Rimning oltin davri va qulashi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Rimning oltin davri va qulashi

Купить

Rimning oltin davri va qulashi
Reja:
Kirish:
Asosiy qism:
I-bob. Rimning oltin davri
1.1. Severlar sulolasi
1.2. Severlar sulolasi davrida Rimdagi siyosiy ahvol
1.3. Severlar sulolasi davrida Rimning ijtimoiy-iqtisodiy hayot
II-bob. Rimning qulashi
2.1.Rim imperiyasi inqiroziga olib kelgan asosiy omillar
2.2.Rim imperiyasidagi siyosiy inqiroz davlat tizimining yemirilishi
2.3. G’arbiy Rim imperiyasining qulashi
III.Xulosa:
IV. Foydalanilgan Adabiyotlar
1

Kirish:
Kurs ishining dolzarbligi: Rimning oltin asri va Rimning qulashini o’zaro
solishtirish mumkin buladi aynan ham Rim imperiyasi gullab yashnashi ayrim
sabablar orqali qulashini ko’rishimiz ham mumkin bo’ladi aynan ham buning asosiy
sababi german qabilalarining hujumi natijasida va yana ichki nizolar imperator
a’yonlarining xiyonatlari kengash ichidagi nizolar ham aynan Rim imperiyasining
qulashiga olib keladi aynan ham Rim imperiyasi jahon sivilizatsiyasiga imperiya
tushunchasini kiritdi, respublika tuzimini paydo bo’lishiga sabab bo’ldi. Buyuk Rim
imperiyasi shu asnoda yuksaldi va quladi.
Rim imperiyasining inqirozi natijasida Rimning qulashi buyuk imperiyaning
jahon sivilizatsiyasiga ta’siri Rim oltin davrida gullab yashnaganligi.Rim
iqtisodiyotining zaiflashuvi harbiy va siyosiy sarosimaning bo’lishi Rim imperiyasida
davlat tizimining yemirilishi va iqtisodiy inqirozlarning chuqurlashuvi tashqi
dushmanlarning kirib kelishi gotlar,vandallarning hujumlari g’arbiy Rim
imperiyasining qulashi Milodiy uchinchi asrga kelib Rim ko‘plab muammolar bilan
to'qnashdi. Ular mamlakatning ichkarisidan ham, tashqarisidan ham kirib keldi. Faqat
273- yil tub iqtisodiy, harbiy va siyosiy islohotlar inqirozdan saqlab qolishi
mumkindek ko‘rinardi. Ko’pchilik tarixchilar Mark Avreliy imperatorligi tugashi deb
hisobladi. Aynan shu voqealarni o’rganishda bir qancha muammo va chalkashliklar
mavjud. Tarixchilar tomonidan bu xususida turli xil qarashlar mavjud.
KURS ISHINING MAQSADI: Qadimgi Rim tarixi bilan bog’liq asosiy
ma’lumotlarni yetqazish , Rim tarixiga oid bilimlarni qiyosiy tahlil qilish , Rimda
fuqarolar urushlari tarixini o’rganishda turli ilmiy manbalarning o’rniga baho berish ,
Qadimgi Rim tarixini o’rgangan tarixchilar va ularning asarlarini ko’rib chiqish.
KURS ISHNING VAZIFASI: Qadimgi Rim tarixida bo’lib o’tgan siyosiy
jarayonlarni o’rganish va tahlil qilish ulardan tegishli xulosalar chiqarish.
2

I-bob. Rimning oltin davri
Severlar sulolasi
Milodiy 193-yilda kelib chiqishi afrikalik bo‘lgan Septimiy Sever Severlar
sulolasiga asos soladi. U imperiya oltin davrdagidek gullab-yashnashi uchun barcha
chora-tadbirlami ko‘radi. Ayniqsa, Sharqda ahvol og‘irlashib, rimdagi qo‘shinlar
kuchsizlanib qolganidan foydalangan Parfiya podshosi Vologez IV rimning
ittifoqchilari sanalgan Armaniston va Suriyaga hujum qilib, u yerlami talaydi va
Kichik Osiyoga tahdid soladi. Septimiy Sever Parfiyaga qarshi urush ochishga majbur
bo‘ ladi va bu urushlar 4 yil davom etadi. U bu urushda g‘alaba qozonadi va
egallangan hududlarda Mesopotamiya provinsiyasini tuzadi. Tashqi xavf-xatar
bartaraf etilgach, Septimiy Sever ichki ahvolni o‘nglashga harakat qiladi. U eng
avvalo imperator hokimiyatini mustahkamlash maqsadida byurokratik apparatni va
armiyani isloh qiladi. Shuningdek, ijro hokimiyatida ham bir qator o‘zgartirishlami
amalga oshiradi. Biroq, ko‘ rilgan bu choralar yaqinlashib kelayotgan muqarrar
tanazzulning oldini olish uchun yetarli bo‘lmagan 211-yilda Septimiy Sever vafot
etadi. Undan so‘ng o‘g‘illari Karakalla va Getalar o ‘zaro toj-u taxt talashib,
imperiyaning ahvoli yanada og‘irIashadi. Severlar sulolasining so‘nggi vakili -
Aleksandr Server imperiyaning ichki siyosiy ahvolini mustahkamlash uchun ba’ zi bir
tadbirlami amalga oshirgan. Biroq sharqda forslar, g‘ arbda esa german qabilalari Rim
imperiyasi hududlariga hujum qilib, uni battar qiyin ahvolga solib qo'yadilar.
Imperatorning onasi Mameyani germanlami sahiy sovg‘alar va katta pul mablag‘i
evaziga tinchlik o‘rnatishga urinishi qo'shinda katta norozilik keltirib chiqaradi.
Natijada Aleksandr Sever va onasi bosh ko‘targan legionerlar.
3

Imperiyada yana siyosiy beqarorlik, tartibsizliklar boshlandi. Davlat tizimining
yemirilishi, ichki o’zaro nizolar, german qabilalari hujumi va III asrda sharqda tashkil
topgan qudratli Sosoniylar davlati bilan uzoq muvaffaqiyatsiz olib borilgan urushlar
Rim imperiyasining tushkunligiga sabab bo‘ ldi. Milodiy 235-yilda navbatdagi
imperator Aleksandr Sever o’ldirilishi bilan hokimiyat uchun turli da’vogarlar
o‘rtasida kurash boshlanib, bu siyosiy tushkunlik yarim asr davom etdi. Oddiy
jangchilar ichidan ham imperatorlikka da’vogarlar chiqdi. Jangchi-imperatorlar bir-
birlarini tez-tez almashtirdilar. Odatda ularning barchasi o’ldirilar edi. 284-yil kuzida
tarixda Diokletian nomi bilan kirgan illiriyalik 39 yoshli Diokl (284-305-yy)
imperator deb e’lon qilindi. Diokletianning hukmronligi boshlanishi bilan Rim
imperiyasining so‘nggi davri yoki Dominat (284-476-yy) davri boshlandi. Ozod
etilgan qulning o‘gli, tegishli ma’lumot olmagan, lekin aqlli va shafqatsiz bo’lgan
imperator Gay Avreliy Valeriy Diokletian hukmronligi vaqtida “dominat” (lotincha
dominus- “janob” , “ xo‘jayin” ) nomini olgan siyosiy tizimning asoslari yaratildi.
Diokletian va uning vorislari davrida Rim davlatining cheklanmagan monarxiyaga
o‘tishi tugallandi. Diokletian davlatni temir musht bilan boshqardi va shaxsiy
erkinliklami keskin chegaraladi. U imperiyaning mavqeini tikladi va uning kuch-
qudratini oshirdi. Diokletian Rim imperiyasi armiyasining sonini ikki marta oshirdi va
mahsulotlarga doimiy narxlar o‘rnatilishi orqali pulning qadrsizlanishini nazorat
qilishga intildi. Bu paytga kelib past qiymatli tangalar zarb qilinishi natijasida pulning
4

qadri nihoyatda tushib ketgan edi. U yangi to‘liq qiymatli oltin va kumush tangalami
zarb qilishni buyuradi hamda ularni yagona standartga keltiradi. Shuningdek, soliq
yig‘ish ishlarini tartibga keltirib, davlat byudjetiga tushadigan daromadlarni ham
tartibga soladi.
1
Aleksandr yo‘lini bosib o‘tishi qiyin ish edi. Shuningdek, Trayan tezroq g‘alaba
urushini olib bormasa, uning obro‘siga putur yetishi mumkin edi. Lekin uning uzoq
sharqqa yurish qilishi katta tavakkalchilik edi. Harbiy yurishlar davomida, 117-yilda
Trayan kasal bo‘lib qoladi va Italiyaga qaytishga majbur boldi. Avgust oyigacha
janubiy Turkiya sohillariga yetib keldi. Trayan falaj bo’lib qoldi va natijada vafot
1
Rajabov.Qadimgi dunyo.Toshkent.2006.42-bet
5

etadi. U vafotidan oldin Suriya konsuli boigan Adrianni taxt vorisi etib tayinlaydi
hamda xotini Platina va jiyani Matidiyaga ham rasmiy tarzda meros qoldiradi. Adrian
Trayanning xotini va jiyaniga yaxshi munosabatda bo’lgan. Bundan tashqari u
Matidiyaning singlisi Sabinaga uylanadi. Trayan Ispaniyaning janubidagi hozirgi
Andalusiyadagi Sevilya provinsiyasidagi Italica munisipiumida tug'ilgan, Hispania
Baeticadagi kursiv aholi punkti; uning urug'i Ulpia markaziy Italiyaning Umbria
mintaqasidagi Tuder shahridan kelgan. Uning otasi Markus Ulpius Trayanus general
va taniqli senator edi. Trayan Domitian davrida mashhurlikka erishdi; Qishloq
xo‘jaligi oldida ham shunga o‘xshash muammolar turar edi. Italiya va G‘arbiy
Yevropada hosil borgan sari siyraklashib borardi, chunki yerning zo‘riqib ishlashi
natijasida zamin
o‘zining hosildorligini yo‘qotadi. Shuningdek, urush yillarida ko‘ plab dalalar payhon
bo‘ladi. Oxir-oqibatda jiddiy oziq-ovqat yetishmovchiligi va kasalliklar tarqala
boshlaydi va aholi soni kamayadi. Yerga ijara haqi keskin oshdi. Bu kolonlarning
xonavayron bo’lishiga olib keldi. Qarz majburiyati ortib boradi. Qullaming soni
kamayib, ishchi kuchiga bo’lgan ehtiyoj ortdi. Provinsiyalarda quyi tabaqa
vakillarining qo’zg‘olonlari ko‘tarildi. Jumladan, III asming 50-yillarida Galliyada
dehqonlar va qullar qo‘zg‘oloni, Shimoliy Afrikada dehqonlaming qurolli chiqishlari
yuz berdi. Rim uchun emas, balki o'zaro toj-u taxt uchun talashayotgan
qo‘lmondonlariga bildirar edilar. Imperiya uchun oshib borayotgan tahdidlardan
himoyalanish uchun hukumat merkenariylar - xorijlik askarlami pul evaziga yollay
boshladilar. 0‘z navbatida rimliklarga qaraganda kam haq oladigan yollanma askarlar
imperiyaga nisbatan sodiqlikni kamroq his qilardilar. Sadoqatlilik hissi oxir-oqibatda
fuqarolar orasida ham zaiflasha bordi. 0‘tmishda rimliklar o‘z respublikalari uchun
qattiq qayg‘urardilar, o‘z jonlarini ham fido qilardilar. Imperiyadagi so‘ nggi
asrlardagi shart-sharoitlar fuqarolar uchun vatanparvarlik o‘z ahamiyatini
yo‘qotilishiga olib keladi. Ular imperiya taqdiriga bee’tibor bo‘lib qoladilar.
Imperiyani qiyin ahvolga solib qo‘ygan omillardan yana biri III asming 70-80-
yiIlarida german qabilalarining imperiyaga hujumlari bo‘ldi. Dakiyani got, sarmat va
markomannlar bosib oldi. Tinchlik tarafdori bo'lgan Mark Avreliy butun umri
davomida varvar qabilalariga qarshi kurashishiga to‘g‘ri keladi. Biroq, undan keyin
hokimiyat tepasiga kelgan Kommod tanti, yengiltabiat, asosiy vaqtini o‘yinlar va
gladiatorlar jangini tomosha qilishga sarflar edi. Bu esa otasi tomonidan erishilgan
yutuqlami ko‘kka sovurilishiga sabab bo‘ladi.
6

Severlar sulolasi davrida Rimdagi siyosiy ahvol
U imperatorlik hokimiyatining obro‘-e’tiborini tiklash maqsadida o‘zini
qadimgi Rim xudolaridan kelib chiqqanligini da’vo qildi va o‘zida xudosifat aura
yaratish uchun puxta o’ylab chiqilgan marosimlami tashkil qildi. Imperator
hokimiyati ilohiylashtirilib, unga iloh sifatida sig‘inish joriy qilindi. Unga ta’zim bajo
keltirish, uning oldida tiz cho‘kish, boshini yerga qo'yib yiqilish va kiyimi etagini
ochish rasm bo’ldi. Diokletian imperiya bitta hukmdor uchun juda katta va boshqarish
murakkab deb, hisoblagan. Shu sabab u bir qator ma’muriy-hududiy islohotlar
o'tkazadi. Jumladan, imperiyani yunon tilida so‘zlashadigan Sharqqa (Yunoniston,
Anatoliya, Suriya va Misr ) va lotin tilida so‘zlashadigan G‘arbga (Italiya, Galliya,
Buyuk Britaniya va Ispaniya)ga bo‘ladi. U imperiyaning yarmini (sharq) o‘z
boshqaruviga oladi va g‘arb uchun o‘ziga o‘rinbosar tayinlaydi. 0‘z navbatida
Diokletian hokimiyatni bo‘lish bilan birga nazoratni o‘z qo‘lida ushlab turishga
harakat qiladi. Unga tegishli bo’lgan imperiyaning Sharq qismi, katta shaharlarni va
imperiyaning savdo markazlarini o‘z ichiga olgan va G‘arbga nisbatan boyroq
bo'lgan. Mazkur davrda Italiya imperiya markazi sifatida imtiyozini to‘la yo‘qotdi.
Diokletian juda ko‘p inshootlar qurdi. Saroylar, sirklar bo’lgan. Rimda termalar,
Illiriyadagi Salonika shahrida (hozirgi Bosniyadagi Split) ulkan saroy ansambli
bunyod qilindi. Diokletianning eng oxirgi tadbirlaridan biri nasroniylik dinini ta’qib
qilganidir. 303-304-yillarda keksa va kasal Diokletian yordamchisi Galeriy tazyiqi
ostida nasroniylarga qarshi o‘zini 4 ediktini e’lon qildi. Rim imperiyasi g'arbiy va
sharqiy qismlarga bo‘lindi. Agar II asr boshlarida Trayan davri provinsiyalarining
soni 45 ta bo‘ lsa, endilikda eski bepoyon provinsiyalarni bo‘lish yo‘li bilan ularning
soni 108 taga etdi. Diokletian markazi Nikomediya bo‘lgan imperiyaning sharqiy
qismini boshqardi.
7

Milodiy 193-yilda kelib chiqishi afrikalik bo‘lgan Septimiy Sever Severlar
sulolasiga asos soladi. U imperiya oltin davrdagidek gullab-yashnashi uchun barcha
chora-tadbirlami ko‘radi. Ayniqsa, Sharqda ahvol og‘irlashib, rimdagi qo‘shinlar
kuchsizlanib qolganidan foydalangan Parfiya podshosi Vologez IV rimning
ittifoqchilari sanalgan Armaniston va Suriyaga hujum qilib, u yerlarni talaydi va
Kichik Osiyoga tahdid soladi. Septimiy Sever Parfiyaga qarshi urush ochishga majbur
bo‘ladi va bu urushlar 4 yil davom etadi. U bu urushda g‘alaba qozonadi va
egallangan hududlarda Mesopotamiya provinsiyasini tuzadi. Tashqi xavf-xatar
bartaraf etilgach, Septimiy Sever ichki ahvolni o‘nglashga harakat qiladi. U eng
avvalo imperator hokimiyatini mustahkamlash maqsadida byurokratik apparatni va
armiyani isloh qiladi. Shuningdek, ijro hokimiyatida ham bir qator o ‘zgartirishlarni
amalga oshiradi. Biroq, ko‘rilgan bu choralar yaqinlashib kelayotgan muqarrar
tanazzulning oldini olish uchun yetarli bo‘lmagan 211-yilda Septimiy Sever vafot
etadi. Undan so‘ng o‘g‘illari Karakalla va Getalar o‘zaro toj-u taxt talashib,
imperiyaning ahvoli yanada og‘irIashadi. Severlar sulolasining so‘nggi vakili -
Aleksandr Server imperiyaning ichki siyosiy ahvolini mustahkamlash uchun ba’zi bir
tadbirlarni amalga oshirgan. Biroq sharqda forslar, g‘arbda esa german qabilalari Rim
imperiyasi hududlariga hujum qilib, uni battar qiyin ahvolga solib qo'yadilar.
Imperatorning onasi Mameyani germanlami sahiy sovg‘alar va katta pul mablag‘i
evaziga tinchlik o‘rnatishga urinishi qo'shinda katta norozilik keltirib chiqaradi.
Natijada Aleksandr Sever va onasi bosh ko‘targan legionerlar tomonidan o‘z
chodirida o’ldiriladi. Severlar sulolasining so‘nggi imperatori Aleksandr Sever 235-
yil o’ldirilganidan so‘ng Rim imperiyasi inqiroz botqog‘iga botib qoladi. 235-yildan
285- yilgacha 29 ta imperatorlar taxtga keladi. Legionerlar birin-ketin
tarixshunoslikda “askar imperatorlari” deb atalgan hukmdorlarni taxtga chiqardilar.
Ular davlatni uzoq boshqara olmadilar. Imperiyada yana siyosiy beqarorlik,
tartibsizliklar boshlandi. Davlat tizimining yemirilishi, ichki
o‘zaro nizolar, german qabilalari hujumi va III asrda sharqda tashkil topgan qudratli
Sosoniylar davlati bilan uzoq muvaffaqiyatsiz olib borilgan urushlar Rim
imperiyasining tushkunligiga sabab bo‘ldi.
Shimoliy Italiya bo‘lgan imperiyaning g‘arbiy qismini Maksimian
boshqaruviga topshirdi. Diokletian va Maksiman “Avgust” unvonini ega bo‘lib,
o‘zlariga yordamchi olib, ularga “Sezar” unvonini berdilar. Sezarlarni avgustlarning
avlodi hisoblagan. Diokletianning fikricha, bunday tartib imperiya birligini saqlashga
yordam berishi, viloyatlarda hokimiyatning zo'ravonlik bilan tortib olinish
imkoniyatiga yo‘l qo‘ymasligi va shuningdek, Rim davlat chegaralarini qo‘riqlashni
8

