 43. 23 viloyat zodagonlarining ijtimoiy manfaatlariga ta'sir qildi. mustamlakachilar, qullar, qaram va nochor odamlarning ijtimoiy harakatlarini bostirish. V asrda Har bir o'n yil o'tgan sari imperator hukumati mavjud bo'lish huquqini yo'qotib, bu eng muhim vazifalarni yomonroq va yomonroq bajardi. Keng yer maydonlari va keng ishchilar jamoasiga ega boʻlgan provinsiya aristokratiyasi va mahalliy cherkov asta-sekin oʻz hududlaridagi ijtimoiy harakatlarni bostirish, vahshiylar bosqinlarini qaytarish, imperatorl ar buyrugʻini eʼtiborsiz qoldirish, davlatga kirish funksiyalarini oʻz qoʻllariga oladi. chegaradosh vahshiy qabilalarning rahbarlari bilan alohida aloqalarga kirishdi. Rim imperiyasining ijtimoiy qo'llab-quvvatlashi torayib bormoqda va uning sekin, ammo barqaror azobi boshlanadi47 . V asrda G’arbiy Rim jamiyatidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatning muhim omili. Papa atrofida birlashgan xristian cherkovi va imperator hukumati o'rtasida asta-sekin manfaatlar tafovuti mavjud. Cherkov o'zining keng tashkiloti, ulkan boyligi va kuchli ma'naviy ta'siri bilan siyosiy ta'sirga ham ega bo'ladi. G'arbiy Rim imperatorlari bu ta'sirni zararsizlantira olmadilar va Vizantiya monarxlari kabi uni o'z nazoratiga o'tkaza olmadilar. Bunga turar-joylarning rasmiy bo'linishi ham yordam berdi: G'arbiy cherkovning markazi Rimga aylandi - Rim kuchi va madaniyati ramzi, imperator saroyining markazi - Mediolan va 402 yildan - Ravenna. G'arbiy cherkovning siyosiy ta'sir qilish vositasi viloyat zodagonlarini qo'llab- quvvatlash va quyi tabaqalar o'rtasidagi faol xayriya (cherkovning katta oziq-ovqat zahiralari va moddiy resurslarini sotish) edi, bu esa markaziy cherkovning tobora kuchayib borayotgan soliq bosimiga qarama-qarshi edi. hukumat. Imperiya hokimiyati va uning byurokratik apparati qulashi bilan cherkov tashkilotining ijtimoiy va siyosiy ta'siri kuchaydi 48 . G'arbiy Rim imperiyasining umumiy tanazzulga uchrashi uning harbiy tashkilotining yemirilishida yaqqol namoyon bo'ldi. 4-asr oxiriga kelib Diokletian va Konstantin tomonidan isloh qilingan armiya. zaifligini va past jangovar samaradorligini oshkor qila boshladi. Imperiyaning moddiy resurslari va 47 C ymbolae Osloenses: Norwegian Journal of Greek and Latin Studies (1997). P. 63. 20Покровский И.А.История римскогоправа. Москва. 2008. С. 38. 24 aholisining qisqarishi, harbiy xizmatdan ommaviy qochish natijasida armiyani jalb qilishda qiyinchiliklar kuchayib bordi. Chegara qo'shinlari harbiy xizmatdan ko'ra ko'proq dehqonchilik bilan mashg'ul bo'lgan harbiy mustamlakachilarning tartibsiz turar joylariga aylandi. Majburiy yollanganlar, ko'pincha bir xil mazlum kolonkalar, yollangan jinoyatchilar va boshqa shubhali elementlardan tashkil topgan Rim dala armiyasi o'zining jangovar xususiyatlarini yo'qotdi. Jangchilar ko'pincha davlatni tashqi dushma ndan himoya qilishnin g samarali vositasi emas, balki o'z qo'mondonlarining ulug'vor rejalari yoki o'z aholisini talon-taroj qilish quroliga aylandilar49 . 140 mingga yaqin chegara qo'shinlari va 125 mingga yaqin dala qo'shinlaridan iborat bo'lgan ulkan armiya uni saqlash uchun katta mablag' talab qiladi, o'zining bevosita vazifalarini har o'n yil ichida yomonroq va yomonroq bajardi. Armiyaning zaiflashishi imperator hukumati uchun sir emas edi va harbiy tashkilotni mustahkamlash uchun G'arbiy Rim imperatorlari IV asrda ma'lum bo'lgan yo'lni bosib o'tdilar: vahshiy qabilalarning rahbarlari bilan shartnomalar tuzish, unga ko'ra imperiyaning ittifoqchilari (federatlari) deb e'lon qilindi va imperatorlardan joylashish uchun joylar, oziq-ovqat va jihozlar, muntazam maosh olishdi va Rim armiyasining yollanma qo'shinlariga aylantirildi. Biroq, bu xavfli yo'l edi. Bunday vahshiy otryadlar o'zlarining qo'ng'iroqlari (shohlari) boshchiligidagi imperator buyruqlariga har doim ham bo'ysunmaganlar, ular mustaqil siyosat olib borganlar, ko'pincha qurollarini tashqi dushmanga emas, balki talon-taroj qilish maqsadida tinch aholiga qaratib qo'yganlar. Bundan tashqari, mahalliy zodagonlar tomonidan vahshiy otryadlar bilan alohida aloqalar o'rnatish imkoniyati boshqa sabablar bilan bir qatorda kuchli provinsiya separatizmini kuchaytirdi va imperator saroyi manfaatlariga zid bo'lgan mahalliy zodagonlar va varvar rahbarlarining ittifoqi uchun sharoit yaratdi 50 . 49 Cymbolae Osloenses: Norwegian Journal of Greek and Latin Studies (1997). P. 93. 50 Brown. THE Cato journal: an interdisciplinary journal of public policy analysis (1994). P. 307 25 Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sharoitlarning o‘zgarishi, birinchi navbatda hukmronlik ko‘rinishidagi imperiya absolyutizmining o‘rnatilishi, fiskal zulmning kuchayishi va umumiy qullik tizimining kuchayishi ham avvalroq amalda bo‘lgan klassik Rim huquqini qayta ko‘rib chiqishni talab qildi. Imperiya. IV asr boshlariga kelib. juda ko'p turli xil huquqiy hujjatlar to'plangan, har doim ham emas bir-biriga mos keladigan: 12-jadval qonunlarigacha bo'lgan respublika qonunlarining bir qismi, ba'zi pretor farmonlari, Senat qarorlari, mashhur huquqshunoslarning talqinlari va "javoblari" va nihoyat, imperatorlarning ko'plab konstitutsiyalari. qonunlarga tenglashtirilgan Severus. Huquq tizimini yangi, o'zgargan sharoitlarda samarali qilish, uni despotik davlat ehtiyojlariga moslashtirish va hech bo'lmaganda minimal ijtimoiy tartibni ta'minlash uchun mavjud huquqiy normalarni tizimlashtirish, ularni yangi sharoitlarga moslashtirish va ularni birlashtirish zarur edi. umumiy va yagona davlat kodeksi shakli, tizimlashtirilgan Rim kodeksi huquqlari51 . Adriandan 3-asr oxirigacha boʻlgan imperiya konstitutsiyalarini oʻz ichiga olgan Gregorian kodeksi yaratilgan; IV asr boshlarida. Buyuk Konstantingacha bo'lgan imperiya konstitutsiyalarini o'z ichiga olgan Hermogenian Kodeksi tuzilgan. 5-asr boshlarida 52 . Imperator Feodosius II kodeksiga Konstantindan Feodosiy IIgacha bo'lgan konstitut siyalar, shuning dek, eng yirik Rim huquqshunoslarining parchalari va yozuvlari kiritilgan. Klassik yuridik adabiyot asarlarining cheklangan doirasi aniqlandi: iura hisoblangan Papinian, Ulpian, Paul, Modestine, Guy asarlari. Rim huquqining yakuniy kodifikatsiyasi VI asr boshlarida amalga oshirilgan. Sharqiy Rim imperiyasining imperatori Yustinian barcha imperiya konstitutsiyalarini to'plagan. Kodeksni ishlab chiqish uchun Yustinian taniqli huquqshunos va davlat arbobi Tribonyan boshchiligida komissiya tuzdi. Komissiya oldiga avvalgi tajribalar ni hisobga olgan holda nafaqat imperiya konstitut siyalari va huquqshunoslar asarlaridan iqtiboslar toʻplash, balki klassik huquqshunoslar 51 Cymbolae Osloenses: Norwegian Journal of Greek and Latin Studies (1997). P. 103. 52 BROWN, P. T he world of late antiquity: A.D. 150–750 . London, 1976. P. 35. 26 matnlaridagi qarama-qarshiliklarni tushuntirish va bartaraf etishga harakat qilish vazifasi qoʻyildi53 . Yustinian kodeksi to'rt qismni o'z ichiga olgan: Institutlar - Guy institutlariga asoslangan darslik, Dijestlar (Pandects) - davlat, xususiy, jinoiy huquq va boshqalar bo'yicha 50 ta kitobdagi klassik huquqshunoslar matnlaridan ko'chirmalar. Har bir kitob nom va paragraflarga bo'lingan va Sabinus sharhlari bilan fuqarolik huquqi bo'yicha iqtiboslar, pretor farmoni haqidagi insholardan parchalar va Papinianga asoslangan qonun taqdimoti kiritilgan. Klassik huquqshunoslar matnlarida eskirgan tushunchalar mos keladigan zamonaviy tushunchalar bilan almashtirildi, qo'shimchalar va tushuntirishlar berildi. Yustinian kodeksiga xususiy, jinoiy huquq, davlat boshqaruvi toʻgʻrisidagi nizomlar, magistratura huquqiga oid 12 ta kitob kiritilgan. Yustinianning yangi qonunlari to'rtinchi qism - Novellalarga kiritilgan. Rim huquqini kodlashtirish tugallandi 54 . Mulk huquqida jiddiy o'zgarishlar ro'y berdi; Rimdan tashqari barcha mulk turlari mavjud bo'lishni to'xtatdi (imperiyaning barcha aholisini fuqarolarga aylantirgan Karakalla farmonidan keyin trans-fin mulki tushunchasi yo'qoldi; Italiyadan mahrum bo'lgandan keyin. Diokletian davridagi soliq imtiyozlari, maxsus provintsiya mulkini taqsimlash ham o'z ma'nosini yo'qotdi). Mulk haqidagi qadimgi g'oyalar tubdan qayta ko'rib chiqildi, ko'char va ko'chmas mulk tenglashtirildi. Endilikda egalik huquqini topshirish rasmiyatchilik yoki pretorial yordamni talab qilmaydi va oddiy transfer - an'ana shaklida qolmoqda. Mulkni topshirish aktlari yozuv shaklida rasmiylashtiriladi (masalan, yer registrlarida). Boshqa usul - retsept bo'yicha mulkni sotib olish bo'lib qolmoqda. U davlat tomonidan yerlarni, ayniqsa, ekinsiz maydonlarni qayta ishlashni rag'batlantirish uchun qabul qilingan. Qabul qiluvchi retsept bo'yicha, vijdonli egasi rem himoyasini oladi, ya'ni. o'n yillik egalikdan keyin to'liq egalik qiladi. 53 WARD-PERKINS, B. The fall of Rome and the end of civilization . Oxford; New York, 2005. P. 87 54 Лйубашитс В.Я. Мордовтсев А. Ю. Тимошенко И. В. Теория государства и права. Ростов-на- дону. 2002 г. С. 34. 27 Davlat ekinsiz yerlarni uzoq muddatli ijaraga - yillik soliq evaziga haqiqiy ijaraga berishni qat'iy rag'batlantiradi. Endi u qonuniy ravishda rasmiylashtirilgan ijaraga aylanadi, ijarachi egasi bilan bir xil himoyani, begonalashtirish va meros olish huquqini oladi55 . Xususiy mulkdorlar uchun doimiy ijara g'oyasi unga asoslangan va ishlab chiqilgan. Da'volar umumiy bo'lib bormoqda. Yustinian davrida emfiteyoz agro vectigalida ius bilan birlashadi. Mulk huquqining rivojlanishi ustidan davlat nazorati shaharlarda namoyon bo'lib, u magistratura ruxsatisiz mulkni begonalashtirishni taqiqlash yo'nalishida rivojlanadi. Mulkning barcha turlari uchun ipoteka huquqining asosiy turi ipotekaga aylandi. Ipoteka orqali davlat aholining quyi qatlamlarini ma'lum darajada himoya qilishi mumkin edi, chunki qarzdor mulk huquqini saqlab qolgan holda, begonalashtirishgacha bo'lgan harakat erkinligiga ega. Huquqning asosiy tushunchalarining o'zgarishi jarayondagi o'zgarishlarga ta'sir qildi. Ilgari kamdan-kam qo'llaniladigan favqulodda jarayon rivojlana boshladi. U magistraturaning himoya qilish huquqiga asoslanadi va ma'muriy ish bo'lgan. Fuqarolik va mulk turlari bo'yicha farq yo'qolganligi sababli rasmiy jarayon o'lib bormoqda. Favqulodda jarayon odatiy holga aylanadi 56 . Agar butun oddiy jarayon (huquqiy va rasmiy) tomonlarning kelishuviga asoslangan bo'lsa, yangi jarayon magistratning vakolatiga asoslanadi. Magistral unda sudya sifatida emas, balki qonundagi yangi munosabatlarni himoya qiluvchi boshqaruvchi sifatida ishlaydi. V asrda jamiyat va davlatning tarixiy rivojlanishining hal qiluvchi omillaridan biri. aholining mazlum va nochor qatlamlarining inqilobiy harakatiga aylandi. Ishlab chiqaruvchilarning yangi sinflarining og'riqli shakllanishi qullikdan ko'ra engilroq qaramlik shakllarini joriy etishga to'sqinlik qiladigan despotik 55D OWNEY , G. The Later Roman Empire . New York, 1969. P. 67. 56 VASHHEVA, I. Ju. “Koncepcija pozdnej antichnosti v sovremennoj istoricheskojnauke”. In Vestnik Nizhegorodskogo universiteta 6 (2009). S. 231. 28 davlatning mavjudligi bilan murakkablashdi57 . 4-asrda Dominion davrida o'rnatilgan umumiy qullik - bu qaramlikning yangi shakli va qul munosabatlarini g'alati tarzda birlashtirgan tizim bo'lib, bu tizimdan nafaqat eng quyi, balki Rim aholisining o'rta qatlamlari ham shafqatsizlarcha azob chekdi 58 . Bularning barchasi imperiyadagi ijtimoiy vaziyatni keskinlashtirdi, sinfiy munosabatlarda katta keskinlikni keltirib chiqardi, natijada ijtimoiy va sinfiy norozilikning turli shakllari paydo bo'ldi. Vaziyat chidab bo'lmas moliyaviy zulm, amaldorlar va armiyaning o'zboshimchaliklari, jumladan, yollanma vahshiy otryadlar, umumiy qashshoqlik, ichki xavfsizlik va barqarorlikning yo'qligi tufayli yanada og'irlashdi 59 . V asrdagi ommaviy harakatlarning o'ziga xos xususiyati. ularning turli xil ijtimoiy tarkibi, turli sinflar va ijtimoiy guruhlar vakillari, qullar, koloniyalar, bankrot bo'lgan erkin dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar, quyi shahar va hatto ba'zi o'rta qatlamlar, kuriallarning ishtiroki mavjud edi. Ijtimoiy norozilik ko'pincha separatistik tuyg'ular va diniy to'qnashuvlar bilan chambarchas bog'liq edi va bu holda xalq harakatlari ishtirokchilarining tarkibi yanada rang-barang bo'lib qoldi. Aniq siyosiy dasturlarsiz, V asrning ommaviy harakatlari. ob'ektiv ravishda despotik davlatga, eskirgan quldorlik munosabatlari qoldiqlariga qarshi qaratilgan bo'lib, Rim jamiyatini chigallashtirish va oldinga siljishning oldini olish edi. Ijtimoiy tarkibi xilma-xil boʻlgan kuchli xalq harakatiga 3-asrda va 5- asrda vujudga kelgan Galliyadagi Bagaud harakati misol boʻla oladi. "Bagaudalarni yana nima tug'di, - deb xitob qiladi Salvian, - agar bizning o'ta og'ir jazolarimiz, hukmdorlarning insofsizligi, davlat bojlarini yig'ishni o'z daromad manbaiga aylantirgan odamlar tomonidan sodir etilgan ta'qiqlar va o'g'irliklar, soliqlarni esa o'z daromadiga aylantirgan. Bagauda harakati Galliyaning markaziy hududlarini qamrab oldi, lekin u ayniqsa Armorika (hozirgi Brittani) tumanida kuchli va uyushgan edi. 435- 437 yillarda ularning rahbari Tibatton, Bagaudalar boshchiligida. Armorikani Rim hokimiyatidan ozod qildi va 57 Лйубашитс В.Я. Мордовтсев А. Ю.Тимошенко И. В. Теория государства и права. Ростов-на- дону. 2002 г. С. 90. 58 BROWN, P. T he world of late antiquity: A.D. 150–750 . London, 1976. P. 55. 59 HEATHER, P. J. Goths and Romans, 332–489 . Oxford; New York, 1991. P. 27. 29 ularning hukmronligini o'rnatdi. 437-yilda Aetius boshchiligidagi imperator qoʻshinlari (ularga Hun qoʻshinlari ham kirgan) magʻlubiyatga uchragach, 440-yillarda Bagaud harakati boshlanib, deyarli oʻn yil davom etdi60 . Afrikada aholining ijtimoiy noroziligi diniy harakatlar shaklida bo'lgan. 3-asrdan allaqachon. Afrika xristian jamoalari episkop Donatus ta'limotida tashkiliy shaklga ega bo'lgan separatistik his-tuyg'ularni namoyon etdilar. Donatizmning o'ta chap qanoti aylanalar yoki agonistlar (haqiqiy e'tiqod uchun kurashchilar) deb ataladigan bo'ldi, ularning harakatida ijtimoiy norozilik hodisalari ustunlik qildi. "Qaysi xo'jayin, - dedi ularning raqibi Avgustin, - agar u ularning (agonistlari - V. K.) To'qmoqlar, yong'inlar va darhol o'limdan qo'rqib, eng yomon qullar uchun hujjatlar yo'q qilindi, shunda ular ozod bo'lib ketishadi. Musodara qilingan veksellar qarzdorlarga qaytarildi. Ularning og’ir so’zlaridan nafratlanganlarning hammasi buyruqni yanada qattiqroq qamchi bilan bajarishga majbur bo‘ldilar... Ayrim oila otalari, tug‘ilgan va oliyjanob insonlar kaltaklanganidan so‘ng zo‘rg‘a tirik keltirildi yoki tegirmon toshiga bog‘lab, uni aylantirib haydab yubordi. qamchi bilan, xor chorva kabi. 420-yillarning oxirigacha agonistlar mahalliy aristokratiya va Rim hokimiyati uchun jiddiy xavf tug'dirdi 61 . Bizdalar - pravoslav cherkovining o'rnatilgan dogmalarini tan olmaydigan diniy harakatlar - ijtimoiy norozilikning o'ziga xos shakliga aylanadi. Ayniqsa, 5-asrda keng tarqalgan. Gaulda Britaniyalik Pelagiusning bid'ati bor edi, u odamlarning gunohkor tabiati haqidagi cherkovning asosiy aqidasini rad etgan, go'yo Odam Atoning asl gunohi bilan yuklangan va shu asosda qullik, zulm va ijtimoiy adolatsizlikni rad etgan. O'ziga xos diniy shakldagi pelagianizm insonning mukammal mohiyatini ta'kidlab, Rim jamiyati quyi tabaqalarining ekspluatatsiya, moliyaviy zulm va quldorlik huquqi normalariga qarshi ijtimoiy noroziliklarining turli shakllarini oqladi 62 . 60 Кудинов О.А.Римское право. Москва. 2008 г. С. 56. 61 WITSCHEL, C. “Imperium im Wandel. Das Ende des Römischen Reiches im Urteil dermodernen Geschichtswissenschaft”. In Praxis Geschichte 1 (2014). S. 411. 62 HEATHER, P. J. Goths and Romans, 332–489 . Oxford; New York, 1991. P. 77. 30 Ommaviy xalq harakatlari oʻzining namoyon boʻlish shakllariga koʻra turlicha boʻlib, nobud boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni va ularning ortida turgan despotik davlat – Gʻarbiy Rim imperiyasini barbod qildi63 . Ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma va davlat tuzilishidagi tub oʻzgarishlar vahshiy qabilalarning Rim chegaralariga tobora koʻpayib borishi, ularning doimiy oʻtishlari, chegara va ichki hududlarni talon-taroj qilishlari sharoitida yuz berdi. Franklar, Suevi, Alemannilar, Burgundiyalar, Vandallar, Gotlar va boshqa qabilalarning Rim chegarasi bo'yida yashovchi qabila federatsiyalari urug'lar tizimining parchalanishi va dastlabki sinfiy munosabatlarning shakllanishi jarayonini boshdan kechirdilar, bu esa ularning kuchli ta'siri bilan tezlashdi. Rim sivilizatsiyasi. Qabila zodagonlarining bir qatlami aniqlanmoqda, ular o'z atrofida o'z qabiladoshlarining jangovar otryadlarini birlashtirmoqda, ular harbiy hunarmandchilikni boshqasidan afzal ko'radi; Chegaradagi vahshiy qabilalarning jangariligi kuchaymoqda. Ularning tajovuzkorligi imperiyaning zaiflashib borayotgan harbiy qudrati va Rim viloyatlarining boyligi bilan kuchaydi 64 . IV asr oxirida. Kaspiy cho'llaridan g'arbiy yo'nalishda xunlar boshchiligidagi qabilalarning katta koalitsiyasining harakati tufayli xalqlarning buyuk ko'chishi boshlanadi. 4—5-asrlar oxirida xalqlarning katta koʻchishi davrida. Sharqiy va Markaziy Evropadagi ko'plab xalqlar, qabila ittifoqlari va qabilalarining harakatlari misli ko'rilmagan miqyosda sodir bo'ldi. Ular Evropada ham, butun O'rta er dengizida ijtimoiy- iqtisodiy munosaba tlarga va siyosiy vaziyatga, G'arbiy Rim imperiyasining qulashiga katta ta'sir ko'rsatdi va butun qadimgi dunyoning oxirini yaqinlashtirdi. Bular ijtimoiy inqilobning asosiy belgilari va namoyon bo'lishining o'ziga xos shakllari bo'lib, bu davrda qadimgi quldorlik Rim jamiyati va sobiq O'rta er dengizi imperiyasining g'arbiy qismida uning davlatchiligi barbod bo'ldi. 63 Кудинов О.А.Римское право. Москва. 2008 г. С. 96. 64 HEATHER, P. J. Empires and Barbarians. Migration, development and the birth of Europe . London, 2009. P. 107. 31 2.2. G’arbiy Rim imperiy asining madaniy holat i G'arbiy imperiya uchun asosiy xavf Alarik boshchiligidagi vestgotlar edi. Avval Bolqon hududlariga, keyin esa 401 yilda Italiyaga hujum qildi. G'arbiy imperi ya impera tori (Stilich o) u bilan sulh tuzdi va Alarik Rimga Konstantinopolga qarshi kurashda yordam berishi kerak edi. 406 yilda "varvar" qabilalari Reyn daryosidan o'tib, keyinchalik Galliyani vayron qilishdi; turli joylarda zo'ravonlar paydo bo'lgan. 408 yilda Alarik Pannoniya va Norikumni egallab oldi, keyin Italiyaga qarab harakat qildi va o'z armiyasi uchun pul talab qildi. Uning talabi qanoatlantirildi, chunki Stilicho Alarik bilan kelishuvga erishmoqchi bo'lgan va uni Konstantinopol bilan bo'lgani kabi tortib oluvchilarga qarshi kurashda ham ishlatmoqchi edi, ammo Stilichoga qarshi bo'lgan partiya sudda g'alaba qozondi, u hokimiyatdan mahrum qilindi va qatl etildi (408). Alarik bilan kelishuv ham bekor qilindi. Keyin Alarik Italiyaga hujum boshladi. Uni qullar qo'llab-quvvatlagan, ular orasida uning qabiladoshlari ham bor edi. Gotlar Rimga ikki marta hujum qilishdi65 . Birinchi marta Alarik 408 yilda Rimga yaqinlashdi, lekin katta to'lov olib, 40 ming qulni ozod qilishdan mamnun bo'lib, tark etdi va ikkinchi marta, 410 yil 24 avgustda Rim Alarik qo'shinlari tomonidan egallab olinadi va talon-taroj qilinadi. Uch kun davomida shahar vayron bo'ldi 66 . Alarik Rimni tark etdi. Uning o'limidan keyin Gotlar Galliyaga chekinishdi. Biroq zaiflashgan imperiya endi “varvarlar” hujumiga dosh bera olmadi. 409-yilda Vandallar, Suevi va Alanlar Ispaniyaga bostirib kirib, uning ayrim hududlariga joylashdilar; 420-yilda vandallar va alanlar Pireney yarim orolining janubida oʻrnashib oldilar va 429-yilda Afrika qirgʻoqlariga oʻtib, Afrikaning katta qismini egalladilar. Ba'zi hollarda Rim qo'mondonlari "varvarlar" ustidan g'alaba qozonishga muvaffaq bo'lishdi, ammo bu g'alabalar imperiyaning tashqi holatini o'zgartira olmadi. Imperiyaning g'arbiy qismida imperatorlar emas, balki Rim xizmatida bo'lgan "varvar" rahbarlar muhimroq bo'lsa-da, imperator taxti uchun 65 MCCORMICK, M. Origins of the European economy: communications and commerce, A.D. 300–900 . Cambridge, 2001. P.55. 66 Бирюков Ю.М. Древне Римского государство и право. Москва. 1990 г.С. 44-45. 32 kurash to'xtamadi. 445 yilda Rim vandallar tomonidan ishdan bo'shatildi, ular ko'p o'ljalarni olib ketishdi va ko'plab mahbuslarni olib ketishdi. 475- yilda Rim patrisi Orest oʻz oʻgʻli Romul Avgustulu taxtga oʻtqazib, uning nomidan davlatni boshqaradi. Ammo skyr Odoacer boshchiligidagi "varvar" yollanma askarlar unga qarshi isyon ko'tarishdi. X ULОSA Rim markaziy Italiyadagi boshqa shunga o'xshash jamoalar orasida kichik bir jamoa edi. O'zining mavjudligi uchun kurashib, kichik sivitas Roma asta-sekin o'sib boradi, boshqa qo'shni shaharlarni o'zlashtiradi va ichki tuzilishida mustahkamlanadi. Qanchalik katta bo'lsa, uning hududi tobora kengayib, butun Italiyaga tarqalib, yaqin atrofdagi orollarni egallab, O'rta er dengizining butun qirg'oqlariga tarqaladi - va tarix sahnasida deyarli butun xalqni o'z hukmronligi ostida birlashtirgan ulkan davlat paydo bo'ladi. o'sha davrning madaniy dunyosi; Rim tinchlik bilan sinonimga aylandi. Shu bilan birga, Rim ham ichki jihatdan o‘zgarib bormoqda: eski patriarxal tuzum barbod bo‘lmoqda, ibtidoiy tirikchilik xo‘jaligi murakkab iqtisodiy munosabatlar bilan almashtirilmoqda, antik davrdan meros bo‘lib qolgan ijtimoiy to‘siqlar cheklanmoqda. Qullarning mehnatidan keng foydalaniladi, bosqinchilik urushlari natijasida ular tobora ko'payib bormoqda. Rim imperiyaga aylanadi. Ilgari mavjud bo’lgan respublika boshqaruv tizimi samarasiz bo‘lib bormoqda. Respublika monarxiyaga aylanadi. Rimdagi imperiya davri odatda ikki qismga bo'linadi: asosiylik davri va hukmronlik davri. Knyazlik hali ham respublika boshqaruv shaklining tashqi belgilarini saqlab qoldi va hukmronlikka o'tish monarxiyaning avtokratiyaga aylanishini anglatardi. Bu o'tish tasodifiy emas edi, u o'sha paytda Rim imperiyasida sodir bo'lgan jarayonlar bilan belgilanadi. Miloddan avvalgi 3-asrdan boshlab. iqtisodiy va siyosiy inqirozning dastlabki belgilari paydo bo'ldi; Varvar qabilalari zaiflashib borayotgan davlat chegaralariga bostirib kirishdi. Bunday sharoitda faqat kuchli markazlashgan hukumat imperiyani tartibsizlikdan qutqarib qolishi mumkin edi. Bu bir muncha vaqt to'g'ri edi, lekin oxir-oqibat imperatorlar 33 avval Rim qo'shinlari, keyin esa imperiyani bosib olgan vahshiy qabilalarning rahbarlari qo'lida oddiy qo'g'irchoqlarga aylandilar. Rim imperiyasining qulashiga olib kelgan sabablar orasida ikki guruhni ajratish mumkin: ichki sabablar va tashqi sabablar. Albatta, birinchi guruh sabablar hal qiluvchi rol o'ynadi va ikkinchi guruhga allaqachon boshlangan va qaytarib bo'lmaydigan jarayonni yakunlash imkonini berdi. Ichki sabablarga, eng avvalo, quldorlik tuzumining yemirilishi va feodalizmga o’tishi kiradi. Aytish kerakki, ushbu oʻtishning bosqichlarida qul mehnatining tobora chuqurlashib borayotgan samarasizligi, demakki, jamiyat hayotining barcha sohalari ustidan qatʼiy nazorat oʻrnatish zarurati respublikadan davlat boshqaruviga oʻtishning zaruriy shartlaridan biri edi. Rimda cheksiz monarxiya. Ijtimoiy munosabatlarni tashkil etishning feodal shakllarining paydo bo'lishi, birinchidan, alohida xo'jalik birliklari xo'jaligini naturalizatsiya qilishni taqozo etdi. Bu ularga bir-biridan va umuman davlatdan mustaqil bo'lishga imkon berdi, bu esa parchalanish va virtual nazoratsizlikka olib keldi. Bu imperiya iqtisodiyotiga ham putur etkazdi, chunki bir tomondan qullarning mehnati deyarli samarasiz bo'lib qoldi, ikkinchidan, yirik yer egalari xazinaga soliq to'lashdan bosh tortishlari mumkin edi. Bu soliqlarning haddan tashqari ko'payishiga va ekspluatatsiyaning kuchayishiga olib keldi. Ikkinchidan, ekspluatatsiyaning kuchayishi qo'zg'olonlarga, vahshiy qabilalarga ommaviy ketishga va zaiflashgan imperiyaga doimo bostirib kirgan vahshiylarni ozod qiluvchilar sifatida qabul qilishga olib keldi. Bularning barchasi iqtisodiyotning chuqur inqirozi: savdo, hunarmandchilikning pasayishi, inflyatsiya, soliq zulmining kuchayishi bilan birga keldi. 34 FOY DA LA NILGA N A DA BIY OTLA R RO'Y X A TI I Asosiy adabiy ot lar 1. Ed. N. Stratos. Athènes, 1986. Vol. 1. P. 149–163. PEACOCK, D. Pottery in the Roma n world: an ethnoarchaeological approach . London ; New York , 1982. P. 34. 2.Strategies of distinction: the construction of ethnic communities, 300–800 . Leiden, 1998. P. 455 3.ROSTOVTZEFF, M. I. The social and economic history of the Roman Empire . Oxford, 2012. P. 520. 4. WITSCHEL, C. “Imperium im Wandel. Das Ende des Römischen Reiches im Urteil dermodernen Geschichtswissenschaft”. In Praxis Geschichte 1 (2014). S. 411. 5.Strategies of distinction: the construction of ethnic communities, 300– 800 . istoriograficheskaja tradicija i seminar «Empires Unlimited»”. In Vestnik drevnej istorii 1 (2005). S. 253. 5.SHTAERMAN, E. M. “Antichnost’ v sovremennyh zapadnyh istoriko- filosofskih teorijah”. In Vestnik drevnej istorii 3 (1967). S. 24. 6.THOMPSON, E. A. Romans and barbarians: the decline of the western empire . Madison, 1982. P. 54. 7.TOJNBI, A. Postizhenie istorii. Izbrannoe . Moskva, 2001. P. 39. 8.TOYNBEE, A. J. A study of history . Oxford, 1961. P. 12. 9.POHL, W., WOOD, I., REIMITZ, H. (ed.). Transformation of frontiers from late antiquity to the Carolingians . Leiden, 2001. P. 76. 10.VASHHEVA, I. Ju. “Koncepcija pozdnej antichnosti v sovremennoj istoricheskojnauke”. In Vestnik Nizhegorodskogo universiteta 6 (2009). S. 231. 35 11.VROOM, J. After antiquity: ceramics and society in the Aegean from the 7th to 20th century A.C.: a case study from Boeotia, Central Greece . Leiden, 2003. P.45. 12.WARD-PERKINS, B., BRYAN J. “Luni – the decline and abandonment of the Roman town”. In Papers in Italian Archeology 1 (1978). P. 313. II Qo’shimcha adabiy ot lar 13.WARD-PERKINS, B. “Luni: prosperity of the town and its territory”. In Archaeology and Italian society: prehistoric, Roman and medieval studies . Ed. G. Barker, R. Hodges. Oxford, 1981. P. 179. 14.WARD-PERKINS, B., BRYAN, J. “Two Byzantine houses at Luni”. In Papers of the British School at Rome 49 (1981). P. 98. 15.WARD-PERKINS, B. “Spezialised Production and Exchange”. In Cambridge Ancient History . (2000). Ed. A. Cameron, B. Ward-Perkins, M. Whitby. Cambridge, 2000. P. 346. 16.WARD-PERKINS, B. The fall of Rome and the end of civilization . Oxford; New York, 2005. P. 87. 17.WHITTOW, M. The making of orthodox Byzantium, 600–1025 . London, 1996. WICKHAM, C. The inheritance of Rome: a history of Europe from 400 to 1000 . New York, 2009. P. 34. 18.WIRTH, G. “Anmerkungen zur Vita des Severin von Noricum”. In Quaderni catanesidi studi classici e medievali 1 (1979). P. 266. 19.WITSCHEL, C. “Imperium im Wandel. Das Ende des Römischen Reiches im Urteil dermodernen Geschichtswissenschaft”. In Praxis Geschichte 1 (2014). S. 411. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB RIM IMPERIYASI BO’LINISHINING

ASOSIY SABABLARI

1.1Rim imperiyasining G'arbiy va Sharqqa bo'linishi siyosiy sabablari

1.2. Bo’linishdan so’ng Sharqiy Rim imperiyasidagi holat

II.BOB. BO’LINISHDAN SO’NG G’ARBIY RIM IMPERIYASIDAGI HOLAT

2.1. G’arbiy Rim Imperiyasidagi bo’linishdan keyingi holat ahvol

2.2. G’arbiy Rim imperiyasining madaniy holati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить