Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 121.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rim va Karfagen urushlari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI KURS ISHI Mavzu: “Rim va Karfagen urushlari ” Topshiruvchi: Qabul qiluvchi: Mundarija KIRISH 3 1-bob. So’nggi respublika tarixi (Miloddan avvalgi III-I asrlar) 6 1.1. Rim-Karfagen urushlari 6 1.2. Rim iqtisodiyoti 15 1.3. Qullar va Harbiy tashkilot 21 2-bob. Miloddan avvalgi III-asrda Rim va Karfagen urushlari 24 2.1. Karfagen I-Puni urushi arafasida 24 2.2. Urushning sabablari va I-davri 27 2.3. O‘rta yer dengizi sharqiy hududlarining Rim tomonidan bosib olinishi 30 XULOSA 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 36 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Rim respublikasi tuzumining parokanda bo’lishi siyosiy hayotning o’zgarishida yaqqol ko’rindi. Alohida shaxslar, butun-butun guruhlarning siyosiy faoliyatining asosiy maqsadi hokimiyat yoki boylikka erishish edi. Pretor yoki konsul mansabini egallash uchun shahar kambag’allarining ovozi asosiy rol o’ynar edi. Shu sababli, lavozimga nomzodlar ularni o’z tomonlariga ag’darib olish uchun non, vino yoki moy tarqatish bilan ko’p xarajat talab qiladigan o’yinlar, bayramlar uyushtirar edilar. Hatto saylovlarda bevosita saylovchilarning ovozi sotib olinar edi. Nomzodlar va saylovchilar o’rtasida vositachilar bo’lib, ular nomzod mablag’idan saylovchilarga pul va non, may tarqatib, ularning ko’nglini olganlar. Saylovlarga nomzodlar oldindan tayyorgarlik ko’rib, o’z tanish-bilishlari, obro’-e‘tiborli kishilarning qo’llab-quvvatlashiga erishishga harakat qilganlar. Nomzodlar saylovlar kompaniyasi davrida o’zlariga ittifoqchilar izlab, turli xil kelishuvlar va murosalarga kelar edilar. Siyosiy kurash nutqlar so’zlash, varaqalar tarqatish va sud da‘volari bilan amalga oshirilar edi. Siyosiy raqiblarga qarshi turli xil sud jarayonlari qo’zg’atilar va siyosiy raqib turli yo’llar bilan obro’sizlantirilar edi. Rim respublikasining so’nggi davrida poraxo’rlikning avj olishi, korrupsiya, ma‘naviy axloqiy buzuqlik respublika ijtimoiy hayotining aynishidan dalolat berar edi. Nobillar va suvoriylarga shaharning quyi tabaqalari o’z ovozlarini saylovlarda sotishlari odatiy hol bo’lib qoldi. Hatto Rimning tashqi dushmanlari ham Rim lashkarboshi va siyosatchilarini sotib olishga muvaffaq bo’ldilar. Yugurta o’ziga qarshi urushga yuborilgan rim lashkarboshilariga pora berib, ularni uzoq vaqt keskin urush harakatlari olib borishdan tiyib turgan edi. Numidiya podshosi (hozirgi Mavritaniya hududi) Yugurta 1 Rimdagi poraxo’rlik to’g’risida mashhur so’zini 1 Каринский Д. Д. Югурта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907 3 aytgan edi: «Rim sotqin shahar, kimki uni sotib olishni istasa, unga albatta erishadi». Rim respublikasida oliy darajadagi amaldorlar uchun pora olish odatdagi hol bo’lib qoldi. Misr podshosi Ptolemey Avlet taxtga o’z huquqi tan olinishi uchun Sezar va Pompeyga 6000 talant miqdorida pora bergan edi. Suriyadagi noib Avl Gabiliy Ptolemeyni taxtga chiqarish uchun 10000 talant to’lagan. Korrupsiya Rim sudini ham chetlab o’tmadi. Rimliklar Rimda miloddan avvalgi 74-yildagi shov-shuvga aylangan sud ishini uzoq vaqt eslab yurdilar. Sudyalarning biri sudda boshqa sudyalarga taqsimlab berish uchun ayblovchi va ayblanuvchidan ham pora olgan edi. Rim respublikasi hukmronligining so’nggi yarim asrida sudxo’rlik kapitali, moliyachilar va bankirlarning soni ko’paydi. Sudxo’rlik bilan nafaqat suvoriylar, balki qonun bo’yicha rasmiy taqiqlangan bo’lsada, senatorlar ham boshqalar vositachiligida shug’ullandilar. Rimga qaram bo’lgan jamoalar, shaharlar, hatto podsholiklar ma‘muriyati amalda moliyachilar va sudxo’rlar bilan birgalikda mahalliy aholini talar edilar. Rimda provinsiyalar noiblari va boshqa mansabdor shaxslarning poraxo’rliklariga oid sud ishlari odatdagi hol bo’lib qoldi. Provinsiyalarni talab, boyib qaytgan noiblar to’g’risida «Rimdan boy provinsiyaga qashshoq bo’lib ketdi, qashshoq provinsiyadan boy bo’lib qaytdi» degan ibora tez-tez ishlatiladigan bo’ldi. Mavzuning o rganilish darajasi. ʻ Rim aslzoda patritsiylar respublikasi edi. Senat a‘zolari, konsullar, oliy amaldorlar, odatda, eng boy Rim oilalaridan saylanar edi. Konsul hokimiyati rimliklarning o’zlari aytganlaridek, eng boy patritsiy oilalar o’rtasida «qo’ldan qo’lga» uzatilar edi. Patritsiy oilalarning qarshiligi tufayli oddiy nomzod konsul saylovlarida juda kam 20-30 yilda bir marta g’olib bo’lar edi. Aslzodalar bunday g’olibni mensimasdan «yangi odam» deb aytar edilar. Italiyadagi ko’p shaharlar, hududlar Rim davlati tarkibida bo’lsalar ham ular ittifoqchilar hisoblanib, Rim fuqarosi hisoblanmas edilar. Miloddan avvalgi 90-yillarda Italiya 4 aholisi fuqarolik huquqini talab qilib, qo’zg’olon ko’tardi (Miloddan avvalgi 90-88- yillar). Bu urush natijasida Italiya aholisi fuqarolik huquqini oldi. Mavzuning davriy chegarasi. Italiyada ittifoqchilar urushi tugamasdan Rimda birinchi fuqarolar urushi boshlandi. Ikki lashkarboshi zodagon Lutsiy Korneliy Sulla va oqsuyak zodagonlar uchun begona bo’lgan «yangi odam» Gay Mariy o’rtasidagi nizo urushning boshlanishiga bahona bo’ldi. Gay Mariy lotin shaharchasi Arpin yaqinidagi suvoriy oilasidan bo’lib, qattiqqo’l, adolatli odam edi. U harbiy xizmatni sidqidildan o’tab, konsullik lavozimiga yetti marta saylandi. Mariy birinchi konsulligi davrida harbiy islohot o’tkazdi. Ilgari 17 yoshdan 45 yoshgacha barcha Rim fuqarolari urush vaqtidagina harbiy xizmatga chaqirilar va o’z hisoblaridan qurol- yarog’ olar edilar. Gay Mariy 2 qo’shinga kambag’allarni ham qabul qilishga ruxsat berdi. Endilikda askarlar davlat hisobidan qurol-yarog’, davlat xazinasidan maosh oladigan bo’ldilar. Harbiy xizmat muddati 16 yil deb belgilandi. Shu tarzda Rim ko’ngillilar qo’shini muntazam qo’shinga aylandi. Legioner endi o’zini fuqarodan ko’ra askar deb hisobladi. Askarlarning moddiy ahvoli davlatga va lashkarboshining saxiyligi, omadi chopishiga bog’liq bo’lib qoldi. Asta-sekin lashkarboshilarning buyrug’i, davlat hokimiyati obro’sidan ko’ra muhim bo’la boshladi. Qo’shinning Rim siyosiy hayotidagi mavqeyi kuchaydi. Gay Mariyning raqibi Lutsiy Korneliy Sulla patritsiy oilasidan kelib chiqqan edi. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qo llanildi.ʻ Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. ʻ 1-bob. So’nggi respublika tarixi (Miloddan avvalgi III-I asrlar). 2 Drinkwater J.F.[en]. The Gallic Empire: Separatism and continuity in the north-western provinces of the Roman Empire. — Stuttg.: Franz Steiner Verlag, 1987. 5 1.1. Rim-Karfagen urushlari. Rim Italiyani bosib olishni tugallash davrida Shimoliy Afrikadagi qudratli dengiz davlati Karfagen 3 manfaatlari bilan to’qnashdi. Karfagen bir necha asrlar davomida G’arbiy O’rtayer dengizi havzasidagi xalqaro savdoda yetakchi mavqega ega bo’lgan davlat edi. Ikki davlatning raqobati uchun asosiy sabab boy Sitsiliya oroli edi. Karfagenliklar orolning g’arbiy qismida qadimdan o’rnashib, bu yerda Lilibey, Drepana va Panorm tayanch nuqtalarini barpo qildilar. Uzoq vaqt Rim va Karfagen miloddan avvalgi 509, 348 va 279-yillarda tuzilgan savdo shartnomalari bilan tinchlik munosabatlarini saqlab turdilar. Rim Apennin yarim orolini bo’ysundirish bilan band bo’lgan bir paytda, Karfagen Shimoliy Afrikani bosib olish vaqtida ularning manfaatlari to’qnashmadi. Ammo rimliklar Janubiy Italiyaga suqilib kirishi bilan vaziyat o’zgardi. Rim respublikasi qudratli davlatga aylanib, O’rtayer dengizi orollari, jumladan, boy Sitsiliyaga hukmronlik qilishga da‘vo qila boshladi. Karfagen Rimning kuchayishi va ekspansiyasidan bezovta bo’ldi. Har ikki tomon urushga tayyorlana boshladi. Rimliklar karfagenliklarni punilar deb atar edilar. Rim va Karfagen o’rtasida uch marta urush bo’lib o’tdi (I urush miloddan avvalgi 264-241-yillar, II urush miloddan avvalgi 218-201-yillar, III urush miloddan avvalgi 149-146-yillar). Har uchala urushda ham rimliklar g’olib chiqdilar. Karfagenliklar Rim bilan to’qnashuv arafasida Sardiniya va Korsika orollariga o’rnashib olib, butun Sitsiliya ustidan hukmronlik qilar edilar. Sitsiliyadagi Sirakuza va Messana shaharlari bundan mustasno edi. Karfagenning Messanani egallashga urinishi Rim bilan urushni keltirib chiqardi. I puni urushi 23 yil davom etdi. Dastlab harbiy harakatlar Sitsiliyada boshlanib, rimliklar bu yerda bir necha yutuqlarga erishdilar. Lekin bu yutuqlar rimliklar uchun hech qanday ahamiyatga ega bo’lmadi. Chunki rimliklar dengiz flotiga ega emas edilar va bu sohada Karfagen 3 Ашери Д. Карфагеняне и греки // Кембриджская история древнего мира. — Т. IV : Персия, Греция и Западное Средиземноморье около 525—479 гг. до н. э. — М.: Ладомир, 2011. — С. 875—922. 