osonlashtirishi lozim bo‘lgan. German qabilalarining Rim hududiga doimiy ravishda
bostirib kirishi harbiy islohot o‘tkazishga majbur qildi. Qo‘shinning soni ko‘paytirildi.
Endilikda yirik yer egalari koionlar va ozod etilgan qullardan jangchilar berishga
majbur edilar. Harbiy xizmatga german qabilalarining qismlari-federatlar qabul qilina
boshlandi. Bundan tashqari, qo'shinning tezkor harakat qilishini ta’minlash uchun
qo‘shin chegara qo‘shinlari va harakatdagi qo‘shinlarga bo’lindi. Chegara qo‘shinlari
imperiyaning mustahkamlangan qal’alari va chegaralarida joylashtirildi. Harakatdagi
yoki zahiradagi qo‘shin urush xavfi bo‘lgan chegara hududiga yuborish uchun
jangavor holatda saqlab turildi. Davlat hokimiyati narx-navo va ish haqining o‘sishi
ustidan qat’iy nazorat
o‘rnatdi. Bir vaqtning o‘zida soliq va pul islohotlari o‘tkazildi va natijada ijtimoiy-
iqtisodiy tushkunlik vaqtinchalik bartaraf etildi. Ill asr oxiri IV asr boshlarida
o‘tkazilgan ma’muriy-harbiy va iqtisodiy islohotlar ulkan Rim davlatining umrini yuz
yildan ko‘proq vaqtga uzaytirdi. Diokletianning siyosati garchi Rim imperiyasining
siyosiy tuzilmasini mustahkamlashga yordam bergan bo‘lsa-da, ijtimoiy-siyosiy
inqiroz bilan bog‘ liq ziddiyatlami hal qila olmadi. Diokletian 305-yilda kasalligi
tufayli hokimiyatdan ketishga majbur bo‘ladi. Biroq, uning islohotlari ham
muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Darhol fuqarolar urushi boshlanadi. Milodiy 311-
yilgacha to‘rt hukmdor hokimiyat uchun kurashadi. Ular orasida yosh shuhratparast
qo‘mondon, keyinchalik xristianlikni ta’qib qilishga chek qo‘ygan Konstantin g‘alaba
qozonadi.
Diokletian davlatni temir musht bilan boshqardi va shaxsiy erkinliklami keskin
chegaraladi. U imperiyaning mavqeini tikladi va uning kuch-qudratini oshirdi.
Diokletian Rim imperiyasi armiyasining sonini ikki marta oshirdi va mahsulotlarga
doimiy narxlar o‘rnatilishi orqali pulning qadrsizlanishini nazorat qilishga intildi. Bu
paytga kelib past qiymatli tangalar zarb qilinishi natijasida pulning qadri nihoyatda
tushib ketgan edi. U yangi to‘liq qiymatli oltin va kumush tangalarni zarb qilishni
buyuradi hamda ularni yagona standartga keltiradi. Shuningdek, soliq yig‘ish ishlarini
tartibga keltirib, davlat byudjetiga tushadigan daromadlami ham tartibga soladi. U
imperatorlik hokimiyatining obro‘-e’tiborini tiklash maqsadida o‘zini qadimgi Rim
xudolaridan kelib chiqqanligini da’vo qildi va o‘zida xudosifat aura yaratish uchun
puxta o‘ylab chiqilgan marosimlami tashkil qildi. Imperator hokimiyati
ilohiylashtirilib, unga iloh sifatida sig‘inish joriy qilindi. Unga ta’zim bajo keltirish,
uning oldida tiz cho‘kish, boshini yerga qo'yib yiqilish va kiyimi etagini ochish rasm
boladi. Diokletian imperiya bitta hukmdor uchun juda katta va boshqarish murakkab
deb, hisoblagan. Shu sabab u bir qator ma’muriy-hududiy islohotlar o'tkazadi.
9

Jumladan, imperiyani yunon tilida so‘zlashadigan Sharqqa (Yunoniston, Anatoliya,
Suriya va Misr ) va lotin tilida so‘zlashadigan G‘arbga (Italiya, Galliya, Buyuk
Britaniya va Ispaniya)ga bo‘ladi. U imperiyaning yarmini (sharq) o‘zini boshqaruviga
oladi va g‘arb uchun o‘ziga
o‘rinbosar tayinlaydi. 0‘z navbatida Diokletian hokimiyatni bo‘lish bilan birga
nazoratni o‘z qo‘lida ushlab turishga harakat qiladi. Unga tegishli bo’lgan
imperiyaning Sharq qismi, katta shaharlarni va imperiyaning savdo markazlarini o‘z
ichiga olgan va G‘arbga nisbatan boyroq bo'lgan. Mazkur davrda Italiya imperiya
markazi sifatida imtiyozini to‘la yo‘qotdi. Diokletian juda ko‘p inshootlar qurdi.
Saroylar, sirk, Rimda termalar, Illiriyadagi Salonika shahrida (hozirgi Bosniyadagi
Split) ulkan saroy ansambli bunyod qilindi. Diokletianning eng oxirgi tadbirlaridan
biri nasroniylik dinini ta’qib qilganidir. 303-304-yillarda keksa va kasal Diokletian
yordamchisi Galeriy tazyiqi ostida nasroniylarga qarshi o‘zini 4 ediktini e’lon qildi.
Rim imperiyasi g'arbiy va sharqiy qismlarga bo‘lindi.
O'z hokimiyatini qonuniylashtirish uchun Septimius Severus o'zini yaxshi
imperator Mark Avreliyning (161-180 yillar hukmronligi) asrab olingan o'g'li deb
ta'rifladi. Shuning uchun, "xotira la'nati" (damnatio memoriae) Severusning "akasi"
Commodusdan olib tashlandi. Septimius Sever o'z harakatlari bilan yangi sulola
o'rnatishga urinmadi, balki shartli qarindoshlik orqali o'zining avvalgi imperatorlardan
davomiyligini ko'rsatmoqchi edi. Karakalla, Heliogabalus va Aleksandr Severus
shuning uchun Mark Avreliy sharafiga nom oldi.
Uning o g illari Karakalla (198-217-yillarda hukmronlik qilgan) va Geta (209-ʻ ʻ
211-yillarda hukmronlik qilgan) qisqa muddat hukmronligidan so ng taxtni Septimiy
ʻ
Severning rafiqasi Yuliya Domnaning qarindoshlari egallashgan. Severan sulolasining
hukmronligi Makrin (217—218 yillar hukmronlik qilgan) va uning o g li
ʻ ʻ
Diadumenyan (218-yilda hukmronlik qilgan) davrida qisqa muddatga to xtab qolgan.
ʻ
Dinar bo'yicha Severan sulolasining Avgustasi: Fulvia Plaucilla, Julia Soemia,
Julia Mamea, Julia Mesa Sulola ayollari - Julia Domna (Karakalla va Getaning onasi),
uning jiyanlari Julia Soemia va Julia Mamea (Geliogabalus va Aleksandr Severusning
onalari) va ularning onasi Yuliya Maesa "Avgusta" unvonini oldilar va siyosatga ta'sir
ko'rsatdilar. imperatorlarning. Bu ularning o'g'illari hokimiyatni qo'lga kiritgunga
qadar otasiz qolganligi sababli sodir bo'ldi. Shunday qilib, Rim ayollari uchun misli
ko'rilmagan kuchga ega bo'lgan Severan sulolasi ayollari Dio Kassiy va Hirodian kabi
tarixchilarning g'azabini qo'zg'atdilar.
Shimoliy quldorlarning keng doiralari manfaatlarini himoya qiladigan harbiy-
byurokratik monarxiya tuzdi. Severas siyosati (Aleksandr Severusdan tashqari)
10

Senatga qarshi edi. Aleksandr Severus II asrdagi qo'zg'olonlardan keyin tartibni
tiklashga muvaffaq bo'ldi, ammo sulolaning gullab-yashnashiga beqaror oilaviy
munosabatlar va doimiy siyosiy tartibsizliklar to'sqinlik qildi, bu esa III asrda Rim
imperiyasining inqiroziga olib keldi.
Severning rafiqasi Yuliya Domnaning qarindoshlari egallashgan. Severan
sulolasining hukmronligi Makrin (217—218 yillar hukmronlik qilgan) va uning o g liʻ ʻ
Diadumenyan (218-yilda hukmronlik qilgan) davrida qisqa muddatga to xtab qolgan.
ʻ
Dinar bo'yicha Severan sulolasining Avgustasi: Fulvia Plaucilla, Julia Soemia, Julia
Mamea, Julia Mesa.
Sulola ayollari - Julia Domna (Karakalla va Getaning onasi), uning jiyanlari
Julia Soemia va Julia Mamea (Geliogabalus va Aleksandr Severusning onalari) va
ularning onasi Yuliya Maesa "Avgusta" unvonini oldilar va siyosatga ta'sir
ko'rsatdilar. imperatorlarning. Bu ularning o'g'illari hokimiyatni qo'lga kiritgunga
qadar otasiz qolganligi sababli sodir bo'ldi. Shunday qilib, Rim ayollari uchun misli
ko'rilmagan kuchga ega bo'lgan Severan sulolasi ayollari Dio Kassiy va Hirodian kabi
tarixchilarning g'azabini qo'zg'atdilar.
Shimoliy quldorlarning keng doiralari manfaatlarini himoya qiladigan harbiy-
byurokratik monarxiya tuzdi. Severas siyosati (Aleksandr Severusdan tashqari)
Senatga qarshi edi. Aleksandr Severus II asrdagi qo'zg'olonlardan keyin tartibni
tiklashga muvaffaq bo'ldi, ammo sulolaning gullab-yashnashiga beqaror oilaviy
munosabatlar va doimiy siyosiy tartibsizliklar to'sqinlik qildi, bu esa III asrda Rim
imperiyasining inqiroziga olib keldi.
Shimoliy Italiya bo‘lgan imperiyaning g‘arbiy qismini Maksimian
boshqaruviga topshirdi. Diokletian va Maksiman “Avgust” unvonini ega bo‘lib,
o‘zlariga yordamchi olib, ularga “Sezar” unvonini berdilar. Sezarlarni avgustlaming
avlodi hisoblagan Diokletianning fikricha, bunday tartib imperiya birligini saqlashga
yordam berishi, viloyatlarda hokimiyatning zo'ravonlik bilan tortib olinish
imkoniyatiga yo‘l qo‘ymasligi va shuningdek, Rim davlat chegaralarini qo‘riqlashni
osonlashtirishi lozim bo‘lgan. German qabilalarining Rim hududiga doimiy ravishda
bostirib kirishi harbiy islohot o‘tkazishga majbur qildi. Qo‘shinning soni ko‘paytirildi.
Endilikda yirik yer egalari koionlar va ozod edlgan qullardan jangchilar berishga
majbur edilar. Harbiy xizmatga german qabilalarining qismlari-federatlar qabul qilina
boshlandi. Bundan tashqari, qo'shinning tezkor harakat qilishini ta’ minlash uchun qo‘
shin chegara qo‘shinlari va harakatdagi qo‘shinlarga bo’lindi. Chegara qo‘shinlari
imperiyaning mustahkamlangan qal’alari va chegaralarida joylashtirildi. Harakatdagi
yoki zahiradagi qo‘shin urush xavfi bo‘ lgan chegara hududiga yuborish uchun
11

jangovor holatda saqlab turildi. Davlat hokimiyati narx-navo va ish haqining o‘sishi
ustidan qat’iy nazorat
o‘rnatdi. Bir vaqtning o‘zida soliq va pul islohotlari o‘tkazildi va natijada
ijtimoiy-iqtisodiy tushkunlik vaqtinchalik bartaraf etildi. Ill asr oxiri IV asr boshlarida
o ‘ tkazilgan ma’muriy-harbiy va iqtisodiy islohotlar ulkan Rim davlatining umrini
yuz yildan ko‘proq vaqtga uzaytirdi.
Shimoliy Afrika, Suriya, Qora dengiz va Kichik Osiyoga sayohat qiladi. 128-
132 -yillarda uni Yunoniston, Falastin va Misrda ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek,
Seviliya, Karfagen, Palmira, Trabzon va Efesda ham bo’ladi. U har doim rafiqasi
Sabina bilan birga sayohat qilgan, shuningdek u bilan birga otliq do‘stlari, yuklarni
olib yuruvchilar, soqchilar, qullar va kotiblari bo’lib , ular mahalliy hukmdoming
saroyida yoki mahalliy zodagonlaming qasrida to‘xtashgan.
12

Severlar sulolasi davrida Rimning ijtimoiy-iqtisodiy hayot
Ijtimoiy-iqtisodiy hayot. II asr Rim imperiyasining “oltin davri” hisoblanadi.
Bu vaqtda imperiya eng katta hududga ega edi. Uning chegaralari shimolda
Shotlandiyadan janubda Nil ostonalarigacha, g‘ arbda Atlantika qirg‘ oqlaridan
sharqda Fors qo‘ltig‘igacha cho‘zilgan edi. Quldorlik tizimi o‘z taraqqiyotining
yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Ko‘p quldorlik xo‘jaliklari bozor uchun mahsulot ishlab
chiqarishga o‘tdi. Qullarga nisbatan shafqatsiz zulm kuchayib ketdi. Bu davrda
provinsiyalarning iqtisodiyoti va bu yerdagi shahar hayoti o‘z taraqqiyotida yuqori
bosqichga ko‘tarildi. Milodning I-Il asrlarida 0‘rtayer dengizi hududidagi barcha
xalqlar tarixda birinchi bor yagona ulkan davlat Rim imperiyasi tarkibiga kirdilar.
Rim provinsiyasiga aylantirilgan alohida davlatlar o‘rtasidagi chegaralar tugatildi. Pul
tizimlari ma’lum darajada unifikatsiya qilindi. Urushlar va dengiz qaroqchiligi
tugatildi. Rim imperiyasidagi xalqlar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining turli
bosqichlarida yashar edilar. Misr, Suriya, Kichik Osiyo, Bolqon va Makedoniya
iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning yuqori darajasiga erishdilar. Pireney yarim oroli
va Galliyadagi iberlar, keltlar, shimoliy Afrikadagi numidiyaliklar, liviyaliklar, dunay
bo‘yidagi pannonlar, illiriyaliklar, mezlar hali arxaik davrning so‘nggi bosqichida
edilar. Rim istilolariga qadar g‘arbiy provinsiyalarda qishloq xo‘jaligi qoloq bo’lib,
asosan g‘alla ekilgan. Yerga ishlov berish ibtidoiy holatda edi. Apennin yarim oroli
aholisi qishloq
xo‘jaligining rivojlangan shaklini g‘arbiy provinsiyalarga olib kirdilar. Gall vinolari,
ispan zaytun moyi, Italiya va yunon navlari bilan raqobat qila boshladi. Imperiya
hududida quldorlik xo‘jaligi tez rivojlandi. 0‘rta va yirik quldor xo‘jaliklari (villa)
yetakchi o‘ringa chiqdi. Quldorlik xo‘jaliklarida qul mehnatidan keng foydalanildi.
Barcha provinsiyalarda imperator yer egaligi keng tarqaldi. Milodning II asrida
13

imperator yerlari va xususiy katta latifundiyalar yetakchi yer egaligi shakli hisoblanar
edi. G‘arbiy provinsiyalarda o‘rta quldor pomestelari, mayda yer egaligi, ayniqsa,
kichik yer egaligi Pannoniya, Dalmatsiya, Meziya, Frakiya va Fokeyada keng
tarqaldi.
Milodiy 312-yilda Konstantin imperiyaning g'arbiy qismida boshqaruvni qo‘lga
oladi va Diokletianning ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini davom ettiradi. 278
Milodiy 324-yilga kelib Konstantin Sharqda ham boshqaruvni qo‘lga oladi va shu
tariqa yagona hukmdor degan tushunchani qayta tiklaydi. Konstantin uzoqni ko‘ra
oladigan aqlli siyosatchi edi. U 200 yildan beri ta’qib etilayotgan xristianlik dinining
kuch-qudrati davlat hokimiyatini mustahkamlashda muhim o‘rin egallashini anglab
yetdi. Shu sababli, u 313-yil o'zining Milan edikti bilan xristianlik dinini boshqa
dinlarga tenglashtirdi. Shu lahzadan boshlab xristian cherkovi imperator
hokimiyatining ittifoqchisi va himoyachisiga aylandi. Milodiy 330-yilga kelib
imperiya uchun katta ahamiyatga ega bo'lgan qadamni qo‘ydi. U poytaxtni hozirgi
Turkiyadagi yunon koloniyasi bo'lgan Vizantiya shahriga ko'chiradi. Yangi poytaxt
Bosfor bo'g'ozida G ‘ arb va Sharq o'rtasidagi savdo va mudofaa uchun qulay bo'lgan
strategik muhim nuqtada joylashgan edi. Uning poytaxti Vizantiya bilan birga
imperiyadagi qudrat markazi Rimdan sharqqa ko'chadi. Tez orada yangi poytaxt
Rimdagi kabi yirik himoyalangan devorlar va imperiya binolari bilan to'ldiriladi. Oxir
oqibatda poytaxt yangi - Konstantinopol yoki Konstantin shahri degan nom oldi.
Shaharga rasmiy ravishda nom 330 -yil 11-mayda berildi. Shu tariqa Rim o'zining
qadimgi o'tmishi, majusiy xudolari va sobiq imperatorlari shahri bo'lib qoldi.
Konstantinopol yangi davrga asos soldi. Keng miqyosli qurilishlar boshlandi: bor
yo'g'i olti yil davomida devorlar, forumlar, ippodrom va hattoki imperatorlik saroyi,
shuningdek, faqat xristian senatorlar uchun mo'ljallangan yangi senat binosi qad
ko'tardi. Bundan tashqari shahar Konstantin maqbarasi bilan ham faxrlanishi mumkin
edi. Xristian cherkovlari haqida to'xtalganda ko'pchilik Avliyo Sofiya
ibodatxonasining prototipi aynan Konstantin davrida qurilgan deb taxmin qilishadi.
Biroq, Evseviyning guvohliklariga qaramasdan, Konstantin nomini olgan shahar faqat
xristianlardan iborat bo'lmagan. Imperator shahrini butun dunyodan olib kelingan
xazinalar bilan to'ldirib, yangi imperiyaning ulkan ko'rgazma zaliga aylantiradi.
Afrika provinsiyalarida quldorlik xo‘jaliklarida asosiy ishchi kuchi qullar
mehnati edi. Misr imperiyaning g‘alla ombori edi. Quldorlik latifundiyalari Galliya va
Ispaniyada keng tarqalgan bir paytda Ispaniya va Afrikaning sharqiy provinsiyalarida
kolonlar mehnatiga asoslangan latifundiyalar katta joylami egallagan edi. Qullarga ish
qurollari va chek yerlar ajratib berila boshlandi. Lekin qul xo‘jayinning mulki bo‘lib
14

qolaverdi. Qulni mulk (pekuliy) bilan ta’minlash mil. avv. I asrdayoq ma’lum edi.
Endilikda bu odatdagi hol bo‘lib qoldi. Qul pekuliydan foydalangan holda o’ziga
o’rinbosar sotib olishi mumkin edi. Ushbu o'rinbosar qul uning xo'jayiniga ishlab
berishi kerak edi. Ozod etilgan qullar aksariyat hollarda tadbirkorlik bilan shug‘
ullanib, juda ko‘p boylik to‘plar, o‘z xo‘jayinlariga zarurat tug‘ilganda turli xil
xizmatlarni ko’rsatar edilar. Misol uchun diktator Sulianing erkinlikka qo‘yib
yuborilgan quli Xirosogon Rim davlatidagi eng qudratli kishilardan biri bo‘ lib, hatto
uning oldida senatorlar ham titrab qaltirar edi. Ammo ko‘pchilik ozod etilgan qullar
o’rta darajadagi mulkka ega bo‘lib, hunarmandchilik va savdogarlik bilan
shug‘ullanar hamda oshxonalaming egalari edilar. Quldor latifundistlar o‘z yerlarini
chek yerlarga bo’lib, kolonlarga ijaraga berdilar. Milodning II asrida kolonlar
bug‘doyni, tariq, zaytun moyini 1/3 qismini, quldorga berishi kerak edi. Bundan
tashqari kolon quldorni yerida bir necha kun ishlab berishi kerak edi. Yerga ishlash
takomillashdi, g‘alla va boshqa ekinlaming hamda o‘g‘itning yangi navlari joriy qilina
boshlandi Qishloq xo‘jaligi takomillashdi, g‘alla latifundiyalarida g‘allani yig‘adigan
mexanizm, gildirakli plug, suv tegirmoni kashf etildi. Provinsiyalarda shaharlar va
shahar aholisining o‘sishi qishloq xo‘jalik mahsulotlarining Italiya va imperiyaning
boshqa viloyatlariga chiqarish imkoniyatining paydo 269 bo‘ lishi, provinsiya qishloq
xo‘jaligida yerdan unumli foydalanish va tovar xo'jaligini kirib kelishi uchun shart-
sharoit yaratdi.
Shuni ta’kidlash joizki, u poytaxtni Konstantinopolga ko'chirmadi, uni Rimda
qoldirdi. Abadiy shaharda senatorlar davlat boshqaruvida ishtirok etishda davom
etdilar. Konstantinopol Trir va Milan shahridagi imperiya markazlaridan biri
hisoblanardi. Yagona farqi hukmdor unga bog'langanligida edi. Konstantin o'zining
boshqaruvining so'nggi yetti yilining asosiy qismini shu shaharda o'tkazadi. 279
Dominat boshqaruv idoralari Konstantin taxt tepasida bo’lgan davrda tugallangan.
Imperiyaning butun territoriyasida yagona ma’muriy taqsimot vujudga keldi.
Fuqarolik hokimiyati harbiy hokimiyatdan ajratilib, hokimiyatni zo‘rlik yo’li bilan
tortib olish imkoniyatiga barham berildi. Milodiy 325 - 326 -yillarda shahar aholisi
kuriallar istiqomat qilib turgan joyga biriktirilgan. Milodiy 332 -yilida kolonlar uchun
yangi farmon chiqariladi. Farmonga ko'ra kolonlar o‘z yerini tashlab ketmasligi,
shahar hunarmandlari esa qo‘shin va
ma’muriyatni mahsulot bilan ta’minlab turishga majbur bo’lgan. Rim va
Konstantinopolga g‘alla va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berish
savdogarlar zimmasiga yuklangan. Shahar kuriallari jamoat binolarini ta’mirlash va
soliq to’lamaganlarning qarzini to’lashga majbur etilgan Harbiy islohot
15

zodagonlaming hukmronlik mavqeini mustahkamlagan. Ular davlat ixtiyoridagi
yerlarni emfitevs sifatida yoki yengil shartlar bilan sotib olib, yer-mulklarini
kengaytirganlar. Shuningdek, xristian cherkovi katta yer egasi bo’lib olgan. U barcha
soliqlardan ozod etilgan. Konstantin 237-yil 22-mayda vafot etadi. U birinchi
imperator Avgustdan boshlab barcha imperatorlardan ko’ra ko‘proq hokimiyat
tepasida turadi. Vafotidan biroz oldin u e’tiqodining ramzi sifatida suvda
cho‘qintiriladi. Bundan keyin u qizil imperatorlik togasini umuman kiymadi va
xristian an’analarida qabul qilingan oq kiyimni kiyadi. Uni dafn qilish marosimida 13
yil avval Linitsiyni bosib olinishida ozod qilingan va unga ko‘pincha hamrohlik
qilgan Nikomediya yepiskopi qatnashadi. Konstantin o’limidan so‘ng uchta o‘g’li
qoldirdi. Ular o’zaro hokimiyatni bo’lib olishga kelishib olishdi, lekin bunga qanoat
qilmasdan bir-biriga dushmanlik qilib, o’ldirish uchun harakat qila boshladilar. Shu
tariqa Konstantin butun umr yaxshilashga harakat qilgan Rim imperiyasi yana
yemirila boshlaydi. 50 yil o‘tib ular imperiyani yana jarlikka yetaklaydilar. 364-yilda
Valentinian I yangi sulolaga asos soladi.
Quldor xo‘jaligi endilikda bozor bilan bog‘landi. Qishloq xo‘jaligida tovar
munosabatlarining rivojlanishi latifundiyalarda hunarmandchilikni vujudga keltirdi.
Latifundiyalar egalari kulolchilik, to‘quvchilik, duradgorlik, oshpazlik kabi
hunarmandchilik ustaxonalarini ochdilar. Ba’zi gall latifundiyalarida shaxtalardan
temir rudasi qazib olinib, metall ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Milodning I
asrlarida qishloq xo‘jaligi bilan birga hunarmandchilik va savdo keng rivojlandi. Rim
hunarmandchiligi uchun Ispaniyadagi qo‘rg‘oshin va mis konlari, Galliyaning temir
va qalay konlari, Norika, Dalmatsiya, Klikiya va Kappadokiyaning boy temir konlari
xomashyoni yetkazib berib turar edi. Ayniqsa temir rudasini qazib chiqarilishi keng
yo‘lga qo‘yildi. Temir rudasi Norika va Dalmatsiya, Galliya va lspaniya,
Kappadokiya va sharqda qazib chiqarildi. Barcha konlar imperatoming mulklari
bo‘lib, ko‘pincha ijaraga berilar edi. Hunarmandchilikning rivojlanishi qul
mehnatidan keng foydalanish imkoniyatini berdi. Agar o‘tgan asrlarda
hunarmandchilik ustaxonalarida ishlagan qullar soni 10 tagacha bo‘lsa, milodning II
asrida ularning soni 50 taga yetdi. Hunarmandchilik ustaxonasining kengayishi,
mehnat taqsimotining o’sishi uning ixtisoslashuviga olib keldi. Ammo
hunarmandchilikda erkin mehnat yetakchi rol o’ynar Tog‘-kon ishlarida, qurilish,
tosh konlari, marmar konlarida qul mehnatidan keng foydalanilar edi. Ustaxonalarda
eng og‘ir mehnat qullar zimmasida bo‘lgan. Hunarmandchilik taraqqiyoti oshpazlik,
g‘isht quyish kabi yangi sohalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Qurilishda betondan
16

foydalanish keng tarqaldi. Milodning II asrida provinsiyalarda hunarmandchilik
ayniqsa yuksaldi. Bir qancha provinsiyalar
o‘z mahsulotlarini boshqa provinsiyalarga, shuningdek, Italiyaga eksport qila
boshladilar. Ayniqsa gall shaharlari nihoyatda rivojlandi. Gall hunarmandlarining
kanop gazlamalari, jun yoping‘ ich!ar va kulolchilik mahsulotlari g‘arbiy
provinsiyalar va Italiyada keng tarqaldi. Suriya shaharlari esa zarbof gazlamalar,
zargarlik buyumlari, rangli shisha va gazlamalarni ishlab chiqaradigan asosiy
markazlarga aylandilar.
Milodning II asrida hunarmandchilik markazlari yarim oroldan Shimoliy
Italiyaga ko‘chdi. Puteola, Kapuya, Arretsiya kabi an’anaviy hunarmandchilik
markazlari tushkunlikka uchradi. Ularning o‘rniga gall Norika va Dalmatsiyaning
termir konlariga yaqin Milan, Akvileya va boshqa hunarmandchilik markazlari
vujudga keldi. Ayniqsa Akvileya shahri metall buyumlar va qurol-yarog’, shisha,
zargarlik buyumlari, cherepitsa ishlab chiqaradigan yirik hunarmandchilik markaziga
aylandi. Milodning I-II asrlarida barcha provinsiyalarda savdo aloqalari keng
rivojlandi. Italiya savdogarlari Ispaniya, Suriya, Dakiya, Misr, Mavritaniya va
Britaniyaga kirib bordilar. Gall kema egalari, savdogarlari Italiya, Reyn viloyatlari va
ispan provinsiyalari bilan faol savdo qildilar. Palmira savdogarlari Dakiya va Misrga
kirib bordilar. Shaharlarda ko‘plab savdo do‘kon!ari va omborxonalar qurila
boshlandi. Milodning II asrida Rimda ulkan besh qavatli Trayan bozori qurildi.
Savdo-sotiqning rivojlanishi provinsiyani mahsulot ishlab chiqarishini
ixtisoslashuviga olib keldi. Ispaniya zaytun moyi va vino, Galliya vino, shisha
idishlari, jun mahsulotlari, Misr g‘alla, papims, granit, shisha buyumlari, Suriya vino,
zarbof gazlamalar va zeb-ziynat buyumlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan edi.
Savdogarlar, hunarmandlar kollegiyalarga birlashdilar. Savdo taraqqiyoti sarroflik va
sudxo‘rlikni rivojlanishiga turtki bo‘ ldi. Tashqi savdo rimliklar uchun foydali edi.
Rim imperiyasi Qora dengiz hududlari, Sharqiy Yevropa, Eron, 0’rta Osiyo va
Hindiston bilan muntazam savdo aloqalarini o‘rnatdi. Milodning II asrida sharqdan 3
savdo yo‘li 0‘rtayer dengizi qirg‘oqlariga borar edi. Petra-Transiordaniya- Damashq,
Frot, Palmira, Damashq, Q ‘ rtayer dengizi, Hindiston-Arabiston Iskandariya, Afrika
provinsiyalaridan Rim savdogarlari Efiopiya, Mavritaniya va hatto Markaziy
Afrikagacha kirib bordilar. Imperiya davrida yangi tanga “aureus” zarb qilina
boshlandi. O'ng tomonida hukmdor imperator tasviri tushirilgan edi. Rim til tilla
tangasi yuqori baholanar edi. Ko‘p tarqalgan Rim tangalaridan biri kumush dinariy
edi. Milodning
17

I asrida u sof kumushdan, milodning II asrining oxiridan esa mis qo‘ shib, tarkibida
50% kumush bilan zarb qilina boshlandi. Mis tanga asosan mahalliy muomalada
Milodning I-II asrlarida Rim jamiyati quldorlik jamiyati edi. Uning asosiy qatlamlari
qullar va quldorlar bo‘ lib, ulardan tashqari mayda ishlab chiqaruvchilar, kichik chek
yerlarning egalari yoki ijarachilar kichik hunarmandchilik ustaxonalari egalari, mayda
savdogarlardan iborat edi. Tabaqalar o‘rtasida kuchli ijtimoiy ziddiyatlar mavjud edi.
Jamiyatda asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlar qullar edi. Milodning I-II asrlarigacha
quldorlik xo‘jaliklarida qullarga bo‘lgan ehtiyoj urushlar natijasida qondirilgan edi.
Milodning II asrida istilochilik urushilarining nihoyasiga yetishi qullar oqimining
Rimga kelishini keskin kamaytirdi. Lekin quldorlik xo‘jaliklarida qul mehnatiga
ehtiyoj juda kuchli edi. Bu hollar qullar narxining keskin o'sishiga olib keldi.
II-bob. Rimning qulashi
Rim imperiyasi inqiroziga olib kelgan asosiy omillar
Milodiy III asr davomida bir nechta omillar Rim iqtisodiyotining zaiflashuviga olib
keladi. Imperiya tashqarisidagi dushman qabilalar va 0‘rtayer dengizidagi qaroqchilar
savdo-sotiqqa putur yetkazdilar. 0‘zlarining cheklangan resurslarini sarflab bo‘lib,
yangi oltin va kumush manbalariga muhtojlik sezdilar. Daromadlarga ehtiyoji katta
bo‘lgan hukumat soliqlarni oshiradi. Endilikda tarkibida yana kumush kamroq
bo’lgan tangalar zarb qilish boshlandi. Bunda qimmatbaho metallar bilan bir
miqdorda ko‘proq mablag’ ishlashga umid qiladilar. Biroq tez orada iqtisodiyot pulni
qadrsizlanishidan jabr chekadi, narxlarning oshishi bilan pulning qiymati keskin
tushib ketadi. Pulning qadrsizlanishi iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Savdo-
hunarmandchilik tushkunlikka uchradi. Qishloq xo‘jaligi oldida ham shunga o‘xshash
muammolar turar edi. Italiya va G‘arbiy Yevropada hosil borgan sari siyraklashib
borardi, chunki yerning zo‘riqib ishlashi natijasida zamin o‘zining hosildorligini
18

yo‘qotadi. Shuningdek, urush yillarida ko‘plab dalalar payhon bo‘ladi. Oxir-oqibatda
jiddiy oziq-ovqat yetishmovchiligi va kasalliklar tarqala boshlaydi va aholi soni
kamayadi. Yerga ijara haqi keskin oshdi. Bu kolonlaming xonavayron bo’lishiga olib
keldi. Qarz majburiyati ortib boradi. Qullarning soni kamayib, ishchi kuchiga bo‘lgan
ehtiyoj ortdi. Provinsiyalarda quyi tabaqa vakillarining qo’zg‘olonlari ko‘tarildi.
Jumladan, III asming 50-yillarida Galliyada dehqonlar va qullar qo‘zg‘oloni,
Shimoliy Afrikada dehqonlaming Milodiy III asrga kelib Rim harbiy kuchlarida ham
tartibsizliklar hukm surar edi. Uzoq yillar mobaynida Rim askarlarining intizomi va
sodiqligi kamayib bordi. Ular o‘z 274 sodiqligini Rim uchun emas, balki o'zaro toj-u
taxt uchun talashayotgan qo‘mondonlariga bildirar edilar. Imperiya uchun oshib
borayotgan tahdidlardan himoyalanish uchun hukumat merkenariylar-xorijlik
askarlami pul evaziga yollay boshladilar. 0’z navbatida rimliklarga qaraganda kam
haq oladigan yollanma askarlar imperiyaga nisbatan sodiqlikni kamroq his qilardilar.
Shu bilan Konstantinopolni bosib olinishidan saqlab qoldi. Feodosiy 394-yil tarixda
so‘nggi marta imperiyaning har ikkala qismini ham bir qo‘lga to‘pladi. U o‘limi
oldidan 395-yil boshida yangi sulolaga asos solishga qaror qildi. Uning ikki o‘g‘illari
Arkadiy va Gonoriy Sharqiy va G‘arbiy Rim imperiyalari hukmdorlariga aylanadi.
O‘sha vaqtda Arkadiy 17 yoshda, Gonoriy 10 yoshda bo‘lishiga qaramasdan qaror
qabul qilindi. Sadoqatlilik hissi oxir-oqibatda fuqarolar orasida ham zaiflasha bordi.
0‘tmishda rimliklar o‘z respublikalari uchun qattiq qayg‘urardilar, o‘z jonlarini ham
fido qilardilar. Imperiyadagi so‘nggi asrlardagi shart-sharoitlar fuqarolar uchun
vatanparvarlik o‘z ahamiyatini yo‘qotilishiga olib keladi. Ular imperiya taqdiriga
bee’tibor bo‘lib qoladilar. Imperiyani qiyin ahvolga solib qo‘ygan omillardan yana
biri III asming 70-80-yiIlarida german qabilalarining imperiyaga hujumlari bo‘ ldi.
Imperator Feodosiy
o‘limidan oldin farzandlarining vasiysi sifatida uning qo‘ mondonlari orasidan sodiq
va yetakchilari - Flaviy Stilixon bo'lishini e’lon qiladi. Biroq, Stilixon noodatiy rimlik
edi. U vasiylik lavozimini egallaganidan bir necha yil o‘tib qizini Gonoriyga
turmushga beradi. Keyingi 13 yil davomida yosh imperator Gonoriyning o‘rnini
egalladi. Stilixonning rasmiy unvoni magister militum - Rim armiyasi bosh
qo‘mondoni edi. Yosh imperator haqiqatda tojni saqlab qolish uchun Stilixonning
qattiqqo’lligiga muhtoj edi. Yangi urush avj oldi: Alarix qo‘zg‘olon ko‘tardi. Alarix
boshchiligidagi gotlar dastlab Sharqiy imperiyani avvalgi kelishuv shartlarini
o‘zgartirishga majbur qilishdi. Arkadiyni muzokaralar stoliga o‘tkazish uchun Alarix
kuch qo‘llashga qaror qildi. Gotlar Bolgariyadagi tayanch punktdan Bolqon orqali
19

Yunonistonga va undan keyin Adriatika sohillari bo‘ylab xujum qilishga otlandilar.
402-yilda u o‘z qo‘shinlarini g'arbga yo‘naltirib Italiyaga bostirib kiradi.
Milodiy 193-yilda kelib chiqishi afrikalik bo‘lgan Septimiy Sever Severlar
sulolasiga asos soladi. U imperiya oltin davrdagidek gullab-yashnashi uchun barcha
chora-tadbirlami ko‘ radi. Ayniqsa, Sharqda ahvol og‘irlashib, rimdagi qo‘shinlar
kuchsizlanib qolganidan foydalangan Parfiya podshosi Vologez IV rimning
ittifoqchilari sanalgan Armaniston va Suriyaga hujum qilib, u yerlami talaydi va
Kichik Osiyoga tahdid soladi. Septimiy Sever Parfiyaga qarshi urush ochishga majbur
20

bo‘ladi va bu urushlar 4 yil davom etadi. U bu urushda g‘alaba qozonadi va
egallangan hududlarda Mesopotamiya provinsiyasini tuzadi.
Rim imperiyasidagi siyosiy inqiroz davlat tizimining yemirilishi
211-yilda Septimiy Sever vafot etadi. Undan so‘ng o‘g‘illari Karakalla va
Getalar o‘zaro toj-taxt talashib, imperiyaning ahvoli yanada og‘irIashadi. Severlar
sulolasining so‘nggi vakili - Aleksandr Server imperiyaning ichki siyosiy ahvolini
mustahkamlash uchun ba’zi bir tadbirlami amalga oshirgan. Biroq sharqda forslar, g‘
arbda esa german qabilalari Rim imperiyasi hududlariga hujum qilib, uni battar qiyin
ahvolga solib qo'yadilar. Imperatorning onasi Mameyani germanlarni sahiy sovg‘alar
va katta pul mablag‘i evaziga tinchlik o‘rnatishga urinishi qo'shinda katta norozilik
keltirib chiqaradi. Natijada Aleksandr Sever va onasi bosh ko‘targan legionerlar
tomonidan o‘z chodirida o’ldiriladi. Severlar sulolasining so‘nggi imperatori
Aleksandr Sever 235-yil o’ldirilganidan so‘ ng Rim imperiyasi inqiroz botqog‘iga
botib qoladi. 235-yildan 285- yilgacha 29 ta imperatorlar taxtga keladi. Legionerlar
birin-ketin tarixshunoslikda “askar imperatorlari” deb atalgan hukmdorlami taxtga
chiqardilar. Ular davlatni uzoq boshqara olmadilar. Imperiyada yana siyosiy
beqarorlik, tartibsizliklar boshlandi. Davlat tizimining yemirilishi, ichki o‘zaro
nizolar, german qabilalari hujumi va III asrda sharqda tashkil topgan qudratli
Sosoniylar davlati bilan uzoq muvaffaqiyatsiz olib borilgan urushlar Rim
imperiyasining tushkunligiga sabab bo‘ldi. Milodiy 235-yilda navbatdagi imperator
Aleksandr Sever o’ldirilishi bilan hokimiyat uchun turli da’vogarlar o‘rtasida kurash
boshlanib, bu siyosiy tushkunlik yarim asr davom etdi. Oddiy jangchilar ichidan ham
imperatorlikka da’vogarlar chiqdi. Jangchi-imperatorlar bir-birlarini tez-tez
almashtirdilar. Odatda ularning barchasi o’ldirilar edi. 284-yil kuzida tarixda
Diokletian nomi bilan kirgan illiriyalik 39 yoshli Diokl (284-305-yy) imperator deb
e’lon qilindi. Diokletianning hukmronligi boshlanishi bilan Rim imperiyasining
so‘nggi davri yoki Dominat (284-476-yy) davri boshlandi. Ozod etilgan qulning
o‘g’li, tegishli ma’lumot olmagan, lekin aqlli va shafqatsiz bo’lgan imperator Gay
Avreliy Valeriy Diokletian hukmronligi vaqtida “dominat” (latincha dominus-
“janob” , “ xo‘jayin” ) nomini olgan siyosiy tizimning asoslari yaratildi.
21

Diokletian Rim imperiyasi armiyasining sonini ikki marta oshirdi va
mahsulotlarga doimiy narxlar o‘rnatilishi orqali pulning qadrsizlanishini nazorat
qilishga intildi. Bu paytga kelib past qiymatli tangalar zarb qilinishi natijasida pulning
qadri nihoyatda tushib ketgan edi. U yangi to‘liq qiymatli oltin va kumush tangalarni
zarb qilishni buyuradi hamda ulami yagona standartga keltiradi. Shuningdek, soliq
yig‘ish ishlarini tartibga keltirib, davlat byudjetiga tushadigan daromadlami ham
tartibga soladi. U imperatorlik hokimiyatining obro‘-e’tiborini tiklash maqsadida
o‘zini qadimgi Rim xudolaridan kelib chiqqanligini da’vo qildi va o‘zida xudosifat
aura yaratish uchun puxta o‘ylab chiqilgan marosimlarni tashkil qildi. Imperator
hokimiyati ilohiylashtirilib, unga iloh sifatida sig‘inish joriy qilindi. Stilixon dastlabki
vaqtda vestgotlaming Italiyaga qilgan hujumini to‘xtatib turdi. U hatto Britaniyadagi
Rim legionlarini (407-yilda) chaqirib keltirdi, legionlaming bu vaqtida Italiyaning
o‘zida bo‘lishi nihoyat darajada zarur edi. Biroq saroy ahli o'rtasidagi fitna natijasida
Stilixon tez orada vazifasidan tushirildi va o‘ldirildi. Vestgotlar qiroli Alarix endi
qattiq qarshilikka uchramay, 409 -yilda Italiya territoriyasiga kirib bordi. Keyingi
yilda Alarix Rimni juda katta talon – taroj qiladi Shu narsa xarakterliki, Alarix Rimni
qullar yordami bilan oldi. Rimda va uning atrofida yashagan 40 mingga yaqin qul
Alarix tomoniga
o‘tdi. Bulardan tashqari, Alarixni varvar-germanlardan iborat g‘arbiy imperator
armiyasining ko'pchilik qismi qo’llab-quvvatladi. Vestgotlar Rimni 410-yilning 24-
avgustida bosib oldilar. Rimliklaming poytaxti bir necha kungacha talon-taroj qilindi.
Rimdagi quldor zodagonlaming ko‘plari o’ldirildi, asir olindi va qul qilib sotildi,
rimliklaming bir qismi qo‘rquvga tushib, Shimoliy Afrikaga va Bolqon yarim oroliga
qarab qochdilar. Alarix so‘ngra Sitsiliyaga, u yerdan esa Shimoliy Afrikaga yurish
qilmoqchi edi. Buning sababi Italiyada oziq-ovqat yo‘qligi hamda qishloq xo‘jaligi
butunlay tushkunlikka uchragan edi, mahalliy aholining o‘z g‘allasi o‘ziga yetmas
edi. Lekin vestgotlaming Afrikaga yurish qilish mo'ljali amalga oshmadi. Alarix
Shimoliy Afrikaga yurish qilmoqchi edi. Lekin vestgotlaming Afrikaga harbiy yurishi
amalga oshmadi. 410-yili Alarix bezgak kasalligidan 40 yoshga yetmay vafot etadi.
22

G’arbiy Rim imperiyasining qulashi
G’arbiy Rim imperiasining qulashi. Imperator Feodosiy o‘limidan oldin
farzandlarining vasiysi sifatida uning qo‘mondonlari orasidan sodiq va yetakchilari -
Flaviy Stilixon bo'lishini e’lon qiladi. Biroq, Stilixon noodatiy rimlik edi. U vasiylik
lavozimini egallaganidan bir necha yil o‘tib qizini Gonoriyga turmushga beradi.
Keyingi 13 yil davomida yosh imperator Gonoriyning o‘rnini egalladi. Stilixonning
rasmiy unvoni magister militum - Rim armiyasi bosh qo‘mondoni edi. Yosh
imperator haqiqatda tojni saqlab qolish uchun Stilixonning qattiqqo’lligiga muhtoj
edi. Yangi urush avj oldi: Alarix qo‘zg‘olon ko‘tardi. Alarix boshchiligidagi gotlar
dastlab Sharqiy imperiyani avvagi kelishuv shartlarini o‘zgartirishga majbur qilishdi.
Arkadiyni muzokaralar stoliga o‘tkazish uchun Alarix kuch qo‘llashga qaror qildi.
Gotlar Bolgariyadagi tayanch punktdan Bolqon orqali Yunonistonga va undan keyin
Adriatika sohillari bo‘ylab xujum qilishga otlandilar. 402-yilda u o‘z qo‘shinlarini
g'arbga yo‘naltirib Italiyaga bostirib kiradi. Stilixon bilan Alarix o'rtasida ikki marta
to‘qnashuv bo‘lib o‘tadi. Har ikki to‘qnashuvda hech bir taraf jiddiy harbiy
muvaffaqiyatga erishmaydi. Shu sabab kelishishga harakat qilishadi. Lekin bu kabi
harbiy mojarolar Rimning ahvolini yomonlashishiga olib keladi. Shu orada Stilixon
yanada og'irroq inqiroz bilan to‘qnashadi. Bu imperiyaning shimoliy chegaralaridan
kelgan varvarlaming yangi to'lqini bilan bog'liq edi. Bu to'lqinga vandallar, alanlar
(Qora dengiz bo‘yida yashovchi ko‘chmanchi qabilalar) va svevlar (german tilida
gapiradigan va uzoq vaqt Venger pasttekisligida yashagan qabilalar) kirgan. Ular
birgalikda Reyn orqali Germaniya, Galliya va Pireney orqali Ispaniyaga joylashishadi.
Ular bostirib kelgan joylariga muqim o‘rnashib oladilar.
Stilixon dastlabki vaqtda vestgotlaming Italiyaga qilgan hujumini to’xtatib
turdi. U hatto Britaniyadagi Rim legionlarini (407-yilda) chaqirib keltirdi,
legionlarning bu vaqtida Italiyaning o‘zida bo‘lishi nihoyatda zarur edi. Biroq saroy
ahli o'rtasidagi fitna natijasida Stilixon tez orada vazifasidan tushirildi va o‘ldirildi.
Vestgotlar qiroli Alarix endi qattiq qarshilikka uchramay, 409 -yilda Italiya
23

territoriyasiga kirib bordi. Keyingi yilda Alarix Rimni juda katta talon-taroj qiladi Shu
narsa xarakterliki, Alarix Rimni qullar yordami bilan oldi.
Orlean xunnlar tomonidan olindi, lekin Aesiy Attilaga qarshi varvarlar
federatsiyasini tuzishga muvaffaq bo‘ldi va Attilani Orleandan chiqib ketishga majbur
qildi. Attila ko‘p sonli lashkarlari bilan birgalikda yanada sharqqa orqaga burilib
(Sans shahri orqali) Trua shahri tomonga qarab yo‘l oldi. Aesiy uning ketidan bordi.
451-yil 15-iyunda Trua shahri yaqinida (bu shaharga keyin Shampan deb nom
berildi), Katalaun dalalari deb atalgan joyda «xalqlar jangi» bo'ldi. Rimliklaming
federatlari: vestgotlar, burgundlar, franklar rimliklar tomonida turib urushdilar; Attila
qo‘l ostida esa, xunnlaming o'zidan tashqari, ostgotlar va boshqa mayda-mayda
sharqiy german qabilalari hamda qisman slavyanlar va janubi-sharqiy Yevropadagi
turli sarmat qabilalari bor edi. Attila mag‘lubiyatga uchradi. Rimliklar g‘alaba
qozondilar, bu g‘alaba ularning oxirgi g‘alabasi edi. Lekin ular endi bu g‘alaba
samaralaridan foydalana olmas edilar. Ulaming o‘z ittifoqchilariga - varvarlarga
bo'lgan qaramligi endi har qachongidan ham kuchayib ketgan edi. Vestgot va
Burgundiya qirolliklari to‘la mustaqillik oldilar. Attilaning o’zi esa kelasi, 452 - yilda
Italiyaga yurish qildi, lekin Rimni olishdan voz kechdi, qimmatbaho in’omlar va xiroj
olish bilan cheklanib qo‘ya qoldi. 453 - yilda Attila zaharlab o’ldirildi. Uning naridan
beri tuzilgan, ko‘p qabilali harbiy davlati tezda quladi. Xunnlaming o'zlari esa
mahalliy aholi bilan aralashib ketdi.
24

XULOSA
Yuqorida ta’kidlanganidek Rim imperiyasi jahon sivilizatsiyasiga imperiya
tushunchasini olib kirdi va respublika tizimini yaratdi. Rimning qulashining asosiy
sababi german qabilalarining hujumi natijasida va yana ichki nizolar imperator
ayonlarining xiyonatlari kengash ichidagi nizolar ham aynan Rim imperiyasining
qulashiga olib keladi. Gotlar, vandallarning hujumlari g’arbiy Rim imperiyasining
qulashi Milodiy III asrga kelib Rim ko‘plab muammolar bilan to'qnashdi. Ular
mamlakatning ichkarisidan ham tashqarisidan ham kirib keldi.Barchasi Rim
imperiyasining qulashiga olib kelgan sabab bo’ldi. Xulosa shundaki, Rim imperiyasi
Respublika tizimining chirkin ko’rinishlarini ochib bera olgan amaldorlarning xalqni
o’ziga og’dirib olishi xalqqa zulum o’tkazilishi eng katta quldorlik tizimining
shakllanishi Rim madaniyatining yuksak cho’qqiga erishishi haqida gapirsak ham
bo’ladi. Xulosa aynan shunday, Konstansiyning 6 yoshli o‘g‘li Valentinian III nomi
bilan imperator deb e’lon qilinadi. Hokimiyatning haqiqiy egasi Konstansiyning
haqiqiy izdoshi Flaviy Aesiya edi. Imperiyada toj-taxt uchun kurashlar davom
etayotgan bir paytda vandallar o‘z kuchlarini tiklab olib, Ta’rif orqali Janubiy
Ispaniyaga keladilar. Keyinchalik vandallar Shimoliy Afrika aholisining quyi
tabaqalari orasida Rim hukumatining va katta quldorlarnng e’tibori yo'qligidan
foydalanib, bu keng hududni bosib oladilar. Shu tariqa 439-yilda Rim imperiyasi
hududida ikkinchi varvar qirolligi vujudga keladi, bu davlatning poytaxti qadimgi
Karfagen bo‘ldi.
Vandallar Rim zodagonlarining juda ko‘p yerlarini ham musodara qildilar.
Lekin ularning o'zlarida ham zodagonlar tezlik bilan tarkib topmoqda edi. Ushbu
zodagonlar bosib olingan yerlar, olingan qullar va boshqa xil o‘ljalar hisobiga boyib
ketadi. Vandal zodagonlari Italiyaga qilingan bosqinchilik hujumlari natijasida,
ayniqsa boyigan edi. Orlean shahrigacha yetib bordi. Uzoq vaqt qamal qilingandan
25

keyin Orlean xunnlar tomonidan olindi, lekin Aesiy Attilaga qarshi varvarlar
federatsiyasini tuzishga muvaffaq bo‘ldi va Attilani Orleandan chiqib ketishga majbur
qildi. Attila ko‘p sonli lashkarlari bilan birgalikda yanada sharqqa - orqaga burilib
(Sans shahri orqali) Trua shahri tomonga qarab yo‘l oldi. Aesiy uning ketidan bordi.
451-yil 15-iyunda Trua shahri yaqinida (bu shaharga keyin Shampan deb nom
berildi), Katalaun dalalari deb atalgan joyda «xalqlar jangi» bo'ldi. Rimliklaming
federatlari: vestgotlar, burgundlar, franklar rimliklar tomonida turib urushdilar Atilla
qo‘l ostida xunnlarning o'zidan tashqari, ostgotlar va boshqa mayda-mayda sharqiy
german qabilalari hamda qisman slavyanlar va janubi-sharqiy Yevropadagi turli
sarmat qabilalari bor edi. Attila mag‘lubiyatga uchradi. Rimliklar g‘alaba qozondilar,
bu g‘alaba ularning oxirgi g‘alabasi edi. Lekin ular endi bu g‘alabadan foydalana
olmas edilar. Ulaming o ‘z ittifoqchilariga - varvarlarga bo'lgan qaramligi endi har
qachongidan ham kuchayib ketgan edi. Vestgot va Burgundiya qirolliklari to‘la
mustaqillik oldilar. Attilaning o‘zi esa kelasi, 452-yilda Italiyaga yurish qildi, lekin
Rimni olishdan voz kechdi, qimmatbaho in’omlar va xiroj olish bilan cheklanib qo‘ya
qoldi. 453-yilda Attila zaharlab o’ldirildi. Uning naridan-beri tuzilgan, ko‘p qabilali
harbiy davlati tezda quladi. Xunnlaming o'zlari esa mahalliy aholi bilan aralashib
ketdi.
Vizantiya manbalarida VII asrdan boshlab ular butunlay esga olinmadi. Demak,
endi xunnlar «davlati» yo‘q bo‘lib ketganidan keyin Rim imperiyasining ahvoli
yaxshilanishi kerak edi. Lekin uning resurslari butunlay tugab qolgan edi. Tashqi xavf
kamaygandan keyin ichki qarama-qarshiliklar keskinlashib ketadi. Atilla o‘lgandan
keyin imperator saroyidagi (saroy Ravennada edi) fitnalar avj olib ketdi, natijada
Aesiyning o‘zi halok bo‘ldi. Aesiy Rimning so‘nggi davrdagi davlat arboblari ichida
eng ko‘zga ko'ringan kishi edi. Imperatoming buyrug‘i bilan o‘ldirilgan Aesiydan
so‘ng Valentinian III ning o‘zi ham o‘ldirildi. Shundan keyin vandallar (455-y) hujum
qilib, Rimni o‘n to‘rt kun taladilar, Vandallar Rimning eng nodir qadimgi
yodgorliklarini ayovsiz buzib tashladilar. Shu sababli “vandalizm” degan so‘z
madaniyat yodgorliklarini vahshiyona vayron qilish timsoli bo’lib qoldi. Bu hujum
imperiyani uzil-kesil halok qildi. Italiyani taxtda o'tirgan imperatorlar nomidan
yollanma varvar ko'ngilli qismlarining boshliqlari idora qildi. Shu ko‘ngilli
boshliqlaridan biri Odoakr (kichkinagina bir german qabilasi-skerlaming boshlig'i)
476-yilda Rimning oxirgi imperatori Romul Avgustulni taxtdan tushirib, imperatorlik
nishonlarini Konstantinopolga, sharqiy imperatorga yubordi. Shunday qilib, G‘arbiy
Rim imperiyasi rasmiy jihatdan ham tamom bo’ldi. Uning qolgan-qutgan hududini 10
yildan keyin (486- yilda) Frank qiroli Xlodvig bosib oldi.
26

Foydalanilgan adabiyotlar
1. D.Urakov.Jahon tarixi.Toshkent.-2020
2. A.G.Xoliyev.Jahon tarixi.Toshkent.2018
3.Rajabov.R.Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent-2009
4.В.И.Кузищина.История древнего рима.Москва-2000
5.Н.А.Машкин.История древнего рима.Москва-2006
6. Nuriddinov.R.E Jahon tarixi.Toshkent-2013
7.C. Крушкол . кадимги дунэ тарихи . Тошкент -1975
8.O.Normatov.Jahon tarixining muhim sanalari. Toshkent-2011
9.Xattington.Sivilizatsiyalar to’qnashuvi.AQSh-1993
10. Qodirova. Sivilizatsiyalar.Toshkent-2001.
27

Rimning oltin davri va qulashi

Купить