Rim imperiyasining oltin va so‘nggi davri - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	99.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Rim imperiyasining oltin va so‘nggi davri

Купить

RIM IMPERIYASINING OLTIN VA SO’NGGI DAVRI
Reja:
Kirish
I.bob. Ilk imperiya davri . Rim imperiyasining oltin davri (eramizning II asri)
1.1. Avgust prinsipati
1.2. Rim siyosiy hayoti
1.3. Rim imperiyasi eramizning I asrida
1.4. Rim imperiyasining oltin davri (eramizning II asri)
1.5. Ijtimoiy iqtisodiy hayot
II. bob . III Asr inqirozi va hukmronlik davri
2.1 Rim imperiyasining III asrdagi inqirozi
2.2 Dominant davr
2.3 Rim imperiyasining qulashi
2.4 Rim imperiyasining qulash muammosi
X ulosa
F oydalanilgan adabiyotlar
1

Kirish
Rim respublikasi zamonaviy ma noda milliy davlat emas edi, lekin o zlariniʼ ʻ
boshqarish uchun shaharlar tarmog i bo lgan (garchi Rim Senatidan har xil
ʻ ʻ
mustaqillikka ega bo lsa ham) va harbiy qo mondonlar tomonidan boshqariladigan
ʻ ʻ
viloyatlar bor edi.Davlatning qarorini imperatorlar emas, balki Senat bilan
birgalikda har yili saylanadigan magistratlar (Rim konsullari) hal qilar
edi.Miloddan avvalgi 1-asr turli sabablarga ko ra siyosiy va harbiy inqilob davri
ʻ
bo lib, oxir oqibat imperatorlarning boshqarishiga olib keldi, respublikachilar
ʻ
mag lubiyatga uchraydi.Konsullarning harbiy kuchi Rim imperiyasining huquqiy
ʻ
tushunchasiga tayanib, tom ma noda „qo mondonlik“ degan ma noni anglatadi.
ʼ ʻ ʼ
Ba zida muvaffaqiyatli konsullarga faxriy unvon imperatori (qo mondoni) berildi
ʼ ʻ
va bu so z imperator (va imperiya) ning kelib chiqishiga sabab bo ldi, chunki bu
ʻ ʻ
unvon (boshqalar qatorida) har doim birinchi darajali insonlarga berilgan.Miloddan
avvalgi II asrning oxiridan boshlab Rim uzoq vaqt davomida ichki mojarolar,
fitnalar va fuqarolik urushlarini boshdan kechirdi, shu bilan birga Italiyadan
tashqarida ham o z kuchini kengaytirdi. Bu Rim respublikasining inqiroz davri
ʻ
edi. Miloddan avvalgi 44-yilda bu davr oxiriga kelib, Yuliy Sezar suiqasddan oldin
qisqa muddatli abadiy diktator bo lgan.
ʻ Miloddan avvalgi 42-yilda Oktavian va
Mark Antoniy dushmanlarni Italiyada quvib chiqarishga erishadi. Antoniy va
Oktavianning Rim olamini ikkiga bo lishlari uzoq davom etmadi va Oktavian
ʻ
kuchlari miloddan avvalgi 31-yildagi Actium jangida Mark Antoniy
va Kleopatrani kuchlarini mag lub etib, Rim respublikasining urushini tugatdi.
ʻ
Shundan so ng [[miloddan avvalgi 27-yilda senat Oktavianga „Avgust“(hurmatli)
ʻ
unvonini berdi. Garchi eski konstitutsiyaviy mexanizm o z o rnida qolgan bo lsa-
ʻ ʻ ʻ
da, Avgust uni boshqarishga kirishdi. Garchi davlat respublika nomi bilan atalgan
bo lsa-da, Avgustning zamondoshlari bu parda ekanligini va Avgustning Rimda
ʻ
muhim vakolatlarga ega ekanligini bilishgan.Uning boshqaruvi bir asrlik fuqarolik
urushlarini tugatgan va misli ko rilmagan tinchlik va farovonlik davrini
ʻ
boshlaganligi sababli, u xalq tomonidan juda iliq yaxshi ko rilgan.Uning
ʻ
hukmronligi yillarida yangi konstitutsiyaviy tuzum paydo bo ldi (qisman organik
ʻ
2

ravishda va qisman dizayni bo yicha), vafotidan keyin bu yangi konstitutsiyaviyʻ
tuzum Tiberiy yangi imperator sifatida qabul qilingan paytdagidek
ishladi. Tarixchilar bir paytlar Trayanni imperatorlarning eng yaxshisi deb
atashgan. Buning ajablanarli joyi yo'q: aynan uning hukmronligi davrida Qadimgi
Rim imperiyasi gullab-yashnagan. O'zlarida mavjud bo'lgan hududlarni saqlab
qolishga harakat qilgan o'zidan oldingilaridan farqli o'laroq, Trayan oxirgi marta
hujumkor siyosatga o'tdi. Uning qo'l ostida Rimning ustunligi zamonaviy
Ruminiya hududida yashovchi daklar tomonidan tan olingan. Jiddiy raqib ustidan
qozonilgan g'alaba xotirasi uchun Trayan bugungi kungacha saqlanib qolgan
ustunni o'rnatdi. Shundan so‘ng imperator uzoq yillar davomida Rimga jiddiy
muammo tug‘dirib kelayotgan yana bir dushman – Parfiya podsholigi bilan
to‘qnash keldi. Marhum respublikaning mashhur qo'mondoni, Spartak g'olibi Krass
hech qachon Parfiyani zabt eta olmadi. Oktavianning urinishlari ham
muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Trayan azaliy kurashga chek qo'yishga muvaffaq
bo'ldi.Trayan davrida Rim hokimiyatining eng yuqori nuqtasiga erishildi. Uning
vorislari davrida imperiyaning gullab-yashnashi tashqi chegaralarning
mustahkamlanishiga asoslangan edi. Adrian shimolda ohaklarni - barbarlarning
kirib kelishiga to'sqinlik qiluvchi istehkomlar qurdi). Shu bilan birga, ba'zi
hodisalar allaqachon kuzatilishi mumkin,keyingi inqirozning asosini tashkil qiladi:
viloyatlar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bundan tashqari, demografik
inqiroz imperiyani qamrab olgan, shuning uchun legionlar tarkibidagi varvarlar
ulushi ortib bormoqda.
Mavzuning dolzarbligi. Ushbu ish "Rim imperiyasining qulashining siyosiy
va harbiy muammolari" mavzusiga bag'ishlangan.Ushbu tadqiqot muammosi
zamonaviy dunyoda dolzarbdir. Ko‘tarilgan masalalarning tez-tez o‘rganib
chiqilishi buning dalilidir.G'arbiy Rim imperiyasining qulashi Rim hokimiyatining
zaiflashishi natijasida yuzaga kelgan tarixiy voqea bo'lib, bu imperiyaning Rim
imperiyasining vorislariga aylangan bir qator kichik davlat tuzilmalariga aylanib
ketishiga olib keldi.Yiqilishning sabablari armiyaning zaiflashishi va uning
sonining qisqarishi bo'lib, bunga bir qator epidemiyalar sabab bo'lgan. Bundan
3

tashqari, davlatning iqtisodiy holati eng yaxshi holatda emas edi, bu esa imperiyani
yanada zaiflashtirdi. Davlatda diniy islohotlar amalga oshirildi, bu fuqarolarning
ma'naviy hayotida sezilarli o'zgarishlarga olib keldi va uning chegaralariga
"varvar" qabilalari va kuchlari har tomondan hujum qildi.Rim shahri 410 yilda
bosqinchilar qo liga o tdi. Rim imperiyasining qulashining rasmiy sanasi 476-yilʻ ʻ
4-sentabr, Rim imperatorlarining oxirgisi Romul Avgust nemis yetakchisi Odoacer
bosimi ostida hokimiyatdan voz kechishga rozi bo lgan sana hisoblanadi.Bu voqea
ʻ
Rim imperiyasining 12-asrlik hukmronligi tugashi va uning o rnida yangi davlatlar
ʻ
paydo bo lishi bilan O rta er dengizi va Yevropaning xalqaro vaziyatida global
ʻ ʻ
o zgarishlarga olib keldi.
ʻ
Tadqiqot ob'ekti: Rim imperiyasining qulashi.
Tadqiqot mavzusi: Rim imperiyasining qulashi sabablarini ko'rib chiqish.
Tadqiqot maqsadi: Rim imperiyasining rivojlanishi va qulashi tarixidagi
xususiyatlarni ko'rib chiqish va asosiy daqiqalarni ochib berish.
Tadqiqot maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar qo'yildi:
 Imperiyaning davlat tuzilishining nazariy jihatlarini ko'rib chiqing.
 Imperiya davridagi respublika institutlarining xususiyatlarini ochib
bering.
 Prinsiplik va hukmronlik davrining mohiyatini aniqlang.
 Rim imperiyasining qulashi sabablarini tahlil qiling.
Ko'plab asarlar ushbu tadqiqotning savollariga bag'ishlangan. Asosan, o'quv
adabiyotlarida taqdim etilgan materiallar umumiy xususiyatga ega bo'lib, ushbu
mavzu bo'yicha ko'plab monografiyalarda Rim imperiyasining qulashi
muammosining torroq masalalari ko'rib chiqiladi.
“Rim imperiyasi qulashining siyosiy va harbiy muammolari” mavzusidagi
asarni yozish uchun manbalar Evseviy Pamfil “Cherkov tarixi”, Ammianus
Marselin “Rim tarixi”, Avreliy Viktor “Ekstraktlar” kabi tarixchi va
publitsistlarning asarlari edi. Rim imperatorlarining hayoti va axloqi to'g'risida",
Laktantius "Ta'qibchilarning o'limi haqida", Avgust tarixi yozuvchilari.
4

Hadriandan Diokletiangacha bo'lgan imperatorlarning tarjimai holi. Quyidagi
monografiyalar ham ushbu mavzuga bag‘ishlangan: Gibbon E. “Rim
imperiyasining tanazzul va vayronagarchilik tarixi”, Tsirkin Yu.B. “Rim
imperiyasidagi harbiy anarxiya”, Xezer Piter “Rim imperiyasining qulashi”. ”.
Amaliy ahamiyati: Ushbu material o'qituvchi uchun ajoyib qo'llanma va o'rta
maktabda o'qish uchun ajoyib material bo'lib xizmat qiladi. Misol tariqasida,
"Qadimgi dunyo 5-sinf" darsi.
Ish tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxati va manbalardan iborat.
5

I.bob. Ilk imperiya davri . Rim imperiyasining oltin davri (eramizning II asri)
1.1. Avgust prinsipati
Aktsiy qo’ltig’idagi g’alaba natijasida 33 yoshli Oktavian (er. avv 30-yildan.
eramizning 14-yiligacha) ulkan davlatning yagona hukmdoriga aylandi. U
diktatura va umrbod senzorlikdan voz kechdi, hech kim uni podsholikka
intilmoqda deb o’ylamasligi uchun Romul nomini va dominus (janob) unvonini
inkor qildi. Oktavian er. avv. 30-yildan plebey tribuni hokimiyatiga ega edi, er.
avv. 29-yilda senatdan qo’shin qo’mondoni, va ichki va tashqi siyosat sohalarida
oliy hokimiyatda egalikni bildiradigan umrbod imperator unvonini oldi. Er. avv.
28-yilda senatda navbatdagi tozalashni o’tkazib Oktavian senatning printsepsi
(“birinchi”-latin tilidan to’g’ridan-to’g’ri tarjimasi) unvonini oldi. Respublika
rimida printseps unvoni senatorlar ro’yxatidagi eng keksa va eng hurmatli fuqaroni
senatdagi o’rnini bildirar edi. Bu unvon Oktavianga o’z fikrini birinchi bo’lib
bildirishga va senatning qaroriga ta’sir qilishga imkon yaratdi. Senat unga Avgust
(“Xudolar ulug’lagan”) unvonini berib, uning hokimiyatini muqaddas ekanligini
ta’kidladi. Bundan tashqari Oktavian Avgust oliy harbiy hokimiyatga egaligi,
umrbod konsul, xalq tribuni bo’lganligi uchun “veto” (ta’qiq) huquqidan
foydalanish imkoniyatiga ega bo’ldi.
Oktavian hokimiyatining moddiy asosini unga shaxsan qaram bo’lgan
provintsiyalardan keladigan daromadlar va senat xazinasi bilan yonma – yon ta’sis
etilgan printseps xazinasi-fisk tashkil qildi. Uning davrida respublika muassasalari
senat, konsullar, kvestorlar lavozimi saqlab qolinib, barcha mansabdor shaxslar
ma’lum bir muddatga saylanar edi. Avgust senatdan barcha ozod qo’yilgan
qullarni chiqarib unga Italiya munitsipiylari va koloniyalarining zodagonlarini
kiritdi. O’zining hokimiyati uchun xavfli bo’lgan yirik yer egalari va boylarni
ijtimoiy ahvolini turli tadbirlar bilan mustahkamladi va ularni o’ziga moyil qildi.
Oktavian Avgustni yana bir tabaqa suvoriylar qo’llab quvvatladi. Bu tabaqaga
printseps muhim imtiyozlarni berdi. Suvoriylar uchun 400000 sestertsiy mulk
senzi belgilanib, eski respublika an’analari bilan bog’lanmagan bu qatlamga boylik
orttirgan mulkdorlar kiritildi. Ba’zi bir yuqori mansablar suvoriylarga berildi.
6

Oktavian shaharning quyi qatlamlarini ham o’z tomoniga og’dirib olish uchun
ularga tekin non tarqatib, tomoshalar uyushtirdi. O’sha davrda Rimda yashagan
million aholidan kamida 200000 kishi davlatdan bepul non olar edi.
Avgust hokimiyatining asosiy tayanchi qo’shin edi. Legionerlarga oylik
muntazam to’lab turildi. Qo’shin professional bo’lib Rim fuqarosi harbiy xizmatga
kirgan vaqtda-shaxsan printsepsga sodiqlik to’g’risida qasamiyod qilar edi. Harbiy
xizmat 25 yil qilib belgilandi. Provinsiyalardagi fuqarolar yordamchi qo’shinlar
tarkibida xizmat qilar edi. Lashkarboshilik qobiliyati bo’lmagan va urushlar olib
borishni yoqtirmagan imperator imperiyaning hududlarini kengaytirishni emas,
balki mavjud bo’lgan hududlar chegaralarini mustahkamlashni afzal ko’rdi.
Faqat Er. avv. I asr oxirida Oktavianning vorislari davrida Alp tog’lari hududi
va Dunay havzasida keng hududlar bosib olindi. Bosib olingan bu hududlarda
Pannoniya va Meziya provinsiyalari tashkil etildi.
Imperiyaning shimoldagi chegaralari Reyn va Dunay daryolari bo’ldi.
Rimliklarni Reyn va Elba daryolari havzasida o’rnashib german provinsiyasini
tashkil qilishga urinishlari to’la mag’lubiyat bilan tugadi. Xerusk qabilari
yo’lboshchisi Arminiy boshchiligida Tevtonburg o’rmonida Rimning uch legioni
tor-mor qilindi.
Oktavian sharqda urush harakatlarini olib bormadi. Parfiya bilan diplomatik
aloqalar o’rnatildi. Er. avv. 20-yilda parfiyaliklar bilan tinchlik shartnomasi tuzilib,
rim qo’shinlarini er. avv. 53-, 40- va 36-yillardagi mag’lubiyatlari natijasida bosib
olingan asirlar, bayroqlar rimliklarga hamda garovga olingan zodagon rimliklar
qaytarib berildi. Ikki davlat o’rtasidagi chegara Frot daryosi bo’yicha belgilandi.
Oktavian Kichik Osiyo va Suriyaning sharqida Rimga qaram, vassal davlatlarni
saqlab qoldi.
Qo’zg’olonchi Galliya er. avv. 27-yilda to’la bo’ysundirilib, 4 provinsiya:
Narbon Galliyasi, Lugdun Galliyasi, Belgika va Akvitaniyaga rasman bo’lindi.
Pireney yarim orolining shimoliy-g’arbida jangovar astur va kantabr qabilalari
bilan er. avv. 28-19-yillarda og’ir urush olib borilib, bu urush er. avv. 19-yilda
g’alaba bilan tugallandi. Shundan so’ng Pireney yarim oroli uch provinsiya:
7

Tarrakon Ispaniyasi, Luzitaniya va Betika tashkil qilindi. Rimliklar er. avv. 25-15-
yillarda salass, ret va vindelik qabilalarini bo’ysundirib, Retsiya provinsiyasini
tashkil qildilar. Rimda urush vaqtida ochib qo’yiladigan Yanus ibodatxonasi
eshiklari Oktavianni o’zi bosh kohin sifatida tinchlik davri boshlanganini bildirib,
tantanali yopdi. Yo’llardagi va dengizdagi qaroqchilik tugatildi.
Avgust o’ziga shaxsan bo’ysunadigan, uni hayoti uchun ma’sul bo’lgan
shaxsiy qo’riqchi pretorian qismi (gvardiya)ni tuzdi. Avgust davrida Rimda ilk bor
o’t o’chirish qismlari tuzildi.
Oktavian murosalar olib borishga juda usta bo’lib senat bilan hokimiyatni
bo’lishdi. Provinsiyalar imperator va senat o’rtasida taqsimlandi. Misr
imperatorning shaxsiy mulki hisoblanar edi. Boy va strategik jihatdan muhim
bo’lgan provinsiyalar imperatorning bevosita nazorati ostida bo’lib, legatlar
tomonidan boshqarilar edi. Senat ixtiyoridagi provinsiyalarga ham amalda
imperator hokimiyati nazorati ostida edi.
Davlat boshqaruv apparatini tartibga solish bilan birga Oktavian rim jamiyati
va oilasini mustahkamlaydigan bir qancha qonunlarni qabul qildi. Qonunlar
foxishabozlikni, erga xiyonatni, isrofgarchilikni qattiq jazoladi. Qadimgi rim urf-
odat, an’analarini qayta tiklashga tomon yo’l tutildi, oila mustahkamlanib, ko’p
bolalik oila rag’batlantirildi. Senator va suvoriylarga ozod qo’yilgan qullar bilan
nikoh taqiqlandi. Qullarni ozodlikka chiqarish cheklandi. Vasiyat bo’yicha ozod
qilinadigan qullar soni kamaytirildi. Boshqa bir qonunga xo’jayin qul tomonidan
shu vaqtda uyda bo’lgan barcha qullar o’lim jazosiga hukm qilinar edi.
Avgust qadimgi rim diniy an’analarini qayta tiklashga harakat qildi. Buzilgan
ibodatxonalar qayta tiklandi. Shu bilan birga sharqdan kelgan yangi xudo va
ma’budalar ta’qib ostiga olindi. Rimda magiya va astrologiya ta’qiqlandi.
Oktavian kasalmand kishi bo’lsada 44 yil hukmronlik qildi, 76 yoshida
eramizning 14-yilida vafot qildi. Uning hokimiyatini birinchi xotini Liviyaning
birinchi nikohidan bo’lgan o’g’li Tiberiy Klavdiy Neron (14-37-yillar) egalladi.
Yangi printsepsning hokimiyatga kelishi hech kimning e’tiroziga sabab bo’lmadi,
8

chunki boshqaruvni yangi shakli amalda o’z samarasini ko’rsatdi. Bundan tashqari
unga ko’nikma hosil bo’lgan edi.
Tiberiy shijoatli lashkarboshi va qobiliyatli boshqaruvchi edi. Boshqa Tiberiy
Oktavianning siyosiy yo’li va qoidalarini davom ettirib senat bilan to’la kelishuv
asosida davlatni boshqardi. Tiberiy komisiyalardan saylov va sud funksiyalarini
olib senatga berdi. U iqtisodiy jihatdan tejamkorlik siyosatini olib bordi (o’zidan
keyin xazinada 2 mlrd. 700 mln. sestersiy qoldirdi). Provinsiyalar boshqaruvini
yaxshilashga urindi va jamiyat ma’naviy hayotini sog’lomlashtirishga harakat
qildi. Eskicha turmush tarzidan voz kechishni istamagan hukmdor tabaqa barcha
islohotlarga norozilik bildirib, passiv qarshilik ko’rsatdi. Tiberiyga qarshi fitna
uyushtirildi. Imperator 26-yilda Rimdan Kapri oroliga ko’chib o’tdi va 10 yil shu
yerda yashadi. 77 yoshli kasal imperator 37-yil mart oyida pretor prefekti Makron
buyrug’i bilan bo’g’ib o’ldirildi.
1.2. Rim siyosiy hayoti
Eramizning 14-yilida Avgust o’limidan so’ng uning merosxo’rlari Tiberiy
Klavdiy, Neron, Kaligula va Klavdiy Neronlar imperatorlik taxtini egalladilar.
Lekin ularning hukmronligining so’nggi yillarida siyosiy raqiblar bilan qonli
kurash va prinsepsni o’ldirilishi bilan tugallandi. Kaligula o’ldirildi, Neron esa o’z-
o’zini o’ldirdi. Senat bilan prensepsning qarama-qarshiligi eski Rimnobilitetini
munisipal va provinsiya zodagonlari bilan siqib chiqarish jarayonini o’zida aks
ettirdi.
An’anaviy-senator suvoriylar elitasining siyosiy tushkunligi bilan pretorian
gvardiyasi boshliqlarini ahamiyati oshdi. Agar Tiberiyni senat hokimiyat tepasiga
keltirgan bo’lsa, 33 yildan so’ng uning jiyani Klavdiyni pretorian gvardiyasi
imperator deb e’lon qildi. Buning evaziga yangi imperator har bir pretorian
gvardiyachisiga 15 ming sestersiy miqdorida mukofot berdi. Senat hukmdorning
shaxsiy qo’riqchilari (pretorian gvardiyasi) qabul qilgan qarorlarni tasdiqlaydigan
oddiy tashkilotga aylandi. Tez orada qo’shin ham o’zining siyosiy huquqini talab
9

qilib chiqdi. Eramizning 68 yillari qonli fuqarolar urushi natijasida Tit Flaviy
Vespasianni imperator deb e’lon qildi.
Vespasian fuqorolar urushida qo’shinning qo’llab-quvvatlashi bilan g’olib
chiqib, Flaviylar sulolasiga asos soldi. Flaviy va uning birinchi merosxo’rlari
davrida Rim davlati ma’lum darajada mustahkamlandi. Davlat xazinasi to’ldirildi.
Flaviylar provinsiya zodagonlaridan senat tarkibini to’ldirdilar va senat bilan
murosa qilgan holda ichki va tashqi siyosatni olib bordilar.
Faqat Vespasianning kichik o’g’li Domisian davrida siyosiy terrorning yangi
to’lqini boshlandi. Domisian cheklanmagan hokimiyatga intilib, senatni o’zini
xudo va hukmdor deb e’lon qilishga majbur qildi va o’zi raqib deb hisoblagan
senator va boshqa boy fuqarolarni qatag’onlarni uyushtirdi. Shu sababli u
eramizning 19-yili fitnachilar tomonidan o’ldirildi.
Domitsian o’ldirilganidan so’ng 100 davomida imperatorlar senat bilan
kelishgan holda davlatni boshqardilar. Imperatorlar provinsiyalar ravnaqi uchun
qator tadbirlarni amalga oshirdilar, g’olibona tashqi urushlar olib bordilar,
imperiya chegaralarini tashqi dushmanlardan himoya qildilar. Shuningdek ular
rimning qadimgi urf-odatlari va an’analariga hurmat bilan qaradilar. Fan va
san’atga homiylik qildilar. Ayniqsa Italiyadan tashqarida tug’ilgan birinchi Rim
askar imperatori Mark Ulpiy Trayan va imperator-faylasuf Mark-Avreliy Antonin
davlat hokimiyatini va jamiyatni barqaror rivojlanishi uchun o’zlarining namunali
ichki va tashqi siyosatlari bilan shuhrat qozondilar.
Eramizning I-II asrlarida Rim imperiyasining tashqi siyosati mudofaa
xarakteriga ega bo’ldi. Keyinchalik imperiya hududlari bir qadar kengaydi.
Britaniya oroli Rim imperiyasi provinsiyasiga aylandi. Afrika va Bolqonda yangi
provinsiyalar paydo bo’ldi, ammo bepoyon hududlarda barqarorlikni saqlab turish
provinsiyalarda tez-tez ko’tarilgan qo’zg’olonlar faol istilochilik siyosatini olib
borishga xalaqit berdi. Galliya va Yahudiyada kuchli qo’zg’olonlar, quyi
dunyodagi daklar, shimoldagi german qabilalari, sharqda esa Parfiyaning
kuchayishi Rim davlatining chegaralari mudofaasini kuchaytirishni talab qildi.
10

Imperatorlar Trayan, Adrian va Mark Avreliy davrida yaxlit mudofaa
liniyalari shakllandi. Adrian davrida Rim fuqaroligiga ega bo’lmagan provinsiya
aholisi ham legionlarga harbiy xizmatga qabul qilina boshlandi.
Eramizning I–II asrlarida printsepslar hokimiyatining moddiy asoslari
kuchaydi. Provinsiyalarning ko’pchiligini daromadlari imperator xazinasi (fisk)ga
tushdi.
1.3. Rim imperiyasi eramizning I asrida
Rim imperiyasida I asr davomida ikki sulola hokimiyatni boshqardi.
Tiberiyning vorisi Germanikning o’g’li 24 yoshli Gay Sezar Kaligula (37-41-
yillar) hokimiyatni egalladi. Kaligula badjaxl, axloqan buzuq, o’ta mag’rur,
takabbur shaxs edi. Dastlab u senat bilan kelishgan holda ichki va tashqi siyosatni
olib bordi, soliqlarni kamaytirdi. Bir necha oy ichida u isrofgarchilik bilan
Tiberiydan qolgan xazinani turli tomosha, mo’l-ko’l sovg’alar bilan talon-taroj
qildi. Kaligula o’zini “Janob” (Dominis) va “Xudo” deb e’lon qilib, omma oldida
Yupiter qiyofasidagi kiyimlarda chiqdi. Bu aqlsiz imperatorning hukmronligi uch
yil davom etib 41-yil yanvar oyida pretor tribuni Kassiy Xerey boshchiligidagi
fitnachilar tomonidan o’ldirildi.
Pretor qismlari Kaligulaning 50 yoshli tog’asi Tiberiy Klavdiy Neronni (41-
54-yillar) imperator deb e’lon qildilar. Klavdiy senat bilan munosabatni
yaxshiladi. O’zining senatdan mustaqil bo’lgan ma’muriyatini tuzdi. Uning
ma’muriyati bir necha muasssasalardan tashkil topib, ularni ozod qo’yilgan qullar
boshqardilar. Klavdiy davrida boshqaruvni markazlashuvi va imperatorning
shaxsiy hokimiyatini kuchayishi kuzatildi. Klavdiy hokimiyati qo’shin, turli tekin
tomosha va xayr-sadaqa beriladigan Rim plebsi hamda provinsiyalarning
zodagonlariga tayandi. Tashqi siyosatda urushlar o’rniga diplomatic vositalar
qo’llanila boshlandi, faqat 43-yilda Britaniyaga harbiy ekspeditsiya uyushtirildi.
Klavdiyning ikkinchi xotini 33 yoshli Agrippina 54-yilda uni zaharlab o’ldirdi va
o’zini 17 yoshli o’g’li Neron Klavdiy Sezarni (54-68-yillar) taxtga chiqardi.
11

Neron Yuliy Klavdiylar sulolasining ko’zga ko’ringan vakillaridan biri. U
axloqan buzuq, shafqatsiz kishi edi, o’z onasi Agrippinani (62-yil), ukasi
Britanikni (55-yil), xotini Oktaviani (62-yil), ikkinchi xotini Poppeya Sabinani
(65-yil) o’ldirdi. Neron senat bilan murosa qilishni istamadi. Pulga muhtoj bo’lgani
uchun juda ko’p senatorlarni, zodagonlarni qatl etib, ularning mol-mulkini
o’zlashtirib oldi. Uning davrida imperator saroyi harajatlari haddan tashqari oshib
ketdi. Neronning o’zi musiqa va qo’shiqchilik bilan shug’ullanib, sahnada o’ynar
edi, Yunonistonga shoirlar ko’rigiga qatnashdi. Rimda 64-yilda juda katta yong’in
bo’lib, u bir hafta davom etdi va shaharning 14 kvartalidan 10 tasi to’la yonib
ketdi. Yong’indan keyin Palatin va Eskvilin tepaliklari o’rtasida 270 ga. maydonga
Neron uchun hashamatli “oltin” saroy qurildi. Xalq ommasi o’rtasida Rimdagi
yong’inni asosiy sababchisi Neron deb mish-mish tarqaldi. Neron yong’in aybdori
deb rimdagi nasroniylar jamoasini aybdor deb topib, ularni ommaviy qatl qildi.
Imperatorning shafqatsizligi, uning zo’ravonligi zodagonlarni keskin
noroziligini keltirib chiqardi. Unga qarshi fitna uyushtirildi (65-yil). Fitna fosh
etildi va fitnachilar shafqatsiz jazolandi. Ularning ichida faylasuf-sitoik Lutsiy
Anney Seneka, uning jiyani shoir Mark Anney Lukan va yozuvchi Gay Petroniy
Arbitrlar bor edi. Siyosiy vaziyat keskinlashdi, Parfiya bilan Armaniston uchun
uzoq davom etgan urush (66-yil) Rimning mag’lubiyati bilan tugadi.
Neron oxirgi 2 yil hukmronligi davrida davlat boshqaruvidan umuman
chetlashdi. Britaniyada urush davom etib, 66-yilda Yahudiyada qo’zg’olon
boshlandi. Neron hukmronligiga qarshi ommaviy norozilik boshlandi. Galliya,
Germaniya va Ispaniyada unga qarshi 68-yil bahorida legionlar qo’zg’olon
ko’tardilar. Taxt vorisligiga 70 yoshli zodagon Serviy Sulpitsiy Gal`ba nomzodi
qo’yildi. Neronni hech kim himoya qilmadi, hatto pretorian qismlari ham Galba
tomoniga o’tdi. Neron yashirinishga urindi, lekin yashirina olmadi. Dushmanlar
qo’liga tushmaslik uchun u o’zini qilichga tashladi. Neronning o’limi bilan
Yuliylar-Klavdiylar sulolasi hukmronligi nihoyasiga yetdi.
Rim imperiyasining navbatdagi hukmdori qisqa vaqtga 68-69-yillarda
sarkarda Galba bo’ldi. Taxtga Italiya provinsiya zodagonlaridan kelib chiqqan o’z
12

legionlariga tayanib Tit Flaviy Vespasian chiqdi (69-79-yillar). U lashkarboshi
sifatida Yahudiya urushi davrida tanildi. Vespasian yangi Flaviylar sulolasini
boshlab berdi. Bu sulolaga yana ikki imperator Vespasianning o’g’illari Tit va
Domitsianlar kirdi.
Vespasian uzoqni ko’ra biladigan aqlli hukmdor sifatida imperiyani iqtisodiy
va moliyaviy kuchini nisbatan tez va samarali tikladi. Davlat xarajatlarini qoplash
uchun 40 mlrd. sestersiy kerak edi. Imperator tejab-tergasga kirishib, xarajatlarni
qisqartirdi va yangi soliqlarni joriy qildi. Hatto u dafn va Rim jamoa tuaetlariga
ham soliq soldi. Imperator Rim fuqaroligi huquqini mo’l-ko’l tarqatdi hamda
senatorlar va suvoriylar toifasini provinsiya zodagonlari, boyib ketgan ozod
qo’yilgan qullar bilan to’ldirdi. Flaviylar davridan boshlab imperatorlar provinsiya
zodagonlariga bevosita tayana boshladilar. Vespaian 70 yoshida 79-yil iyunida
vafot qildi. Uning o’g’li Tit 79-81-yillar taxtga chiqib 42 yoshga yetmasdan
bezgak kasaligidan vafot qildi. Tit davrida mashhur Vezuviy vulqoni otilib,
Pompey va Gerkulanum shaharlari kul ostiga qoldi (79-yil). Flaviylarning so’ngi
vakili Domitsian (81-96-yillar) bo’lib o’zining mutlaq hokimiyatini o’rnatishga
harakat qildi va 45 yoshida fitnachilar tomonidan o’ldirildi.
1.4. Rim imperiyasining oltin davri (eramizning II asri)
Domitsian o’limidan keyin senat 66 yoshli senator Mark Koksey Nervani
(96-98-yillar) imperator etib sayladi. Uning hukmronligi bilan II asrdan Rim
imperiyasida Antoniylar sulolasi hukmronligi boshlandi. Bu sulolani eng taniqli
vakillaridan biri Mark Ul`piy Trayan bo’ldi. Trayan Ispaniyada tug’ilgan bo’lib,
yuqori Germaniya noibi edi. Imperator Nerva qo’shinda obro’-e’tiborli bo’lgan
Trayanni asrandi o’g’il va voris qilib tayinlashga majbur bo’ldi. Trayan 98-117-
yillar Rim imperiyasiga hukmronlik qilgan paytdan imperiya o’zining iqtisodiy-
siyosiy va madaniy taraqqiyotining eng yuqori cho’qqisiga chiqdi (96-196-yillar).
Trayan davrida Rimning oxirgi istilochilik urushlari olib borildi. U faol tashqi
siyosat olib borib, imperiya hududlarini kengaytirdi. Uning davrida legionlar soni
30 taga yetkazildi. Kuchli Rim qo’shinlari 101-103-yillar va 105-107-yillarda
13

Dunay bo’ylaridagi kuchli Dakiya podsholigini bo’ysundirdi, Dakiyani podshosi
Detsebal asir olindi. Dakiya Rim provinsiyasiga aylandi. Dakiyaning bosib
olinishi natijasida uning boy oltin va tuz konlari katta o’lja bo’ldi. Dakiya
g’alabasiga bag’ishlab Rimda 123 kun davom etgan tomoshalar ko’rsatildi,
Plebsga mo’l-ko’l sadaqa ulashildi, ajoyib Trayan termalari (hammomlari), yangi
suv quvuri hamda 30 m.li Trayan kolonnasi bunyod etildi.
Trayan Parfiyadan Mesopotamiya va Armanistonni tortib olish uchun 113-yil
urush boshladi, keyingi yil Armanistonni bosib olib, uni provinsiyaga aylantirdi.
G’ayratli imperator 115-116-yillarda Parfiya podshosi Vologes IV qo’shinlarini
tor-mor qilib, uning poytaxti Ktesifonni egalladi, butun Mesopotamiyani fors
qo’ltig’igacha bosib oldi. Mahalliy aholini Rim bosqinidan noroziligi va sharqiy
provinsiyalarda vaziyatni notinchligi Trayanni legionlarni Frot qirg’og’idan olib
ketishga majbur qildi. Sharqda yangi bosib olingan yerlarni rimliklar qo’ldan
chiqardilar. Italiyaga qaytishda Kilikiyada Trayan kasal bo’lib 117-yil avgustida
vafot qildi. Taxtga Trayanning jiyani, 41 yoshli asrandi o’g’li Publiy Eliy Adrian
chiqdi (117-138-yillar).
U Trayanga loyiq juda yaxshi ma’lumot olgan, ajoyib boshqaruvchi, tajribali
sarkarda, aqlli va uzoqni ko’ra oladigan siyosatchi sifatida o’z oldiga turgan
muammolarni juda yaxshi tushunar edi. Adrian davlat resurslarini to’la tugaganini
va Sharqda bosqinchilik siyosatini samarasizligini anglab yetib, Parfiya bilan Frot
daryosi bo’yicha chegaralarini tiklash sharti bilan tinchlik shartnomasini tuzdi.
Adrian imperiyaning sharqiy chegaralarida kuchli mudofaa inshootlarini bunyod
qildi. Ana shunday tadbirlar natijasida Parfiya bilan tinchlik 44 yil saqlandi.
Sharqda ishlarni tugallab Adrian Yevropa va Afrikada imperiya chegaralarini
mustahkamlash maqsadida chegara istehkomlarini qurish bo’yicha ulkan ishlar
amalga oshirdi. Ana shunday istehkomlardan biri Adrian vali (istehkomi)
Britaniyada hozirgacha saqlanib qolgan.
Adrian qo’shinni yuqori jangovar holatda saqlab turishga katta e’tibor berdi.
U legionlarni Rim yoki latin fuqaroligi bo’lmagan provinsiya aholisidan
to’ldirishga ruxsat berdi, chunki qo’shinga xizmat qilishga xohish bildirgan
14

fuqarolar soni keskin qisqardi. Rim harbiy mashinasini varvarlashtirish uchun asos
ana shunday yaratildi.
Adrian davlat boshqaruvi tizimini mustahkamlashga qaratilgan qator
tadbirlkarni amalga oshirdi. U printseps kengashini qayta tashkil qildi, kengash
tarkibiga oliy amaldorlar, muassasa rahbarlari va yirik yuristlar jalb qilindi. Adrian
boshqaruvga suvoriylar toifasini ko’plab vakillarini taklif qildi. U davlat
pochtasini joriy qildi, provinsiyalar boshqaruvini qayta tuzib, noiblar faoliyati
ustidan doimiy nazorat o’rnatdi. Adrian uzoq sayohat qildi va ko’plab inshootlarni
bunyod qildi: Venera va Roma ibodatxonalarini, mashhur Rim panteonini qurdi.
Antoniylar sulolasini taniqli vakillaridan biri tarixga taxtdagi faylasuf sifatida
kirgan Mark Avreliy edi. Mark Avreliy uchun davlat manfaatlari hamma narsadan
yuqori bo’lib, imperiya taqdiri uchun o’z ma’suliyatini to’la anglab yetgan edi. U
senator va suvoriy toifalari bilan inoqlikda ish olib bordi, senat tarkibiga ko’pgina
provinsiya zodagonlarini, ayniqsa kelib chiqishi Sharqdan va Afrikadan bo’lgan
nufuzli kishilarni kiritdi. Mark Avreliy (161-yildan 180-yilgacha) 19 yil
hukmronlik qildi, unga qarshi shu yillar davomida birorta ham fitna uyushtirilmadi.
U 180-yilda 59 yoshida Vindobona (Vena) shahrida vafot qildi. Rimda uning
sharafiga kolonna bunyod etildi. Uning merosxo’ri 18 yoshli o’g’li Kommod (180-
193-yillar) imperator bo’ldi. Antoniylar sulolasining so’ngi vakili Kommod qo’pol,
shafqatsiz va maishatparast hukmdor edi. Otasining o’limidan keyin Kommod
kvad va markomann qabilalari bilan urushni tugatib, 180- yilda Rimga qaytdi.
Davlat boshqaruvini o’zining ochko’z yaqinlariga topshirib, kayf-safoga berildi.
Xotinini qatl etib, buzuqchilk yo’liga kirdi. Katta jismoniy kuchga ega bo’lgan
imperator o’zini rimlik Gerkules deb e’lon qildi, omma oldiga arslon terisiga
yopinib yelkasida kaltak bilan paydo bo’lar edi. Amfiteatr sahnasida gladiator
sifatida chiqdi. Oxir-oqibatda es-hushini yo’qotib kalendarning barcha oylarini o’z
nomiga o’zgartirdi, hatto Rimning nomini o’zgartirib uni “Kommod” shahri deb
atashga buyruq berdi.
Kommodga qarshi 183-yilda fitna uyushtrildi, lekin u amalga oshmadi,
shundan so’ng senatorlar toifasiga qarshi taqib qatllar avj oldi. Pannoniya va
15

Britaniyada norozilik harakatlari, daklar va mavrlar qo’zg’olonlari qo’shin
tomonidan zo’rg’a bostirildi. 192-yilning oxirgi kunida aqlsiz imperatorning
mashuqasi va qo’riqchilar boshlig’i fitnasi natijasida Kommod o’ldirildi.
Boshqaruv tizimi va apparati imperator qo’lida to’plana boshladi.Senat o’z
siyosiy mavqeini yo’qotishi bilan uning tarkibi ham o’zgardi. Respublika davrida
yuqori mavqega ega bo’lgan zodagon oilalari fuqarolar urushi va
proskripsiyalarning qurboni bo’ldilar. Qolganlari esa kambag’allashib qoldi.
Printsipatning birinchi yillarida ularning o’rniga suvoriylar, munitsipiylardan
chiqqan boy-zodagonlar egalladilar. Klavdiy davrida senat tarkibiga gall qabilasi
ekvlarning romanlashgan zodagonlari uchun yo’l ochildi. Vespasian davrida
senatga munitsipiylar koloniyalari va provinsiyalardan yangi kishilar kiritildi.
Eramizning I asri so’ngida kelib chiqishi gallardan bo’lgan kishilar kiritildi.
Keyingi 100 yillik boshida senat tarkibida Kichik Osiyo va Afrikadan kelgan
senatorlar, ko’pgina yunonlar uchraydi. Qadimgi Rim nobilitetining vakillari
senatda deyarli qolmadi va ular bilan birga senatdagi muxolifat kayfiyati ham
yo’qoldi.
Printsepslar hokimiyatini yana bir tayanchi suvoriylar edi. Ularning ijtimoiy
tarkibi ham o’zgardi. Yangi suvoriylarning kelib chiqishi Italiya munisipiylari va
provinsiyalardan edi. Suvoriylarning yuqori qatlamini eng avvalo boyib ketgan
moliya zodagonlari, o’rta qatlamni esa davlat xizmatiga ko’tarilgan amaldorlar
tashkil qildi. Suvoriylarga prokuratorlar lavozimi, provinsiyalardagi printseps
mulklarini boshqaruvi, pretorian gvardiyasi prefekti, politsiya xizmati
qo’riqchilarining prefekti kabi lavozimlar ajratildi. Adrian davrida suvoriylar
printsepsning shaxsiy kantselyariyasida xizmat qila boshladilar.
Shu vaqtgacha printsepsning shaxsiy kantselyariyasida barcha ishlarni
imperatorlarning ozod qo’yilgan qullari bajarar edi. Imperatorlar shahar
plebeylariga nisbatan respublika davri Rim zodagonlarining siyosatini davom
ettirdilar. Rimda avvalgidek 200 000 kishiga tekin non tarqatilar edi. Rimning
oddiy aholisi hech qanday siyosiy huquqqa ega emas edi. Ularning bir qismi ishlab
16

chiqarish bilan, ko’pchiligi davlatdan tekin non olib zodagonlarning uylarida
klient majburiyatini bajarar edilar.
1.5. Ijtimoiy iqtisodiy hayot
II asr Rim imperiyasining “oltin davri” hisoblanadi. Bu vaqtda imperiya eng
katta hududga ega edi. Uning chegaralari shimolda Shotlandiyadan janubga Nil
ostonalarigacha, g’arbdan Atlantika qirg’oqlaridan sharqda fors qo’ltig’igacha
cho’zilgan edi. Quldorlik tizimi o’z taraqqiyotining yuqori cho’qqisiga chiqdi.
Ko’p quldorlik xo’jaliklari bozor uchun mahsulot ishlab chiqarishga o’tdi.
Qullarga nisbatan shafqatsiz zulm kuchayib ketdi.
Bu davrda provinsiyalarning iqtisodiyoti va bu yerdagi shahar hayoti o’z
taraqqiyotida yuqori bosqichga ko’tarildi. Eramizning I-II asrlarida
o’rtayerdengizi hududidagi barcha xalqlar tarixda birinchi bor yagona ulkan davlat
Rim imperiyasi tarkibiga kirdilar. Rim provinsiyasiga aylantirilgan alohida
davlatlar o’rtasidagi chegaralar tugatildi. Pul tizimlari ma’lum darajada
unifikatsiya qilindi. Urushlar va dengiz qaroqchiligi tugatildi. Rim imperiyasidagi
xalqlar ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotining turli darajalarida yashar edilar. Misr,
Suriya, kichik Osiyo, Bolqon va Makedoniya iqtisodiy va madaniy taraqqiyotining
yuqori darajasiga erishdilar. Pireney yarim orolidagi va Galliyadagi iberlar,
kel’tlar, shimoliy Afrikadagi numidiyaliklar, liviyaliklar, dunay bo’yidagi
pannonlar, illiriyaliklar, mezlar hali arxaik davrning so’ngi bosqichida edilar.
Rim istilolariga qadar g’arbiy provinsiyalarda qishloq xo’jaligi qoloq bo’lib,
asosan g’alla ekilgan. Erga ishlov berish ibtidoiy holatda edi. Apennin yarim oroli
axolisi qishloq xo’jaligining rivojlangan shaklini g’arbiy provinsiyalarga olib
kirdilar.
Gall vinolari, ispan zaytun moyi, Italiya va Yunon navlari bilan raqobat qila
boshladi. Imperiya hududida quldorlik xo’jaligi tez rivojlandi. O’rta va yirik quldor
xo’jaliklari (villa) yetakchi o’ringa chiqdi. Quldorlik xo’jaliklarida qul mehnatidan
keng foydalanildi. Barcha provintsiyalarda imperator er egaligi keng tarqaldi.
Eramizning II asrida imperator yerlari va xususiy katta latufundiyalar yetakchi yer
17

egaligi shakli edi. G’arbiy provinsiyalarda o’rta quldor pomest’elari, mayda yer
egaligi keng tarqaldi. Ayniqsa kichik yer egaligi Pannoniya, Dalmatsiya, Meziya,
Frakiya va Fokeyada keng tarqaldi.
Afrika provinsiyalarida quldorlik xo’jaliklarida asosiy ishchi kuchi qullar
mehnati keng tarqaldi. Misr imperiyaning g’alla ombori edi. Quldorlik
latifundiyalari Galliya va Ispaniyada keng tarqalgan bir paytda Ispaniya va
Afrikaning sharqiy provinsiyalarida kolonlar mehnatiga asoslangan latifundiyalar
keng tarqaldi. Qullarga ish qurollari va chek yerlar ajratib berila boshlandi. Lekin
qul xo’jayinning mulki bo’lib qolaverdi. Qulni mulk (pekuliy) bilan ta’minlash er.
avv. III asrdayoq ma’lum edi. Endilikda bu odatdagi hol bo’lib qoldi. Qul
pekuliydan foydalangan holda o’ziga o’rinbosar sotib olishi mumkin edi. Qaysiki
o’rinbosar qul uning xo’jayiniga ishlab berishi kerak edi. Ozod qo’yilgan qullar
ko’p hollarda tadbirkorlik bilan shug’ullanib, juda ko’p boylik to’plar edilar. O’z
xo’jayinlariga zarurat tug’ilganda turli xil xizmatlarni ko’rsatar edilar. Misol uchun
Diktator Sullaning erkin qo’yilgan quli Xirosogon Rim davlatidagi eng qudratli
kishilardan biri bo’lib, hatto uning oldida senatorlar ham titrab qaltirar edi. Ammo
ko’pchilik ozod qo’yilgan qullar o’rta darajadagi mulkka ega bo’lib,
hunarmandchilik va savdogarlik bilan shug’ullanar hamda oshxonalarning egalari
edilar. Quldor latifundistlar o’z yerlarini chek yerlarga bo’lib, kolonlarga ijaraga
berdilar.
Eramizning II asrida kolonlar bug’doyni, tariq, zaytun moyini 1/3 qismini,
quldorga berishi kerak edi. Bundan tashqari kolon quldorni yerida bir necha kun
ishlab berishi kerak edi.
Yerga ishlash takomillashdi, g’alla va boshqa ekinlarning yangi navlari,
o’g’itning yangi navlari joriy qilina boshlandi. Qishloq xo’jaligi takomillashdi,
g’alla latifuniyalarida g’allani yig’adigan mexanizm, g’ildirakli plug, suv
tegirmoni kashf etildi. Provinsiyalarda shaharlar va shahar aholisining o’sishi
qishloq xo’jalik maxsulotlarining Italiya va imperiyaning boshqa viloyatlariga
chiqarish imkoniyatining paydo bo’lishi, provinsiya qishloq xo’jaligida erdan
unumli foydalanish va tovar xo’jaligini kirib kelishi uchun shart – sharoit yaratdi.
18

Quldor xo’jaligi endilikda bozor bilan bog’landi. Qishloq xo’jaligida tovar
munosabatlarining rivojlanishi latifundiyalarda hunarmandchilikni vujudga
keltirdi. Latifundiyalar egalari kulolchilik, to’quvchilik, duradgorlik, oshpazlik
kabi hunarmandchilik ustaxonalarini ochdilar. Ba’zi gall latifundiyalarida
shaxtalardan temir rudasi qazib olinib, metall ishlab chiqarish yo’lga qo’yildi.
Eramizning I asrlarida qishloq xo’jaligi bilan birga hunarmandchilik va savdo keng
rivojlandi. Rim hunarmandchiligi uchun Ispaniyadagi qo’rg’oshin va mis konlari,
Galliyaning temir va qalay konlari, Norika, Dalmatsiya, Klikiya va
Kappadokiyaning boy temir konlari xom ashyoni etkazib berib turar edi. Ayniqsa
temir rudasini qazib chiqarilishi keng yo’lga qo’yildi.
Temir rudasi Norika va Dalmatsiya, Galliya va Ispaniya, Kappadokiya va
sharqda qazib chiqarildi. Barcha konlar imperatorning mulklari bo’lib, ko’pincha
ijaraga berilar edi. Hunarmandchilikning rivojlanishi qul mehnatidan keng
foydalanish imkoniyatini berdi. Agar o’tgan asrlarda hunarmandchilik
ustaxonalarida ishlagan qullar soni 10 tagacha bo’lsa, eramizning II asrida ularning
soni 50 taga etdi.
Hunarmandchilik ustaxonasining kengayishi, mexnat taqsimotining o’sishi
uning iqtisoslashuvini o’sishiga olib keldi. Ammo hunarmandchilikda erkin
mexnat etakchi rol o’ynar edi. Tog’ kon ishlarida, qurilish, tosh konlari, marmar
konlarida qul mehnatidan keng foydalanilar edi. Ustaxonalarda eng og’ir mexnat
qullar zimmasida edi. Hunarmandchilik taraqqiyoti oshpazlik, g’isht quydirish kabi
yangi soxalarning paydo bo’lishiga olib keldi. Qurilishda betondan foydalanish
keng tarqaldi. Eramizning II asrida provintsiyalarda hunarmandchilik ayniqasa
yuksaldi. Agar er.avv. I, eramizning II asrlarida Italiya shaharlariga ko’plab
sotilgan.
Bir qancha provintsiyalar o’z maxsulotlarini boshqa provintsiyalarga
shuningdek Italiyaga eksport qila boshladilar. Ayniqsa gall shaharlari nixoyatda
rivojlandi. Gall hunarmandlarining kanop gazlamalari, jun yopingichlar va
kulolchilik maxsulotlari gárbiy provintsiyalar va Italiyada keng tarqaldi. Suriya
19

shaharlari esa zarbof gazlamalar, zargarlik buyumlari, rangli shisha va
gazlamalarni ishlab chiqaradigan asosiy markazlarga aylandilar.
Eramizning II asrida hunarmandchilik markazlari yarim oroldan Shimoliy
Italiyaga koçhdi. Puteola, Kapuya, Arretsiya kabi anánaviy hunarmandchilik
markazlari tushkunlikka uchradi. Ularning o’rniga gall provintsiyalariga Norika va
Dalmatsiyaning temir konlariga yaqin Milan, Akvileya va boshqa hunarmandchilik
markazlari vujudga keldi. Ayniqsa Akvileya shahri metall buyumlar va qurol –
yarog’, shisha, zargarlik buyumlari, cherepitsa ishlab chiqaradigan yirik
hunarmandchilik markaziga aylandi.
Eramizning I-II asrlarida barcha provintsiyalarda savdo aloqalari keng
rivojlandi. Italiya savdogarlari Ispaniya, Suriya, Dakiya, Misr, Mavritaniya va
Britaniyaga kirib bordilar. Gall kema egalari, savdogarlari Italiya, Reyn viloyatlari
va ispan provintsiyalari bilan faol savdo qildilar. Pal’mira savdogarlari Dakiya va
Misrga kirib bordilar. Shaharlarda ko’plab savdo do’konlari va omborxonalar
qurila boshlandi.
Eramizning II asrida Rimda ulkan besh qavatli Trayan bozori qurildi. Savdo –
sotiqning rivojlanishi provintsiyani maxsulot ishlab chiqarishini ixtisoslashuviga
olib keldi. Ispaniya zaytun moyi va vino, Galliya vino, shisha idishlari, jun
maxsulotlari, Misr g’alla, papirus, granit, shisha buyumlari, Suriya vino, zarbob
gazlamalar va zeb – ziynat buyumlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan edi.
Savdogarlar, xunarmandlar kollegiyalarga birlashdilar. Savdo taraqqiyoti
sarroflik va sudxurlikni rivojlanishiga turtki bo’ldi. Tashqi savdo rimliklar uchu
foydali edi. Rim imperiyasi qora dengiz hududlari, sharqiy Yevropa , Eron , O’rta
Osiyo va Hindiston bilan muntazam savdo aloqalarini o’rnatdi.
Eramizning II asrida Sharqdan 3 savdo yo’li O’rta Er dengizi qirg’oqlariga
borar edi. Petra- Transiordaniya- Damashq- O’rtayerdengizi, Frot –Palmira-
Damashq-O’rtayerdengizi, Hindiston- Arabiston-Iskandariya. Afrika
provinsiyalaridan Rim savdogarlari Efiopiya, Mavritaniya va hatto Markaziy
Afrikagacha kirib bordilar.
20

Imperiya davrida yangi tanga “aureus” zarb qilina boshlandi. O’ng tomonida
xukmdor imperator tasviri tushirilgan edi. Rim tilla tangasi yuqori baholanar edi.
Ko’p tarqalgan Rim tangalaridan biri-kumush denariy edi. Eramizning I asrida u
sof kumushdan, eramizning II asrining oxiridan esa mis qo’shib, tarkibida 50%
kumush bilan zarb qilina boshlandi. Mis tanga asosan mahalliy muomilada
foydalanilar edi. Mayda savdoda asosan mis tanga- sestertsiy (4ass) va dupandiy
(2ass) ishlatilar edi.
Eramizning I-II asrlarida Rim jamiyati quldorlik jamiyati edi. Uning asosiy
qatlamlari qullar va quldorlar bo’lib, ulardan tashqari mayda ishlab chiqaruvchilar,
kichik chek erlarning egalari yoki ijarachilar kichik hunarmandchilik ustaxonalari
egalari, mayda savdogarlardan iborat edi.
Tabaqalar o’rtasida kuchli ijtimoiy ziddiyatlar mavjud edi. Jamiyatda asosiy
ishlab chiqaruvchi kuchlar qullar edi. Eramizning I-II asrlarigacha quldorlik
xo’jaliklarida qullarga bo’lgan ehtiyoj urushlar natijasida qondirilgan edi.
Eramizning II asrida istilochilik urushlarining nixoyasiga etishi qullar oqimining
Rimga kelishini keskin kamaytirdi. Lekin quldorlik xo’jaliklarida qul mexnatiga
ehtiyoj juda kuchli edi. Bu xollar qullar narxining keskin o’sishiga olib keldi.
Qul mehnatini unumdorligi manfaatdor quldorlar qullarning maishiy sharoitini
o’zgartirishga majbur bo’ldilar. Qishloq pomestiylari va shaharlarda qul cho’rilar
soni o’sib bordi, qullarga oila qurishga ruxsat berildi, va ular rag’batlantirildi.
Qullikda tug’ilgan bolalar (Ularni vernlar deb atashgan) biror bir hunarga
o’rgatilgan bo’lib, qul bozorlarida yuqori boholanar edi. Qullarni oila qurishini
rag’batlantirgan quldorlar qul oilasi uchun chek er, mexnat quroli, kulba, kichikroq
dukon, bir necha qora mol ajratar edilar.
Quldor tomonidan ajratilgan bunday mulk “pekuliy” deb atalgan. Eramizning
I-II asrlarida pekuliy keng tarqaldi. Quldor sovg’a qilgan yerini istalgan paytida
tortib olishi mumkin edi. Qullarning huquqiy holati ham o’zgardi. Imperator
Adrian qullarni sababsiz o’ldirishni taqiqladi. Eramizning II asrida yerni ijaraga
berish va kolonat keng tarqaldi.
21

Kolon huquqiy jihatdan erkin kishi bo’lib, yer egasidan shartnoma muddati
tugagandan so’ng ketishi mumkin edi. Shartnoma odatda 5 yil muddatga tuzilar
edi. Kolon 5 yil davomida qarz va boshqa turli majburiyatlat turi bilan o’ralib,
huquqiy jihatdan o’z yeridan ketishi mumkin emas edi. U noiloj bu yerda uzoq
muddat ishlar edi. Erkin, o’z yerini yo’qotgan dehqon, batrak va erkin qo’yilgan
qul, yerni ishlashga qaytgan shahar plebeyi kolonga aylanishi mumkin edi. Yerga
biriktirilgan qullar ham kolonga aylanar edilar. Kolonatni yana bir manbasi
chegara provinsiyalarda asir olingan yerga joylashtirilgan varvarlar edi.
22

II. bob . III Asr inqirozi va hukmronlik davri
2.1 Rim imperiyasining III asrdagi inqirozi
Antoninlarning "Oltin davri" Kolizey arenasini saroy xonalaridan afzal
ko'rgan imperator Kommodning (milodiy 180-192) sharmandali hukmronligi bilan
yakunlandi. Senat va xalqning zolimning o‘limi bilan imperiyadagi hayot tinch
yo‘lga qaytishi haqidagi umidlari oqlanmadi. Fuqarolar urushi boshlandi.
Imperatorlar o'zlariga eng ko'p pul to'lagan kishini imperator qilishga qaror qilishdi
va avgust oyi toji bo'lgan ulushli savdolashishni e'lon qilishdi.
Viloyatlarda joylashgan legionlarga pretoriylarning beadabliklari yoqmadi.
Deyarli bir vaqtning o'zida ular uchta imperatorni e'lon qilishdi - Britaniyada,
Pannoniyada va sharqiy viloyatlarda. Yangi toj kiygan odamlar Rim tomon harakat
qilishdi. Pannoniya gubernatori Septimius Severus eng muvaffaqiyatli bo'ldi. 193
yil aprelda uning legionlari poytaxtni egallab olishdi, ammo shimol faqat to'rt
yildan keyin imperator taxtiga o'tirdi.
Septimius Severus Shimoliy Afrikadan Romanlashtirilgan Punik oilasidan
chiqqan. Shimol buni hech qachon unutmadi. U Gannibalga hurmatni qayta tikladi
va unga haykallar o'rnatdi. Uning ikkinchi rafiqasi suriyalik Yuliya Domna Rimda
Sharqiy diniy kultlarning kuchayishi bilan bog'liq.
Septimius Severus o'z nomiga mos keldi ("qattiq" - lotincha "shimol").
U o'rnatgan hokimiyat rejimini "harbiy monarxiya" deb atash mumkin. Bir
qator "askar imperatorlari" ga asos solgan bu hukmdor armiyani o'zining asosiy
tayanchiga aylantirdi. U o'g'illariga: "Bir-biringiz bilan do'stona munosabatda
bo'ling, askarlarni boyiting, qolganlari haqida qayg'urmang". Shunga qaramay,
Septimius Severus Senat bilan shartnoma tuzdi va Antoninlar singari senatorlarga
nisbatan o'zboshimchalik qilmaslikka va'da berdi. Biroq, u bu va'dasini bajarmadi.
Ko'p o'tmay, Rim aristokratiyasiga qarshi shafqatsiz qatag'onlar, qotilliklar va mol-
mulkni musodara qilish bilan birga boshlandi, buning natijasida shimol katta
23

boylik orttirdi. Uning davrida birinchi marta imperatorning xususiy mulkini
boshqarish davlat darajasida o'rnatildi, unga maxsus mansabdor rahbarlik qildi.
Imperator xazinasi (fiscus) davlat ahamiyatiga ega bo'ldi va Senat xazinasi
(erarium) Rim shahar xazinasiga aylantirildi.
Senatning funktsiyalari tobora ko'proq monarx tomonidan tayinlangan
imperator kengashiga o'tdi. Senat bilan munosabatlarda Septimius Severus o'z
harakatlariga "huquqiy shakl" berishga harakat qildi. U o'z kengashiga eng yirik
huquqshunoslar Papinian, Paul va Ulpianni jalb qildi. Ushbu kengash qarorlari
asosan qonunchilik sohasidagi Senat qarorlarini bekor qildi. Boshqaruv
lavozimlariga tayinlanganda aristokratiya vakillariga emas, balki chavandozlar va
viloyatlar vakillariga ustunlik berilgan. Italiya o'zining ba'zi huquqiy afzalliklarini
yo'qotdi va boshqa viloyatlar bilan teng maqomga ega edi. Septimius Severus
davrida knyazlikning asosiy asoslaridan uzoqlashish kuchayib bordi.
Armiyani qo'llab-quvvatlagan Septimius Severus harbiy islohotlarni amalga
oshirdi. Avvalo, u o'ziga dushman bo'lgan sobiq pretoriya gvardiyasini tarqatib
yubordi va Dunay va Suriya legionlaridan unga sodiq bo'lgan pretoriyaliklarning
yangi tarkibini jalb qildi. Pannoniya va sharqiy viloyatlardan imperatorga sodiq
qo shinlar Rimga keltirildi. Shimol viloyatlarda joylashgan legionlarni poytaxtdagiʻ
legionlar bilan tenglashtirdi va harbiy martaba zinapoyasida yuqoriga ko'tarilishda
pretorianlarning afzalliklarini bekor qildi. Endi har bir askar, asosan, zobitlik va
hatto yuqori qo'mondonlik lavozimlariga erishishga ishonishi va etnik va ijtimoiy
kelib chiqishidan qat'i nazar, otliqlikni olishi mumkin edi. Bu armiyadagi viloyatlar
va vahshiylarning mavqeini mustahkamladi, bu uning tashkil etilishi va
ko'rinishiga darhol ta'sir qildi. Severus Rim askarlariga o'zidan oldingi Rim
imperatorlarining hech biri kabi yuqori maosh to'lagan. Faxriylar munitsipal
soliqlardan ozod qilinib, pensiyalari oshirildi. Septimius Severus askarlarning
rasmiy nikohga kirish huquqini qonuniylashtirdi va shu bilan askar oilalari
farzandlarining mavqeini mustahkamladi. Imperatorning buyrug'i bilan chegara
harbiy qismlariga dehqonchilik qilish va doimiy yashash uchun yerlar ajratildi.
24

Harbiy aholi punktlari paydo bo'ldi, ularda askarlar o'z uchastkalariga ega bo'lgan
oilalari bilan yashashlari mumkin edi.
Septimius Severusning armiya foydasiga olib borgan harbiy islohotlari uni
avvalgidan ham ko'proq askarlarning sevimlisiga aylantirdi.
Armiya imperator hokimiyatining barqarorligini belgilab berdi va Senatga
qarshi kurashda va xalq noroziligini bostirishda uning kafolati bo'lib xizmat qildi,
chunki shtatdagi nisbiy tinchlik o'z fuqarolarining fidoyiligi bilan emas, balki
jazodan qo'rqish bilan ta'minlandi.
Septimius Severus davrida Parfiya bilan yangi urush boshlandi (197—199).
Rim legionlari Suriyadan o tib, Armanistonga yetib kelishdi.ʻ
Parfiyaning ikkala poytaxti ham qo'lga olindi - Dajladagi Selevkiya va
Ktesifon. Tinchlik shartnomasiga ko'ra, rimliklar Rim gubernatori boshqargan
Mesopotamiyani qabul qildilar.
Shimol Fors shohi Agbarni ham mag'lub etdi, arablarni o'z hukmronligi
ostiga oldi, Falastin aholisi uchun bir qator huquqlar o'rnatdi, ammo og'ir jazo
azobi ostida o'z fuqarolariga o'sha paytdagi iudaizm va nasroniylikni qabul qilishni
taqiqladi. Rimliklar hali yetarlicha farqlay olishmagan.
Imperiya janubida o'z mavqeini mustahkamlagan Septimius Severus
shimoliy Britaniyaga harbiy yurish boshladi. Bu yerda u Rim harbiy lagerlariga
hujum qilgan ingliz qabilalarini mag‘lub etdi va orolni to‘sib turgan Adrian
devorini tikladi. 211 yilda Britaniyada uning kunlari tugadi.
Septimius Severusning o'g'li, laqabli Karakalla (eramizning 211-217)
davrida uzun askar plashini - karakalla kiyish va unga yoqqanligi uchun muhim
voqea sodir bo'ldi: 212 yilda Karakalla Rim fuqarolarining huquqlarini hammaga
beradigan farmon chiqardi. Rim imperiyasining erkin aholisi. Farmon tarixga
“Anton Konstitutsiyasi” nomi bilan kirdi. Farmonda Rim fuqarolarining imperator
bo'linmalariga yakuniy aylanishi qayd etilgan, ammo bu ularni tenglashtirishda
ma'lum rol o'ynagan va viloyatlarning rimlashuviga hissa qo'shgan. Karakalla
25

farmoni soliqlarni undirish tizimini yanada samaraliroq qilish imkonini beruvchi
fiskal maqsadlarni ham ko'zlagan.
Karakalla parad paytida o'z atrofidagilar tomonidan qilingan fitna qurboni
bo'ldi va undan keyin Finikiya quyosh xudosining ruhoniysi bo'lgan o'smir
Elabagal (Heliogabalus) Rim Tsezarlari taxtiga ko'tarildi. U o'zi bilan Rimga
Emesadan muqaddas meteoritni olib keldi va u uchun Palatinada maxsus ma'bad
qurishni buyurdi. U Rimni Sharqqa qiyoslamoqchi edi. Bu va o'zining dahshatli
buzuqligi bilan Elagabal rimliklarning nafratini uyg'otdi. Yosh imperator o'ldirildi
va uning jasadi Rim ko'chalari bo'ylab sudralib, Tiberga cho'kib ketdi. Severiya
sulolasining so'nggi imperatori Aleksandr onasi va buvisining oqilona
maslahatlarini tingladi. U imperiya boshqaruvining harbiy xarakterini
o'zgartirishga harakat qildi. Aleksandr Senatda qo'llab-quvvatlashga umid qildi va
davlat nazorati ostida bo'lgan imperator xazinasi va hunarmandlar kollejlari bilan
bog'liq bir qator qonunlarni kiritdi.
Aleksandr Sever buvisi Yuliya Mesa va onasi Yuliya Mameyaning fikrlarini
inobatga oldi. Bu qudratli ayollar imperatorga nima qilish kerakligini ko'rsatgan
o'ziga xos "ayollar kengashi" ni tuzdilar. Aleksandr Severus taniqli huquqshunoslar
Yuliy Pol va Domitiy Ulpianlarning maslahatlarini e'tiborsiz qoldirmadi. Ularning
ta'siri ostida imperator bir qator oqilona qonunlarni, jumladan, imperator
xazinasiga tegishli qonunlarni qabul qildi. Biroq Ulpianning taqdiri fojiali bo‘lib
chiqdi. Taniqli advokatning imperatorga ta'siri kuchayishiga yo'l qo'ymaslik uchun
fitnachilar uni Aleksandr Severus oldida o'ldirishdi. Ulpianning ravshanligi va
uslubi nafisligi bilan ajralib turadigan asarlari Rim huquqi mutaxassislari uchun
huquqiy tahlil namunasi bo‘ldi.
Shimol Parfiya bilan juda muvaffaqiyatli kurashdi. 227-yilda Eronda Fors
sosoniylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelib, Parfiya Arsakiylar sulolasini ag‘darib
yuborgach, Shoh Artakserks (Ardashir) Mesopotamiya va Suriyadagi Rim
mulklariga bostirib kirdi. Aleksandr Severus forslarni mag'lub etib, 232 yilda
26

ularni Rim hududidan quvib chiqardi. Biroq, o'shandan beri Fors tahdidi Rim
ustidan uzoq vaqt saqlanib qoldi.
Shimol nemislar bilan turli darajadagi muvaffaqiyatlar bilan kurashdi.
Aleksandr Severus davrida Germaniyadagi jangovar harakatlar cho'zilib
ketdi, bu esa qo'shinlarning noroziligiga sabab bo'ldi. Aleksandr va uning onasi
legionerlar tomonidan o'ldirilgan. Rim imperatorlari taxtiga varvarlarning
o rnatilishi va harbiy monarxiyaga o tishi bilan bog liq bo lgan Severiya sulolasiʻ ʻ ʻ ʻ
235-yilda o z faoliyatini to xtatdi.
ʻ ʻ
Rim og'ir inqiroz davriga kirdi.
Severus qulagandan so'ng, Qaysarlarning taxti Rim legionlari qo'lida
o'yinchoq bo'ldi. Rim imperiyasi qulash arafasida, aholisi esa o'lim yoqasida edi.
Tarixshunoslikda bu davr "III asr inqirozi" deb nomlangan. Bu Rimning inqiroz
holatini birinchi marta boshdan kechirishi emas edi, lekin imperiyaning III asrdagi
qo'zg'olon ko'lami misli ko'rilmagan edi. Shunga qaramay, inqirozning kelib
chiqishi Antoninlarning "oltin davri" gullab-yashnagan davrlariga borib taqaladi,
buning oxiriga kelib, imperator hokimiyati va knyazlik doirasida shakllangan
davlat boshqaruvi tizimining zaiflashishi aniq bo'ldi. , shuningdek, ulkan
imperiyaning bog'lovchi omili bo'lgan polis strukturasining bo'shashishi. Varvar
xalqlari imperiyaga tobora kuchayib bordi. Mamlakatda oziq-ovqat tanqisligi
yuzaga keldi, epidemiyalar avj oldi.
Biroq, III asr nafaqat Rim imperiyasi uchun inqiroz edi. Dunyo muvozanati
buzilganga o'xshardi. Xitoyda birlashgan imperiya parchalanib, Uch qirollik davri
boshlandi. Xitoyning shimolida Hun qabilalari ittifoqining shakllanishi boshlandi,
u keyingi asrlarda Osiyo va Evropani tornado kabi bosib o'tib, yo'lidagi hamma
narsani vayron qildi. Hindistonda Kushon imperiyasi mavjud bo'lishni to'xtatdi,
Guptalar hokimiyatga keldi, hali ham mahalliy qirollar, lekin kelajakda - buyuk
davlat asoschilari. Forsda urushlar olovida Sosoniylar imperiyasi mavjud bo'lish
huquqini himoya qildi. Bir asr o'tgach, Rim tarixchisi Ammianus Marcellinus bu
27

vaqt haqida shunday yozadi: "Sharq taqdiri yana dahshatli karnay chalib, dahshatli
xavflarni e'lon qildi".
Harbiy anarxiya butun imperiyada g'alaba qozondi. Borgan sari ko'proq
tarqatishni talab qilgan askarlar halokatli shavq bilan o'zlarining himoyachilarini
imperator taxtiga ko'tarishdi va hech qanday ishtiyoq bilan o'zlarining yaqinda
o'rnatilgan butlarini ag'darib, shafqatsizlarcha o'ldirishdi. Biroq, ko'pchilik
imperator libosining binafsha rangi uchun o'zlarining va boshqalarning qonini
qirmizi rangda to'lashga tayyor edilar. Hech qanday quvvat narxi haddan tashqari
ko'rinmas edi. 50 yil ichida, 235 yildan 284 yilgacha yigirmadan ortiq imperator
almashtirildi va ularning deyarli barchasi zo'ravon o'limga duch keldi.
Mohiyatan imperiyaning siyosiy xo‘jayiniga aylangan qo‘shin o‘z tarkibida
juda o‘zgardi. Unda rimlashgan vahshiylar hukmronlik qilgan, ular uchun Rimlik
shon-shuhrat va rimliklarning jasorati bo‘sh so‘zlarga o‘xshab ko‘rinardi va Rim
intizomi og‘ir jazo hisoblangan. Postumus yoki Aurelian kabi bir nechta "askar"
imperatorlar armiyada Rim an'analarini saqlashni talab qilishga jur'at etishdi,
ammo ular buning uchun nomaqbullik bilan to'lashlari kerak edi.
Armiyaning kayfiyatiga bog'liqlik "askar" imperatorlar hukmronligining
beqarorligining sabablaridan biri edi. Ularning seriyasi Reyndagi Mayns hududida
joylashgan legionlar tomonidan imperator deb e'lon qilingan frakiyalik
Maksiminusdan boshlandi. Maksimin frakiyalik Rim imperatorining yangi turini -
o'z kuchini armiyaga qarzdor bo'lgan va ichki va tashqi siyosatida uning
manfaatlarini hisobga olishga majbur bo'lgan askarni o'zida mujassam etgan.
Frakiyalik dehqonning o'g'li, u oddiy otliq askardan Mesopotamiya prefekti
darajasiga ko'tarildi, keyin Pannoniya va Illiriyadagi Rim qo'shinlarining
qo'mondoni.
Maksimin vahshiy qabilalarning hujumini ushlab turishga muvaffaq bo'ldi,
nemislar ustidan qozongan g'alabalari uchun u hatto Germanicus faxriy unvonini
ham oldi.
28

Armiya va doimiy harbiy ekspeditsiyalarni saqlash juda katta mablag'larni
talab qildi. Maksimin ularni Rim shaharlari xazinasini talon-taroj qilish, boy
odamlarning mol-mulkini musodara qilish orqali qidirdi. Rimliklarning musodara
qilishdan qo'rqishini o'sha davrga oid va arxeologlar tomonidan topilgan ko'plab
xazinalar tasdiqlaydi. Afrikada Maksiminga qarshi qo'zg'olon ko'tarildi va
Afrikaning prokonsuli bo'lgan Gordian imperator deb e'lon qilindi.
U darhol o'g'li Gordian II Avgust deb e'lon qildi. Shuni ta'kidlash kerakki,
Maksimin va Rim zodagonlari o'rtasidagi nafrat o'zaro edi. Imperator sifatida
Maksimin Rimda hech qachon paydo bo'lmagan. Bu holat va Rimga nisbatan
nafrat bilan munosabat ko'pchilik "askar" imperatorlarga xosdir. Maksiminning
Rimdagi tarafdorlari yo'q qilindi. Rim Senati Gordianlarni qo'llab-quvvatladi,
ammo Numidiya gubernatori tomonidan ilhomlantirilgan Afrikada urush
boshlandi. Ikkala Gordian ham vafot etdi. Senat o'zining "senat" imperatorlari -
Pupien va Balbin nomzodini ko'rsatdi. Bu imperatorlar Gordian III bilan ittifoq
tuzib, Rimga kirdilar. Yangi imperatorlarning askarlari va Rim aholisi o'rtasida
to'qnashuvlar boshlandi va shaharning bir qismi yonib ketdi. Bu tartibsizliklarda
Pupienus va Balbinus imperatorlar tomonidan o'ldirildi. Gordian III armiya va
senat tomonidan qo'llab-quvvatlandi. U Shimoliy Afrikadagi qo zg olonni bostirdi,ʻ ʻ
Suriya va Mesopotamiyada harbiy harakatlar boshladi. Armiyani oziq-ovqat bilan
ta'minlashning kechikishi askarlarni norozi qildi va ular Gordian IIIni o'ldirishdi.
Arab shayxi Filipp Arabning (244—249) o g li pretoriylar prefekti
ʻ ʻ
imperator deb e lon qilindi. Birinchi marta arab hinterlandida tug'ilgan kishi Rim
ʼ
Qaysarlari taxtiga o'tirib, nafaqat armiyaga, balki ko'plab arab qarindoshlari va
qabiladoshlariga ham tayangan. Biroq arab Filipp Rimga nisbatan o'zining
"begonaligini" ko'rsatmadi. U Senatdan yordam so'radi va hatto 248 yil aprelda
Rimning ming yillik bayramini tashkil qildi. Rasmiy targ‘ibot misli ko‘rilmagan
baland ovozda “Abadiy Rim”, “yengilmas imperatorlar”, “Rim erkinligi”, totuvlik,
tinchlik, to‘kin-sochinlikni madh etar ekan, haqiqatda Rim davlati parchalanish
arafasida, aholisi soliqlar, amaldorlar va askarlardan aziyat chekardi. zulm.
29

Arab Filipp Mesopotamiya va Kichik Armaniston ustidan hokimiyatni
saqlab qolgan holda Sosoniy Fors bilan murosa sulh tuzishga muvaffaq bo'ldi va
Dunaydagi vahshiy qabilalarni qaytarishda bir oz muvaffaqiyatga erishdi. Rimning
ming yillik bayrami yilida gotlar Rim ohaklarini sindirib, Moeziya va Frakiyaga
bostirib kirishdi. Moeziyada jang qilgan Rim legionlari o'z saflaridan bo'lganlarni
imperator deb e'lon qildilar. Filipp arab senator Decius Trayanni voqea joyiga
yubordi, u Pannoniya va Moesiadagi oliy qo'mondon bo'ldi. Decius kelganida,
askarlar o'zlarining yaqinda nomzodini o'ldirishgan. Detsiyni hayajon bilan kutib
olgan Rim qo'shinlari uni imperator deb e'lon qildilar. Arab Filipp o z qo shinlariʻ ʻ
bilan Detsiyga qarshi yurish qildi, ammo halok bo ldi.
ʻ
Filipp arabdan farqli o'laroq, Detsiy (249-251) "Rimdan biri" edi. U haqiqiy
Rim qadriyatlariga qaytishni, Rim dini va urf-odatlarini tiklashni niyat qilgan. U
imperiyaning har bir aholisidan Rim xudolariga qurbonliklar keltirishni talab
qiluvchi farmon chiqardi. Bu farmon butparast xudolarga qurbonlik qilishdan bosh
tortgan nasroniylarning ta'qib qilinishiga sabab bo'ldi. Detsiyning gotlarga qarshi
harbiy harakatlari dastlab muvaffaqiyat qozondi. Biroq, 251 yilda Dobrujada gotlar
rimliklarga qattiq mag'lubiyatga uchradi va imperator ham ular bilan jangda halok
bo'ladi.
Detsiyning o'limidan so'ng, taxtni yangi dahshatli tahdidga duchor bo'lgan
bir nechta imperatorlar egallab olishdi - Sharqda ellinistik Parfiya qirolligi o'rnida
shakllangan Sosoniylarning fors kuchi kuchayib bordi. Sosoniylar qisqa vaqt
ichida ko‘p tilli, ko‘p millatli imperiyani birlashtira oldilar. Ahamoniylar davriga
xos bo'lgan qattiq hokimiyat tizimi, yaxshi ishlaydigan markaziy apparati
yaratilgan . Mulklar tiklandi va qat'iy o'rnatildi, imperiyaning ijtimoiy tuzilishi
ierarxik tuzilishga ega edi. Qishloq jamoasining tabaqalanishi jamoaning
boshqaruvchi qatlamini tashkil etuvchi boy dehqon qatlamining paydo bo‘lishiga
olib keldi.
Harbiy sinfning eng ommaviy, ammo eng kam imtiyozli qismini tashkil
etgan azat jangchilari maqom bo'yicha bu cho'qqiga yaqinlashdilar. Sosoniylar
30

Eronida doimiy harbiy kuchlar mavjud emas edi. Ammo harbiy ehtiyojga qarab
to'plangan qo'shin asta-sekin qobiliyatli armiyaga aylandi. Osiyo militsiyasi va
dehqonlardan jalb qilingan yordamchi piyoda qo'shinlari uning ommaviy
xarakterini yaratdi. Shok bo'linmalari zodagonlarning otliq qo'shinlari,
hukmdorning o'zi boshqargan og'ir otliq qo'shinlar bo'lib, ular "shohlar shohi, Eron
va Eron bo'lmaganlar shohi" unvoniga ega edilar.
Sosoniy hukmdorlari o zlarini Ahamoniylar merosxo rlari deb e lon qilib,ʻ ʻ ʼ
o z mulklarini qaytarib olishga intildilar. 252-yilda sosoniy qo shinlari
ʻ ʻ
Mesopotamiya va Suriyada harbiy harakatlarni qayta boshladilar.
Eron shohi Shopur I (243–273)ning fors, parfiya va yunon tillarida yozilgan
zafar yozuvida u Rimni uch marta mag lub etgani qayd etilgan. Mesopotamiyadagi
ʻ
Edessa jangidan keyin Rim imperatori Valerian, uning harbiy boshliqlari va
senatorlari forslar tomonidan asirga olinadi. Ular to'g'on va ko'prik qurishga qul
sifatida majburlangan. Shopur otiga minib, oyog‘ini Valerianning yelkasiga
qo‘ydi. Rim xorlandi va Yaqin Sharqdagi mulklaridan ayrildi.
Valerianning o'g'li va hukmdori Gallienus (253-268) otasini sharmandali
asirlikdan qutqarishga urinmadi, go'yo u o'zining mavjudligini unutgan. Gallienus
davrida armiyada tartib-intizomni mustahkamlash va davlat tuzilmalari obro'sini
tiklashga bir necha bor urinishlariga qaramay, imperiyaning mavqei
yaxshilanmadi. Ma'muriy va harbiy sohada u davlatdagi vaziyatga ta'sir
ko'rsatadigan qadamlar qo'ydi. Senatorlar Rim qo'shinlari joylashgan viloyatlarni
boshqarish huquqidan mahrum edilar . Imperator tomonidan legionlar qo'mondoni
etib tayinlangan legatlar endi senatorlar orasidan emas, balki otliqlar orasidan
ko'rsatilar edi. Bu senatorlarning ma'muriy sohani va harbiy qo'mondonlikni
otliqlarga, ko'pincha quyi qatlam vakillariga berib, latifundiyaga chekinishni
boshlaganiga olib keldi.
Gallienus Franklar va Alamannilarning Rim chegarasida yurishini bir
muncha vaqt to'xtata oldi. Biroq, vaziyat tez orada xavf tug'dirdi. Hatto
"o'zimizning" Galliya Rim bilan uzoq muddatli va juda yaqin aloqalar bilan bog'liq
31

bo'lib, 258 yilda o'zini mustaqil Galiya imperiyasi deb e'lon qildi, undan keyin
Ispaniya va Angliya. Hukumatning ko'plab hududlari Rimdan mustaqillikka intildi,
o'z hukmdorlarini e'lon qildi va ularni imperator deb nomladi. Imperator
hokimiyatini qo lga olgan bu odamlarning ba zilari shu qadar kam ma lumʻ ʼ ʼ
bo lganki, ular haqida tarixiy manbalarda hech qanday ma lumot saqlanmagan va
ʻ ʼ
ular tarixga “o ttiz zolim” nomi bilan kirganlar.
ʻ
Palmira Suriyaning shimoli-sharqidagi qadimiy shahar bo lib, Sharq va
ʻ
G arb o rtasida savdo-sotiq qilish orqali gullab-yashnagan. Imperator Karakalladan
ʻ ʻ
u Rim mustamlakasi maqomini oldi. Palmira hukmdori Odaenat o'z mulkini
kengaytirdi. Uning o'limidan so'ng Odaenatus Zenobiyaning bevasi Rim
imperiyasining zaiflashuvidan foydalanib, 267 yilda Palmira mustaqilligini e'lon
qildi va bir necha yil ichida Mesopotamiya va Suriya, Arabiston va Misrning bir
qismini egallab oldi. Palmira Sharqning poytaxtiga aylandi. Shahar ajoyib binolar,
ibodatxonalar bilan bezatilgan, uning ko'chalari cho'l quyoshidan nafis portiklar
bilan himoyalangan. Palmira o'sha davrning jozibali madaniyat markazlaridan
biriga aylantirildi. Bu yerga shoirlar, olimlar, rassomlar va haykaltaroshlar
to'planib, ellinistik, sharq va rim an'analari bilan oziqlangan o'ziga xos "iste'dodlar
bog'i"ni tashkil etishdi.
Palmiraning eng go'zal shahar sifatidagi nomi xalq nomiga aylandi. Axir,
ko'p asrlar o'tgach, Rossiyaning Sankt-Peterburgi "Shimoliy Palmira" deb
nomlangan.
Palmira qirolichasi Zenobiya Rimga qarshi jang qildi, lekin uning qo'shinlari
272 yilda imperator Avrelian tomonidan mag'lub bo'ldi. U o'zining g'alabasi uchun
uni boshqa asirlar bilan birga Rim ko'chalarida namoyish etdi. Va uning qo'llari va
oyoqlari oltin zanjirlar bilan bog'langan bo'lsa-da, Zenobiya qirollik qadr-qimmati
va buzilmaganligi taassurotini qoldirdi.
Rim imperiyasida tinimsiz urushlar sabab bo'lgan dahshatli ofatlarga boshqa
baxtsizliklar qo'shildi. Zilzilalar Osiyo provinsiyalarida, Liviyada va Rimning
32

o'zida sodir bo'lgan. Bir necha kun chang bulutlari quyoshni to'sib qo'ydi va yerni
qorong'ilik qopladi.
Rim tarixchilaridan biri shunday deydi: “Momaqaldiroq gumburlagani
eshitildi, lekin Yupiter emas, balki yer gumburladi. Ushbu zilzilalar paytida
ko'plab binolar va ularning aholisi yutib yuborildi va ko'pchilik qo'rquvdan vafot
etdi. Ko'p joylarda er ostida yoriqlar paydo bo'ldi, yoriqlarda sho'r suv paydo
bo'ldi. Ko‘p shaharlarni dengiz suv bosdi”. Bunga Rim dunyosini vayron qilgan
vabo epidemiyasi qo'shildi.
Markaziy hukumatdan mustaqillik e'lon qilgan viloyatlar chegaralar uchun
kurash olib bordilar va o'zlarining chegara kordonlarini o'rnatdilar. Separatizm
nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy xususiyatga ega edi. Viloyatlar o rtasidagi aloqalarʻ
uzilib qolgan, bundan tashqari, mahalliy hokimiyat organlari oziq-ovqat
yetishmasligi va ocharchilik tahdidi tufayli hatto o z hududidan tashqariga savdo
ʻ
va ayirboshlash maqsadida oziq-ovqat mahsulotlarini olib chiqishni ham
taqiqlagan, maxsus bojxona uylari tashkil etilgan.
Urushlar, talonchilik, epidemiyalar, tabiiy ofatlar va ocharchilik o‘z ta’sirini
ko‘rsatdi. Imperiya aholisining soni kamaydi. Dehqonlar yetarli miqdorda asbob-
uskunalar, urug‘lik va ko‘chat materiallariga ega bo‘lmagan va doimiy mehnat
mahsullarini zo‘rlik bilan musodara qilish tahdidi ostida bo‘lib, ekin maydonlarini
keskin qisqartirdi. Ko'p erlar bo'sh edi. Ochlik Rim imperiyasining haqiqiy
xo'jayini bo'ldi. Boy odamlar ham yetarlicha himoyalanmagan. Pulingizni olib
qo'yish eng qiyin bo'lgan yer mulkiga investitsiya qilish eng ishonchli bo'lib
tuyuldi. 3-asrda. Yirik yer latifundiya-mulklari vujudga kelib, borgan sari
o zboshimcha dehqonchilikka o tdi. Ular bozor va tovar birjasining yordamiga
ʻ ʻ
deyarli murojaat qilmasdan, o‘zlariga kerak bo‘lgan hamma narsani o‘z
chegaralarida ishlab chiqarishga va o‘zlarini ta’minlashga intildilar. Ushbu mulk
egalari qishloq aholisining qaram qatlamini ifodalovchi koloniyalarga erlarni
ijaraga berishni tobora ko'paytirdilar. Kolonkalar yer egasiga ijara uchun pul
to lagan yoki natura shaklida muayyan vazifalarni bajargan, masalan, xo jayin
ʻ ʻ
33

yerlarining bir qismini o zlashtirishi yoki hosilning ma lum qismini berishlariʻ ʼ
kerak edi. Biroq, latifundiyalarda yerni etishtirish uchun yo'g'on ichaklar ham etarli
emas edi, shuning uchun yirik fermer xo'jaliklarida erlar ko'pincha bo'sh edi. Er
egalari o'z mulklariga ustunlarni tobora qattiqroq bog'lashdan manfaatdor edilar va
shu maqsadda ular o'zlarini harbiylashtirilgan otryadlar bilan o'rab oldilar,
villalarini mustahkamladilar va atrofiga ulkan devorlar qurdilar.
Yerda qonun o'zboshimchalikka o'rnini bosdi. Yagona qonunlar endi
qo'llanilmaydi. Kuch har qanday nizo va sud jarayonlarida asosiy dalilga aylandi.
Bu nafaqat harbiy kuch, balki pulning kuchi ham edi. Va pul qadrsizlandi, shuning
uchun unga ko'proq va ko'proq ehtiyoj bor edi. 3-asrning o rtalariga kelib. Tangada
ʻ
deyarli kumush qolmadi: mis tangalar shu qadar yupqa kumush qatlami bilan
qoplangan ediki, u kapalak gulchanglari kabi barmoqlarda qolgan. Ishbilarmon
odamlar uni vaziyatni barqarorlashtirish uchun ishlatish maqsadida yashirin
joylarga yashirgan oltin muomaladan deyarli yo'qoldi.
Inflyatsiya tez sur'atlar bilan o'sib bordi. Narxlar tobora ko'tarilib, eng oddiy
oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak va uy-ro'zg'or buyumlari imperiya
aholisining ko'pchiligi uchun imkonsiz bo'lib qoldi. Odamlar, qishloqlar va
shaharlar qashshoqlashdi. Qurilish deyarli to'xtadi, mashhur Rim yo'llari vayron
bo'ldi. Forumlar, teatrlar va sirklar bo'sh edi, boy aholi shaharlarni tark etdi va
pleblar ularga ergashdilar. Moliyaviy ahvolni yaxshilashni istagan imperatorlar va
mahalliy magistrlar tobora ko'proq yangi soliqlarni o'ylab topdilar, ammo bu ijobiy
natija bermadi. Ko'pchilik og'ir soliq zulmi va zulmidan qochib ketdi. Uylarini
yo'qotgan yirtqich odamlar guruhlari imperiya yo'llarida kezib yurishdi .
Qochqinlar ko'pincha talonchilik bilan shug'ullanadigan guruhlarni tuzdilar.
Hech kim ishlashni xohlamadi - na qullar, na dehqonlar, na hunarmandlar.
Shahar qozilari va rahbarlari o'z vazifalarini bajarmadilar. Pleblar isyon ko'tardilar
va non kabi tomosha qilishni talab qilmadilar. Inson hayoti barcha qadr-qimmatini
yo'qotdi va "Rim erkinligi" barcha kafolatlarni yo'qotdi.
34

Fuqarolik fazilatlari haqida endi gap yo'q edi - endi asosiysi omon qolish edi.
Ba'zi mualliflar "omon qolish uchun retseptlar" ni taklif qilishdi: siz tejamkor
bo'lishingiz, kuchingizni tejashingiz, sog'lig'ingizga g'amxo'rlik qilishingiz,
noma'lum narsa uchun bor narsangizni qurbon qilmasligingiz kerak, boshingizni
bulutlarda o'tkazmang, balki foydali narsalarni o'rganishingiz kerak.
hunarmandchilik qiling, o'z daromadli biznesingizni tashkil qiling yoki qayta sotish
bilan shug'ullaning.
Davlat va jamiyat inqirozi o'ta psixologik va ma'naviy taranglikka olib keldi.
Odamlar endi Rim xudolarining himoyasiga ishonishmadi. Eng yovvoyi xurofotlar
Rimni qamrab oldi. Falsafada neoplatonistlarning sovuq g'ayritabiiy mulohazalari
yoki yerdagi hayotni pessimistik qoralash hukmronlik qildi.
Bularning barchasi turli norozilik shakllari, tartibsizliklar va
tartibsizliklarning paydo bo'lishiga olib kelmasdi. Aholining eng kambag'al
qismigina isyon ko'tardi, deb o'ylash noto'g'ri bo'lar edi. Shunday qilib, 238 yilda
imperator Maksimin hukmronligi davrida Shimoliy Afrikada boshlangan yirik
Gordian yer egalarining qo'zg'oloni boylarni, ssudachilarni va dehqonlarni o'ziga
tortdi. Unda qullar ham qatnashgan. Bu qo'zg'olon turli maqsadlarga ega edi,
asosiysi "aqldan ozgan" imperator Maksiminni mo''tadil va "adolatli" Gordian
bilan almashtirish edi. Qo'zg'olonchilar Rim qonunlarining qayta tiklanishiga,
dehqonlar esa soliq yukini engillashtirishga va yer olishga umid qilishgan.
Gallien hukmronligi davrida Sitsiliyada qo'zg'olon ko'tarildi, Rim tarixchilari
uni "deyarli qul urushi" deb atashgan. Ammo eng katta tartibsizliklar Gaulda
boshlandi. Bu yerda “Bagauda” (isyonkor) harakati shakllangan. Bular asosan
dehqonlar, mustamlakachilar va qullar edi, ular yer egalarining zulmi, qo shinlarʻ
tomonidan talon-taroj qilinishi va mehnatkashlar tomonidan noumid bo lgan.
ʻ
Tarixchi Salvian rimliklarga yuzlanib: "Sizning adolatsizligingiz va
hukmdorlarning noinsofligi, ularning talon-tarojlari va talon-tarojlari bo'lmasa,
Bagaudlarni yana nima tug'dirdi?" deb bejiz so'ramagan edi. Bagaudlar “xalq
imperatorlarini” o z orasidan saylaganlar. Bir yarim asrdan ortiq isyonchilar Rimga
ʻ
35

qarshi qurolli kurash olib bordilar. Vaqti-vaqti bilan imperator qo'shinlarining
shafqatsiz qatag'onlari ham, qo'zg'olonchilar rahbarlarining o'ldirilishi ham,
ommaviy qiynoqlar ham buni to'xtata olmadi. 5-asrda Bagaud harakati yanada
kengroq miqyosni egallab, Galliyadan Ispaniyaga tarqaldi. Bu Rim imperiyasining
zaiflashishiga va uning qulashiga katta hissa qo'shgan.
270-275 yillarda hukmronlik qilgan imperator Avrelian imperiyaning
tubsizlikka tushishini bir necha yilga kechiktirishga muvaffaq bo'ldi.
U oddiy oiladan, ehtimol hatto yo'g'on oiladan chiqqan bo'lib, bu uning bosh
aylantiruvchi harbiy martaba qilishiga, otliqlar qo'mondoni bo'lishiga to'sqinlik
qilmadi. Dunay legionlari askarlari tomonidan imperator deb e'lon qilingan
Aurelian vandallar, sarmatlar va gotlar ustidan g'alaba qozondi va ularni bir
muddat Dunay ohaklaridan tashqariga itarib yubordi. Biroq, u uzoq vaqt davomida
bu pozitsiyani saqlab qolish uchun etarli harbiy kuchga ega emas edi va u 271
yilda ular bilan sulh tuzib, Dakiyani Gotlarga berishga majbur bo'ldi. Aurelian
Alamanni bosqinini Shimoliy Italiyaning Pavia shahrida to'xtatdi, bu shahar uch
asr o'tgach, boshqa vahshiylar - Lombardlarning poytaxtiga aylanadi. Avrelian
Rim imperatorlari orasida birinchi bo'lib vahshiylar Rimga bevosita tahdid solishi
mumkinligini aniq anglagan. U shahar atrofida kuchli devor - Aurelian devorini
qurishni buyurdi.
Aurelian jasur, adolatli va dono imperator obro'siga ega bo'ldi. Indikativ
hodisa Tiana shahrini qamal qilish paytida sodir bo'ldi.
Tyanlarning qarshiligidan g'azablangan Aurelian: "Men bu shaharda itni tirik
qoldirmayman!" Biroq, shahar qo'lga kiritilganda, g'olib ikkita qaror qabul qildi,
ulardan biri Rim tarixchisi ta'kidlaganidek, "uning jiddiyligini ko'rsatadi",
ikkinchisi esa uning yumshoqligi.
Dono imperator Rimliklarga shahar darvozalarini ochgan xoinni qatl qilishni
buyurdi va askarlarning tahdidlarini bajarish va Tiana aholisini jazolash talabiga
javoban barcha itlarni o'ldirishni buyurdi. odamlarga tegishni taqiqlash, bu ularga
minnatdorchilik tug'dirdi.
36

Bu imperator imperiya birligini tiklash uchun qahramonlarcha harakat qildi.
U Palmirani mag'lub etdi, Suriyani, ba'zi sharqiy hududlarni va Misrni Rimga
qaytardi, shuningdek, Galliya, Ispaniya va boshqa hududlarda Rim hokimiyatini
tikladi. Buning uchun Aurelianga "Imperiyani tiklovchi" unvoni berildi.
Aurelian Rim davlatining ichki birligini tiklashga qaratilgan qator
islohotlarni amalga oshirdi. U asosiy tuzumdan uzoqlashishga harakat qildi va Rim
imperatorlaridan birinchi bo'lib o'zini "xo'jayin va xudo" deb ataydi va shu bilan
o'z kuchining mutlaq va ilohiy mohiyatini ta'kidladi. Omma oldida Aurelian yorqin
tojda va hashamatli sharqona kiyimlarda paydo bo'lib, uni xudoga o'xshatadi. Bu
imperatorlik hashamatga bo'lgan muhabbat belgisi emas, balki ma'lum siyosiy
maqsadlarni ko'zlaydigan yangi marosimning elementi bo'lganligi, Aurelianning
kundalik hayotida juda oddiy va oddiy kiyim kiyganligidan dalolat beradi. Hatto
xotiniga faqat bitta ipak chopon bo'lishiga ruxsat berdi.
Imperiyaning birlashishiga, shuningdek, imperator va imperiyaning ilohiy
homiysi bo'lgan Yengilmas Quyoshga umumiy sig'inish joriy etilgan diniy
islohotlar ham yordam berishi kerak edi. Bu kult an'anaviy Rim diniy tizimini toj
qilib qo'yishi kerak edi, Aurelian ham uni tozalashga va tiklashga harakat qildi.
Aurelian imperiyaning moliyasini tartibga solmoqchi bo'lib, tangaga zarar
yetkazishni to'xtatishni buyurdi. Biroq, bu pul zarb qilganlar - zarbxonada ishlagan
hunarmandlar orasida tushunish bilan to'g'ri kelmadi. Monetarii isyon ko'tardi,
pleblar ularga qo'shildi va tartibsizlik tezda tarqaldi. Qo'zg'olonchilarning g'azabi
qo'zg'olonni bostirishga qaratilgan imperator qo'shinlariga qarshi chiqdi. 7 mingga
yaqin askar halok bo'ldi.
275-yilda Sharqda vaziyat yana murakkablashdi va Aurelian yurishga
kirishdi va bu davrda uni fitnachilar o'ldirdi. Armiya imperatorlar nomzodini
ko'rsatishdan "charchagan" bo'lib tuyuldi va Aurelianning o'limidan so'ng, bu
huquqni Senatga topshirdi, bu esa eskirgan senator Tatsitni imperator etib sayladi.
Bir yil o'tgach, Tatsit askarlar tomonidan o'ldirildi.
37

Undan keyin askarlar avval Probusni, keyin esa Kara imperatorini (282–283)
qildilar. Probusni askarlar o‘ldirdi, Karni esa yashin urdi. Rimliklar, momaqaldiroq
Yupiterning o'zi qonli bakchanaliyadan charchagan va Rimliklarning baxtsiz
hukmdorining boshiga jazolovchi chaqmoq chaqqan deb ishonishgan. Ammo
xudolar otasining g'azabi Karaning o'limidan keyin yangi kuch bilan alangalangan
hokimiyat uchun kurashni to'xtata olmadi.
3-asr inqirozi tizimli xarakterga ega bo'lib, u G'arbiy Rim imperiyasining
uzoq bo'lmagan qulashini kutgan. Tarixchilar uning sabablarini quldorlik
tizimining barbod bo‘lishida, qul mehnati unumdorligining pasayishida ko‘rdilar;
boylik imperiya markazida jamlanganligi va bu viloyatlarni zaiflashtirganligi;
hukmron sinf ehtiyojlarining erkin aholini ekspluatatsiya qilish shakllariga mos
kelmasligi; siyosatni boshqarishning an'anaviy siyosati tanazzulga yuz tutganligi
va hokazo. Bu sabablarning barchasi inqirozni tushuntirish uchun maqbuldir,
ammo ularga yana ko'plab teng sabablarni qo'shish mumkin.
Ko'rinib turibdiki, III asr inqirozi, birinchi navbatda, hokimiyat tizimining
inqirozi, imperator va Senatning "diarxiyasi" (ikki hokimiyat) knyazlikka xosdir.
Imperiya tepasida hokimiyatning uzluksizligi qulab tushdi, sulolalar yo'q
bo'lib ketdi, garchi ularni topishga urinishlar bo'lsa ham, ular muvaffaqiyatsiz
bo'lib qoldi. Markaziy hukumatning zaifligi mahalliy darajada uzatildi va imperiya
parchalanib ketdi.
"Askar" imperatorlar cheksiz bosqinchiliklarni bostirish va imperiyaning
qulagan qismlarini qaytarish bilan band edi. Imperator hokimiyatini
qonuniylashtirishning eng muhim asoslari yo'qoldi: Rimning buyukligini
tasdiqlash, uning ko'plab mamlakatlar va xalqlar ustidan g'alaba qozonishi; "yerlar
doirasi" birligini, siyosiy va ijtimoiy barqarorlikni saqlash qobiliyati; imperiya
chegaralarini muvaffaqiyatli himoya qilish. Imperiyaning diniy qonuniyligi ham
larzaga keldi. Yengilmas quyosh kultining kiritilishi kutilgan natijalarni bermadi,
imperiya aholisi o'rtasidagi diniy nizolarning shiddati qo'rqinchli nisbatlarga ega
bo'ldi. Knyazlik davriga nisbatan jamiyatning ijtimoiy tuzilishi o‘zgardi. Imperator
38

hukmron elitasida tub o'zgarishlar ro'y berdi. Oldingi ikki asr davomida muhim
siyosiy rol o‘ynagan ko‘plab zodagon oilalar vayron bo‘ldi yoki soyaga chekindi,
senatorlar tabaqasi o‘z mavqeini yo‘qotdi, otliqlar sinfi vakillari maydonga chiqdi.
Harbiy va mintaqaviy kelib chiqishi bo'lgan va barqaror bo'lmagan yangi
etakchi guruhlar siyosiy va harbiy sohalarda hukmronlik qila boshladilar. Davlat
o'z fuqarolarining xavfsizligini ta'minlay olmadi, mamlakatning iqtisodiy ahvoli
halokatli edi. Imperiyadagi shaxsning huquqlari, hatto uning hayoti ham hech narsa
bilan himoyalanmagan. Bu Rim tarixining oldingi davrlarida juda muhim bo'lgan
davlat orqali inson identifikatsiyasining yo'q qilinishiga olib keldi. Davlatdan
odamlar o'rtasida ichki tarqoqlik kuchayib bordi, u bilan barcha aloqalardan va
jamoat mas'uliyatidan xalos bo'lish istagi bor edi. Davlat va jamiyatdan bunday
uzoqlashish odamlarni dinga, sehrga botirish, shaxsiy hayot bilan chegaralash
uchun qulay zaminga aylandi. Qonli harbiy anarxiya, hukmdorlarning cheksiz
o'zgarishi va o'z hayotining beqarorligidan charchagan imperiya aholisi xavfsizlik
va barqaror hokimiyatni orzu qilar edi.
2.2 Dominant davr
Qadimgi Rim antik dunyoning eng yetakchi tsivilizatsiyalaridan biri,
shuningdek, antik davrning eng kuchli davlat shakllanishi bo'lib, u hali ham
professional tarixchilarda ham, qadimgi tarixga qiziquvchi oddiy odamlarda ham
katta qiziqish uyg'otmoqda. Ushbu tsivilizatsiyani o'rganishni osonlashtirish uchun
maxsus tizim - Qadimgi Rim tarixini davrlashtirish joriy etildi, u butun mavjudlik
davrini ijtimoiy-siyosiy omillar va boshqaruv shakllariga ko'ra ajratadi.
Sivilizatsiyaning o'zi uning asosiy shahri Rim nomi bilan atalgan va uning
asoschisi Romulus nomi bilan atalgan. Buyuk imperiyaning shakllanishiga boshqa
ko'plab qadimiy sivilizatsiyalar, birinchi navbatda, qadimgi yunon madaniyati va
etrusklar ta'sir ko'rsatdi. Xususan, etrusk tsivilizatsiyasidan rimliklar gladiatorlar
jangi, aravada poygalar, dafn marosimlari va ko'plab me'moriy xususiyatlarni, shu
39

jumladan ko'plab qadimgi Rim binolariga xos bo'lgan kamarli gumbazlarni
o'zlashtirgan.
Qadimgi Rimdagi imperiya davri o'rganish uchun eng qiziqarli va
tsivilizatsiya tarixidagi eng muhim davrlardan biri hisoblanadi. Odatda bu
miloddan avvalgi 27 yoki 31 yildan eramizning 476 yilgacha bo'lgan davrni
anglatadi. Boshqacha qilib aytganda, imperatorlik davri hukmronlik, principial,
shuningdek, 3-asrda yuzaga kelgan va taxminan 50 yil davom etgan inqirozni o'z
ichiga oladi. Bu davrda hayotning barcha jabhalarida hunarmandchilik va
madaniyatdan tortib siyosiy va iqtisodiy vaziyatning beqarorligigacha tanazzul
kuzatildi. Imperiya davri hukmron avtokratiya, shuningdek, Evropa va O'rta er
dengizida joylashgan ko'plab bosib olingan hududlar bilan tavsiflanishi mumkin.
Insoniyat tarixida boshqa hech bir davlat qadimgi Rimliklarning jasoratini
takrorlay olmadi - O'rta er dengizi sohilidagi barcha hududlarni bir vaqtning o'zida
nazorat qilish.
Qadimgi Rim tarixini batafsilroq davrlashtirish turli yo'llar bilan amalga
oshirilishi mumkin, bu global yondashuvga bog'liq, ammo eng keng tarqalgan usul
imperiyaning davlat-siyosiy tuzilishiga asoslanadi. Unga asoslanib, birinchi
navbatda, Qadimgi Rimdagi knyazlik davrini ajratib ko'rsatishimiz mumkin. Bu
hukumatdagi respublika va monarxiya tamoyillarining uyg'unlashuvi bilan
tavsiflangan ilk imperiya davri. Bir qator respublika hokimiyatlari tuzildi, ular
aslida nazorat qilishning haqiqiy tutqichlariga ega bo'lmagan, faqat Rim imperiyasi
hududida hukmronlik qilayotgan harbiy monarxiya uchun niqob bo'lgan. Senat,
xalq yig'inlari va ko'pchilik magistratura o'z ahamiyatini yo'qotdi, chunki ulardagi
saylovlar, shuningdek, barcha harakatlar knyazlarning to'liq nazorati ostida edi. Bu
tamoyil miloddan avvalgi 27 yilda hokimiyat tepasiga kelgan imperator Xulio-
Klavdiylar sulolasi tomonidan shakllantirilgan.
Uning qo'shilishi natijasi imperatorlarning tez-tez almashinishi edi -
sulolaning so'nggi yilida bu to'rt marta sodir bo'ldi, bu Rim aholisi hayoti va
40

faoliyatining deyarli barcha sohalariga ta'sir ko'rsatadigan keng ko'lamli inqirozga
olib keldi.
Knyazlik davrida ro y bergan muhim o zgarishlardan biri doimiyʻ ʻ
qo shinning yaratilishi va askarlarning o z bosh qo mondonligiga umrbod
ʻ ʻ ʻ
qasamyod qilishlari bo ldi, bu respublika sivilizatsiyasi tarixida ilgari bo lmagan.
ʻ ʻ
Imperiyaning o'zida armiya unchalik zarur bo'lmaganligi sababli, Rimni 6000 ga
yaqin pretorlar qo'riqlagan; aksariyat hollarda davlat qo'shinlari o'zlarining
butunligini himoya qilish va kutilmagan hujumlardan qo'rqmaslik uchun chegaralar
bo'ylab joylashtirilgan.
284 yil ko'pchilik tarixchilar tomonidan monarxiya tamoyillari ancha yorqin
va aniq ifodalangan Qadimgi Rimda hukmronlik davri bilan almashtirilgan
knyazlikning tugash sanasi deb hisoblashadi. Bu vaqtni ba'zan antik davr deb ham
atashadi, bu atama o'sha paytda imperatorga qabul qilingan rasmiy murojaatdan
kelib chiqqan bo'lib, lotin tilidan tarjima qilinganda "xo'jayin va xudo" degan
ma'noni anglatadi. Birinchi marta bunday manzilni Domitian kiritgan va u uni
prokurorlar nomidan yozgan ish xatlarida ishlatgan. Bir necha asrlar oldin
imperatorlarning bunday tashabbuslari xalq tomonidan tajovuz va dushmanlik
bilan kutib olindi, ammo hukmronlik davrida ular juda sodiqlik bilan qabul qilindi.
Umuman olganda, bu davrda respublika tuzumining so'nggi bo'laklarining mutlaq
monarxiyaga aylanishining bosqichma-bosqich jarayoni sodir bo'ldi: Senat aslida
o'zining asosiy funktsiyalarini butunlay yo'qotdi, knyaz va imperator unvonlari
Avgust va Dominus bilan almashtirildi.
Bunday tizim va hukmronlik tamoyillarining asosiy asoschilari qadimgi Rim
imperatorlari Diokletian va Avrelian hisoblanadi. Sharq tizimining ko'plab urf-
odatlari va xususiyatlarini o'zlashtirgan Diokletian tufayli dominatrixning
shaxsiyatiga maksimal darajada yo'naltirilgan apparat yaratildi. Imperator nafaqat
barcha darajadagi qonunlar chiqarish va mansabdor shaxslarni tayinlash uchun
mas'ul bo'lgan, balki pontifiklar kollejiga ham rahbarlik qilgan.
41

Diokletian hukmronligi davrida ochilgan davr odatda kech Rim imperiyasi
davri yoki Dominant davri deb ataladi, chunki birinchi navbatda yangi siyosiy
tizim yaratilgan. Rim imperiyasi tarixining ushbu bosqichi tsivilizatsiyani
tavsiflovchi deyarli barcha mezonlarga ko'ra klassik antik davrdan sezilarli
darajada farq qiladi.
Sovet tarixshunosligida ma lum darajada A. R. Korsunskiy tomonidanʼ
shakllantirilgan yondashuvni tipik deb hisoblash mumkin: “Hukmronlikka o tish
ʻ
G arbiy Rim imperiyasi tarixining so nggi davri – quldorlikka asoslangan ijtimoiy
ʻ ʻ
tuzumning boshlanishi edi. Qadimgi harbiy diktatura rivojlanishining eng yuqori
bosqichi davlatning yanada tanazzulga uchrashining oldini olishi kerak edi. Va
aslida hukmronlik parchalanib borayotgan hukmronlik tizimining vaqtincha
cheklangan tiklanishiga va saqlanib qolishiga olib keldi. Qadimgi Rim tarixining
so'nggi nashrida, ed. V.I.Kuzishchin shunday degan edi: “O‘zining tarixiy
ahamiyatiga ko‘ra, Oxirgi Rim imperiyasi davri ijtimoiy inqilob davri bo‘lib, bu
davrda bir tarixiy shakllanish – qadimgi quldorlik va ikkinchisi – feodal yevropalik
shakllanish barham topdi. tug'ilgan."
Biroq hukmronlik (monarxiya) imperator-dominusning mutlaq hokimiyatini
nazarda tutuvchi siyosiy tizim sifatida Diokletiandan ancha oldin shakllana
boshlagan.
Monarxiya elementi Rim Respublikasida allaqachon mavjud bo'lgan va u 1-
asrdagi fuqarolar urushlari davrida chuqur rivojlangan. Miloddan avvalgi, uning
mantiqiy natijasi ba'zi tadqiqotchilar tomonidan respublikachilik va
monarxizmning sintezi, imperiya asoschisi Oktavian Avgust tomonidan ko'rib
chiqilgan printsipial tizimning shakllanishi edi.
Oktavian Avgust birinchi marta Senatdan knyazlik unvonini oldi. Senatorlar
ro'yxatida birinchi o'ringa qo'yilgan u Senatda birinchi bo'lib so'zlash huquqini
oldi.
Respublika boshqaruv shakli va deyarli barcha institutlari ko rinishini saqlab
ʻ
qolgan holda: xalq yig inlari chaqiriladi, Senat o tiradi, konsullar, pretorlar va xalq
ʻ ʻ
42

tribunalari hali ham saylanadi – 1—2-asrlar knyazligi shubhasiz. mohiyatiga ko'ra
monarxiya. Ushbu siyosiy tizimning dualizmi qisman Rim an'analarining
hayotiyligining natijasi edi, lekin asosan u hududiy imperiyada polis va jamoa
tuzilmalarini saqlab qolish faktiga asoslangan edi.
Imperator-knyazlar o'z qo'liga barcha asosiy respublika magistratlari:
diktator, konsul, pretor, xalq tribunasi vakolatlarini birlashtirgan. Ishlarning turiga
qarab, u u yoki bu lavozimda ishlagan: tsenzura sifatida u Senatda ishlagan;
tribuna qanday qilib har qanday davlat organining harakatini o‘z xohishiga ko‘ra
bekor qilgani, fuqarolarni o‘z xohishiga ko‘ra qamoqqa olgani va hokazo; konsul
va diktator davlat siyosatini qanday belgilab berganligi va hokimiyat tarmoqlarida
buyruqlar berganligi; diktator qanday qilib armiyaga qo'mondonlik qilgan,
viloyatlarni boshqargan va hokazo.
Eski respublikaning asosiy hokimiyat organi bo‘lgan xalq yig‘inlari butunlay
tanazzulga yuz tutdi. Tsitseron shu munosabat bilan gladiator o'yinlari Rim
fuqarolarini komitiya yig'ilishlaridan ko'ra ko'proq jalb qilganini yozgan.
Senatorlarning poraxo'rligi, yig'ilishlarni tarqatib yuborish, ularning
ishtirokchilariga nisbatan zo'ravonlik qilish va komissiyaning o'ta darajada
parchalanishining boshqa belgilari odatiy holga aylandi. Imperator Avgust
komissiyani demokratik ruhda isloh qildi (malakali toifalarni bekor qildi, Italiya
munitsipalitetlari aholisi uchun sirtdan ovoz berishga ruxsat berdi), lekin sud
hokimiyatini yig'ilishlardan tortib oldi - ularning sobiq vakolatlarining eng
muhimi. Bundan tashqari, komissiya magistraturani saylash huquqini yo'qotdi.
Birinchidan, konsullik va pretorlikka nomzodlarni senatorlar va otliqlardan iborat
maxsus komissiyada tekshirishga qaror qilindi, ya'ni. aprobatsiya Ammo Avgust
vafotidan so'ng, uning vorisi Tiberiy davrida magistrlarni saylash Senat vakolatiga
o'tkazildi.
"Keyin birinchi marta, - deb yozgan Rim tarixchisi Tatsit, - senatorlar
Martius Kampusidagi fuqarolar yig'inlarini emas, balki amaldorlarni saylay
boshladilar, chunki bundan oldin hamma narsa knyazlarning ixtiyoriga ko'ra
43

amalga oshirilgan bo'lsa-da, nimadir bo'lgan. sud majlislarining talabi bilan ham
amalga oshiriladi”. Qonunchilikka kelsak, Tatsit knyazlar nafaqat senat va
magistratlarni, balki qonunlarning o'zini ham almashtirganligini ta'kidlaydi. Bu,
albatta, qonunchilik ham shahzodalar ishiga aylanganligini anglatadi.
Avgust qo'l ostida bo'lgan Senat, hamma narsani knyazlarga, ayniqsa senator
darajasiga etgan otliqlarga qarzdor bo'lgan viloyat zodagonlari bilan to'ldirilgan
edi. Senat "Rim shahri"gacha bo'lgan hokimiyat organidan o'ziga xos butun
imperiya institutiga aylandi. Ammo uning mavqei past va vakolatlari cheklangan
edi. Senatga tasdiqlash uchun taqdim etilgan qonun loyihalari knyazlardan kelib
tushdi va ularning qabul qilinishi uning vakolati bilan ta'minlandi.
Oxir-oqibat, yozilmagan qoida paydo bo'ladi va tasdiqlanadi: " Knyazlar
qaror qilgan hamma narsa qonun kuchiga ega". Princepsni saylash huquqi Senatga
tegishli edi, lekin bu ham oddiy rasmiyatchilikka aylandi: ko'p hollarda armiya bu
masalani hal qildi.
Imperiyaning eng yuqori muassasalarining markazi "sud" va aynan knyazlar
saroyi edi. Huquqiy, moliyaviy va boshqa bo'limlarga ega imperator idorasi shu
erda joylashgan edi. Moliya alohida o'rin tutadi: davlat hech qachon imperiya
bo'linmalarida bo'lgani kabi soliq manbalarini topishda bunday zukkolik
ko'rsatmagan; ilgari hech qachon - Avgustgacha - imperator amaldorlari qabilasi
bunchalik ko'p bo'lmagan.
3-asr davomida. numen Augusti so'zlari tobora tez-tez ishlatilmoqda, ya'ni.
"Hukmdor xudosi", "muqaddas" epiteti "imperator" epiteti bilan deyarli teng
ravishda qo'llaniladi. Imperatorning liboslari yanada ajoyib bo'ldi, endi u binafsha
rangli libosni nafaqat maxsus holatlarda kiyadi. Aurelian ba'zan boshini toj o'rnini
bosadigan bezakli tasma bilan bezatdi. Shunga qaramay, imperator hali to'liq
hukmdorga aylanmagan edi; armiya uning taqdirini nazorat qila oldi va ko'plab
imperatorlar askarlar qo'lidan halok bo'ldi. Diokletian ushbu rivojlanish
yo'nalishini mantiqiy ravishda yakunlashi kerak edi.
Gay Avreliy Diokletianning hokimiyat tepasiga kelishi
44

Imperator Diokletianning hokimiyat tepasiga kelishi Rim O'rta er dengizi
jamiyati va davlati tarixida yangi, yakuniy bosqichni ochadi - ikki yuz yil davom
etgan kechki Rim imperiyasi davri (Diokletian 284 yilda hokimiyat tepasiga
kelganidan to ag'darilishigacha). oxirgi Rim imperatori Romul Avgustulus va 476).
Aynan shu davrda qadimgi iqtisodiy tuzilmalarning yemirilishi va tanazzulga
uchrashi, muayyan ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma sifatida yangi, protofeodal
munosabatlarning kamolotga uchrashi, yangi siyosiy institutlar va madaniy
qadriyatlarning yangi tizimlari shakllandi.
Diokletian hukmronligining boshlanishi ichki dushmanlar (bagaudalar va
separatistik harakatlar) va tashqi dushmanlar (forslar, arablar, varvarlar) bilan
deyarli uzluksiz urushlar bilan belgilandi.
Diokletian hokimiyat tepasiga kelganda imperiyadagi ijtimoiy-siyosiy
vaziyat hali ancha murakkab edi. Galliyada Bagaudiya qo zg oloni avj oldi.ʻ ʻ
Qo'zg'olonchi gallik dehqonlari, koloniyaliklar, qochqin qullar, mahalliy
aholi tomonidan qo'llab-quvvatlangan mahalliy qabilalar vakillari Markaziy
Galliyaning katta qismini nazorat qildilar, o'zlarining boshqaruv tashkilotini
yaratdilar va hatto o'zlarining imperatorlarini - Amanda va Aelianni sayladilar
( ularning nomlari manbalarda saqlanib qolgan). Bahaudlar Rim ma'muriyatini
vayron qildilar, Galli va Rim magnatlarining villalarini vayron qildilar.
Galliyadagi keskin vaziyatdan foydalanib, Angliyadagi Rim floti boshlig‘i
Karauziy 287 yilda o‘zini imperator deb e’lon qildi va Angliya va Galliyaning
shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlarini egalladi. Berber qabilalari, kambag'al dehqonlar va
yo'g'on ichaklar xavotirga tushgan Mavritaniyada notinch edi. Franklar va
Alemannilarning qabila ittifoqlari Reyn chegarasini yorib o'tish bilan tahdid
qilishdi. Fors qo'shinlari Furot daryosini boshqargan. Yangi imperator umumiy
vaziyatni barqarorlashtirishda murakkab muammolarni hal qilishi kerak edi.
Bagaud qo'zg'olonini bostirish va Galliya va Reyn chegarasida
osoyishtalikni tiklash uchun tajribali qo'mondon Maksimian yuborildi, u 286 yilda
Avgust, ya'ni imperiyaning g'arbiy yarmini boshqarish huquqiga ega bo'lgan
45

Diokletianning vakolatli hamkori deb e'lon qilindi. , kim o'zining poytaxti sifatida
Mediolan shahrini tanladi. Diokletianning o'zi Dunay va Furotning xavf ostidagi
chegaralariga nisbatan yaqin joylashgan Nikomediada joylashdi va imperiyaning
sharqiy yarmini, shu jumladan Bolqon yarim orolini boshqargan.
Imperiya ichida tartib o'rnatish va oldingi davrlarda deyarli vayron bo'lgan
chegaralarini mustahkamlash imperator hokimiyatining eng dolzarb vazifasi edi va
Diokletian buni juda muvaffaqiyatli hal qildi: IV asr boshlarida. ichki va tashqi
tinchlik asosan tiklandi.
Ikkinchi dolzarb vazifa imperator hokimiyatining o'zini mustahkamlash edi.
III asrdagi siyosiy qarama-qarshiliklar davrida. knyazlik tizimi shunday jiddiy
o'zgarishlarga uchradiki, undan deyarli hech narsa qolmadi va III asrning "kechki
knyazligi" deb ataladi. nomidan tashqari, 1—2-asrlar knyazligi bilan juda kam
umumiylik bor edi.
Diokletian hukmronligidan oldingi davrning eng katta siyosiy yovuzligi 3-
asrda keng tarqalgan hokimiyatni tortib olish bo'lganligi sababli, bu yovuzlikning
manbasini, ehtimol, knyazlik tizimining rivojlanmaganligi deb hisoblash kerak.
hokimiyat vorisligining aniq tizimi va bu uning eng zaif nuqtalaridan biri edi.
Ushbu nomaqbul merosga chek qo'yish uchun Diokletian tetrarxiya ("to'rt
hokimiyat") tizimini joriy qildi, bu o'ziga xos siyosiy tajriba sifatida qaralishi
mumkin. Bunday tizim nafaqat boshqaruv va mudofaani soddalashtirdi, balki
taxtga vorislik masalasini ham hal qilishi kerak edi.
Imperator Diokletian davridan boshlab (284 yildan) Rimda cheksiz
monarxiya rejimi - hukmronlik o'rnatildi. Eski respublika institutlari yo‘qolib
bormoqda. Imperiya boshqaruvi bir nechta asosiy bo'limlar qo'lida to'plangan.
Ularga imperatorga bevosita bo'ysunuvchi mansabdor shaxslar boshchilik qiladi.
Bu bo'limlar orasida alohida o'rin egallagan: imperator huzuridagi Davlat kengashi
(asosiy siyosat masalalarini muhokama qilish, qonun loyihalarini tayyorlash),
moliya bo'limi va harbiy bo'limga imperator tomonidan tayinlangan va faqat unga
bo'ysunadigan generallar rahbarlik qilgan. uni. Mansabdor shaxslarga maxsus sinf
46

ajratilgan: ular forma kiyishadi, ularga imtiyozlar beriladi, xizmatni tugatgandan
so'ng ularga pensiya beriladi va hokazo.
Pul va soliq islohoti. Iqtisodiy, ma'muriy va harbiy islohotlar amaliy zarurat
bilan yuzaga keldi. Armiyaning jangovar samaradorligini tiklash, o'z fuqarolarini
itoatkorlikda ushlab turish, imperator chegaralarini himoya qilish va hujumkor
urushlar olib borish uchun imperator ma'muriyatini kuchaytirish kerak edi. Saroy
xodimlari ham, byurokratiya ham, armiya ham ularni saqlash uchun juda katta
mablag' talab qildi, shuning uchun Diokletian islohotlarining yana bir muhim
yo'nalishi moliyani yaxshilash va aniq soliq tizimini yaratish bo'lib, soliq
islohotining maqsadi birlashtirish edi. soliqqa tortish, bu ham hukmronlikning
kuchayishiga yordam berdi va ma'lum ma'noda tetraxiyaga zid edi.
Avvalo, Diokletian past navli tangalarni chiqarishni to'xtatib, pul
muomalasini normallashtirishga harakat qildi. 286 yilda u yangi to'liq oltin tanga
zarb qilishni buyurib, pul islohotini o'tkazishni boshladi. Yangi mis tanga ham
chiqarildi. Biroq, islohot muvaffaqiyatsiz tugadi, chunki oltin quymalarining
haqiqiy qiymati yangi oltin tanganing e'lon qilingan qiymatiga mos kelmadi.
Chiqarilgan yangi oltin va kumush tangalar muomaladan tezda yo'qoldi va
Diokletian past navli tangalarni zarb qilishni qayta tiklashga majbur bo'ldi.
Diokletian soliqlarni yig'ish tizimini o'zgartirdi - bundan buyon ularning
aksariyati pul bilan emas, balki naqd pulda yig'ilar edi. 289-290-yillarda soliqlarni
aniq taqsimlash uchun. Imperiya aholisini umumiy ro'yxatga olish o'tkazildi. Yillik
soliq miqdori 5 yilga belgilandi, ammo bu muddatdan keyin tegishli o'zgartirishlar
kiritildi. 15 yildan so'ng umumiy aholini ro'yxatga olish takrorlandi.
Qishloq aholisidan soliq undirish yer maydoni va unga ishlov beradigan
odamlarning hisob-kitoblariga asoslanardi. Umumiy aholini ro'yxatga olishdan
so'ng, to'g'ridan-to'g'ri soliq to'lashi shart bo'lgan imperiyaning barcha aholisi:
qishloq dehqonlari er solig'i (birlik maydon uchun) va shahar aholisi uchun bosh
hisobi (bosh boshi) joriy etildi. anketa solig'i. Butun imperiya uchun, shu jumladan
Italiya uchun (uning janubiy hududlari Rimga biriktirilmagan, aholisi hali ham
47

soliq to'lashdan ozod qilingan) soliqlarning yagona miqdori va ularni undirish
usullari o'rnatildi. Puxta tuzilgan inventarlardan - kadastrlardan foydalangan holda
soliq to'lovchilarni batafsil hisobga olgan holda soliqqa tortishning ushbu tizimi
Sharqiy ellinistik davlatlar va ayniqsa Misr amaliyotidan olingan.
Yerga joylashtirilgan kolonlar va qullardan soliq undirish uchun moliyaviy
javobgarlik yer egalariga yuklatildi.
Kuriallar - shahar ma'muriyatlari a'zolari (kuriyalar) - shahar aholisining
soliqlari uchun javobgar edilar. Diokletian tomonidan amalga oshirilgan soliq
islohoti qishloq va shahar aholisining asosiy qismini (ko ngillilar va hunarmandlar)ʻ
o z yashash joyi va kasbiga biriktirib qo yishiga yordam berdi. Soliq
ʻ ʻ
to'lovchilarning yashash joyiga biriktirilishi g'aznaga soliqlarning to'liq tushishini,
magnatlar esa doimiy ishchi kuchini kafolatladi.
Belgilangan narxlar va ish haqi to'g'risidagi farmon. Kengaytirilgan harbiy-
byurokratik apparatni saqlash xarajatlarni ko'paytirishni talab qildi. Aholiga
soliqlarning ko'payishi, tovarlar narxining davom etishi va pul tizimining
beqarorligi sabab bo'ldi. Bu soliq tushumlarida o'z aksini topdi. Va Diokletian 301
yilda sotilgan tovarlar uchun qat'iy narxlar va belgilangan ish haqi stavkalari
to'g'risida farmon chiqardi. Farmon chayqovchilik va sudxo‘rlik bilan kurashishga
qaratilgan edi. Xarajat shunday ediki, jangchi ko'pincha eng oddiy narsa uchun
olgan maoshini to'laydi. Tovarlarni belgilangan narxlardan yuqori sotish uchun
o'lim jazosi bilan jazolangan. Ba'zi bozorlarda iskala qurilgan bo'lib, ularning
yonida jallodlar navbatchilik qilishgan, ular g'arazli chayqovning hukmini darhol
bajarishga tayyor edilar. “Narxlar va ish haqi to g risida”gi farmon bozor
ʻ ʻ
narxlarini real ish haqiga moslashtirish orqali imperiya aholisining keng qatlamlari
ahvolini yumshatishni maqsad qilgan. Biroq, narxlar va ish haqi stavkalari
o'zboshimchalik bilan hisoblab chiqilgan va alohida qismlari iqtisodiy jihatdan
alohida bo'lib qolgan va iqtisodiy rivojlanish darajasi turlicha bo'lgan ulkan
imperiya uchun bir xil bo'lishi mumkin emas edi.
48

Qattiq choralarga qaramay, farmon eng boshidan sust amalga oshirildi va
Diokletiandan keyin rasman bekor qilindi.
Harbiy va ma'muriy islohotlar. O'z oilalari bilan chegara qishloqlarida
yashovchi askarlardan iborat chegara qo'shinlarining zaif harakatchanligi bilan
doimiy harbiy keskinlik harbiy islohotlarni talab qildi. Diokletian buni hokimiyat
tepasiga kelganidan keyin boshladi. Ammo armiyaning o'zgarishi IV asrda uning
vorisi Konstantin ostida yakunlandi. Septimius Severus boshchiligida tashkil
etilgan eski chegara qo'shiniga qo'shimcha ravishda mobil manevr qo'shinlari ham
tuzildi. Ular shaharlarga joylashtirildi va imperator buyrug'i bilan kichik yoki katta
faol qo'shinlar tuzdi. Qo'shinlar kontingenti ko'payganligi va armiyada xizmat
qilish sharoitlari yomonlashgani sababli, uni to'ldirish uchun ko'ngillilar etarli
emas edi.
Diokletian er egalarini armiyaga o'z yerlari kattaligiga qarab, o'z yerlarida
yashovchi, qoida tariqasida, mahalliy zaif rimlashgan yarim varvar aholiga mansub
bo'lgan koloniyaliklar va dehqon ishchilari orasidan ma'lum miqdordagi
chaqiruvlarni etkazib berishga majbur qildi. Shunday qilib, harbiy islohot yo'g'on
ichaklarning biriktirilishiga ham hissa qo'shdi, chunki magnatlar endi o'z
hududlarini tark etishga urinishlarini yanada qattiqroq bostirishni boshladilar.
Harbiy islohotning yana bir natijasi 2-asrda boshlangan armiyaning vahshiyligi
kuchayishi edi. va 3-asrda rivojlandi.
Mahalliy legionlarni tashkil etgan chegaradagi harbiy aholi punktlari
harakatchanligidan tashqari, ularga rahbarlik qilgan harbiy rahbarlar ko'pincha
o'zlarini imperator deb e'lon qilishlari uchun ham noqulay edi.
Manevr qo'shinlari kiritilgach, markaziy hokimiyat kuchaydi. Ularga
tayanib, Diokletian va Maksimian imperiya ichidagi qo'zg'olonlarni bostirishga va
forslar bilan urushda ba'zi muvaffaqiyatlarga erishdilar. Viloyatlarda
qo zg olonlarni bostirish, chegaralar mudofaasini kuchaytirish zaruratidan kelibʻ ʻ
chiqadigan chora sifatida bu harbiy islohot o zini vaqtincha oqladi.
ʻ
49

Xalq qo zg olonlari, o zboshimchalar, vahshiy qabilalar va Forsʻ ʻ ʻ
imperiyasiga qarshi kurash sharoitida Rim imperiyasini ikkiga bo lishning o zi
ʻ ʻ
yetarli emasligi tobora ayon bo la boshladi. Bundan tashqari, viloyatlarni iqtisodiy
ʻ
izolyatsiya qilish jarayonlari shu qadar davom etdiki, ularni ikkita markazdan -
Nikomedia va Mediolandan boshqarish qiyin edi.
Markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun Diokletian o'ziga va
Maksimianga Jovius va Gerkulius, ya'ni Yupiter va Gerkulesning o'g'illari
ismlarini berdi va shu bilan imperator hokimiyatining ilohiy kelib chiqishini
ta'kidladi.
Bundan tashqari, 293 yilda u imperiyani yanada bo'lib tashladi. Diokletian
o'zining oliy qo'mondonlaridan biri Gay Galeriyni yordamchi va hukmdor deb
e'lon qildi va unga Qaysar unvonini berdi. Imperiyaning sharqiy yarmidan
Galeriusga Bolqon yarim orolini (Frakiya bundan mustasno) Sirmium shahridagi
qarorgohi bilan boshqarish berildi. Shu bilan birga, Milanda g'arbiy Avgust
Maksimian Flaviy Konstansiy Xlorni o'zining yordamchisi va hukmdori,
shuningdek, Qaysar unvoni bilan e'lon qildi. U unga Galliya va Britaniya ustidan
nazoratni berdi. Konstantiy Xlorning qarorgohi Avgust Treverov shahri edi.
Ikkalasi ham xuddi shu kuni Qaysar deb e'lon qilindi. Avgustilar ularni: biri
qiziga, ikkinchisi o'gay qiziga uylanib, asrab olishdi. Kelajakda, Diokletian va
Maksimian hokimiyatga kelganidan keyin 20 yil o'tgach, ikkala Avgustlik ham
taxtdan voz kechib, o'zlarining Sezarlarini bu darajaga ko'tarishlari kerak edi, ular
o'z navbatida o'zlarining ikki qo'mondoni Qaysar deb e'lon qilishlari kerak edi.
Imperiyadagi bu markaziy hokimiyat tizimi tetrarxiya, ya'ni to'rtlik hokimiyati deb
nomlangan. Ikki avgustni ilohiylashtirish bilan birga, bu tizim absolyutizmning
harbiy-ma'muriy samaradorlik bilan uyg'unligini nazarda tutgan. Bundan tashqari,
imperatorlarni ilohiylashtirish, unga kirish hozir Sharqdan, asosan, Fors qirollik
saroyidan olingan murakkab marosim bilan birga bo'lgan, 3-asrda keng tarqalgan
imperatorlarni o'ldirishni qiyinlashtirdi. Oliy hokimiyatning to'rtta obro'li
qo'mondon o'rtasida bo'linishi va ikki kichik Tsezarning Avgusti bo'lish ehtimoli
50

bosqinchilar ehtimolini kamaytirdi. Qaysarlarning qabul qilinishi bilan tetraxiya
tizimi markaziy hokimiyat vorisligini tartibga soladi, deb taxmin qilingan.
Biroq, imperiyaning rasmiy bo'linishi yo'q edi, garchi har bir avgustda o'z
armiyasi, o'z pretorian prefekti va o'z qarorgohi bo'lgan. Avgustliklar tomonidan
farmonlar va buyruqlar birgalikda chiqarildi, ammo Diokletian barcha
qonunlarning tashabbuskori bo'lib qoldi, bu muhim nuqta edi, chunki boshlangan
hokimiyat taqsimoti hukmron tizim tomonidan qabul qilingan to'liq monarxiya
printsipiga zid bo'lmasligi kerak.
Imperator ostida fuqarolik va harbiy qismlarga bo'lingan katta byurokratiya
mavjud edi. Byurokratiya 3-asrda o'z-o'zini boshqarishning chirigan tuzilmalarini,
o'tgan davrdagi demokratiya va respublikachilik qoldiqlarini almashtirdi va
Diokletian unga tetrarxiyaning hukmron tizim bilan organik birikmasini ta'minlashi
kerak bo'lgan uyg'un va to'liq xarakter berishga harakat qildi. . Byurokratik
tuzilmalar tetraxiyaning birlashtiruvchi elementi, uning mustahkam ramkasiga
aylanishi kerak edi.
Shu bilan birga, byurokratiya avtokratiya sharoitida davlatning nazorat
qilinishini ta'minlashi kerak edi.
Shu munosabat bilan butun imperiyada bir qancha hokimiyat organlariga ega
bo lgan yagona byurokratik tizim o rnatilib, quyi mansab va mansablardan yuqoriʻ ʻ
lavozimlarga o tildi. Yangi siyosiy tuzum mamlakatda ichki hayotni
ʻ
normallashtirishi, markaziy va mahalliy hokimiyatni mustahkamlashi, shuning
uchun O'rta er dengizi Rim imperiyasi hukmron sinfining mavqeini
mustahkamlashi kerak edi.
Byurokratik ierarxiyaning boshida imperator hukumati ishiga rahbarlik
qiluvchi pretorian prefekti turardi. Rim imperiyasining boshqa yuqori martabali
amaldorlari qatoriga qonunlar va petitsiyalar uchun mas'ul bo'lgan Muqaddas
Palataning kvestori va tashqi aloqalar, arsenallar, politsiya va xavfsizlik uchun
mas'ul bo'lgan kantsler boshlig'i kiradi. Byurokratiyaning eng quyi darajasi
mahalliy saylangan va shahar kuriyalarining ishini nazorat qiluvchi kuratorlar edi.
51

Qadimgi respublika institutlari barcha siyosiy ahamiyatidan mahrum edi:
Senat, aslida, Rim shahrining munitsipal kengashiga aylandi, garchi u ko'proq
da'vo qilishga urinib ko'rdi va magistratlar faqat faxriy unvonlar bo'lib qoldi. Endi
imperator amaldorlarini dominusning o'zi yoki ierarxiyaga ko'ra, yuqori amaldorlar
tayinlagan.
Diokletian ham provinsiya hukumatini ma'muriy isloh qilishni boshladi.
Rimliklarning yangi hududlarni bosib olishlari natijasida vujudga kelgan va
taxminan Rimgacha bo'lgan eski chegaralarini saqlab qolgan viloyatlar Diokletian
tomonidan bo'lingan va yangilari bilan almashtirilgan.
100 ta yangi, kichikroq viloyatlar tashkil etildi va Rim maxsus, 101-
ma'muriy birlik sifatida ajratildi. Yangi viloyatlar ma'muriyati endi aholini diqqat
bilan kuzatib bordi, tartibsizliklarni tezroq oldini oldi yoki bostirdi va soliqlarni
yaxshiroq yig'di. Tarixan o'rnatilgan chegaralarga to'g'ri kelmaydigan yangi
viloyatlarning tashkil etilishi, qo'shimcha ravishda, III asrdagi mustahkamlanishni
buzishi kerak edi. sobiq, ko'pincha juda katta (masalan, Misr, Frakiya va
boshqalar) viloyatlarining separatizmi imperiya birligini mustahkamlashga yordam
beradi. Harbiy qo'mondonlik fuqarolik boshqaruvidan ajratildi. Bir qancha
viloyatlar yeparxiyaga birlashtirildi. Yeparxiyalarni imperator tomonidan
tayinlangan vikarlar boshqargan. Viloyat gubernatorlari rektorlar deb atalgan, ular
vikarlarga hisobot berishgan. Ayniqsa muhim viloyatlar rektorlari imperatorlarga
bevosita hisobot berishardi. Rim - imperiyaning tarixiy poytaxti, O'rta er dengizi
dunyosining boshlig'i - avvalgi tuzilishini saqlab qoldi, lekin aslida poytaxt
bo'lishni to'xtatdi, uning senati Rim shahri kengashiga aylandi.
Ma'muriy islohot Diokletian tomonidan amalga oshirildi va boshqaruv
islohoti bilan bir qatorda Konstantin tomonidan yakunlandi, uning mohiyati
markaziy hokimiyatning turli bo'limlari o'rtasida funktsiyalarni aniqroq taqsimlash
edi. Uning shaxsi va hokimiyatini sakralizatsiya qilishning barcha sanab o'tilgan
jarayonlariga qaramay, ba'zi respublika urf-odatlari rasmiy xarakterga ega bo'lsa
ham, kech antik imperiyada saqlanib qolgan. Shunday qilib, pretorlar va
52

konsullarning lavozimlari mavjud bo'lib qoldi, ular qayta tiklandi va faxriy
unvonlar toifasiga o'tkazildi va ommaviy yig'ilishlar hali ham armiya
bo'linmalarida bo'lib o'tdi va oliy hokimiyat organlari bunday odatlar bilan
hisoblashishga majbur bo'ldi.
Biroq, hukmronlik davrida ham Rim imperiyasi hech qachon hokimiyat va
imperatorlik mavqeini meros orqali o'tkaza boshlamagan. Hukmron sulolaga
mansublik, albatta, taxt uchun kurashda muhim ustunlik edi, lekin u imperator
unvonini mutlaqo kafolatlamadi. Aksariyat imperatorlar o'z farzandlarini yoki
boshqa qarindoshlarini - merosxo'rlarini o'zlarining hamkasblari qilib tayinlash
orqali o'z pul tikishlarini himoya qilishlari kerak edi.
2.3. Rim imperiyasining qulashi
Tarix davri IV-VII asrlar. Buyuk Migratsiya deb ataladi. Ishonchli ma'lumki,
o'sha paytda bir necha o'nlab qabilalar uzoq vaqt yashagan o'z turar joylarini
o'zgartirgan. Endi ular yangi hududlarni kashf qilishni afzal ko'rishdi. Ushbu
ulug'vor voqea munosabati bilan Evropa xaritasi keskin o'zgardi.
Rim imperiyasining qulashi sodir bo'ldi. G'arbiy Rim imperiyasi yo'q bo'lib
ketdi, lekin nemislarning kichik qirolliklari paydo bo'ldi. Rim qulab tushdi va bu
antik davr tugaganligini anglatadi. Yangi tarix - o'rta asrlar tarixi boshlandi.
Rim imperiyasining qulashi. Nemis qabilalari Rim imperiyasi chegaralariga
bostirib kirdilar. Rimliklar hujumlarini qaytarishga muvaffaq bo'lishdi, biroq ayni
paytda ko'p kuch sarflashdi. Ba'zi hududlar vahshiylar nazoratiga o'tdi, ammo
umuman olganda imperiya mavjud bo'lib qoldi. Vayronagarchilik xunlarning
Yevropa hududiga kelishi bilan boshlandi. O'ziga xos va bizga noma'lum
sabablarga ko'ra ular Osiyo hududini tark etishdi. Ilgari ular Qadimgi Xitoy
chegaralari yaqinida joylashgan edi.
Hunlar G'arbga yo'l olishdi va 375 yilda ular german qabilalaridan biri -
Gotlar hududida bo'lishdi. Gotlar o'sha paytda shimoliy Qora dengiz mintaqasida
53

yashagan, ular zo'r jangchilar edi, ammo hunlar qo'shinlari tez orada ularni mag'lub
etishga muvaffaq bo'lishdi.
Ostrogotlar zudlik bilan hunlarga bo'ysunishdi va vestgotlar Rim imperiyasi
chegaralariga qochishga majbur bo'ldilar. Xunlar tomonidan ularga qarshi qatag'on
qilinmaslik uchun ular Rimga bo'ysunishni afzal ko'rdilar.
Gotlar Rim imperiyasi erlariga joylashdilar, ammo ularga ozgina hudud
berildi va bundan tashqari, bu juda unumdor emas edi. Shunga ko'ra, oziq-ovqat
etarli emas edi. Rimliklardan oziq-ovqat kam edi. Aytishimiz mumkinki, ular
gotlarni ochiqdan-ochiq masxara qilgan, shuningdek, ularning ichki ishlariga
aralashgan. Bu qo'zg'olonga olib keldi. Gotlar Konstantinopolga yurish qildilar.
378 yilda Adrianopol yaqinida ularni Rim qo'shini kutib oldi. Gotlar uchun
ortga qaytish yo'q edi, ular jangga kirishdilar. Bir necha soat o'tgach, ulug'vor Rim
armiyasi mavjud bo'lishni to'xtatdi, imperator o'ldirildi. Bu jang Rim imperiyasiga
juda qattiq zarba berdi va qo'shinni tiklab bo'lmadi.
Boshqa janglarda imperiyani yollanma askarlar armiyasi himoya qilgan.
Nemis yollanma askarlari mukofot uchun rimliklarni boshqa nemislardan himoya
qilishga rozi bo'lishdi. Imperiyaning oddiy fuqarolari uning hududini himoya
qilishni xohlamadilar, ular nemislar tomonidan bosib olingandan keyin hayot
yomonlashmaydi, degan fikrda edilar.
Rim devorlariga yaqinlashgan oxirgi qo'shin Gannibal armiyasi edi. Lekin u
ham bu shaharni qamal qilishga jur'at eta olmadi. Rim eng yirik davlatning
poytaxti edi. Imperiya hududi uning atrofida joylashgan edi. Shuning uchun
shaharni egallab olish va po'lat legionlarni yorib o'tish fikri hech bir bosqinchining
xayoliga kelmagan.
Rim imperiyasining imperatori Gonorius hali bolaligida edi, haqiqiy
hokimiyat harbiy boshliq Stilicho qo'lida edi. U tug'ma vandal edi. Ko'pchilik unga
ishonmadi va uning o'zi hokimiyatni egallashni xohlayotganiga ishonishdi.
Gonorius mish-mishlarga quloq soldi va Stilicho o'ldirildi. Ajoyib qo'mondon
vafot etdi. Vesigotlar Rimga yaqinlashdilar, aholi o'lim yoqasida edi va taslim
54

bo'lishga rozi bo'ldi. Rahbar Alarik barcha oltin, zargarlik buyumlari va qullarni
unga olib kelishni talab qildi.
Kelishuv amalga oshdi, vestgotlar ketishdi. Ammo bir necha yil o'tgach,
Alarik yana Rim devorlariga yaqinlashdi. Darvozalar ochildi, bu qanday sodir
bo'lganligi aniq noma'lum, ammo 410 yilda Rim imperiyasi quladi. Shahar uch kun
ichida vayron qilindi. Ko'p rimliklar qochishga muvaffaq bo'lishdi, qolganlari
qullikka sotildi. Alarikning Rimga foydasi yo'q edi va u shimoliy hududlarga ketdi.
"Abadiy shahar" ning qulashi zamondoshlariga dahshatli ta'sir ko'rsatdi.
Hatto shu darajaga yetdiki, ko'pchilik Rimning qulashi butun dunyoning qulashi
deb hisoblashdi! Ilgari buzilmagan davlatning barbod bo‘lishidan hamma umidsiz
edi. Buyuk imperiya quladi, keyin nima bo'ladi...
Bu his-tuyg'ularning barchasi Avreliy Avgustin asarlarida yaxshi
ifodalangan. "Xudo shahri to'g'risida" insho nega bu sodir bo'lganini, Rim
imperiyasining nima uchun qulaganini tushuntirishga harakat qildi. Avreliy bu
imperiyaning ko'p asrlar davomida qilgan shafqatsizligi uchun to'lov, degan fikrni
bildirdi.
Rimning vayron bo'lishi imperiyani to'liq tartibsizlikda qoldirdi. Oldinlari
ko‘p qabilalarni vayron qilgan xunlar yaqinlashib kelayotgan edi. Xunlarning eng
mashhur sardori Attila bo'lib, hokimiyatga erishish uchun u birodarlarni o'ldirgan.
451 yilda Attila Reyn daryosidan o'tib, Rim qo'mondoni Aetius qo'shini bilan
uchrashdi. Tarixga kirgan Kataloniya dalalarida jang bo'lib o'tdi. Bu ikki yirik
qo'shinning uchrashuvi edi, Hunlar chekinishdi. Bir yil o'tgach, Attila Italiyaga
bostirib kirdi va Rimga yaqinlashdi. Papa Leo I rahbarga sovg'a berdi va u qaytib
ketdi. Bir yil o'tgach, Attila o'zining to'yida vafot etdi.
Kataloniya dalalari jangidan to'rt yil o'tib, Rim yana vahshiylar - vandallar
tomonidan bosib olindi. 455 yilda Vandallar Tiber bo'ylab Rimga suzib ketishdi,
shahar aholisi uni himoya qilishga tayyor emas edi. Papa yana muzokaralar olib
bordi va Vandal rahbari Geyserik Rim sovg'alarini qabul qildi va Rimni atigi o'n
55

to'rt kun davomida talon-taroj qildi. Shu bilan birga, barcha aholi tirik qoldi,
cherkovlar va ibodatxonalar yoqilmadi.
G'arbiy Rim imperiyasining butunlay yo'q bo'lib ketganini kam odam
payqadi. Bu tez orada sodir bo'lishi hamma uchun uzoq vaqtdan beri ma'lum edi,
shuning uchun bu ko'p dahshatga olib kelmadi. 475 yilda Rimda imperator
"Avgust" laqabli Romul Avgust edi, chunki u katta siyosiy rol o'ynamagan. 476-
yilda davlat to ntarishi bo ldi. U vahshiy Odoacer tomonidan tartibga solingan,ʻ ʻ
ammo u imperator bo'lishni xohlamadi va Senatni G'arbiy Rim imperiyasi
imperatori kerak emasligini e'lon qilishga majbur qildi. Faqat sharqiy qismida
bo'lsin, u erga diadem va binafsha libos yuborilgan. Bu buyuk davlatning oxiri edi.
Uning faqat sharqiy qismi qolgan, keyinchalik u Vizantiya deb atalgan.
Bundan 1620 yil muqaddam, 395-yil 17-yanvarda Rim imperiyasi Sharqiy
va G arbga bo lingan. Rim imperiyasi davri tugadi. Shu kuni birlashgan Rim
ʻ ʻ
imperiyasining oxirgi imperatori Buyuk Feodosiy I vafot etdi. O'limidan oldin
imperator Teodosiy o'z o'g'illari o'rtasida Rim imperiyasini tinch yo'l bilan
taqsimladi. Katta o'g'li Arkadiy imperiyaning Sharqiy qismini poytaxti
Konstantinopolda nazorat qildi, u zamonaviy tarixshunoslikda Vizantiya nomi
bilan tanilgan. Kichik Gonorius Rim imperiyasining g'arbiy qismini oldi. Teodosiy
yosh imperator Gonoriusni ishonchli qo'mondon Flaviy Stilichoning vasiyligiga
topshirdi va uni jiyani Serenaga uylandi. Stilicho amalda G'arbiy Rim
imperiyasining hukmdoriga aylandi.
Bo'limga boradigan yo'lda. III-IV asrlarda. Rim imperiyasi chuqur
tanazzulga yuz tutdi. Harbiy-siyosiy elita tanazzulga yuz tutdi va gedonizm
botqog'iga botib ketdi. Imperiya o'zaro munosabatlar, fuqarolar urushlari va
"varvarlar" bosqinlari bilan larzaga keldi. Rimga oltin, o'lja va qullar oqimini
ta'minlagan tashqi ekspansiya davri tugadi. Boshqa xalqlarni parazit qilishning iloji
yo'q edi. Markaziy va Sharqiy Yevropada zamonaviy nemislar va slavyanlarning
ajdodlari rimliklarga qarshi kurashgan. Qora dengiz dashtlari egalari - skiflar va
sarmatlar, zirh kiygan otliqlarning bosqinlari Rimni harbiy mag'lubiyat yoqasiga
56

olib keldi. Ko'pgina shaharlar xarobaga aylandi. Yaqin Sharqda rimliklar Fors
tomonidan to'xtatildi.
Aholi ham tanazzulga yuz tutdi. Harbiy xizmat Rim jamiyatining asosi
bo'lishni to'xtatdi. Rimliklar jangchi xalq bo'lishni to'xtatdilar.
"Mahalliy" rimliklar hatto o'zlarini ko'paytirishni xohlamadilar. Imperiya
demografik inqirozga uchradi. Shu jihatdan hozirgi Yevropa sivilizatsiyasi qulagan
Rim imperiyasiga o‘xshaydi. Harbiy qudratni saqlab qolish uchun harbiy ishlarni
“varvarlar”ga topshirish kerak edi. Ko'pgina ehtirosli "varvarlar" oxir-oqibat taniqli
obro'li shaxslar, generallar va hatto imperatorlarga aylanishdi. Butun qabilalar
chegara viloyatlariga joylashdilar va ularning rahbarlari Rimni himoya qilishga
qasamyod qildilar. Natijada, ba'zi Rim "varvarlari" boshqa "varvarlar" bilan
kurashdilar. Kuchli va chidamli qabilalar tanazzulga uchragan rimliklarning
"ekologik joyini" egallagan payt yaqinlashib qoldi.
Harbiy va ijtimoiy-siyosiy inqiroz madaniyat va dindagi kelishmovchilikni
to'ldirdi. Qadimgi butparast kultlar asta-sekin o'z o'rnini yosh nasroniylikka
bo'shatib berdi.
Xristianlikning o'zi o'sha paytda ham birlashmagan va bir qancha
urushayotgan oqimlarga bo'lingan.
Imperator hokimiyati xalqning va xalq ishongan xudo(lar)ning yordamiga
muhtoj edi. Imperatorlar Sharqda mashhur bo'lgan Mitra (Quyosh), Yupiter va
Masihni tanladilar. Oxir-oqibat ular Masihni tanladilar. Afsonaga ko'ra, taxt uchun
kurash paytida Diokletianning vorisi Konstantin (306 - 337) nur bilan o'ralgan
xochni va "Bu g'alaba bilan" yozuvini ko'rgan. Imperator xochni o'z legionlarining
bayroqlariga qo'yishni buyurdi va g'alaba qozondi. Shu paytdan boshlab imperator
hukumati nasroniylarga homiylik qila boshladi.
4-asrning boshlarida Buyuk Konstantin xristianlikni tan oldi va ular uni
ta'qib qilishni to'xtatdilar. Konstantin, shuningdek, 325 yilda Nikeyada birinchi
cherkov kengashini chaqirdi, unda ular "E'tiqod" ni tasdiqladilar - bu dinni
birlashtirgan nasroniylik asoslari bayoni. Xuddi shu asrning oxirida imperator
57

Feodosiy nasroniylikning Nicene tarmog'ini hukmron, davlat dini deb tan oldi.
Endi xristianlik o'z raqiblarini, shu jumladan "bid'atchi" nasroniy shoxlarini ta'qib
qilardi. Quvg in qilingan ta limotdan kelib chiqqan xristianlik davlat mafkurasiga,ʻ ʼ
xristian-yunon madaniyatiga aylantirildi . Imperiyaning yangi poytaxti
Konstantinopol yangi mafkuraning markaziga aylandi.
Aytish kerakki, nasroniylikning g'alabasi Rim imperiyasining sharqiy
qismini saqlab qoldi. Xristianlik jamiyatni harakatga keltirdi, axloqiy tamoyillarni
mustahkamladi. Davlat jamiyatni boshqarish uchun cherkovdan foydalangan.
Jamoat birlik, birodarlik va mehr-oqibat ramziga aylandi. U nafaqat tasalli berdi,
balki kambag'allarga ovqat ham berdi. Imperatorlar cherkovni eng boy yer egasiga
aylantirdilar, unga katta mablag'lar, ko'plab uylar va er uchastkalari berdilar.
Ushbu mablag'lar bilan kasalxonalar va sargardonlarni qabul qilish uchun uylar
yaratildi, har qanday tilanchi cherkovda ovqat uchun bir plastinka yoki tanga olishi
mumkin edi. Jamoat ijtimoiy ta'minot tizimining rolini o'z zimmasiga oldi.
Imperiyaning bo'linishi. Hatto Diokletian (hukmronlik qilgan 284–305)
tetrarxiya tizimini (yunoncha “to rtlik hukmronligi, tetrarxiya”dan) kiritgan.
ʻ
Imperiyadagi hokimiyat kichik hukmdorlar - Qaysarlarga ega bo'lgan ikki Avgusti
o'rtasida bo'lingan. Diokletian Avgustining 20 yillik hukmronligidan so'ng iste'foga
chiqishini va uning o'rniga Sezarning o'rnini yangi Sezarlar egallashini xohladi.
Biroq, tizim beqaror edi va imperator taxtiga da'vogarlar o'rtasida o'zaro urushga
olib keldi. Konstantin urushda g'alaba qozondi. Konstantin davrida davlat
hokimiyati tiklandi va qarama-qarshiliklar vaqtincha yumshatildi. Ammo uning
o'g'illari allaqachon yangi o'zaro urushni boshlashgan. Natijada ikki aka-uka vafot
etdi va 361 yilgacha hukmronlik qilgan Konstantiy g'alaba qozondi. Konstansiy
arianizm tarafdori edi. Arianlar Masih Ota Xudo bilan teng emasligiga
ishonishgan. Nikoniylar ta'qib qilindi.
Konstantiyaning o'rniga Julian (Murtad Julian) keldi. U Buyuk
Konstantinning ukasi Yuliy Konstansiyning o'g'li va marhum imperatorning
amakivachchasi edi. Konstansiy taxtga vorislik muammosini hal qilib, Yulian
58

Tsezar deb e'lon qildi va uning singlisi Xelenga uylandi. Julian Gaulda nemislarga
muvaffaqiyatli qarshilik ko'rsatdi va qo'shinlar tomonidan sevildi. 360 yilda
Konstansiy Fors yurishiga tayyorgarlik ko'rdi va Juliandan Sharqqa eng yaxshi
legionlarni yuborishni talab qildi. Qo'shinlar rad etishdi va isyon ko'tarishdi.
Forslar bilan urush bilan band bo'lgan imperator uni bostira olmadi. Julian Alp
tog'lari, Illiriya, Pannoniya va Italiyadagi dovonlarni egallagan. Yangi katta o'zaro
urush yaqinlashib qoldi. Konstansiyning kutilmagan o'limi imperiyani urushdan
qutqardi. Julian Konstantinopolga Konstansiyning bevosita va qonuniy merosxo'ri
sifatida kirdi.
Bu faylasuf imperator edi. Julian diniy bag'rikenglikni e'lon qildi va
butparastlikni tiklashni rejalashtirdi. Shu bilan birga, u butparastlikni falsafa
(neoplatonizm) va nasroniylikning ba'zi xususiyatlarini (ierarxiya, taqvodorlik,
xayriya va boshqalar) olish asosida yangilamoqchi edi. Biroq, u uzoq vaqt
hukmronlik qilmadi, shuning uchun islohotlar yakunlanmadi. 363 yilda Julian Fors
yurishi paytida g'alati sharoitda vafot etdi.
Taxtni sud qo'riqchisining sobiq qo'mondoni Jovian egalladi. Uni askarlar
Avgust etib sayladilar. Ammo u ham uzoq vaqt hukmronlik qilmadi va hech
qachon to'liq aniqlanmagan sharoitlarda 364 yilda vafot etdi. Valentinian imperator
bo'ldi (364-375). Armiya talabiga binoan u akasi Valensni Avgust va imperator
sifatida tasdiqladi (364 - 378). Sharqda Valens hukmronlik qilgan. Valentinian
imperiyaning g arbiy qismini saqlab qoldi va uning o rniga uning o g li Gratianʻ ʻ ʻ ʻ
(375-383) o tdi. Shu bilan birga, qo'shinlar Valentinian II (375-392), Gratianning
ʻ
to'rt yoshli o'gay ukasi Avgustni e'lon qildi. 378 yilda Adrianopol jangida halok
bo'lgan Valensning o'limidan so'ng, Gratian bu lavozimga Avgust Teodosiyni
tayinladi, unga imperiyaning sharqiy qismini nazorat qilish topshirildi.
Teodosius Gotlarning yurishini to'xtatib, ularni Dunayga qaytarishga
muvaffaq bo'ldi. Gotlar bilan chegaralarni himoya qilish haqidagi kelishuv
tiklandi. "Varvarlar" Rim imperiyasining federatsiyalari sifatida Quyi Moeziya va
Frakiya (hozirgi Bolgariya)da joylashdilar. Feodosiy o'zini yaxshi qo'mondon
59

ekanligini isbotladi va arablarni mag'lub etdi. Bir qator arab qabilalari Suriyada
federatsiya sifatida joylashdilar. Ular davlat chegaralarini qo'riqlay boshladilar. Biz
forslar bilan yaxshi munosabatda bo'lishga muvaffaq bo'ldik . Bu davrda Fors
davlatida hokimiyat uchun kurash bo lib, Feodosiy tez o zgarib borayotgan forsʻ ʻ
hukmdorlari bilan yaxshi munosabatda bo lishga muvaffaq bo ldi.
ʻ ʻ
Ikki buyuk davlat o'rtasida "nizo bo'lgan" Armanistonga nisbatan ta'sir
doiralarini taqsimlash to'g'risida bitim tuzildi.
Bu vaqtda Rim imperiyasining g'arbiy qismida yana bir g'alayon boshlandi.
Britaniyadagi qo'mondon Magnus Maksimus askarlar tomonidan imperator deb
e'lon qilindi. Nemis armiyasining bir qismi ham uning tomoniga o'tdi. Ko'p o'tmay,
Gratian qolgan qo'shinlar tomonidan xiyonat qildi va u o'ldirildi. Maximus va
Gratianning o'gay ukasi imperator Valentinian hokimiyatni bo'lishdi. 387 yilda
Maksim yagona imperator bo'lishga qaror qildi va Italiyaga qo'shin yubordi.
Valentinian Teodosiydan himoya qilishni so'radi. Ularning ittifoqi Teodosiyning
Valentinianning singlisi Gallaga uylanishi bilan mustahkamlandi. Imperiyaning
g'arbiy va sharqiy qismlari o'rtasida yangi urush boshlandi. 388 yilda Teodosius va
Valentinianning birlashgan armiyasi Maksim qo'shinini mag'lub etdi. Maksim
vafot etdi.
Tez orada g'arbda yangi davlat to'ntarishi sodir bo'ldi. Imperator Valentinian
va uning bosh qo'mondoni Arbogast janjallashdi. Valentinian o'ldirilgan. Arbogast
o'zining himoyachisi Yevgeniyni taxtga ko'tardi. Teodosiy to'ntarishning
qonuniyligini tan olishdan bosh tortdi va yangi urush boshlandi. 394-yil 6-
sentabrda Sharqiy Alp tog lari etaklarida Frigid daryosi bo yida bo lib o tgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
jangda Arbogast qo shini mag lubiyatga uchradi. Evgeniy o'ldirildi, Arbogast o'z
ʻ ʻ
joniga qasd qildi.
Shunday qilib, Feodosiy bir necha oy davomida birlashgan Rim
imperiyasining amalda hukmdori bo'ldi. Biroq, imperiya uzoq vaqt birlashgan
holda qolmadi. 395 yil 17 yanvarda Buyuk Feodosiy vafot etdi. O'limidan oldin u
60

Rim imperiyasini bo'lib tashladi. U o'g'li Gonoriusni Rimga joylashtirdi va Arkadiy
uning yo'qligida Konstantinopolda hukmronlik qildi.
Shundan keyin imperiyaning ikki qismi boshqa hech qachon yagona
rahbarlik ostida birlashmadi. Rim tezda tanazzulga yaqinlashdi. 401 yilda Gotlar
yana ko'tarildi. Ular Alarikni harbiy boshliq qilib sayladilar va Rimga yurishdi.
Rim qo'mondoni va Honorius Stilichoning qo'riqchisi, u ham Rim armiyasida
xizmat qilgan "varvar" edi va uning qo'shini asosan xuddi shu "varvarlardan"
iborat edi, Rimni himoya qilish uchun nemis armiyasining legionlarini chaqirdi. .
Gotlarning birinchi hujumi qaytarildi. Ammo shimolda nemislar Rim
qo'shinlarining ketishidan foydalanib, Galliyaga bostirib kirishdi. Butun Galliya
yonib ketdi. 405 yilda Stilicho Radagais (Radagast) "varvar" armiyasining
bosqinini qaytardi. Biroq, Stilicho Alarik bilan do'stlikda, saroy to'ntarishiga
urinishda ayblangan va o'ldirilgan. 410-yilda Alarikning gotlar Rimni egallab
olishdi. "Abadiy shahar" birinchi marta 800 yil ichida (miloddan avvalgi 4-asrda
Gallar hujumidan keyin) dushmanlar tomonidan egallab olingan.
Xunlarning bosqinchiligi Rim imperiyasining o'lim haqidagi farmonini
imzoladi. Xunlardan uzoqlashgan qabilalar Galliya bo'ylab uzluksiz oqim bilan
o'tishdi. Vandal-Vendal qabilasi hatto uni Shimoliy Afrikaga olib keldi va u erda
o'z davlatiga asos soldi. "Oxirgi Rim" Flaviy Aetius 451 yilda Katalaun
dalalaridagi jangda Atilla qo'shinlarini to'xtata oldi. Biroq, eng yaxshi diplomat va
qo'mondon, Rimning qutqaruvchisi 454 yilda imperator Valentinianning buyrug'i
bilan o'ldirilgan. 455 yilda vandallar Rimga bostirib kirishdi. Shahar dahshatli
vayronagarchilikka uchradi. Ular ketganidan so'ng, Italiya imperatorlarni taxtga
o'tirgan va ag'dargan yollanma rahbarlar tomonidan boshqarilgan. Qolgan
viloyatlarda "varvarlar" o'zlarining davlat tuzilmalarini yaratdilar. Imperiyaning
sharqiy qismini o'z imperatorlari boshqargan, ular Rim taqdiridan unchalik
tashvishlanmayotgan edi. "Abadiy shahar" uzoq vaqt davomida o'z shon-shuhratini
yo'qotdi.
61

Rim nihoyat 476 yilda quladi, qo'mondon Odoacer Romul Avgustni
hokimiyatdan chetlatib, o'zini Italiya qiroli deb e'lon qildi. Rim imperiyasining
sharqiy qismi (Rim imperiyasi) deyarli ming yil davom etdi va 1453 yilda yangi
"varvarlar" - Usmonlilar hujumi ostida quladi.
2.4. Rim imperiyasining qulash muammosi
Knyazlik davridayoq Rimda quldorlik tizimi tanazzulga yuz tutdi, 2-3-
asrlarda esa. uning inqirozi avj olmoqda. Hukmron sinfning bir-biriga qarama-
qarshi bo'lgan guruhlari o'rtasida hokimiyat uchun kurash keskin kuchayib
bormoqda.
Knyaz Rimliklar orasida fuqarolik ruhini bostirdi, respublika an'analari endi
uzoq o'tmishda qoldi, respublika institutlarining so'nggi tayanchi - Senat nihoyat
knyazlarga bo'ysundi. 3-asr oxiridan boshlab. Imperiya tarixida yangi bosqich -
Dominantlik boshlanadi, bu davrda Rim imperatorning mutlaq hokimiyatiga ega
bo'lgan monarxiya davlatiga aylandi. Ammo Rim hech qachon haqiqiy monarxiya
hokimiyatini o'rganmagan. Hukmronlik davrida shahzodalar favqulodda
vaziyatlarda favqulodda magistratura bo'lib qolmoqda.
Dominantlik ham diarxiyani yo'q qilish shaklidir. Severanlar
hukmronligidan keyin davlatni to'liq qayta tashkil etish zarurati aniqlandi va bu
qayta tashkil etish Diokletian tomonidan amalga oshirildi va keyin Konstantin
tomonidan xuddi shu ruhda yakunlandi.
Diokletian va Konstantinning islohotlari asosida ikkita tamoyil yotadi.
Birinchisi, imperatorning mutlaq monarx, ya'ni dominus sifatida yakuniy tan
olinishi, bu qonundan yuqori degan ma'noni anglatadi. Bu monarxiyaga sulolaviy
xarakter xos emas, demak, taxtga vorislik masalasi doimo ochiq. Ikkinchisi,
imperiyaning ikkiga bo'linishi: Sharqiy va G'arbiy. Ammo hozircha bu bo'linish
imperiyaning butunlay alohida va mustaqil ikkita davlatga: Oriens va Occidensga
parchalanishini anglatmaydi.
62

Diokletianning islohot davri bir qator islohotlar bilan ajralib turadi.
Yangi ma'muriy bo'linish amalga oshirildi. Butun imperiya 12 yeparxiyaga
bo'lingan, ularning chegaralari har doim ham sobiq viloyatlar chegaralariga to'g'ri
kelmasdi.
Yeparxiyalar o z navbatida viloyatlarga bo lingan. Italiya endi rasmanʻ ʻ
o'zining imtiyozli mavqeini yo'qotdi: u nafaqat Italiya, balki boshqa mintaqalarni
ham o'z ichiga olgan ikkita yeparxiyaga bo'lingan.
Hukmron tuzum harbiy diktaturani yakuniy o'rnatish yo'lidagi so'nggi qadam
edi. Ekspluatatsiya qilingan sinflarning qarshiligini bostirish va oldinga siljib
kelayotgan “varvarlar”ni daf qilish Rim davlatini nafaqat siyosiy qayta tashkil
etishni, balki uni iqtisodiy va harbiy jihatdan mustahkamlashni ham talab qildi.
Harbiy islohot. Diokletianning e'tibori birinchi navbatda imperiyaning
harbiy qudratini oshirishga qaratilgan edi. Avgustlar va Qaysarlar o'rtasidagi
hokimiyatni taqsimlashdan tashqari, imperiya chegaralarini "varvarlar" dan himoya
qila oladigan va shu bilan birga imperatorning haqiqiy tayanchi bo'la oladigan
kuchli armiya yaratish kerak edi. kuch.
Diokletian qo'shinlari bo'linishining yangi tamoyillari bilan bir qatorda,
armiya tarkibi sezilarli darajada oshirildi. Diokletian yirik yer egalarini davlatga
o'z mulklaridagi qullar va kolonlar soniga qarab ma'lum miqdordagi yollanganlarni
topshirishga majbur qildi. Rim hududida joylashgan asirga olingan "varvarlar" ham
armiyada xizmat qilishlari shart edi. Nihoyat, Rim imperiyasi hukmronligi ostida
bo'lgan "varvarlar" otryadlari maxsus mukofot uchun harbiy xizmatga qabul
qilindi.
Aholiga soliq solishning yangi tizimi joriy etildi. Diokletian tizimida
to'g'ridan-to'g'ri soliqlar va birinchi navbatda, yer solig'i katta ahamiyatga ega
bo'ldi.
Diokletianning soliq islohoti davlatga armiya, saroy, poytaxt va
imperatorning qarorgohini saqlash uchun zarur bo'lgan ma'lum miqdordagi
63

mahsulotlarni kafolatladi. Davlat iqtisodi shunday qurilganki, u pul qiymatining,
bozor bahosining o'zgarishiga, mahsulot taklifiga bog'liq bo'lmasdi.
Moliyaviy islohot. Albatta, pul iqtisodiyoti ham muhim rol o'ynadi, ammo
uni yaxshilash kerak edi. Ushbu maqsadlar uchun Diokletian pul islohotini
o'tkazdi, unda rasman Rim funtining 1/60 qismini tashkil etadigan to'liq oltin tanga
yaratildi; bundan tashqari kumush va bronza tangalar chiqarildi. Ushbu islohot
unchalik muvaffaqiyatli bo'lmadi, chunki tanganing haqiqiy qiymati uning nominal
qiymatiga mos kelmadi, metallning qiymati va qiymati o'rtasidagi bog'liqlik
o'zboshimchalik bilan aniqlandi va tanga muomalasi tizimi hisobga olinmadi.
hisob. Natijada, to'liq tanga muomaladan g'oyib bo'ldi va barlarga aylandi, tovarlar
narxi nafaqat tushmadi, balki o'sishda davom etdi.
Narxlar bo'yicha qaror. Turmushning oshib borayotgan yuqori narxiga qarshi
kurashish uchun 301-yilda turli xil tovarlar uchun maksimal narxlarni, shuningdek,
ish haqining maksimal stavkalarini belgilovchi farmon chiqarildi; bu farmonni
umidsizlik qadamidan boshqa narsa deb atash mumkin emas.
Diokletian tomonidan amalga oshirilgan sud islohoti sud tizimida tub
o'zgarishlarni amalga oshirdi. Doimiy komissiyalardan jinoiy ishlarning tahlili
avval Senatga, keyin esa imperator va uning amaldorlariga o‘tgan. Rimning chekka
hududlarida jinoiy yurisdiksiya shaharning perfecta, Italiyada - perfecta praetorius,
provinsiyalarda esa - viloyatlarni boshqaruvchi gubernatorlar tasarrufida edi.
Diokletianning provinsiyalardagi islohotlaridan keyin jinoyat ishlari rektorlar
tomonidan olib borildi.
Favqulodda jarayonning tarqalishi bilan bog'liq fuqarolik ishlarini tahlil
qilish imperator amaldorlariga topshirildi. Diokletian islohoti rasmiy jarayonni
favqulodda bilan almashtirish jarayonini yakunladi. Vasiylik, aliment,
fideikommissa va boshqalar bo'yicha fuqarolik ishlarini ko'rish uchun yangi
magistratlar ham paydo bo'ldi.
An'anaviy Rim diniga munosabat. Diokletian tomonidan asos solingan
siyosiy tizimda diniy masalaga katta e'tibor berilgan. Diokletian, Avgust singari,
64

qadimgi Rim dinini tiklovchi sifatida harakat qilgan, lekin ayni paytda, xuddi
sharqiy monarxiyalarda bo'lgani kabi, imperator hokimiyatining ilohiy kelib
chiqishi ta'kidlangan.
Konstantinning islohotlari. Agar diniy siyosat sohasida Konstantin
Diokletiandan farqli yo'lni tutgan bo'lsa, ijtimoiy-siyosiy sohada u islohotlar
tizimini ishlab chiqdi, uning asoslari Diokletian tomonidan qo'yilgan.
Fuqarolik hokimiyatini harbiy hokimiyatdan ajratish. Konstantin Diokletian
tomonidan kiritilgan imperiyaning ma'muriy bo'linishini (eparxiya va viloyatlarga)
saqlab qolgan holda, yeparxiyalar ustidan to'rtta prefekturani joylashtirdi: Sharq,
Illiriya, Italiya va Galliya. Prefekturalarni pretorian mukammallari boshqargan,
ularga yeparxiya vikarlari bo'ysungan va ularning ostida provinsiya praezidlari
joylashgan.
Konstantin davrida fuqarolik hokimiyati nihoyat harbiy hokimiyatdan
ajratildi. Uning davrida armiya islohoti ham yakunlandi: qo'shinlarni chegara
bo'linmalariga va mobil armiyaga bo'lish. Diokletian davrida soni qisqargan
pretorian gvardiyasi o'rniga maxsus saroy bo'linmalari paydo bo'ldi. Kursiallarning
qulligi. Moliyaviy siyosatning izchil amalga oshirilishi tabaqalarning qullikka
aylanishiga olib keldi. 316 va 325-sonli qarorlar Shahar aholisining yuqori tabaqasi
- kuriallarga o'zlari tug'ilgan shaharni tark etish taqiqlangan. Shahar kengashining
qarorlari ham, imperatorning buyruqlari ham ularni munitsipal vazifalardan ozod
qila olmadi. Hech bir harbiy yoki fuqarolik pozitsiyasi ularni bundan qutqara
olmadi. Kuriallarning vazifalari meros burchlariga aylandi.
Yo'g'on ichak va hunarmandlarni qul qilish. 332 yilgi imperator
konstitutsiyasi yo'g'on nuqtalarni bir mulkdan boshqasiga o'tkazishni taqiqladi;
boshqa birovning ustuni bilan topilgan egasi uni eski egasiga qaytarishi kerak edi,
bundan tashqari, u ustun bo'yicha soliqlarni to'lashi kerak edi. Hunarmandlarni o'z
kollejlariga tayinlash Konstantin davrida davom etdi. Shunday qilib, 317-yilda
“zarbxona ustalari abadiy o‘z davlatlarida qolsinlar va har qanday lavozim bilan
bog‘liq imtiyozlar ularni bu holatdan ozod etmaydi” degan farmon chiqarildi.
65

Yangi poytaxtning poydevori. Hatto Diokletian davrida ham Rim shahri
o'zining avvalgi ahamiyatini yo'qotdi. Konstantin (330 yilda) Vizantiya yunon
mustamlakasi o'rnida yangi poytaxt qurdi. Yangi poytaxt asoschisi -
Konstantinopol nomini oldi.
Dinga munosabat. Konstantin davrida muhim tarixiy voqea sodir bo'ldi:
nasroniylik va xristian cherkovining davlat butparast dini bilan teng huquqli deb
tan olinishi (Milan farmoni 313).
Mutlaq monarxiyaning o'rnatilishi, eng avvalo, Senatning qulashiga olib
keldi. Senatning qulashi bilan bir vaqtda, eski respublika magistratlarining ham
yana pasayishi kuzatilmoqda. Barcha faol davlat boshqaruvi imperator amaldorlari
qo‘lida bo‘lib, ularning tizimi murakkab byurokratik mexanizmga aylanib boradi
va yanada aniqroq tartibga solinadi.
Sud, fuqarolik va harbiy lavozimlarga keskin bo'linish mavjud; har bir
filialda ma'lum bir ierarxik narvon shakllanadi.
Imperator timsolida davlat kengashi mavjud bo'lib, u hozir konstorium
principis deb ataladi. Imperatorning taklifiga binoan u qonunchilik va
boshqaruvning barcha turdagi masalalarini muhokama qiladi; barcha sud ishlari
ham unda ko'rib chiqiladi.
Mahalliy hokimiyatga kelsak, bu davrda butun hudud yangi ma'muriy
bo'linishga duchor bo'ldi. Imperiyaning har bir yarmi ikkita prefekturaga bo'lingan:
Sharqiy yarmi - Sharqiy (Frakiya, Kichik Osiyo va Misr) va Illiriya (Bolqon yarim
oroli) prefekturalariga, G'arbiy yarmi - kursiv (Italiya va Afrika) va Galli (Gol)
prefekturalariga bo'lingan. va Ispaniya) prefekturalari. Har bir prefekturaning
boshida, uning umumiy boshlig'i shaklida, praefectus praetorio joylashgan. Har bir
prefektura yeparxiyalarga bo lingan, ularga vikariylar boshchilik qiladi va nihoyat,ʻ
yeparxiyalar viloyatlarga bo lingan bo lib, ularni rektorlar boshqaradi. Viloyatlar
ʻ ʻ
bu ma muriy bo linishning asosiy yacheykalari bo lib, shuning uchun viloyatlar
ʼ ʻ ʻ
hukmdorlari birinchi ma muriy va sud hokimiyatiga aylanadilar. Viloyatlar o'z
ʼ
navbatida kichikroq birliklar - jamoalar yoki shaharlardan iborat. Bu jamoalar
66

kuchli hukumat nazorati ostida bo'lishiga qaramay, o'zlarining ichki ishlarida
ma'lum bir mustaqillikka ega. Mahalliy, jamoaning o'zini o'zi boshqarish organlari
endi mahalliy senat va saylangan munitsipal magistratlardir.
Nihoyat, Konstantin davridan boshlab, cherkov tashkiloti muhim ijtimoiy
ahamiyatga ega bo'ldi. Cherkov boshqaruv organlari jamoalar tomonidan
saylangan yepiskoplar tomonidan ifodalanadi; Ularning qo'lida cherkov
boshqaruvi, cherkov mulkini boshqarish, shuningdek, din va cherkov masalalarida
suruv ustidan ma'lum bir yurisdiksiya vakolatlari to'plangan.
Qanchalik uzoq bo'lsa, cherkovning ta'siri shunchalik kuchayadi va
huquqning turli sohalarida o'z aksini topadi.
G'arbiy Rim imperiyasining qulashi global voqea edi. Aslida Rim imperiyasi
antik davrda tsivilizatsiyaning tayanchi bo'lgan. Hududiga ko ra imperiya tarkibigaʻ
G arbda Pireney yarim oroli va Gibraltar bo g ozidan Sharqda Kichik Osiyoning
ʻ ʻ ʻ
sharqiy qismigacha bo lgan erlar kirgan. Geografiyaga aniqlik kiritganimiz bejiz
ʻ
emas edi. Axir, agar siz tarixda mahoratli bo'lsangiz, darhol Vizantiya (Sharqiy
Rim imperiyasini o'qing) faqat 1453 yilda quladi, deb aytasiz.
G'arbiy Rim imperiyasining qulashi sabablari. Milodiy III asrga kelib Rim
imperiyasi uzoq davom etgan siyosiy inqiroz davriga kirdi. Imperatorning
viloyatlari va mustamlakalaridagi har bir noibi o'zi imperator bo'lishni xohlardi va
ba'zan imperator bo'ldi. Siz va men bilamizki, iqtisod siyosatga ergashadi. Aslida,
shuning uchun iqtisodiy inqiroz keladi.
vahshiylar o'ynaydi . "Varvarlar" so'zining o'zi lotincha barbardan kelib
chiqqan. Bu so'z qadimgi yunonlar va rimliklar chet elliklarning nutqini
tushunmaganligi sababli paydo bo'lgan va ular "Bar-Bar" yoki "Bar-Bar"
deyishayotganga o'xshaydi. Xo'sh, bugungi kunda inglizlarning nutqi ular bo'tqa,
o'zlarining jo'xori uni va boshqalarni iste'mol qilishiga o'xshaydi. Varvarlar gotlar,
vestgotlar, alemannilar, franklar va boshqa qadimgi german qabilalari kabi go'zal
erkaklar tomonidan ifodalangan. IV asr oxiriga kelib nemislar turkiy xalqlar
tomonidan chetga surila boshlandi, ularning eng kuchlisi hunlar edi.
67

G'arbiy Rim imperiyasining qulashi sabablari orasida markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi ham bor. Va u imperiyaning katta hududi, o'z erlarida
turli xil turmush tarzi va boshqalar tufayli zaiflashdi.
Voqealarning borishi. Ikki imperator Rim imperiyasining qulashini
to'xtatishga harakat qildi. Birinchisi imperator Diokletian (274 - 305) edi. U buyuk
islohotlarni amalga oshirgan bo'lsa-da, imperiyaning o'ziga ikkita bomba qo'ydi.
Birinchisi: u vahshiylarni imperator harbiy xizmatiga faol jalb qila boshladi.
Buning oqibati armiyaning vahshiyligi edi. Ikkinchidan: vahshiylar bilan "bezovta
qilmaslik" uchun ularning ba'zilari imperiya federatsiyasiga aylandi. Go‘yo ular
ichiga quyayotgandek edi.
Imperiyaning tanazzulga uchrashi davridagi ikkinchi muhim imperator
Buyuk Konstantin (306 - 337) edi. U Diokletian siyosatini davom ettirdi. Natijada,
410 yilda gotlar Abadiy shahar - RIMni egallab olishdi. 455 yilda Rim yana
vandallar tomonidan talon-taroj qilindi.
476 yilda vahshiy, Rim armiyasining german qo'mondoni Odoacer oxirgi
imperator Romulusni o'ldirdi. Omad (yoki naqsh) bilan Rim imperiyasi Romulus
(va Remus) - Romulus bilan boshlandi va tugadi. Shunday qilib, 476 yil G'arbiy
Rim imperiyasining qulagan yili.
G'arbiy Rim imperiyasining qulashi oqibatlari. Barcha ijtimoiy munosabatlar
vahshiyona edi. O'rta asrlarning oxirigacha Rimning axloqiy me'yorlari o'z o'rnini
vahshiylik g'oyalariga bo'shatib berdi.
Ko'plab madaniy yodgorliklar yo'qoldi.
Rim imperiyasi, ehtimol, buyuk davlatning yuksalishi va qulashining eng
yorqin namunasidir. Albatta, Rim bunday boy tarixiy yo'lni bosib o'tgan oxirgi
davlat bo'lmaydi, lekin u jahon tarixida birinchilardan biri bo'lishi shubhasiz.
68

Xulosa
Ilk tarixchilar annalchilar deb atalgan. Dastlabki yetuk tarixchi Poliyen
miloddan avvalgi II-asrda yashagan. Uning Yunoniston, Makedoniya, Kichik
Osiyo, Suriya, Karfagen va Rimning 40 kitobdan iborat tarixini yaratdi. Tit
Liviyning "Rim tarixi", Yuliy Sezarning Galliya urushlari, fuqarolar urushi
haqidagi kitoblari, Sallyustiy, Korneliy Nepot kabi sarkardalarning ko p sonliʻ
biografik asarlari ma lum. Imperiya davrida Korneliy Tatsit badiiy didaktik
ʼ
ruhdagi "Annallar" va "Tarix" (Avgustning vafotidan Domitsianning vafotigacha,
14 yildan 96 yilgacha bo lgan voqealar) nomli asarlarini yaratdi. II-asr boshlarida
ʻ
tarixiy biografik janr rivojlandi. Plutarx, imperator Adrianning kotibi bo lgan
ʻ
Svetoniylar atoqli kishilarning biografiyalarini yaratdilar. Yunon tarixchilaridan
Arian Rimdagi fuqarolar urushi tarixini, Dion Kassiy kadimgi davrlardan 229
yilgacha bo lgan Rim tarixini yaratdilar. Antik davrning so nggi yirik tarixchisi
ʻ ʻ
Ammian Marsellin (4-asr) imperator Yulian davri tarixiga oid asarlari bilan
mashhur. Imperiyaning so nggi davrida xristian tarixchiligi vujudga keldi. Rim
ʻ
davlatining adabiyoti haqidagi namunalari (miloddan avvalgi 5—4-asrlar)
saqlanmagan. Keyingi ma lumotlarga qaraganda u davrlarda she riyat (ibodat,
ʼ ʼ
nikoh qo shiqlari, marsiyalar) asosiy o rin egallagan. Miloddan avvalgi II-asr
ʻ ʻ
oxirlaridan Rim lirikasining ilk asarlari maydonga keldi. Shu davrlarda yaratilgan
asarlardan Plavt va Terentiy komediyalari to la saqlangan. Sitseron faoliyati Rim
ʻ
adabiyoti uslubining shakllanishida muhim rol o ynadi. Lukretsiy, Katull
ʻ
muhabbat va do stlik mavzularidagi she rlari bilan tanildilar. Imperiyaning ravnaqi
ʻ ʼ
va inqirozi davrida Rim madaniyati Yunon madaniyati bilan parallel, lekin
mustaqil rivojlandi. Bu davrda Ovidiy "Muhabbat ilmi", "Metamorfozalar" kabi
o lmas asarlari bilan Rim adabiyoti rivojiga salmokli hissa qo shdi. Adabiyot yangi
ʻ ʻ
uslublar bilan boyidi. IV-V-asrlarda xristian adabiyoti rivojlandi.Teatr san atining
ʼ
vujudga kelishi hosil bayramlari tantanalari bilan bog liq. Miloddan avvalgi
ʻ
taxminan 33 yillarda xalq hajviy tomoshalari vujudga kelgan. Bunday tomoshalar
— atellanalar ko pincha 4 doimiy personajdan iborat bo lib, dastlabki paytlarda
ʻ ʻ
niqob kiygan yoshlar, keyinchalik professional artistlar ijrosida namoyish qilingan.
69

Miloddan avvalgi 240-yillarda yunon originallari asosida ilk dramalar, keyinroq
yunon mualliflarining tragediya, komediyalari sahnalashtirilgan. Miloddan avvalgi
II-I-asr boshlarida quyi tabaqalarga mansub Rim fuqarolarining hayoti aks
ettirilgan tomoshalar ko rsatila boshladi. Ilk tosh teatr binosi miloddan avvalgi 55ʻ
—52 yillarda kuriddi. Artistlar ozod qilinganlar va qullardan iborat bo lib,
ʻ
truppalarga uyushgan. Erkaklar ayol rollarini ham bajarishgan. Respublikaning
so nggi asrida tragik aktyor Ezop va komik aktyor Rossiy shuhrat qozongan.
ʻ
Raqslar sahnalashtirildi, siyosiy voqealarga oid tomoshalar ham ko rsatila
ʻ
boshladi. Asta-sekin maishiy kichik kurinishlar murakkab syujetli spektakllarga
aylana bordi. Sirklarda tomoshalar, amfiteatrlarda gladiatorlarning janglari bilan
bir katorda ovchilarning hayvonlar bilan olishuvlari, ommaviy ov lavhalari, dengiz
janglari va boshqa ham ko rsatila boshladi. Imperiya davrida badiiy dramalar
ʻ
o rniga qon to kiladigan tomoshalarga ishtiyoq kuchaydi. Rim teatri, ayniqsa,
ʻ ʻ
dramaturgiyasi jahon teatri va dramaturgiyasi rivojiga katta hissa qo shdi. Ellinizm
ʻ
madaniyati ta sirida rivojlangan Rim musiqasida tantanavor galaba bilan bog liq-
ʼ ʻ
to y, ziyofat, diniymarosim qo shiqlari bo lgan. Imperiya davrida poytaxtga ko p
ʻ ʻ ʻ ʻ
mamlakatlardan ijrochilar (yunon, suriya va bobillik sozandalar, aleksandriyalik
ashulachi, andalusiyalik raqqosalar va h.k.) to plangan. Rimda puflama sozlardan
ʻ
tibiya buksina, tuba va boshqa, torli sozlardan kifara, arfa tipidagi psalterium
trigonon (uchburchak arfa), sambika, lira turlaridan barbitos, pektis, magadis, urma
sozlardan kimvol va boshqa, shuningdek, gidravlos bo lgan. Qadimgi Rim cholg u
ʻ ʻ
musiqasi rivojida teatr janri — pantomima muhim rol o ynagan. Sirk va teatr
ʻ
aktyorlari katta xor ansambllari, orkestrlar jo rligida chiqishgan. Harbiy
ʻ
legionlarning puflama sozlar orkestrlari bo lgan. Shoir, ashulachi va sozandalar
ʻ
musobaqalari o tkazilgan
ʻ .
O'rganilayotgan Rim davlatining qulash muammosi asosida quyidagi sabab
va shartlar yotadi.
1. Siyosiy separatizm bilan murakkablashgan ichki siyosiy beqarorlik.
2. Armiyaning tanazzulga uchrashi va uning tez vahshiylashuvi.
3. Iqtisodiy inqiroz.
70

4. Iqtisodiy makonning buzilishi va imperiyaning iqtisodiy izolyatsiyasi.
5. Imperiya mafkurasini yo'qotish.
6. Davlat elitasining ma'naviyatining pasayishi.
7. Fuqarolar nizosi
Rim imperiyasining qulashi deyarli muqarrar edi. G'arbiy imperiya uchun
asosiy xavf Alarik boshchiligidagi vestgotlar edi. G'arbiy imperiyaning umumiy
tanazzulga uchrashi uning harbiy tashkilotining parchalanishida namoyon bo'ldi. 4-
asr oxiriga kelib Diokletian va Konstantin tomonidan isloh qilingan armiya.
zaifligini va past jangovar samaradorligini oshkor qila boshladi. Vahshiy qabilalar
bunday qulay fursatdan foydalanib, rimliklarni qayta-qayta g'azablantirdilar.
409-yilda vandallar va alanlar Ispaniyaga bostirib kirib, ma'lum hududlarga
joylashdilar; 420-yilda vandallar va alanlar Pireney yarim orolining janubida
o rnashib oldilar va 429-yilda Afrika qirg oqlariga o tib, Afrikaning katta qisminiʻ ʻ ʻ
egalladilar. Ba'zi hollarda Rim qo'mondonlari "varvarlar" ustidan g'alaba
qozonishga muvaffaq bo'lishdi, ammo bu g'alabalar imperiyaning tashqi holatini
o'zgartira olmadi.
Imperiyaning g'arbiy qismida imperator taxti uchun kurash to'xtamadi,
garchi imperatorlar emas, balki Rim xizmatida bo'lgan "varvar" rahbarlar
muhimroq edi. 455 yilda Rim vandallar tomonidan ishdan bo'shatildi, ular ko'p
o'ljalarni olib ketishdi va ko'plab mahbuslarni olib ketishdi. 475-yilda Rim patrisi
Orest o z o g li Romul Avgustulu taxtga o tqazib, uning nomidan davlatni
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqaradi. Ammo Odoacer boshchiligidagi "varvar" yollanma askarlari unga
qarshi isyon ko'tarishdi. 476 yilda Orest o'ldirildi, Romulus Avgustulus
hokimiyatdan mahrum qilindi va Odoacer Konstantinopolga imperatorlik qadr-
qimmatining belgilarini yubordi. Bu voqea G arbiy Rim imperiyasining tugashi,
ʻ
jahon tarixida antik davrning oxiri hisoblanadi.
Rim davlatining, Rim demokratiyasining rivojlanish tarixi zamonaviy
davlatlar uchun vizual huquq manbai bo'lib xizmat qiladi. Zero, aynan Rimning
siyosiy tizimini demokratlashtirish uni ko‘plab olimlarning e’tiborini o‘ziga
71

tortgan va hozir ham o‘ziga tortadigan davlatga aylantiradi. Bu ishda bu masalada
ham mumtoz, ham individual nuqtai nazarga ega bo‘lgan ko‘plab olimlarning fikr-
mulohazalari asosida material imkon qadar tuzilgan va yoritilgan. Yuqorida
aytilganlarning barchasiga asoslanib, biz xulosa chiqarishimiz mumkin.
O'tkir siyosiy inqirozdan chiqish zarurati va eski davlat shaklining yangi
tarixiy sharoitlarga mos kelmasligi Rimda polis-respublika tuzumining qulashiga
asosiy sabab bo'ldi.
Imperiyaning iqtisodiy izolyatsiyasi va siyosiy bo linishi quldorlik tuzumiʻ
umumiy inqirozining yanada chuqurlashishi davriga to g ri keldi va uning
ʻ ʻ
ko rinishi va natijasi bo ldi. Yagona davlatning bo linishi ob yektiv jihatdan
ʻ ʻ ʻ ʼ
shiddatli siyosiy-mafkuraviy kurash, bosib olingan xalqlarning qo zg olonlari,
ʻ ʻ
G arbiy Rim imperiyasi ayniqsa jabr ko rgan vahshiy qabilalarning bosqinlari
ʻ ʻ
natijasida vayron bo layotgan bu tuzumning o limini oldini olishga qaratilgan
ʻ ʻ
urinish edi.
Quldorlikning bir xilligiga qaramay, Rim xo'jaligining tuzilishi tabiiy-
geografik xususiyatlariga ko'ra o'ziga xosligi bilan ajralib turardi. Qadimgi
davlatlarning iqtisodiy rivojlanish sur'atlari qadimgi Sharq quldorlik davlatlarining
dinamikasidan ancha yuqori edi. Rim o z tarixi davomida davlat va jamiyat
ʻ
tuzilishida uning turli shakllarini boshdan kechirgan holda, o zining gullab-
ʻ
yashnagan davrida esa siyosiy tizimning demokratlashuvini va madaniyatning eng
yuqori gullab-yashnashini ta minlab, uning bugungi kunda erishib bo lmaydigan
ʼ ʻ
namunalarini yaratib, davlat va jamiyat tuzilishida ustunlik ko rsatdi.
ʻ
72

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Avreliy Viktor “Tsezarlar haqida. Rim imperatorlarining hayoti va axloqi haqida
lavhalar”. M. 1997 yil.
2. Ammianus Marcellinus “Rim tarixi”. Sankt-Peterburg. 1994 yil
3. Evseviy Pamfil “Cherkov tarixi”. M. 1993 yil
4. Laktantius “O‘limni yo‘q qiluvchilar” Sankt-Peterburg, 1998 yil. Hadriandan
Diokletiangacha bo'lgan imperatorlarning tarjimai holi. M. 1992 yil.
5. Elius Spartian, Yuliy Kapitolin, Vulkatiy Gallican, Eliy Lampridius, Aelius
Spartianus, Trebellius Pollio, Flavius Vopiscus Sirakuzan. O'n ikki Qaysar. -
Rostov-na-Donu: Feniks, 2010. - 320 p.
1. Adrian Goldsworthy. G'arbning qulashi. Rimskayaning sekin o'limi
imperiyalar. – M.: AST, Neoklassik, 2014. – 756 p.
2. WhipperR.Yu. Insholar hikoyalar Roman Imperiya.-M.: Davlat nashriyoti,
2010. – 434 b.
3. Umumiy tarix. Brandt M. Yu. - M.: 2010. - 352 b.
4. Gibbon E. Rim imperiyasining tanazzul va qulashi tarixi. - M.: "Progress"
nashriyot guruhi, Madaniyat, Yuventa, 2010. – 530 b.
5. Rim huquqi tarixi. Pokrovskiy I.A - Minsk: Hosil, 2012 yil.
– 4 – 8 s.
6. Kolin Gordon. Atilla davri. Rim imperiyasi va V.dagi varvarlar asr. – M.:
Tsentrpoligraf, 2014. – 256 b.
7. Komleva Yu. Nemis xalqining Muqaddas Rim imperiyasi yangi vaqt. – M.:
LAP Lambert Akademik nashriyoti, 2010. – 300 b.
8. Marta K. Rim davridagi faylasuflar va axloqiy shoirlar imperiyalar. Seneka,
Fors, Epiktet, Mark Avreliy. – M.: Lenand, 2014. – 224 Bilan.
9. Nizovskiy A.Yu. Yodgorliklar muqaddas Roman imperiyalar Nemis millati.
– M.: Veche, 2011. – 288 b.
10. OxorzinA. Inqiroz Va parchalanish muqaddas Roman imperiyalar Nemis
millati. – M.: LAP Lambert Akademik nashriyoti, 2013. – 112 b.
73

11. Piskorskiy V.K. Ispaniya va Portugaliya tarixi. Kuzdan 20-asr boshlarigacha
Rim imperiyasi. – M.: Librocom, 2012. – 288 b.
12. Xezer Piter. Rim imperiyasining qulashi. – M .: AST, Astrel, 2011. – 800 b.
13. Xoffman Nikerson. Rim imperiyasi va o'rta asrlardagi urushlar asr. – M.:
Tsentrpoligraf, 2012. – 256 b.
14. Fedorovich M. Muqaddas Rimning siyosiy va huquqiy tafakkuri 16-asr
imperiyasi. – M.: LAP Lambert Akademik nashriyoti, 2011. – 120 b.
15. Frensis Rapp. Nemis xalqining Muqaddas Rim imperiyasi. - M.: Yevrosiyo,
2010. – 432 b.
16. Tsirkin Yu.B. Rim imperiyasidagi “harbiy anarxiya”. - M.: Nestor-Tarix,
2015. – 472 p.
17. Aelius Spartian, Yuliy Kapitolin, Vulkatiy Gallikan, Aelius Lampridius,
Aelius Spartianus, Trebellius Pollio, Flavius Vopiscus Sirakuzan. O'n ikki Qaysar.
- Rostov-na-Donu: Feniks, 2010. - 320 p.
18. Dando-Kollins Stiven, Rim legionlari. Rim imperiyasining barcha
legionlarining to'liq tarixi. M., 2013 yil
19 . Bannikov A.V. 1—3-asrlarda Rim harbiy tizimining evolyutsiyasi. Avgustdan
Diokletiangacha. Sankt-Peterburg-M., 2013 yil.
20. MaxlayukA. Rim urushlari. Marsning pastki belgisi. "Sentropolygraph".
2010 yil.
21. Nefedkin A. Legionlarning g'oliblari. Harbiy ishlar tayyor. M., 2012 yil.
Allbest.ru saytida e'lon
74

Rim imperiyasining oltin va so‘nggi davri

Купить