6 bilan raqobatlasha olmas edilar. Karfagen floti dengizda cheksiz hukmron edi. Rim qisqa vaqt ichida barcha vositalarni ishga solib, miloddan avvalgi 260-yilda 120 jangovar kemadan iborat harbiy flotga ega bo’ldi. Shu yilda Lipar orollari yaqinida karfagenliklar Rim floti ustidan yengil g’alaba qozondilar. Dong’i ketgan dengizchi karfagenliklar tez yuradigan kemalarga ega bolib, Rim flotiga mensimay qaradilar. Tez orada rimliklar dengizda birinchi g’alabani qo’lga kiritdilar. Rimliklar urush harakatlarini dushman hududi Afrikaga ko’chirishga erishdilar. Ammo Afrikaga birinchi yurishda rimliklar yetarli tayyorgarlik ko’rmaganlari uchun urush harakatlarida muvaffaqiyatsizlikka uchradilar. Urush cho’zilib ketdi va urush harakatlari yana Sitsiliyaga ko’chdi. Har ikki urushayotgan tomonlarning kuchlari zaiflashdi. Hal qiluvchi jang miloddan avvalgi 241-yilda Sitsiliyaning g’arbidagi Egat orollari yonida bo’lib o’tdi. Karfagen floti batamom tor-mor qilindi. Karfagen tinchlik shartnomasini tuzishga majbur bo’ldi va Sitsiliyani qo’ldan boy berdi hamda katta miqdorda tovon to’ladi. Bir qancha vaqt o’tgach, rimliklar Korsika va Sardiniya orollarini bosib oldilar. Karfagen rimliklarni bu istilosiga chidashga majbur bo’ldi. Bu vaqtda Karfagenning o’zida yollanma askarlar qo’zg’oloni boshlanib, unga Liviya aholisi ham qo’shildi. Qo’zg’olon lashkarboshi Gamilkar Barka tomonidan bostirildi. Qo’zg’olonning birinchi kunidayoq o’zini ko’rsatgan Gamilkar Barkaning Karfagenda obro’si oshib ketdi. Gamilkar Barka Rimdan o’ch olishni orzu qilar edi va Karfagenda boy savdogar kemachilar va oligarxiyaning rimliklar bilan yangi urush tarafdorlariga boshchilik qildi. Gamilkar urushga yaxshi tayyorgarlik ko’rish uchun Karfagen qo’shini bilan Ispaniyaga jo’nadi. U Ispaniyaning tabiiy boyliklarini o’zlashtirib, Karfagen qo’shinining qudratini kuchaytirish maqsadida Ispaniyada yangi yerlarni bosib olishga harakat qildi. U mahalliy iber qabilalarining qarshiligini bostirishga harakat qilib, miloddan avvalgi 229-yil halok bo’ldi. Qo’shin o’z yo’lboshchisi etib uning kuyovi Gazdrubalni sayladi. Gazdrubal 4 Gamilkarning ishini 4 Юстин. Эпитома сочинения Помпея Трога. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2005. — 493 с. 7 davom ettirib, Yangi Karfagen shahriga asos soldi. Rimliklar Shimoliy Ispaniyada karfagenliklarning yutuqlaridan bezovta bo’lib, miloddan avvalgi 226-yil Ispaniyaga Rim elchilarini jo’natdilar. Gazdrubal bilan shartnoma tuzilib, unga ko’ra, karfagenliklar Ebro daryosini harbiy maqsadlar bilan kechib o’tmaslik majburiyatini oldilar. Bu shartnoma Karfagen uchun foydali edi. Rim bu vaqtda gallar bilan urushda band bo’lgani va ichki vaziyat Rimda jiddiy bo’lganligi uchun Karfagenning Ispaniyada mustahkamlanishiga qarshilik ko’rsata olmas edi. Gazdrubal miloddan avvalgi 221-yil o’ldirildi. Uning o’rniga qo’shin qo’mondoni etib Gamilkarning 25 yoshli o’g’li Gannibal saylandi. Yosh bo’lishiga qaramasdan, Gannibal Rimga nafrat ruhida tarbiyalangan yetuk lashkarboshi edi. Bo’lg’usi mashhur lashkarboshi Gannibal 11 yoshida rimliklarga qarshi kurashishga qasamyod qilgan edi. Qo’mondonlik Gannibal qo’liga o’tishi bilan Rim bilan urush qilish masalasi hal qilindi. II Puni urushi miloddan avvalgi 218-yil boshlanib, 17 yil davom etdi. G’ayratli sarkarda urush harakatlarini rimliklar hududida olib borib, Rim qo’shinlarini shu yerdayoq tor-mor qilish rejasini tuzdi. Bu rejani amalga oshirish uchun Gannibal qo’shinlari Pireney yarim orolidan Italiyaga Pireney va Alp tog’laridan oshib o’tdi. Gannibal qo’shinlari Rim qo’shinlari ustidan bir necha marta g’alaba qozondi (miloddan avvalgi 217-yil Tisin daryosi bo’yida; Trebiy daryosi bo’yida, Trazimen ko’li bo’yida). Miloddan avvalgi 216-yil Apuliya viloyatidagi Kanna yonida Rim qo’shinlari Gannibal qo’shinlari bilan to’qnashdi. Kanna yonidagi jang janglarning ichida eng mashhuri edi. Bu jangda Gannibal konsullar Emeliy Pavel va Varronlar boshchiligidagi Rim qo’shinlarini qurshab olib, to’la tor-mor qildi. 50 ming kishilik Rim qo’shinidan bor-yo’g’i 14 ming kishi omon qoldi. Italiyaning bir necha shaharlari, samniylar, lukanlar, girpinlar va Janubiy Italiyaning barcha qabilalari Gannibal 5 tomoniga o’tdi. Kanna yaqinidagi jangdan so’ng 5 O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilʻ 8 Sirakuza 6 va Makedoniya Karfagen tomoniga o’tdi. Rim o’z harbiy kuchini bir necha frontga bo’lishga majbur bo’ldi. Lekin rimliklar miloddan avvalgi 211-yilda Sirakuzani egalladi va Makedoniyani podshosi Filipp V ni Karfagenga yordam berishiga xalaqit berdi. Birinchi Makedoniya urushi miloddan avvalgi 211-yilda boshlandi. Faqat Kampaniyadagi yunon shaharlari Rimga sodiq qoldi. Karfagen o’z qo’mondoniga yetarli yordam ko’rsata olmadi. Gannibal biror marta yengilmagan bo’lsada, qo’shinlari bilan o’z yurtidan uzoqlashib, Janubiy Italiyada qamalib qoldi. Rim qo’shinlari Ispaniyada muvaffaqiyatli harakat qildi. Rimliklar karfagenliklarning Ispaniyadagi asosiy tayanch nuqtasi Yangi Karfagenni miloddan avvalgi 209-yil bosib oldilar va yarim orolning janubiy-sharqiy qismini egallab oldilar. Italiya hududida ham rimliklar asta-sekin dushman qo’shini ustidan yaxshi natijalarga erisha boshladilar. Karfagenliklar tomoniga o’tgan shaharlar gallar bilan urushda band bo’lgani va ichki vaziyat Rimda jiddiy bo’lganligi uchun Karfagenning Ispaniyada mustahkamlanishiga qarshilik ko’rsata olmas edi. Gazdrubal miloddan avvalgi 221-yil o’ldirildi. Uning o’rniga qo’shin qo’mondoni etib Gamilkarning 25 yoshli o’g’li Gannibal saylandi. Yosh bo’lishiga qaramasdan, Gannibal Rimga nafrat ruhida tarbiyalangan yetuk lashkarboshi edi. Bo’lg’usi mashhur lashkarboshi Gannibal 11 yoshida rimliklarga qarshi kurashishga qasamyod qilgan edi. Qo’mondonlik Gannibal qo’liga o’tishi bilan Rim bilan urush qilish masalasi hal qilindi. II Puni urushi miloddan avvalgi 218-yil boshlanib, 17 yil davom etdi. G’ayratli sarkarda urush harakatlarini rimliklar hududida olib borib, Rim qo’shinlarini shu yerdayoq tor-mor qilish rejasini tuzdi. Bu rejani amalga oshirish uchun Gannibal qo’shinlari Pireney yarim orolidan Italiyaga Pireney va Alp tog’laridan oshib o’tdi. Gannibal qo’shinlari Rim qo’shinlari ustidan bir necha marta g’alaba qozondi (miloddan avvalgi 217-yil Tisin daryosi bo’yida; Apuliya viloyatidagi Kanna yonida Rim qo’shinlari Gannibal qo’shinlari bilan to’qnashdi. 6 Высокий М . Ф . . История Сицилии в архаическую эпоху. Ранняя греческая тирания конца VII — середины V в. до н. э.. — СПб., 2004. 9 Kanna yonidagi jang janglarning ichida eng mashhuri edi. Bu jangda Gannibal konsullar Emeliy Pavel va Varronlar boshchiligidagi Rim qo’shinlarini qurshab olib, to’la tor-mor qildi. 50 ming kishilik Rim qo’shinidan bor-yo’g’i 14 ming kishi omon qoldi. Italiyaning bir necha shaharlari, samniylar, lukanlar, girpinlar va Janubiy Italiyaning barcha qabilalari Gannibal tomoniga o’tdi. Kanna yaqinidagi jangdan so’ng Sirakuza va Makedoniya Karfagen tomoniga o’tdi. Rim o’z harbiy kuchini bir necha frontga bo’lishga majbur bo’ldi. Lekin rimliklar miloddan avvalgi 211-yilda Sirakuzani egalladi va Makedoniyani podshosi Filipp V ni Karfagenga yordam berishiga xalaqit berdi. Birinchi Makedoniya urushi miloddan avvalgi 211-yilda boshlandi. Faqat Kampaniyadagi yunon shaharlari Rimga sodiq qoldi. Karfagen o’z qo’mondoniga yetarli yordam ko’rsata olmadi. Gannibal biror marta yengilmagan bo’lsa-da, qo’shinlari bilan o’z yurtidan uzoqlashib, Janubiy Italiyada qamalib qoldi. Rim qo’shinlari Ispaniyada muvaffaqiyatli harakat qildi. Rimliklar karfagenliklarning Ispaniyadagi asosiy tayanch nuqtasi Yangi Karfagenni miloddan avvalgi 209-yil bosib oldilar va yarim orolning janubiy-sharqiy qismini egallab oldilar. Italiya hududida ham rimliklar asta-sekin dushman qo’shini ustidan yaxshi natijalarga erisha boshladilar. Karfagenliklar tomoniga o’tgan shaharlar yana Rimni qo’llab-quvvatlay boshladi. Yosh rimlik sarkarda Publiy Korneliy Sisipion Ispaniyada karfagenliklarga qarshi g’olibona urush harakatlarini olib bordi. U Ispaniyani punilardan tozalab, Afrikaga qo’shin tushirdi. Karfagen hukumatining buyrug’i bilan Gannibal miloddan avvalgi 203-yil Afrikaga qaytdi. Miloddan avvalgi 202-yilda Karfagen shahri yaqinidagi Zam qishlog’i yonidagi hal qiluvchi jangda Gannibal o’z hayotida birinchi va oxirgi mag’lubiyatni boshidan kechirdi. Karfagen qo’shinlari to’la tor-mor qilindi. Rimliklarga bu jangda Karfagenning qo’shnisi Numidiya otliq qoshinlari yordam berdi. Miloddan avvalgi 201-yilda Rim va Karfagen o’rtasida sulh shartnomasi imzolandi. Uning shartlariga ko’ra, Karfagen Afrikadan tashqari barcha 10 koloniyalaridan mahrum bo’ldi. O’z jangovar fillari va harbiy flotini yo’q qildi. Karfagen 50 yil davomida 10 ming talant to’lashi, Rimning ruxsatisiz o’zining afrikalik qo’shnilari bilan urush olib borishi taqiqlandi. Tinchlik shartnomasining bu og’ir shartlari Karfagenning harbiy-siyosiy qudratini umrbod zaiflashtirdi. II Puni urushidan so’ng, Rim Po 7 daryosi vodiysidagi viloyatlarni egallagan Karfagenning ittifoqchilari bo’lgan gal qabilalarini bo’ysundirdi. Rim Liguriya, Korsika va Sardiniyada o’z hukmronligini mustahkamlash uchun urush harakatlarini olib bordi. Rimliklar bu urushlarda mahalliy aholiga nisbatan o’ta shafqatsiz munosabatda bo’ldilar. Bo’lajak mashhur tribunlarning otasi Tiberiy Semproniy Grakx sardinlarning bir qismini qirib tashlab, 80 ming sardinni asir oldi. Ular qulga aylantirilib, qul bozorlarida shunday past narxlarda sotildiki, Italiyada «sard kabi arzon» degan ibora paydo bo’ldi. Puni urushidan 20 yil o’tgach, Italiya va Ispaniya oralig’idagi dengiz qirg’og’ida yashaydigan Alp orti gal qabilalarining yerlarini bosib oldi. Bosib olingan hududlarda Alp oldi va Alp orti ikki gal provinsiyasi tashkil etildi. Shu tarzda miloddan avvalgi II asrda butun Apennin yarim oroli Alp tog’igacha va O’rtayer dengizi g’arbiy qismining barcha qirg’oqlari Rim hukmronligi ostiga o’tdi. Gannibal Karfagenda miloddan avvalgi 195-14-yillarda sufet oliy mansabiga saylandi va mamlakatning kuch-qudratini qayta tiklash maqsadida siyosiy islohotlar o’tkaza boshladi. Karfagenning haqiqiy xo’jayinlari - qudratli zodagon oligarxlar Gannibalni Rim bilan urushda asosiy aybdor deb hisoblar edilar. Amalda esa Gannibalning Italiyadagi g’olibona yurishini mustahkamlash uchun havodek zarur bo’lgan yordamni aynan ular bermadilar. Gannibal xalq yig’inini qonunchilik funksiyalarini kuchaytirib, uni ijroiya hokimiyati ustidan nazoratini yo’lga qo’ydi. U moliya ishlari bilan shug’ullanadigan mansabdorlar ustidan nazorat qilib, suiste‘mol va korrupsiyani yo’q qildi. 7 Стачиоли Р. А. Рим. Прошлое и настоящее. С реконструкциями. — 2-е изд. — VISION S . r . l ., 2019. — 100 с. 11 Ammo Karfagendagi siyosiy vaziyat keskinlashdi. Gannibal mamlakatdan chiqib ketib, Salavkiylar podshosi Antiox III saroyidan panoh topdi. U Antiox III ning maslahatchisi bo’ldi. Buyuk sarkarda Salavkiylarni har qanday yo’l bilan Rimga qarshi urushga gij-gijladi. Bir necha urushlarda Antiox III Rimdan mag’lub bo’lib, tinchlik sulhi tuzdi. Gannibal Salavkiylar saroyidan Armanistonga, keyin Kichik Osiyodagi Vifiniyaga keldi. Bu yerda u Rimning sodiq ittifoqchisi Pergamga qarshi urushni uyushtirdi. Rimliklar Gannibalni o’zlariga topshirishni talab qildilar. Buyuk sarkarda turgan qal‘a qamal qilinganda, Vifiniya 8 podshosi uni Rimga berishga tayyorligini bilib qolib, 70 yoshli Gannibal zahar ichib oldi (miloddan avvalgi 183-yil). Karfagen o’tgan 50 yil ichida o’zining qulay geografik joylashuvi bilan o’z iqtisodiy qudratini qayta tiklashga muvaffaq bo’ldi. U yana xalqaro vositachilik savdosining Shimoliy Afrikadagi yirik markaziga aylandi. Rimliklar o’zlarining eski raqibini Rim hududiga bostirib kirganini hech qachon unuta olmas edi. II Puni urushidan so’ng rimliklar Karfagenning xatti-harakatini diqqat bilan kuzatib borar edilar. Karfagenning yana o’z kuch-qudratini qayta tiklayotgani Rimni bezovta qildi. Kuchayib borayotgan Rimning savdo-sudxo’rlik doiralari Karfagenni bosib olishni talab qildilar. Numidiya davlati Rim homiyligi ostida Karfagen bilan doimiy to’qnashuvlarni keltirib chiqardi. Karfagen Numidiyaga qarshi urushga kirdi va bu urushda yengildi. Miloddan avvalgi 149-yilda III puni urushi boshlandi. Rimliklar Karfagenga miloddan avvalgi 201-yildagi shartnoma shartlaridan birini buzishda ayblab, miloddan avvalgi 149-yilda Karfagenga qarshi urush e‘lon qildilar. Rim-Karfagen qo’shinlari uchinchi va oxirgi marta to’qnashdi. Bu II Puni urushidan 50 yil o’tgach sodir bo’ldi. Rim konsullari Karfagenga og’ir shartlarni qo’ydilar. Karfagenda bu paytda hokimiyat tepasida Rim bilan murosa qilish tarafdorlari turib, ular har qanday 8 Рудаков В. Е. Вифиния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1892. — Т. VIa . — С. 606—608. 12 shartlarga rozi edilar. Utika shahriga kelgan Rim konsullari boshqa talablar bilan birga, karfagenliklarga shaharni tark etib, dengizdan 15 km uzoqlikda borib joylashishni talab qildilar. Karfagenliklar bu talabni qat‘iy rad qildilar va o’z shaharlarini oxirigacha himoya qilishga ahd qildilar. Karfagen uch yil qamal qilindi. II Puni urushida Karfagen qamaliga rahbarlik qilgan Sisipionning o’g’li Emiliy Sisipion shaharga bostirib kirdi. Karfagenga senat komissiyasi keldi va shaharni tola yo’q qilishga qaror qildi. Shahar 16 kun o’t ichida qoldi. Tirik qolgan shahar aholisi qul qilib sotib yuborildi. Karfagen mulklari o’rniga Rimning Afrika provinsiyasi tashkil qilindi. III Puni urushidan so’ng Rim G’arbiy O’rtayer dengizining eng qudratli davlatiga aylandi. Rim Italiyadan tashqari Sitsiliya, Sardiniya va Korsikaga egalik qildi. Miloddan avvalgi 241-yil Sitsiliya birinchi rim provinsiyasi (qaram yer) boldi, miloddan avvalgi 227-yil Sardeniya, Korsika, miloddan avvalgi 197-yil Iberiya hududida (Rimliklar uni Ispaniya deb atadilar) ikki provinsiya tashkil etildi. II Puni urushidan so’ng rimliklar O’rtayer dengizining sharqiy qismini egallash uchun harakat boshladilar. Ular sharqda Rimning eng xavfli raqibi ellin Makedoniyasiga qarshi uch marta (miloddan avvalgi 206, 197 va 168-yillar) urush olib bordilar. Rim senati miloddan avvalgi 215-yil Pergam, Etoliya ittifoqi va boshqa yunon-shaharlari bilan ittifoq tuzib, Makedoniya bilan urush olib bordi. Bu urush 206-yil Rimning g’alabasi bilan tugadi. Rim o’zini yunon shahar-davlatlarini Makedoniya zulmidan ozod qiladigan xaloskor deb e‘lon qildi. Amalda Makedoniya Yunonistondan haydab chiqarilganidan so’ng, Bolqon Yunonistoni Rimga qaram bo’ldi. Makedoniya Salavkiylar bilan ittifoq bo’lib, miloddan avvalgi III asr oxirida Misrga qarashli Egey orollari, Kichik Osiyo va Suriya hududlarini bo’lib olmoqchi bo’ldi. Pergam, Rodos 9 va boshqa yunon davlatlari Rimdan yordam so’radilar. Miloddan avvalgi 200-yilda Rim Makedoniyaga qarshi urush boshladi. Fessaliyadagi 9 Ро́дос // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 305. 13 miloddan avvalgi 197-yil hal qiluvchi jangda Makedoniya mag’lub bo’ldi. II makedon urushidan so’ng sharqda Rimga qarshi ittifoq tashkil etishga uringan Salavkiylar hukmdori Antioxni zaiflashtirish uchun rimliklar bor kuchlarini ishga soldilar. Antiox III saroyidan panoh topgan Gannibal Antioxga Rimga qarshi yunon- davlatlari bilan ittifoqini tuzib, Italiya hududida urush olib borishni taklif qildi. Lekin Antiox yunonlarning yordamiga umid qilib, urushni Yunonistonda boshladi. Faqat Etoliya va Beotiya ittifoqlari Antioxga bir qadar yordam berdilar. Kichik Osiyodagi Magnesiya yonida miloddan avvalgi 190-yilda hal qiluvchi jangda Antiox III qo’shinlari yengildi. Salavkiylar Yevropadagi va Osiyodagi bir qism hududlaridan mahrum bo’ldilar. Bu vaqtda makedon podshosi Persey Rimga qarshi ittifoqni tashkil etishga urinib ko’rdi. U Salavkiylar va Vifiniya bilan sulolaviy aloqalarni mustahkamlashga urindi. Xalq ommasining yordamini olish uchun qarzlardan kechishga, qamalganlarni amnistiya qilishga va‘da berdi. Lekin Persey Rimga qarshi ittifoq tuza olmadi. Miloddan avvalgi 171-yil III Makedon urushi boshlanganda faqat odrislar podshosi Kotis Makedoniyaning ishonchli ittifoqchisi bo’ldi. Miloddan avvalgi 168-yilda Pidna yonidagi jangda Rim qo’shinlari Makedoniya qo’shinlarini tor-mor qildi. Rim Makedoniyaning tarafdorlaridan shafqatsiz o’ch oldi. Epirning 70 shahari talanib vayron qilindi. Ularning 150 ming aholisi qul qilib sotib yuborildi. Bosib olingan hududlarda Makedoniya provinsiyasi tashkil topdi (miloddan avvalgi 148-yil). Persey ustidan g’alabadan so’ng Rimga garovga olingan 100 ming yunon olib kelindi. Ularning ichida mashhur tarixchi Polibey ham bor edi. Perseyning kutubxonasidagi nodir kitoblar Rim konsulining o’g’illariga sovg’a qilindi. Tez orada Yunonistonda rimliklar zulmiga qarshi harakat boshlandi. Rimliklar bu harakatni shafqatsiz bostirdilar va miloddan avvalgi 146-yilda Korinf shahrini vayron qildilar. Yunonistonda Axey provinsiyasi tashkil qilindi. Miloddan avvalgi 133-yil Kichik 14 Osiyoda Pergam 10 podshosi vafot etdi va o’z podsholigini Rimga vasiyat qildi. Rimliklar bu yerda yana bir Osiyo provinsiyasini tashkil qildilar. 1.2. Rim iqtisodiyoti. O’rtayer dengizi havzasida yuz yil davo mida olib borilgan bosqinchilik urushlari natijasida Rim kichik shahar-davlat doirasidan chiqib, O’rtayer dengizining eng qudratli davlatiga aylandi. Bu mamlakat iqtisodiyoti va Rim jamiyat hayotining boshqa sohalarida ham o’zgarishlarga olib keldi. Ayniqsa, iqtisodiyotda muhim o’zgarishlar yuz berdi. Rim-Italiya xo’jaligiga klassik qulchilik munosabatlarining kirib kelishi chuqur o’zgarishlarga olib keldi. Qishloq xo’jaligining turli sohalarida o’sish boshlandi. Uzumchilik, zaytun daraxtlari o’stirish, bog’dorchilik va sabzavotchilik rivojlandi. Yunoniston, Kichik Osiyo va Afrikadan uzumning yangi navlari, meva daraxtlar keltirildi. Qishloq xo’jaligida mehnat qurollarining turlari ko’paydi. G’allachilik takomilllashdi. Sifatli bug’doy ekilib, hosildorlik o’sdi. Yerlarga ishlov berish, o’g’itlash va boshqa agrotexnika qoidalariga rioya qilina boshlandi. Chorvachilikda ham muhim o’zgarishlar yuz berdi. Chorvachilik va parrandachilik o’sha vaqtda eng daromadli sohalarga aylandi. Qishloq xo’jaligining o’sishini asosiy sabablari qulchilikni keng tadbiq qilinishi, tovar ishlab chiqarish xo’jaligining tashkil qilinishi, kichik xo’jaliklardan voz kechib, katta ekin maydonlarida xojalik yuritish edi. Qishloq xo’jaligida bu davrda xo’jalikning asosiy yetakchi turi bir necha yuz yuger yer va unda 10-20 qullar ishlaydigan quldor xojaligi edi. Bular o’rta quldor xojaligi hisoblanib, ular bozor uchun mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashgan edi. Bunday xo’jaliklar villa deb atalgan. Villalar bilan bir qatorda qishloqda erkin dehqonlarning kichik xojaligi keng tarqalgan edi. Dehqon 10-30 yuger yerda o’z oilasi bilan ishlab, ba‘zida bir yoki ikki qul mehnatidan foydalanar edi. 10 Примечания А. А. Тахо-Годи в кн. Платон. Собрание сочинений. М., 190—14. В 4 т. Т. 4. С. 736 15 Italiyada hunarmandchilikning gullab-yashnashi Miloddan avvalgi II - I asrlarga to’g’ri keladi. Rim va boshqa shaharlarda kichik ustaxonalar (ergasteriylar)da 10-20 hunarmand ishlar edi. Qul mehnatidan keng foydalanila boshlandi. Hunarmandchilikda ozod qo’yilgan qullar mehnati ham sezilarli o’rinni egalladi. Ularning o’zlari ham uncha katta bo’lmagan ustaxonalarga ega edilar. Hunarmandchilikning rivojlanishi metall, tosh, yog’och, jun, teri, shisha va qurilish materiallariga bo’lgan ehtiyojni kuchaytirdi. Sardiniya va Ispaniyada temir qazib chiqarish keng yo’lga qo’yildi. Tog’-kon va metall quyishda yangi texnik o’zgarishlar amalga oshirildi. Shaxtalarda 150 m gacha chuqurlikda ishlana boshlandi. Konlarda ventilatsiya, Arximed vinti, kondan suvni qochirish g’ildiragidan foydalanila boshlandi. Yunonistondan marmar, Misrdan granit import qilindi. Italiyaning o’zida Shimoliy Etruriyadan marmar qazib olina boshlandi. Qurilish materiallari taqchil edi. Arzon, qulay, mustahkam qurilish materialiga ehtiyoj o’sdi. Miloddan avvalgi II asrda rimliklar bu talablarni qondiradigan qurilish xomashyosi - betonni kashf qildilar. Rimliklar pishirilgan g’isht ishlab chiqarishni keng yo’lga qo’ydilar. Miloddan avvalgi II-I asrlarda ma‘lum ishlab chiqarishga ixtisoslashgan yirik hunarmandchilik markazlari shakllandi: Puteola - temirni qayta ishlash, Kapuya - jez va qo’rg’oshin quymalari bilan, Manturin va Kaliy - qishloq xo’jalik qurollarini tayyorlash, Arretsiy - kulolchilik, Tarent, Kanuziy - jun mahsulotlari ishlab chiqarish bilan shuhrat qozondi. Rimliklar fuqarolik va muhandis me‘morchiligini rivojlantirdilar. Rim suv quvurlari, ko’priklari, termalari, amfiteatrlari, portlar, Rimdagi ko’p qavatli uylar me‘morchilik va qurilishning eng yaxshi yutuqlari asosida bunyod qilindi. O’rtayer dengizi savdosi gullab-yashnadi. Rim, Puteola, Sirakuza eng yirik savdo markazlari bo’lib qoldi. Kemasozlik, dengizchilik rivojlandi. 200 tonnagacha yuk ortiladigan savdo kemalari paydo bo’ldi. Qo’shimcha yelkanlar, kema 16 boshqaruvi, mayoqlar, gavanlar qurildi. Dengiz savdosi bilan hatto savdo qilish man etilgan nobillar ham shug’ullana boshladilar. Ular qonunni chetlab o’tib, dengiz savdosida vositachilar va o’zlarining ozod qo’yilgan qullaridan foydalandilar. Quruqlikdagi savdo ham katta ahamiyatga ega bo’ldi. Shahar va qishloqlar o’rtasida mahsulot almashuv maxsus qurilgan shahar bozorlarida, viloyatlararo yarmarkalarda amalga oshirildi. Viloyatlar o’rtasida aloqalarning mustahkamlanishi Italiyada puxta qurilgan qurilish san‘atining noyob yutuqlari bo’lgan yo’llarning qurilishiga sabab bo’ldi. Yo’llar tosh to’shalgan mustahkam to’g’ri chiziqda bunyod qilinib, boshda Italiyaning barcha viloyatlarini, keyinchalik provinsiyalarni qamrab oldi. Rim shahridan o’tadigan eng yirik yo’llar Italiyaning barcha viloyatlari va undan tashqari cho’zilib ketdi. Rim forumida oltin suvi yuritilgan ustun qo’yilib, undan Italiyaning bosh yo’llari masofasini hisoblash boshlandi. Ana shu yerdan «barcha yo’llar Rimga boradi» aforizmi tug’ildi. Rim savdosining o’sishi tanga miqdorini ko’paytirishni talab qildi. Rimning sestersiy va denariy kumush tangalari tezda O’rtayer dengizi havzasida asosiy valyuta o’rnini egallab, boshqa tangalarni siqib chiqardi. Bosqinchilik urushlari natijasida Rimga moddiy boylik, pul mablag’lari va qullar oqib keldi. I Puni urushidan so’ng Rim xazinasiga 3200 talant kirim bo’ldi. II Puni 11 urushidan so’ng Karfagenning to’lov puli 10 ming talant, Antioxga yuklangan tovon to’lovi 15 ming talantni tashkil etdi. Rim sarkardalarining harbiy o’ljalari behisob edi. Makedoniya podshosi Perseyning g’olibi Emiliy Pavelning Rimga zafarli kirishida bosib olingan qimmatbaho qurollar, san‘at asarlari, oltin, kumush bilan to’la katta xumlar jang aravalarida uch kun davomida olib o’tildi. Antiox ustidan g’alaba natijasida harbiy o’lja sifatida 1280 fil tishi, 234 oltin chambar, 187 ming funt kumush (1 Rim funti 327 gramm), 224 ming yunon kumush tangasi, 140 ming makedon tilla tangasi, ko’p miqdordagi zargarlik buyumlari Rim xazinasiga 11 Дельбрюк Х. История военного искусства в рамках политической истории / Пер. с нем. — Т. 1. Античный мир. — 2-е изд. — СПб.: Наука, 2016. 17 kelib tushdi. Miloddan avvalgi II asrgacha Rim kumush tangaga ehtiyoj sezmadi. Bu istilolar, ayniqsa, ispan kumush konlarining bosib olinishi Rim davlatini o’z pul tizimini kumush bilan ta‘minlash imkoniyatini yaratdi. Bu Rimda savdo, moliya- sudxo’rlik kapitali rivojlanishiga turtki bo’ldi. Rimda turli jamoat ishlari, provinsiyalarga soliqlarni ijaraga olgan moliyachi tadbirkorlar paydo bo’ldi. Istilochilik urushlaridan olingan o’ljalar, qaram hududlardan olinadigan daromadning o’sishi natijasida Pidna yonidagi jangdan so’ng (Miloddan avvalgi 168-yil) Rim fuqarolari harbiy xarajatlar uchun olinadigan soliqni to’lamay qo’ydilar. Rim bosib olingan hududlar boshqaruvini yo’lga qo’ydi. Bu hududlar rimliklarning mulki provinsiya (qaram) yer deb e‘lon qilindi. Rimdan pretor yoki Rimda konsullik muddatini o’tab bo’lgan konsullar noib etib tayinlandilar. Bosib olingan hududlarda Sitsiliya, Sardiniya provinsiyalari tashkil etildi. Pireney yarim orolining asosiy aholisi iber qabilalari edi. Puni urushlari natijasida rimliklar va Ispaniya deb ataladigan yarim orolning katta qismini bosib oldilar. Ispaniya Betika (Miloddan avvalgi 197-yil) Tarrakon Ispaniyasi (Miloddan avvalgi 197-yil) provinsiyalarni tashkil etdilar. Rim urushlar davomida Italiyadan chetdagi bosib olingan hududlar provinsiya deb ataldi. Boshda «provinsiya» so’zi oliy magistratga beriladigan topshiriq ma‘nosini bildirgan. Keyin esa bu so’z bosib olingan hududlarga nisbatan aytildi. Rimning birinchi provinsiyalari Sardiniya (Miloddan avvalgi 241-yil), Sardiniya va Karsika (Miloddan avvalgi 227-yillar), Ispaniyada Betika va Tarrakan Ispaniyasi provinsiyalari (Miloddan avvalgi 197-yil) tashkil etildi. Respublika davrida 20 provinsiya bo’lib, rimliklar ularni «rim xalqining pomestesi» deb hisoblar edilar. Provinsiyalar rim noibi va uning qo’shinini o’z hisoblaridan saqlashlari majbur bo’lgan. Noiblar o’zlari chiqaradigan ediktlar orqali oliy harbiy, ma‘muriy va sud hokimiyatini ommaga oshirganlar. Oktavian 12 davrida promagistratlar boshqaradigan senat provinsiyalari va legat yoki propretor unvoni 12 Henry d ' Escamps . „ Auguste assis “,. Description des marbres antiques du musée Campana à Rome. Goupy et Cie , 1862 — 59 bet . 18 bilan prokuratorlar boshqaradigan imperator (chegara) provinsiyalariga bo’linib ketdi. Provinsiyalarni boshqarish tizimi asta-sekin shakllandi. Provinsiyalarni boshqaradigan pretorlar bir yil muddatga saylab qo’yilgan. Provinsiya boshqaruv muddatini uzaytirish senatning maxsus qarori bilan amalga oshirilgan. Noib bilan birga, provinsiyaga moliya-xo’jalik ishlarini olib boradigan kvestor jo’natilar edi. Sobiq konsullar, hali konsul bo’lmagan yuqori mansabdorlar ham noib lavozimini egallar edilar. Noiblar provinsiyalarda harbiy va sud hokimiyatini o’z qo’llariga to’pladilar. Provinsiyalar noib, uning amaldorlari va qo’shinlarini moddiy jihatdan ta‘minlashi kerak edi. Noiblar o’z mansablarini suiiste‘mol qilib, shaxsiy boylik orttirish uchun provinsiyalarni talon-taroj qildilar. Shu sababli, Miloddan avvalgi 149-yil Rimda provinsiya noiblarining talontarojligiga, suiste‘molligiga qarshi senator tribunallari tashkil qilindi. Bu maxsus sudlarga provinsiyalarning noiblaridan jabr tortgan kishilar murojaat qilishi mumkin edi. Provinsiyalar aholisi uchun yana bir kulfat bu rimliklarning soliq yig’ishdagi tovlamachiliklari bo’ldi. Rim noiblari soliq yig’ish huquqini xususiy kishilar («publikanlar»)ga topshirdilar. Ular soliq summasini oldindan kelishilgan miqdorda Rim noibiga to’lab, keyin uni mahalliy aholidan bir necha barobar ko’paytirib yig’ib olganlar. Bu ishlar bilan asosan moliya zodagonlari bo’lgan yangi suvoriylar qatlamining vakillari shug’ullangan. Rim davlati bo’ysundirilgan xalqlarning yerlarini bir qismini tortib oldi. Oltin va kumush, tuz, tosh konlari va o’rmonlar Rim davlati ixtiyoriga o’tdi. Katta miqdordagi urush tovonlari, asirlarni qul qilib sotishdan kelgan daromadlar, harbiy o’ljalar Rim davlatini dunyoda eng katta moliyaviy markazga aylantirdi. Ayniqsa, Rim respublikasida oliy hokimiyat egasi bo’lgan nobilitet yanada boyib ketdi. Nobillar boyligining asosi bu yirik yer egaligi edi. Nobillar qo’shin qo’mondonlari yoki provinsiyalar noiblari sifatida katta miqdorda boylik to’pladilar. Miloddan avvalgi 218-yilda qabul qilingan alohida qonun bo’yicha senatorlar savdo va moliya ishlari bilan shug’ullanishlari taqiqlab qo’yildi. Shu sababli, 19 zodagon senatorlar ko’p miqdorda yer maydonlarini sotib oldilar. Yirik xo’jaliklar tashkil qilib, qullar mehnatidan foydalandilar va yuqori daromad oldilar. Nobillar- ning iqtisodiy-siyosiy qudrati zodagonlarning tashqi ko’rinishida ham aks etdi. Ular keng qizg’ish yo’lli tunika (ko’ylak) va maxsus poyafzal kiyar hamda qo’llariga maxsus senator uzugini taqar edilar. Bu ularning Rim jamiyatining boshqa qatlamlaridan ajratib turadigan ramziy belgi edi. Mashhur yunon tarixchisi Polibiy Rimda birinchi marta senatorlarni ko’rib, ularni hashamatli kiyingan ulug’vor ko’rinishlaridan hayratda qolgan edi. Polibiy senatorlarni podsholar bilan tenglashtirdi. Nobillar «oddiy» fuqarolarni davlatda nufuzli mansablarni egallashlariga, eng avvalo, konsullik mansabiga yaqinlashtirmaslikka harakat qilar edilar. Miloddan avvalgi 180-yilda qabul qilingan qonun nobillarning oddiy fuqarolarni hokimiyatga yaqinlashtirmasliklari uchun qilgan harakatlarining natijasi edi. Ushbu qonunga ko’ra, Rim fuqarosi uchun mansabga erishish o’n yillik harbiy xizmatdan so’ng, 28 yoshdan boshlanishi lozim edi. Dastlab kvestor, shunday ediki, 40 yoshdan so’ng pretorlik lavozimini egallash mumkin edi va 43 yoshdagi shuhratparast rimlik fuqaro konsul mansabiga da‘vo qilishi mumkin edi. Nobillar kam sonli ijtimoiy qatlam bo’lishlariga qaramasdan, yuz yillar davomida davlat hokimiyatining oliy mansablarini faqat o’zlari egallab turdilar. Ular mamlakat miqyosida o’z obro’-e‘tiborlarini kuchaytirish maqsadida Italiya munitsipiy boy zodagonlari bilan yaqin aloqada bo’ldilar. O’zlariga xizmat qiladigan ko’p sonli klientlarni saqlab turdilar. Rim magistraturasiga faqat o’z toifalariga yaqin bo’lgan kishilarni qo’ydilar. Bir necha patritsiy oilalari yuz yillar davomida Rimga senatorlar, konsullar, senzorlar va boshqa oliy mansabdorlarni yetkazib berdi. Oliy mansablarni egallash uchun zodagon-patritsiy 13 oilalar bir-birlari bilan ittifoq tuzib, mansablarni egallash uchun saylovlarda o’zaro yordam uyushtirganlar. 13 Патриции // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 20 Rimning istilochilik urushlari davrida jamiyatning yangi imtiyozli suvoriylar tabaqasi paydo bo’ldi. Suvoriylar soliqlar yig’ish, qo’shin ta‘minoti va sudxo’rlik ishlari bilan shug’ullanib boyib ketdilar. Qul mehnatidan ommaviy tarzda foydalanish, provinsiyalardan arzon g’alla keltirilishi Italiya dehqon xo’jaligini izdan chiqardi. Dehqonlar g’alla o’rniga uzum va zaytun daraxtlarini o’stira boshladilar. Bog’dorchilik, poliz-sabzavotchilik keng rivojlandi. Vinochilik tez orada katta daromad keltira boshladi. Dehqonlar xonavayron bo’lib, katta shaharlarga keta boshladilar va Rim hokimiyatidan tekin non va tomosha talab qildilar. Ularning ba‘zilari senatorlarning klientlariga aylandilar. Zodagon-patritsiylarning tayanchi bo’lgan davlat hokimiyati Rim va boshqa shaharlarda to’plangan, yeridan ajralgan oddiy fuqarolarni boqishga majbur bo’ldi. Hokimiyat ularga muntazam oziq-ovqat mahsulotlarini tarqatishni yo’lga qo’ydi. 1.3. Qullar va Harbiy tashkilot. Qulchilik Rimda eng qadimgi davrlardan mavjud edi. Klassik qulchilik nima u? Moddiy ne‘matlar ishlab chiqarishda dehqonchilik-hunarmandchilikda asosiy ishchi kuchi qullar bo’lgan iqtisodiyot klassik qulchilikning ko’rinishi, mazmun-mohiyati bo’ladi. Lekin qulchilik o’z klassik shakliga Puni urushlari davrida ega bo’ldi. Har qanday Rim istilochilik urushlari minglab kishilarni asirlikka olish va qullikka sotish bilan birga olib borildi. Ko’pgina urushlar Rimga 100 minglab asirlarni olib kelishga sabab bo’ldi. Karfagen yurishlaridan sarkarda, konsul Regen Rimga 20 ming asirni qul qilib jo’natdi. Miloddan avvalgi 209-yilda Tarent ishg’oli vaqtida 30 ming aholi qul qilindi. Agrigent qamali vaqtida 25 ming kishi asir olindi. Miloddan avvalgi 167- yilda Epir shahri qamal qilinganda, uning asir olingan 150 ming aholisi qul qilib sotib yuborildi. Rimliklar Sardiniyani bosib olib, uning tirik qolgan barcha aholisini qul qilib sotdilar. Qullarning narxi tushib ketdi. «sard kabi arzon» iborasi shundan kelib chiqdi. 21 Miloddan avvalgi III asrda Rim iqtisodiyotida qullar asosiy ishlab chiqaruvchilarga aylanib, moddiy ne‘matlarni yaratuvchi asosiy ishchi kuchi boldi. Bu ilmiy adabiyotda klassik qulchilik deb nomlandi. Qul mehnatiga asoslangan Rim zodagonlarining yirik pomestelatifundiyalari paydo bolishi bilan Italiyada qulchilik klassik shaklga kira boshladi. Yirik latufindiyalarning g’alla va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradigan xojalikka aylanishi bilan minglab kichik yer egalari ular bilan raqobat qila olmay, xonavayron boldilar. Qullarning mehnati juda arzon, o’zlari esa qadrsiz edilar. Quldorlik xojaligi bozor uchun mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashib, tobora ko’proq mahsulot ishlab chiqarish uchun qul mehnatidan keng foydalandi. Qullarning ijtimoiy va huquqiy ahvoli yomonlashdi. Qul buyum va hayvonga tenglashtirildi. Xojayin qulning ustidan mutlaq hukmron bo’lib, u qulni o’ldirishi, yirtqich baliqlar va yovvoyi hayvonlarga yem qilishi mumkin edi. Rimning har bir katta shahrida qul bozori mavjud bo’lib, bu yerda har qanday fuqaro qulni sotishi yoki sotib olishi mumkin edi. O’rtayer dengizidagi eng katta qul bozorlari Delos (Egey dengizi) orolida, Akvileya shaharlarida (Shimoliy-sharqiy Italiya), Tanais (Don daryosi yuqori oqimi)da muntazam mavjud edi. Delos qul bozorida bir kunda 10 minggacha qul sotilar edi. Bozorga kiritilgan qullar miqdoriga qarab uning narxi o’zgarib turar edi. Jang natijasida olingan asirlar qo’shindagi kvestor ixtiyoriga berilgan. Kvestor ularni kim oshdi savdosida sotar edi. Kim oshdi savdosida qul savdogarlari ularni sotib olib, keyin bozorga chiqarar edilar. Rim fuqarolarini qarzi uchun qul qilish Miloddan avvalgi 326-yilda qabul qilingan senat qonuni bilan bekor qilingan edi. Biroq Italiya va provinsiyalarning Rim fuqaroligi bo’lmagan aholisi uchun qarzi evaziga qul qilish o’z kuchini saqlab qoldi. Provinsiyalarda rimlik soliqchilar aholiga katta foizda qarz berib, ularni qul qildilar. Qullar safini to’ldirishning yana bir manbasi ularni tabiiy ko’payishi edi. Cho’ri qullarning bolalarini ko’paytirish va tarbiyalash ba‘zi quldorlar tomonidan 22 rag’batlantirilar edi. Go’dakligidan qullikda tarbiyalangan qullarning bolalari kasb- hunarga o’rgatilgan. Qullar safini to’ldirishning yana bir manbasi dengiz qaroqchilarining dengizlarda qirg’oqqa yaqin shahar-qishloqlarni talab, o’z qurbonlarini qullikka sotishi edi. Ba‘zi yillarda qaroqchi piratlar bir necha yuz ming qullarni bozorga yetkazib berar edilar. Ma‘lumotli qullar yoki malakali qullar (o’qituvchi, aktyor, oshpaz, raqqosalar)ning bahosi juda baland turar edi. Italiya qishloq xojaligi mamlakati bo’lib qolaverdi. Qullar asosan qishloq xo’jaligida ishlatildi. Ulardan qishloq xo’jaligidan tashqari tog’-kon, metallurgiya va qurilishda foydalanila boshlandi. Faqat qullarga va qaroqchilarga xochga tortib o’lim jazosi berilgan. Boshqa obro’li jinoyatchilarning boshi kesilgan. Ozod kishilarni qiynoqqa solib, so’roq qilish taqiqlangan. Qullarni qiynoq ostida so’roq qilishga ruxsat etilgan. Qul uchun eng og’ir jazo tosh konlariga, gladiatorlar maktabiga sotib yuborish edi. Rimning deyarli barcha fuqarolari qullarga ega edilar. O’rta darajadagi fuqaroning shahardagi uylarida 5-10 ta qul, shahar tashqarisidagi qo’rg’onida 15-20 ta qul ishlab turgan. Qullarni erkinlikka chiqarish faqat imperiya davrida keng tus oldi. Qul qarib qolgach, uni boqmaslik uchun ko’chaga haydab yuborilgan. 2-bob. Miloddan avvalgi III-asrda Rim va Karfagen urushlari. 2.1. Karfagen I-Puni urushi arafasida. Eramizdan avvalgi III asr o‘rtalariga kelganda O‘rta dengiz g‘arbida ko‘pdan beri hukmronlik qilib kelgan Karfagen davlati va endigina tashkil topgan Rim quldorlik konfrensiyasi bu yerning eng kuchli davlatlari bo‘lgan. Ikkalasi ham agressiv tashqi siyosat olib borgan. Ularning har biri O‘rta dengiz g‘arbida gegimon 23 bo‘lishga intilgan. Ularning quldorlik iqtisodi shuni taqazo etgan. Bu ikki davlat o‘rtasidagi ziddiyat Puni urushlariga olib kelgan. (Karfagenliklarni rimliklar puniliklar deb ataganlar). Eramizdan avvalgi IX asrda finikiyaliklar asos solgan Karfagen yoki Kar- Xadosht (yangi shahar) eramizdan avvalgi U asrga kelganda keng bir davlat markaziga aylangan. Bu davlat Shimoliy Afrika sohillining bir qismini (Tunis qo‘ltig‘ining qirg‘og‘ini), Sitsiliyaning g‘arbiy qismini, Malta, Sardiniya 14 , Korsika, Pitis, Balvar orollarini o‘z ichiga olgan. Karfagen juda katta va o‘ziga xos bir shahar bo‘lib, g‘oyat qulay joylashgan. U Afrikaning shimoliy-g‘arbiy sohilidagi kichikroq yarim orolda qurilgan. Uning bunday joylashishi Karfagenliklarga asosiy dengiz yo‘lini nazorat qilish imkonini bergan. Materikada uch qayta kuchli mudofaa inshoatlari bilan himoya qilingan shahar istehkomi dengizdan xiyla ichkida bo‘lgan yarim orolda bo‘lgan. Shahar aholisi yashaydigan mahallalar, bozor, do‘konlar, hunarmandchilik ishxonalari istehkom devorlari ichida bo‘lgan. Tashqi (savdo) va ichki (harbiy) ikkita gavani bo‘lgan port Karfagenning fahri hisoblangan. Rim konfederatsiyasiga xos xususiyat Karfagen davlatiga ham xos bo‘lgan. Bu davlat tarkibiga kirgan shahar, oblastlar va qabilalarning iqtisodiy va huquqiy ahvollari xilma-xil bo‘lgan. Ba’zi shaharlar Karfagen bilan teng huquqli bo‘lgan. Boshqa yerlar mustamlaka holatda bo‘lib, teng huquqli shaharlar bilan qo‘zg‘olonlarni birgalikda bostirganlar. Eng muhim savdo yo‘llarini o‘z qo‘lida ushlab turish uchun o‘z mustamlakalarini strategik va geografik qulay joylarga o‘rnashtirgan. Quldorlik, qullar, maxsulotlar va xomashyo bilan bevositachilik savdosi olib borish Karfagen jonomikasi faravonligi uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Karfagen butun O‘rta dengiz havzasida savdo olib borgan, hatto Britaniya qirg‘oqlariga borgan. 14 Ignazio Camarda , Montagne di Sardegna , pp . 11, 75 24 Karfagenning o‘zi hunarmandchilik markazi bo‘lgan. Karfagen davlati iqtisodida qishloq xo‘jaligi g‘oyat katta o‘rin tutgan. Bagrad daryosi vodiysidagi unumdor yerlar Karfagen boylarining amloklari bo‘lgan. Bu yerda asosan uzum yetishtirilgan. Davlatning taqdiri quldorlar, katta yer egalari, savdo zadagonlari, katta-katta hunarmandchilik ustaxonalarining xo‘jayinlari qo‘lida bo‘lgan. Ularning iqtisodiy va siyosiy ustunligi quldor oq suyaklar respublikasini o‘rnatishga olib kelgan. Demokratik kuchlar zaif bo‘lgan. Karfagen respublikasida xalq majlisi bo‘lgan, lekin uning roli past bo‘lgan. «Uch yuzlar kengashi» oliy davlat organi bo‘lib, undan joriy ishlarni bajarish uchun «o‘ttizlar kengashi» va «to‘rt yuzlar kollegiyasi» ajratilgan, bu kollegiya sud va nazorat organi bo‘lsa kerak. Ijrochi hokimiyat tepasi ikkita oliy magistr Suffetlar turgan. Suffetlar faqat bir yilga saylangan, birortasining diktatura o‘rnatishga imkon bo‘lmagan. Armiya va flot oligarxik respublikaning to’ng‘ichi bo‘lgan. Qo‘shinning ko‘p qismini g‘oyat yaxshi ta’lim ko‘rgan va yaxshi qurollangan yollanma otryadlar tashkil etgan. Rimga nisbatan xiyla boy bo‘lgan Karfagen davlat eramizdan avvalgi III asr o‘rtalarida ichki ziddiyatlar tufayli ancha zaiflashib qolgan edi. Birinchi Puni urushi Rim bilan Karfagenning Sitsiliya uchun kurashidan boshlagan. Sitsiliya katta qismi Karfagen qo‘lida bo‘lib, sharqdagi kichik hududidagi Sarakuzada Agafokl podsholik qilgan. Agafokl xizmatida bo‘lgan Kompaniyalik yollanma qo‘shinlari Messanani bosib olgan, Sarakuzaning yangi hukmdori Gieron II Messanini qaytarib olish uchun kurash boshlagan. Kompaniyalik yollanma qo‘shinlar mamertinliklar deb atalgan. Ularning bir qismi Sarakuzaga qarshi kurashda Karfagendan yordam so‘ragan, ikkinchi qismi Rimdan yordam so‘ragan. Rim senati ikkilangan, keyin yordam qilgan. 23 yilga (eramizdan avvalgi 264-241 yillar) cho‘zilgan birinchi Puni urushi ana shu tariqa boshlagan. Sitsiliyaga suzib borib Messanini Rim qo‘shinlari tezda egallab, Gieron II 15 bilan ittifoq tuzganlar. Lekin - quruqlikda g‘alaba qilgan Rim qo‘shinlari dengiz janglarida mag‘lub bo‘lganlar, 15 Ковалёв С. История Рима. — М.: Полигон, 2002. — 864 с. 25 chunki Rimning dengiz floti yo‘q edi. Karfagen kemalari Italiya qirg‘oqlarini qurshab olganlar. Rim senati flot tashkil etishga qaror qilgan. Rimliklar 100 ta panter (ya’ni besh palubali kema) va 20 ta uch palubali kema yasab, kemaning boshiga abardaj ko‘priklari qurilgan, ko‘prik boshlariga ilmoqlar berkitilgan, yonlariga panjara tutilgan. Bu ko‘priklar dushman kemalari palubalariga tashlangan. Unda qilichbozlik qilgan. Eramizdan avvalgi 260-yilda Mila burni yonida rimliklar konsul Gay Duliy boshchiligida Karfagen floti ustidan birinchi g‘alabaga erishgan. Senat Gay duliy sharafiga «rostral ustin» haykali (kema burni) o‘rnatilgan. Senat qaroriga ko‘ra Gay Duliyni ikkita naychi va 1 ta mash’alachi kuzatib yurgan. Rimliklar urushni bevosita Karfagenda davom ettirishga qaror qilgan. Eramizdan avvalgi 256-yilda 336 ta rimliklar kemasi Afrika sohiliga flotning qolgan qismi dovuldan halok bo‘lgan. Rimliklarning mag‘lubiyati aniq bo‘la boshlagan. Sitsiliyada yosh iste’dodli lashkarboshi Gamilkar Barka maydonga kelgach, rimliklarning ahvoli og‘irlashgan. U Sitsiliyaning shimoliy qirg‘og‘i va ichki oblastlarini ishg‘ol qilgan. Rimliklar yana boy grajdanlardan qarz olib flot qurgan. Karfagenliklari yana mag‘lubiyatga uchragan. 23 yilga cho‘zilgan urush ikki tomonni ham holdan ketkazgan. Eramizdan avvalgi 241-yilda sulh shartnomasi imzolangan. Unga ko‘ra, Karfagen Rimga 10 yil davomida 3200 talant miqdorida tovon to‘lash, asrlarni qaytarishi, Sitsiliyadagi mulklarini Rimga topshirishi lozim bo‘lgan. 2.2. Urushning sabablari va I-davri. Birinchi Puni urushidan so‘ng Karfagenning ahvoli og‘irlashgan. Xazina bo‘shab qolgan. Yollanma qo‘shinga maosh to‘lash olmagan, ular qo‘zg‘olon ko‘targan, bu qo‘zg‘olonga qullar va Liviya qishloq aholisi qo‘yilgan. Gamilkar Barka Karfagen qo‘shiniga qo‘mondon qilib tayinlangan. U qo‘zg‘olonni zo‘rlik bilan bostirgan. Rimliklar eramizdan avvalgi 238-yilda Korsika va Sardaniyani bosib olgan. Korisika. Sardaniya va Sitsiliya Rim mulklari bo‘lib qolgan. Gamilkar Barka 26 dongdor lashkarboshi bo‘lib yetishgan, u Rimliklarga qarshi oligarxlar to‘dasiga boshchilik qilgan. Karfagen hududida moddiy kuch, kishi kuchi bilan urush olib borish uchun ta’minlanmagan edi.Trebiya yonidagi mag‘lubiyatdan so‘ng plebsning talabi bilan qat’iy harakat tarafdori Gay Flaminiy konsul qilib saylangan. Rim qo‘shinlari Etruriyadagi Arritsiy shahri yonida Gannibal yo‘lini to‘sgan.Gannibal chap berib, Arnus daryosini kechib, botqoqlikdan to‘rt kunda o‘tgan. Gannibal ko‘zidan ajralgan. U minib yurgan yagona fil ham halok bo‘lgan. Bu qiyinchiliklardan so‘ng Gannibal Flaminiy armiyasining orqa tomoniga o‘tib olgan. Unga uch tomondan hujum boshlab, qirib tashlagan. Konsul jang boshlagan paytidayoq halok bo‘lgan. Asirlarni Gannibal qo‘yib yuborgan. Rimliklar Gannibalning Rimga bostirib kirishidan qo‘rqqanlar, Senat diktator saylashga qaror qilgan. Senator Kvint Fabiy Maksim diktator qilib saylangan. U Kunktator (Sustkash)degan laqab olgan, chunki asta- sekin harakat qilish taktikasini tutgan, qat’iy janglardan bo‘yin tovlagan. Keyin saylangan konsul Emiliy Pavel diktator Fabiy Maksimning taktikasini to‘g‘ri deb topgan. Ikkinchi konsul Tkrensiy Vorron esa qat’iy harakat tarafdori bo‘lgan. Eramizdan avvalgi 216-yilda Gannibal Rimni chetlab o‘tib, Apuliyaga kirib borgan. U yerdagi Kanna yaqinida jang bo‘lgan. Bu jang qadimgi zamon urushlari tarixidagi eng shiddatli janglardan biri edi. Rim qo‘shinida 80 000 piyoda, 6 ming otliq askar bo‘lgan. Karfagenliklar gallar bilan birga 40 000 ko‘proq piyoda, lekin 14 ming otliq askari bo‘lgan. Gannibal o‘z qo‘shinini qavariq shaklda joylashtirgan. Dushman hujum qilgach, qavariq qismi orqaga chekingan va yarim oy shaklida aylangan. Ikki yon tomondagi otliqlar rimliklarga tashlagan. Rimliklarning 58 000 askari qirib tashlangan. 18 ming askari asir tushgan. Konsul Emiliy Pavel 16 o‘ldirilgan. Terensiy Varron qolgan-qutgan askari bilan Rimga kirib boragn. Kanna yonidagi mag‘lubiyatdan so‘ng Rimdan samniylar, lukanlar va bruttiylar ajralib ketgan. Boy Kapuya va Sarakuza Gannibal tomoniga o‘tgan. Makedoniya podshosi Filipp U Gannibal bilan ittifoq tuzgan. 16 Флавий Евтропий. Бревиарий римской истории. — СПб.: Алетейя, 2001. — 305 с. 27 Karfagenliklardan 25 kishi Sitsiliyaga oroliga Gannibalga yordamga kelgan. Lekin Gannibalning ahvoli og‘ir bo‘lib qolavergan. Rimliklar Kanna yonidagi mag‘lubiyatdan so‘ng 17 yoshdan tortib barcha erkaklarni yoppasiga safarbar qilgan. Qullarni egalaridan sotib olib, armiya safiga chaqirishga majbur bo‘lgan. Rimliklar Fabiy Maksim taktikasiga amal qilishga o‘tganlar. Urush davomida Rim foydasiga burilish yuz bergan. Rimliklar Sarakuzani qamal qilganlar. Eramizdan avvalgi 211-yili uni ishg‘ol qilganlar. Sarakuzda mudofasida matematik, injener arximed ishtirok etgan. U o‘ldirilgan. U yasagan mashinalardan dushman qamal qiluvchilari ustiga snaryadlar, o‘qlar yog‘dirilgan. U yasagan mashinalar vositasi bilan kemalarning tumshug‘idan ildirib, ag‘darib tashlagan. Rim senati Makedoniya qarshi Pergam, etoliya ittifoqi bilan shartnomalar tuzgan. Birinchi Makedoniya urushi eramizdan avvalgi 205-yilda Makedoniyaning to‘la mag‘lubiyati bilan tugagan. O‘sha paytda senat qobiliyatli lashkarboshi Publiy Korniley Ssipionni yangi Karfagenga yuborgan va uni bosib olgan. Italiyadagi haraktalarini jonlantirgan. Kapiyani qamal qilganlar. Gannibal rimliklarni Kapuyadan chalg‘itish uchun Rimga yurish qilgan, lekin hujum qilishga botina olmagan. Gannibal Janubiy Italiyada qamalib qolgan. Ukasi Gasdrubal Iberiyadan qo‘shin tortib, Alpdan oshib o‘tgan, lekin Metavra daryosi bo‘yidagi jangda tor-mor qilingan, Gasdrubal o‘ldirilgan. Eramizdan avvalgi 204-yili rimliklar urush harakatlarini Afrikadagi Karfagen hududiga ko‘chirganlar. Numidiya podshosi Massinissa yaxshi tayyorgarlik ko‘rgan otliq armiyasini Ssipion ixtiyoriga bergan. O‘n besh yil Italiyada urush olib borgan Gannibal Karfagen kengashi qarori bilan Karfagenga qaytgan. Eramizdan avvalgi 202-yilda Afrikadagi Zam qishlog‘i yonida so‘nggi qat’iy jang bo‘lgan. Bu jangda Gannibal tor-mor qilingan. Gannibal eramizdan avvalgi 195 yilda Suriyaga qochib ketgan. Eramizdan avvalgi 201-yilda sulh imzolangan, Karfagen Afrikadan tashqaridagi yerlaridan ajralgan. Karfagen 50 yilda 10 000 talant tovon to‘lash 10 ta kemadan boshqa butun flotini, Rimga fillarini berish, asirlar va olgan 28 o‘ljalarini qaytarishi, o‘z armiyasini tarqatib yuborish, Afrikadagi Rim armiyasini boqishi, 100 ta mo‘tabar oilani garovga berish lozim bo‘lgan. Urush ikki tomon uchun ham bosqinchilik urush edi. Rimning g‘olib kelish sabablari qo‘shinning soni ko‘pligi, jang qobiliyati ustunligi, moddiy zahiralarning ko‘pligi Italiyada urushning bo‘lishi, o‘z yeri uchun urushganligi kabi omillar bilan izohlanadi. Gannibalning ajoyib g‘alabalari uning sarkardalik qobiliyati, Italiya to‘satdan bostirib kirganligi, Italiya konfederatsiyasining vaqtincha zaiflashganligi bilan izohlanadi. Gannibal g‘alabalarini mustahkamlab olmagan, chunki zarur vositalari yetarli bo‘lmagan. Karfagen kengashi Barkiylar xonadoni kuchayib ketishidan qo‘rqib, qo‘shinini to‘ldirishga va moddiy mablag‘larga g‘oyat muhtoj bo‘lgan lashkarboshiga yordam ko‘rsatmagan. Puni urushidan keyin O‘rta dengiz hayotida Karfagenning hech qanday ahamiyati qolmagan. Rim esa O‘rta dengiz G‘arbida eng qudratli quldorlik davlatiga aylangan. Ikkinchi puni urushidan so‘ng Rim davlati ellin Sharqidagi davlatlarga bostirib kiravergan. Rimdagi yirik quldorlar va katta yer egalari xonavayron bo‘lgan patritsiylar, savdogarlar va puldorlar Rimning Sharqqa xujumidan manfaatdor bo‘lganlar. Ellinistik davlatlarning ichki va tashqi ahvoli Rim bosqinchilik siyosatining muvaffaqiyatiga yordam bergan. Eramizdan avvalgi III asrda Bolqon yarim orolidagi davlatlarning xo‘jaligida tanazzul boshlangan. Ellinistik davlatlardagi umumiy tanazzul bilan birga sinfiy va sotsial kurash keskinlashgan. Bir qancha shahar va qishloqlarda qullar qo‘zg‘olonlari, erkin aholining ommaviy harakatlari kuchaygan. Misr va Gresiyada kambag‘allar iqtisodiy talablar bilan chiqqanlar. O‘rta dengiz Sharqidagi yirik monarxiya va federatsiyalarda o‘rtasida turli sabablarga ko‘ra urushlar doimo olib borilgan. Ellinistik davlatlarning eng kuchlisi bo‘lgan 29 Makedoniya va Suriya ellinistik dunyoda birinchilikni egallash va Misrning dengiz orqasidagi yerlarini bo‘lib olish uchun urush boshlagan. 2.3. O‘rta yer dengizi sharqiy hududlarining Rim tomonidan bosib olinishi. Eramizdan avvalgi 200-197 yillarda ikkinchi Makedoniya urushi 17 bo‘lib o‘tgan. (Birinchisi eramizdan avvalgi 215-205 yy.) rimliklar makedonlarga qarshi Pergam, Rodos, Afina, Etoliya va Axeya ittifoqidan iborat kuchli kaolitsiya tuzgan. Makedoniyaning Suriya bilan ittifoq bo‘lib, Misrning dengiz ortidagi mulklarini bo‘lib olish niyatidan xavfsiragan Misr, Pergam va Rados yordam so‘rab Rimga murojaat qilgani urushga bahona bo‘lgan. Eramizdan avvalgi 197-yilda Fessaliyada Knoskefeli qishlog‘ida hal qiluvchi jang bo‘lgan, bunda Makedoniya to‘la mag‘lubiyatga uchragan. Gresiya, Kichik Osiyo va Egey dengizida yerlaridan, flotidan Makedoniya mahrum bo‘lgan. 1 ming talant tavon to‘lash, armiyasining 5000 kishidan oshirmaslik majburiyatini olgan. Eramizdan avvalgi 196-yilda Gresiya davlatlari mustaqil deb e’lon qilingan, lekin bu erkinlik uzoqqa bormagan. Rim ularning ichki ishlariga aralasha boshlagan. Makedoniya mag‘lubiyatidan so‘ng Suriya eng kuchli ellin davlati bo‘lib qolavergan. Karfagendan qochgan Gannibal Suriya podshosi Antiox III saroyida boshpana topgan edi. Gannibal urushni Italiyada olib borishni taklif qiladi. Antix III esa grek shaharlariga ishonib, Gresiyada urush boshlagan. Faqat Etoliya va Beotiya ittifoqlarigina Suriya yordam ko‘rsatgan. Rimliklar Antiox III qo‘shinini Gresiyadan haydab chiqargan. Eramizdan avvalgi 192-188 yillarda bo‘lib o‘tgan Suriya urushida hal qiluvchi jang eramizdan avvalgi 190-yilda Kichiki Osiyodagi Magneziya shahrida bo‘lib o‘tgan. O’z kuch bilan rimliklar porloq g‘alabaga erishganlar. Eramizdan avvalgi 188 yilda tuzilgan sulhga ko‘ra Antioh III Yevropadagi yerlari va Kichik Osiyodagi Tavr tog‘lari shimolidagi mulklarini, jang fillari, flotini Rimga berishi tovon to‘lashi kerak edi. Rimliklar 17 Марк Юниан Юстин. Эпитома сочинения Помпея Трога «Филиппова история» Архивная копия от 31 августа 2019 на Wayback Machine 30 Gannibalni tutib berishni talab qilgan. Gannibal Suriyadan Vafiniyaga qochgan. Bu shahar podshosi uni Rimga tutib bermoqchi ekanini bilgach, eramizdan avvalgi 183- yilda zahar ichib o‘lgan. Antiox III Rimga tovon to‘lash uchun Sharqqa xujum uyushtirgan va eramizdan avvalgi 187 yilda halok bo‘lgan. Rim Suriyadan olgan Kichik Osiyodagi yerlarini Fados va Pergamga in’om qilgan. Bu davrlarda Salavkiylar davlati zaiflashib qolgan edi. Bolqon yarim orolida vaziyat keskinligicha qolavergan. Ko‘pgina shaharlarda Rimning ta’miri kuchayishidan norozilik orta boshlagan. Makedoniyaning podshosi Persey (Filippning o‘g‘li) bu holatdan foydalanib, Rimga qarshi ittifoq tuzishga uringan, lekin u yakkalanib qolgan. Eramizdan avvalgi 171-168 yillarda uchinchi Makedoniya urushi bo‘lib o‘tgan. Pidna shahri yonidagi mag‘lubiyatdan so‘ng Persey qochib ketgan (eramizdan avvalgi 162 y) lekin taslim bo‘lgan va asirlikda o‘lib ketgan. Makedoniya tor-mor qilingandan so‘ng to‘rt qismga ajratib yuborilib, respublika deb e’lon qilgan. Bu qismlardagi aholining bir-biri bilan aloqasi qiz olib, qiz berish, savdo-sotiq qilish, yer-mulk sotish man qilingan. Bu qismlar Rimga tovon to‘lagan Makedon podsholari yerlari Rim senzorlari ixtiyoriga o‘tgan. Mamlakatning ko‘p boyliklari Rimga olib ketilgan. Makedoniyaning ichki ishlariga Rimning aralashishi natijasida mamlakat inqirozga yuz tutgan. Makedoniya tor-mor qilingandan so‘ng Rim juda qudratli davlatga aylangan, u hohlagan ellin davlatiga buyruq bera olgan. Masalan: Suriya podshosi Antiox III Misrga hujum qilgan, bu urushni to‘xtatgan. Salavkiylar ichki ishlariga aralashavermagan. Makedoniyaning zo‘rlik bilan bo‘lib yuborilishi mamlakatning iqtisodiy va siyosiy jihatdan egallashi eramizdan avvalgi 149-yilda Rimga qarshi ozodlik harakati boshlanishiga sabab bo‘lgan. Qo‘zg‘olonga o‘zini Perseyning o‘g‘li Filippman deb e’lon qilgan hunarmand Andrisk boshchilik qilgan. Grek-makedon aholisi, Frakiya qabilalari soxta Filippni qo‘llab-quvvatlagan. U turli tabaqalari ancha kuch to‘plagan. Makedoniyaga yuborilgan rimliklarning yangi armiyasi Filipp qo‘shinlariga 31 qaqshatg‘ich zarba bergan. Frakiyaliklar Andriskni Rim qo‘liga tutib bergan. Qo‘zg‘olon mag‘lubiyatidan so‘ng Makedoniya Rim viloyati deb e’lon qilingan. Eramizdan avvalgi 149-yilda Axeya ittifoqi Rimga qarshi qo‘zg‘algan. Qo‘zg‘olon markazi Korinfni Rim qo‘shinlari egallagan. Korinf aholisining ko‘p qul qilib sotilgan shahar kuydirilgan, butunlay vayron qilingan. Rimliklar Grek shaharlarining ittifoqlarini tarqatib yuborganlar, o‘ziga bo‘ysundirgan. Sparta va Afina nomigagina mustaqilligini saqlab qolganlar. Rimning azalgi dushmani Karfagen Rim sharqdagi agressiv tashqi ishlari bilan band bo‘lgan paytda iqtisodiy ahvolini tuzatib, kuchli davlat bo‘lib olib tiklangan. Rim agressiv doiralari Karfagenning kuchayishidan xavfsiragan. Eramizdan avvalgi 153-yilda Karfaginga kelgan yozuvchi senzar Mark Porsiy Katon 18 bu shaharning faravonligini ko‘rib hayron qolgan. U senatda so‘zlagan har bir nutqini «Karfagen vayron qilinishi kerak» deb tamomlar ekan. Eramizdan avvalgi 149-yilda Rim uchinchi puni urushini boshlagan. Rim Karfagenga nisbatan juda kuchli bo‘lgan. Urush boshlanishiga Rim qo‘llab turgan Numidiya podshosining Karfagen yerlariga qilgan hujum sabab bo‘lgan. Qurolli to‘qnashuv yuz bergan. Rimliklar eramizdan avvalgi 201-yilgi shartnomani Karfagen buzdi deb bahona qilgan (shartnomada Rimning ruxsatisiz Karfagen urush boshlamasligi lozim edi). Rim Karfagenga urush e’lon qilgan. Karfagen hatto qurollarini topshirishga ham rozi bo‘lgan. Ammo Rimliklar haddan tashqari talab qo‘yishgan, ya’ni shaharni bo‘shatish va 15 kilometr nariga joylashishni talab qilganlar. Karfagenliklar o‘zlarini oxirigacha himoya qilishga qaror qilganlar. Shaharni mustahkamlaganlar. Rim kemalari eramizdan avvalgi 149-yilda Karfagenga kelib uni shturm qilgan. Lekin ola olmagach, uzoq qamal boshlagan. Eramizdan avvalgi 147-yilda Karfagen batamom qurshab olingan aholi o‘zgargan. Shaharda kasallik va ochlik boshlangan. Eramizdan avvalgi 146- yilda shaharga hujum boshlangan. 6 kun davomida Karfagenliklar har bir uy uchun jang qilganlar. 50 000 karfagenlik qul qilib sotib yuborilgan. Shahar avval talangan, 18 Альбрехт М. фон. История римской литературы: В 3 томах / Пер. с нем.. — М., 2003. — Т. 1. — С. 435—451. 32 keyin kuydirilgan, lan’atlanib turar joy qurish man etilgan. Avvalgi Karfagen yerida Rim viloyati Afrika ta’sis etilgan. Eramizdan avvalgi II asrda Rim Ispaniyadagi qabilalar yerlarini bosib olishni davom ettirdi. Ikkinchi puni urushida Ispaniya sohili Rimga bo‘ysundirilgan edi. Rimliklar o‘z yerlarini kengaytirishga uringanlar. Iber qabilalaridan luzitanlar va keltiberlar qarshilik qilganlar. Eramizdan avvalgi 154-yilda qo‘zg‘olon boshlangan. Rim qo‘shinlari ikki yilda erksevar bu qabilalar qo‘zg‘olonlarini bostirganlar. Lekin eramizdan avvalgi 150 yilda qo‘zg‘olon yana boshlangan, unga cho‘pon Viriat boshchilik qilgan va 9 yil davom etgan. Eramizdan avvalgi 141-yilda rimliklar uni Luzitanlar podshosi deb tan olganlar. Lekin eramizdan avvalgi 139-yilda u o‘z yaqinlari tomonidan xoyinona o‘ldirilgan. Eramizdan avvalgi 133-yilda Ispaniyaga kelgan tajribali sarkarda Korneliy Sitsipion qo‘zg‘olon markazi Numansiyani egallagan aholisini qul qilib sotganlar. Ispaniyani Rim bosib olgan. Eramizdan avvalgi II asrda Rim agressiv tashqi siyosat olib borib, O‘rta dengiz Sharqida batamom ustinlikka erishgan. Gresiya va Makedoniyani bosib olgan. Karfagenni yo‘q qilib tashlagan. Ispaniyani bosib olgan. XULOSA. Rim respublikasi butun Apennin yarim orolini o'z hukmronligi ostida birlashtirib, Karfagenning Rim bilan tuzilgan birinchi shartnomalari bilan ta'minlangan G'arbiy O'rta yer dengizidagi Karfagen hukmronligi bilan endi kelisha olmadi. Italiyaning siyosiy manfaatlari, xavfsizligi va savdosi uzoq vaqtdan beri yunonlar va karfagenliklar o'rtasida kurash bo'lgan Sitsiliyaning ikkinchisi qo'liga tushishiga imkon bermadi. Italiya savdosining rivojlanishi uchun Messa bo'g'ozi Rim nazorati ostida bo'lishi kerak edi. Tez orada bo'g'ozni egallash imkoniyati paydo 33 bo'ldi. Kampaniyalik yollanma askarlar, "Mamertinlar" (ya'ni, "Mars odamlari") Messanani egallab olishdi. Sirakuzadagi Iero II Mamertinlarni quvib chiqarganida, ikkinchisi Rimga murojaat qildi va ularni Italiya konfederatsiyasiga qabul qildi. Karfagenliklar Sitsiliyada rimliklarning o'rnatilishidan ularga tahdid solayotgan xavfni tushunishdi. Ular Mamertinlarni Xieron bilan yarashtirib, Xanno qo'mondonligi ostida o'z garnizonlarini Messaniya qal'asiga kiritishga muvaffaq bo'lishdi. Keyin rimliklar Xannoni egallab olishdi va Karfagenliklarni Messanani tozalashga majbur qilishdi. Birinchi Puni urushi boshlandi (miloddan avvalgi 264-241). Bu vaqtda Rim ham, Karfagen ham o'z kuchlarining to'liq gullash davrida edi, ular taxminan teng edi. Rimliklar tomonida esa bir qancha afzalliklarga ega edi. Ularning Italiyadagi hukmronligi ular ekspluatatsiya qilgan xalqlar Karfagenga nisbatan nafrat uyg'otmagan; Rim armiyasi fuqarolar va ittifoqchilardan iborat bo'lib, uning asosiy qismi qishloq aholisi edi, Karfagen harbiy kuchlari esa fuqarolik militsiyasi emas, balki ko'p qabilaviy qo'shinlar bo'lib, bu yerda karfagenliklar deyarli faqat ofitserlar edi. Karfagen qo'shinlarining muhim qismi yollanma askarlar edi. Bu kamchiliklar qisman Karfageniyaliklarning ko'proq pul va kuchli flotga ega bo'lganligi bilan qoplandi. Erkin fuqarolardan yollangan Rim piyodalari Karfagenning yollanma piyoda askarlaridan beqiyos kuchliroq edi, lekin Karfagen otliqlari nafaqat harbiy mahorat, balki unda ishlatiladigan otlarning sifati bilan ham Rim otliqlaridan ustun edi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Ю . С . Крушколь тахр . ост . Қадимги дунё тарихи . 11-қисм. Т., 1974 й. 2. Нимеровский А.И. История древнего мира и античность. М., 2000 г. 3. Бойназаров Ф.А. Қадимги дунё тарихи. Т., 2004й. 4. А.Алимуҳаммедов. Антик адабиёт тарихи. Т., 1969 й. 5. Хрестоматия по истории Греции. М., 1964. 6. История древнего мира в художественно исторических образах. М., 1978. 35 7. Каринский Д. Д. Югурта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 8. Drinkwater J.F.[en]. The Gallic Empire: Separatism and continuity in the north-western provinces of the Roman Empire. — Stuttg.: Franz Steiner Verlag, 1987. 9. Ашери Д. Карфагеняне и греки // Кембриджская история древнего мира. — Т. IV : Персия, Греция и Западное Средиземноморье около 525—479 гг. до н. э. — М.: Ладомир, 2011. — С. 875—922. 10. Юстин. Эпитома сочинения Помпея Трога. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2005. — 493 с. 11. Высокий М. Ф. . История Сицилии в архаическую эпоху. Ранняя греческая тирания конца VII — середины V в. до н. э.. — СПб., 2004. 12. Ковалёв С. История Рима. — М.: Полигон, 2002. — 864 с. 13. Ignazio Camarda, Montagne di Sardegna, pp. 11, 75 14. Патриции // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 15. Ро́дос // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 305. Internet manbalari: 1. WWW.armand-travel.ru 2. WWW.turoboz.ru 3. WWW.galaktiktravel.com 36

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. So’nggi respublika tarixi (Miloddan avvalgi III-I asrlar)

Rim-Karfagen urushlari

Rim iqtisodiyoti

Qullar va Harbiy tashkilot

2-bob. Miloddan avvalgi III-asrda Rim va Karfagen urushlari

2.1. Karfagen I-Puni urushi arafasida

2.2. Urushning sabablari va I-davri

2.3. O‘rta yer dengizi sharqiy hududlarining Rim tomonidan bosib olinishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить