Rivojlangan o‘rta asr Yevropa va Rossiyada tovar pul munosabatlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	57.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Rivojlangan o‘rta asr Yevropa va Rossiyada tovar pul munosabatlari

Купить

Mavzu: Rivojlangan o’rta asr Yevropa va Rossiyada tovar-pul
munosabatlari
Reja:
1. Rivojlangan o’rta asr Yevropa.
2. Rossiyada tovar-pul munosabatlari
3. O`rta asr Yevropasida tangalar tarixini 5 davrga bo`lamiz:
Xulosa.

O`rta asr Yevropasida tangalar tarixini 5 davrga bo`lamiz:
Varvarlar zarblari - V – VIII asr o`rtalari
Karoling dinori – VIII o`rtalari – X asr
Feodallar dinori – X – XIII asr o`rtalari
Grosha – florina – XIII asr o`rtasi XVI asr boshi
Taler davri – XVI asr boshi XVIII – XIX asrlar1
Birinchi davrda varvarlar zarblari - V – VIII asr o`rtalarida O`rta asr Yevropasi
mamlakatlarida Rim imperiyasi qulagandan keyin Vizantiyada (Konstantinopol)
Anastasiy I (491-518) davrida uning nomi bilan qanotli g`alaba xudosi va (SONO
– Konstantinopol) nomining 4 harfi yozilgan kumush tangasi zarb qilinadi
Vizantiya Imperatori Tiberii (578-582) tomonidan birinchi oltin tanga zarb
qilinadi. 568 yili Leovigeld (576 – 586) davrida Ispaniyaning Priney yarim oroli
qo`shib olinib tresns deb atalgan tanga V tipida (g`alaba) imperator portreti
berilgan tangalari zarb qilinadi. Pul zarb qilish imperator Dialektian (284-305)
davrida ancha jonlangan. Konstantin I ning birinchi kumush tangasi (1/144),
Konstantin II (337-361) oltin tangasi Burgundiya, Langobard, Anglosakslar ana
shu varvarlar tangalaridan foydalanishgan.
Vestgotlar. Alarix II (487-507)uning o`g`li Tezalix (507-511), Amalarix (511526)
davrida kumush va oltin tangalarda monogammalar ya`ni yozuvlar o`yib yozilgan.
Bu AMR harflaridir. Orqa tomonida (V) G`alaba tasviri yozilgan.Yustian I (518-
527 va Yustian II (527-565) davrida Iso payg`ambar tasviri o`yib yozilgan. Shular
tarkibida Amalarixning tangalari saqlanib qolgan. Uning pullari butun Ispaniya
bo`yicha xaridorgir bo`lgan. Bu tangalar to 531 yilgacha amalda bo`lgan.
568 yilda taxtni Leovilgeld (568-586) vestgotlarning eng kuchli hukumdori
egallaydi. Tanga zarb qilish takomillashadi. Vestgotlarning oxirgi qiroli

Germengild (579-585) davrida tiriens tangasi zarb etiladi. Tanganing old tomonida
krest va qanotli farishta, orqa tomonida har xil nomlar yozilgan. Masalan: PIVS,
FELIX, VICTOR va boshqalar.
Langobardlar. Perktarita (672-688), Kipinert (688-700), Aripert ( 700-712)
tangalarida DN CVNIGPER , Pamxis (744-749) davrida esa tanganing old
tomonida imperator portreti chizilgan.
VII asrning II-yarimida Irakliya (610-641), Konstantin II (641-648) davrida
tanganing old tomonida imperator portreti orqa tomonida krest tasviri tushirilgan.
Dizederiy (756-774) davrida krest tasviri yulduzlar tasviri bilan to`ldirilgan. Oltin
va kumush tangalar imperator Yustian I , Yustian II va Teberiya (582 – 602)
portreti tushirilgan tangalar zarb qilinadi. Yuza tomonida krest (but) chizilgan va
tanga triens deb atalgan.1Merovenglar davrida VI asrning ikkinchi yarimida solid
va triens tangalarida krest tasviri muqaddam joy olgan. Dastlabki mis tangalar ham
vujudga kelgan. Bu tangalar Avstraziya Teuderix (511-534) va qirol Neystr
Xildebert I (511-558) davrida ancha rivojlangan. Tanganing yuz tomonida DN
THEODEBEPTVS yozuvi bitilgan. Bu pul muomalasi Parij, Sani, Mass, Mazel,
Reyn, va Marsel bo`ylab harakatda bo`lgan. Tangalar zarb qilish makonlari ham
kengaygan. Merovenglar davrida 900 ga yaqin joylarda pul tangalar zarb etilgan.
Mahalliy hukumdorlar o`z qasrlarida ham Fransiya va Angliyada VII asr
o`rtalarida oltin solid hukumron bo`lgan. Tanga yuzasida gulchambar tasviri bo`lib
orqa tomonida Viktoriya (V) g`alaba tasviri zarb qilingan. Yoki ko`pincha orqa
tomoniga but rasmi tushirilgan. VII asrda shuningdek kichik og`irlikdagi 1,1 1,3
gr, kumush dinorlari zarb qilingan. Portret, but, yozuv bitilgan. Birinchi davr
qariyib 300 yilga cho`zilgan. Tanga pullarni o`g`irligi 1,1 gr.dan 1,3 gr. gacha
bo`lgan.
Ikkinchi davrda, Karoling dinori – VIII o`rtalari – X asr davri mobaynida turli
o`zgarishlarga sabab bo`lgan.

Tipin Korotki (751 – 768) davrida kumush dirxam og`irligi jihatidan 780 gr bo`lib
oltinni siqib chiqaradi. Tanganing “funt” nomini olishi Buyuk Karl (768 – 814)
zamonasida yuz beradi. Tanganing yuziga qirol rasmi, ikkinchi tomoniga tanga
zarb qilingan qasr tasviri tushiriladi.Tangalarning old tomonida yozuv saqlangan.
Masalan: RT PEX PIPINS. Qirol Karloman (768-771) davrida CAR=
LOM harflari har ikki tomonida ham tushirilgan 800 – yili Rim papasi Lev III
Buyuk Karlni cho`qintiradi. Endi tanganing orqasida cherkov, shahar darvozasi va
kema tasvri tushuriladi.Tangalarda yozuv saqlanib qolgan. IMP
ERATOR yoki AVG VSTVS gulchambar va imperator portreti tushurilgan.
Angliyada qirol Eduard Muchenik (975-978) , Knut (1016-1035), Garold (1035-
1040) Xardaknut (1040-1042), Eduard Ispovednik (1042-1066) davrida oltin
tangalar zarb etilgan. Tangada qirol portreti, yani boshi va orqa tomonda but tasviri
tushirilgan. Keyinchalik, qirol Vilgelm Bosqinchi (1066-1087), Stefan I (1135-
1154), Genrix I (1100-1125), Genrix II Plantagenet (1154-1189)
davrida penni nomli oltin tanga zarb qilib, savdo va to`lov vazifasida keng
qo`llangan. Grafliklanning qudrati tobora oshib borgan. Ayniqsa Anjuy grafligi
boshqa shaharlar bilan har doim raqobatda g`olib kelgan. Bu graflikda og`irligi 1,5
gramli oltin tanga zarb etilgan. Tanganing yuza qismida qirol boshi orqa tomonida
esa but tasviri tushirilgan. Faqat Genrix VIII (1485-1509) davrida penni o`girligi
0,54 grammga tushib qoladi.1
Uchunchi davr feodallar dinori – X – XIII asr o`rtalarigacha davom etib, bu davr
rivojlangan feodalizm davri deb ataladi. Yevropada Italiya davlati o`ziga xos
rivojlanishni boshidan kechirayotgan edi. Undagi shaharlarning rivojlanishi, savdo
- sotiqning o`sishi pul muomalasini yanada rivojlanishini taqazo etgan. Qirol
Barbarossa Fridrix I (1152-1190) davrida oltin tanga pullari 0,82, 0,84 gr. tashkil
etgan2. Oltin tanga 660 probali bo`lib, xalqaro maydonda xaridorgir bo`lgan.
Italiyaning Florensiya shahri o`sha paytda eng odamlar bilan gavjum shar
sanalgan. Sharda 1,75gr. keyinchalik 1,80 gr. tanga zarb qilish yo`lga

qo`yilgan.Yuza qismida gulchambar va shahar gerbi, orqa tomonida Iso
Payg`ambar tasviri tushirilgan. Tangada gul tasviri bo`lgani uchun (latincha: flos,
fiore) florin nomini olgan.
Venetsiya shahri o`rta asrlar Italiyasining eng gullab yashnagan davriga to`g`ri
keladi. Shahar nihoyatda boy bo`lgan. Dunyo mamlakatlarining kemalari savdo
sotiq olib boorish uchun shu shaharga kemalarda kelishgan, savdo boji to`lashgan.
Benetsiyada qirol Enriko Dondalo (1192-1205) davrida 2,18 grammli kumush
tanga zarb etilgan. 1285 yildan 3,56 grammli oltin tanga zarb etilgan. Tanganing
old tomonida DVCAT so`zi yozilgan.
Fransiyada qirol Luyudovik IX (1226-1270) davrida 4,22 grammli, 958 probali
oltin tanga zarb etilgan. Tanga grosha nomini olgan. 1306 yilda qirol Filip IV 42,5
grammli oltin dinor zarb etadi. Lekin yillar davomida tanga nominali pasayib
brogan. Masalan, 1365 yilda Karl V (1364-1380) davrida bu dinorning og`rligi
2,55 grammni tashkil etgan.
To`rtinchi davr, grosha – florina – XIII asr o`rtasi, XVI asr boshlarigacha davom
etgan. Asosan 1137 yilda yuz yillik urush barcha Yevropa davlatlarini iqtisodiy
ravnaqiga rahna solgan. To`lov, soliq yig`ishda qiyinchiliklar bo`lgan. Oltin pullar
kamayib ketgan. Bu esa oltin va kumush konlarini qidirib topish va kovlab olishni
taqazo etgan. Albatta primitiv asbob - uskunalar, ishning og`irligi, xafliligi, ko`p
odamlarning o`limiga olib kelgan.
XV asr Yevropa davlatlarida pul zarb qilishning rivojlangan davriga kiradi. Asosan
kumush tangalar talerlar zarb qilish va hududlar bo`yicha chiqarish kengayadi.
Ayniqsa qadimgi german hududlarida shahar davlatlarida Lyunbergda (1434),
Gamburgda (1435), Saksoniyada (1455), Bremenda (1463), Polshada (1320)
yillarda zarb qilish yo`lga qo`yilgan.
Agar biz XV asrdan to XVII asrgacha bo`lgan kumush va oltin tangalarni
nominalini qiyoslaydigan bo`lsak, quyidagi manzarani ko`ramiz:1

Yillar Rus davlati Polsha Avstriya G`arbiy
Yevropa
1493-1520 10,78 7,43 - 10,75
1521-1544 10,68 10,90 10,98 11,25
1545-1560 10,47 11,07 11,13 11,30
1561-1580 11,16 11,70 11,19 11,50
1581-1600 10,63 11,10 10,88 11,80
1601-1620 8,27 11,80 11,78 12,25
1621-1640 11,04 13,12 13,80 14,00
1641-1660 11,75 14,30 14,48 14,50
1661-1680 12,46 12,63 14,59 15,00
Yuqoridagi jadvalda ko`rib turganimizdek, Rusda ham G`arbiy Yevropa
davlatlarida ham oltin va kumush tangalarning hajmi oshib borgan. Bu iqtisodiy

o`sish sura`tlarini, talabning oshib borishini ko`rsatadi. Rus Yevropaning oltin
tangalaridan keng foydalangan.
Beshinchi davr, taler davri – XVI asr boshi XVIII – XIX asrlargacha davom etgan.
Oltin tangalar haqida fikrimizni davom ettiradigan bo’lsak, soliq yig’uvchilar
ro’yxatida Yevropa davlatlariing aholi sonini ham aniqlay olishimiz mumkin.
Masalan, Gollandiya hududida 1623 yilda 15 mln. aholi yashagan. Gollandiyada
XIV asrda yiliga 18-19 kg oltin tanga zarb etilgan. XV asrda Buyuk geografik
kashfiyotlardan keyin savdo munosabatlari rivojlanishi natijasida mamlakatlar
o`rtasida umumiy qiymatga ega bo`lgan pul muomilasini tashkil etishni talab
qiladi. Tanga XV asrda Venesiyada Nikola Tron (1471 – 1473) 945 probali
og`irligi 6,52 gr. kumush tanga zarb qilinadi. Tanga Lir deb ataladi – orqa
tomonida sher rasmi tasvirlangan.1 Mazkur tanga nisbatan boshqa mamlakatlar
bilan to`lov vazifasini bajarishda ishlatilan, xaridorgir bo`lgan.
Tanga pullarning keyingi taraqqiyotiga e`tabor qaratsak, har bir davlat o`z
taraqqiyotidan kelib chiqib, iqtisodiy rivojlanishi uchun o`z tanga pullarini zarb
etganini ko`ramiz. Albarta be oltin, kumush va mis tarzida amalda qo`llanib
kelingan. To qog`oz pullar chiqquncha tangalar muomalada bo`lgan, iqtisodiy,
savdo – pul munosabatlarini tartibga keltirib turgan. Jamiyat taraqqiyoti hamma
vaqt pul muomalasini yangilashni, savdo va xo`jalik yuritishni yangicha usullarini
joriy etishni taqazo etib turgan. Muhimi, jamiyatda tovar pul munosabatlarini
tartibga solish va barqarorlashtirishda muhim kasb etgan.
1974 yili gersog Lelesio Mariya S. Foria (1966 – 1984) o`zini rasmi bilan tanga
zarb qiladi. 9,65 gr. 960 probali tanga teston deb atalgan. Lekin bu pul uzoq
muomalada bo`la olmadi. Keyinchalik, Chexiyani Yaximov –
shahrida taler tangasi zarb qilinadi , 2,9 gr. Yangicha tanga yuzida Ioaxim Svetoy –
orqa tomonida sher rasmi tushurilgan.Bu tanga Ispan Amerikasida keng tarqalgan.
Gollandiyada – dolder, Italiyada – taller, Skandinaviyada – doler, Shimoliy

Amerikada – dollar deb atalgan. Angliyada kron, Ispaniya, Niderlandiyada
– potagon, detal, Ispaniyada – peso, Italiyada – skudo, Fransiyada – ekyu deb
atalgan. Keyinchalik mazkur tanga umumiy nom olib dollar deb atalgan.
II. Bob. Osiyo va G`arb davlatlari xalqlarining savdo va madaniy aloqalari va
uning tanga pul muomalasiga ta`siri (V - VII asrlar).
Vizzantiya, Xitoy tanga zarbi an`analarininig Turk xoqonligi
tangalariga ta`siri.
V asrning ikkinchi yarmidan boshlab Turkiston siyosiy hayotida eftaliylar
xonadoni hukmron o’rin tuta boshlaydi. Bu yillarda zaiflashish yo’liga kirgan
kushonlar saltanatining g’arbiy sarhadlari sosoniylar tahdidi ostida qolgan edi.
Shuning uchun bu ikki sulola o’rtasida raqobatlashish tabiiy edi. V asrning 30-
yillaridan to’qnashuvlar sodir bo’ladi.
Sosoniylar davlatning sharqiy viloyatlarini (Seyistondan Margiyonagacha bo’lgan
hudud) boshqarganlar. Shu munosabat bilan ular qo’shni o’lka siyosiy, savdo
doiralar bilan yaqindan muomalada bo’lgan. Sosoniylarni mazkur hududlarni
boshqargan hukmdorlari "kushon hukmdor"lari unvoniga ega bo’lgan. Ammo
eftaliylar qudrati oshib, Sosoniylarga qarshi kurashga kirishishini anglagan Peruz
dastlab ularga qarshi urush ochadi, asirga tushib qoladi. Vizantiya hukmdorlarining
yordami bilan ozod qilinadi, keyin yana ikki marta harbiy yurish uyushtiradi. Yana
asir olinib 30 xachir ku mush dirham evaziga ozod qilinadi.
Bundan tashqari mahalliy tanga nusxalari ham bo’lgan. Bu borada "Xorazm
chavandozi"tasviri milodning I asridan VIII asrigacha bo’lgan tangalardan joy
olgan. Xorazm hukmdorlari o’z tangalarini zarb etishni yo’lga qo’yganlar. Pul
tizimini joriy qilininishi davlatchilikni rivojlanganligidan dalolat beradi1.
Eron sosoniylarini kumush tangalari Turkistonga ko’plab keltirilgan. Ularni old
tomoniga shahanshoh tasviri, orqa tomoniga esa ikki soqchi o’rtasida o’tli mehrob

tasvirlangan. Ana shunday dirhamlarga taxlitidan hukmdorlari buxorxudotlar
nomida yuritilgan. Amularyo viloyatlari hamda Buxoro vohasida kumush tangalar
zarb qilingan. Shu bois Buxoro tangalari-buxorxudot tangalari nomini olgan.
V-VII asrlari - ilk o`rta asr davri O`rta Osiyo tarixida keskin o`zgarishlar ro`y
berdi; feodalizm tuzum mustahkamlanib, tobora rivojlanib bordi.VI asr o’rtalariga
kelib Eftaliylar davlati Turk hoqonligi tamonidan tugatildi. 551 yilda Ashina
qabilasi sardori Bumin tomonidan Oltoyda Turk xoqonligiga asos solindi. Turklar
tez orada qo’shni hududlarga istilochilik yurishlarini boshladi. Istemi yobg’u
boshchiligidagi turklar dastlab yettisuvni va Sirdaryogacha bo’lgan hududlarni
qo’lga kiritdilar. 567 yilda kelib, Karmana yaqinida eftaliylar bilan bo’lgan hal
qiluvchi jangda g’alaba qozongan turklar eftaliylarga tegishli barcha hududlarni
egallab oldilar. Sosoniylar bilan turk xoqonligi o’rtasidagi chegara qilib Amudaryo
belgilandi.
Turk xoqonligi ichki siyosiy ziddiyatlar tufayli VII asr boshlariga kelib, ikki
qismga - G’arbiy va Sharqiy xoqonliklarga bo’linib ketdi. O’rta Osiyo hududi
G’arbiy xoqonlik tarkibiga kirgan. G’arbiy Turk xoqonligi Eron, Vizantiya, Xitoy
kabi davlatlar bilan faol diplomatik munosabatlar o’rnatgan edi. Eftaliylarga qarshi
kurash davrida turklarga ittifoqchi bo’lgan Eron sosoniylari bilan munosabatlar,
ayniqsa, ziddiyatli edi. Bu ziddiyatning asosiy sababi Buyuk Ipak yo’lini nazorat
qilish masalasidagi kelishmovchilik bo’lib, Eron o’z hududidan turk va
so’g’dlarning savdo karvonlarini o’tkazmay qo’ydi. Natijada, turk xoqonligi
Vizantiya bilan aloqalarni saqlash uchun Kavkaz, Qrim, Qora dengizning shimoliy
hududlarini egallab oldi. Shu tariqa turk xoqonligining Vizantiya bilan aloqalari
Buyuk Ipak yo’lining shimoliy tarmog’i bo’ylab amalga oshirila boshladi.
Turklarning xalqaro aloqalarida so’g’d savdogarlari yetakchi o’rin tutganlar.
Sharqiy Turkistonda, Xitoyda, Shimoliy Hindiston, Pokiston, Mo’g’ulistonda va
boshqa hududlarda so’g’d yozuvlarining topilishi bu davrda so’g’dlarning xalqaro
aloqalardagi mavqeidan dalolat berardi.Moddiy va badiiy madaniyat sohalarida
ham ulkan o`zgarishlar yuz bera boshladi. Turgan gapki, tanga zarb qilish ishi bu

o`zgarishlardan chetda qolmadi. Bu erda odatdagidan tashqari behisob tanga
chekan (shtamp) lar paydo bo`la boshladi.
Turk xoqonligi davrida O’rta Osiyoda mahalliy boshqaruv tizimi saqlab qolindi.
Xususan, So’g’d va Farg’onada Ixshidlar, Xorazmda Afrig’iylar, Toxaristonda
Malikshohlar, Chochda Tudunlar mahalliy boshqaruvni amalga oshirganlar. Ilk
o’rta asrlarda so’g’d tili bilan bir qatorda qadimgi turk-runiy, uyg’ur, xorazm,
braxma va boshqa yozuvlar ham mavjud bo’lgan. Diniy e’tiqodlar xuddi eftaliylar
davridagidek turli-tuman edi. Bunday holat arablar istilosigacha saqlanib
qoldi. 1.Ilk O’rta asrlarda jahon taraqqiyoti yanada taraqqiy topdi. Chunki jahonni
Rivojlangan mintaqalarida, quldorlik tuzumi inqirozga yuz tutib, feodalizm davri
boshlandi. Natijada jahon mamlakatlari bilan keng ko’lamdagi savdo va madaniy
aloqalar yanada faollashdi. Bu davrda Turkistonga Vizantiya tangalari kirib kelib,
Chag’oniyon, Sug’d, Choch va Farg’onada tanga chiqarishga o’z ta`sirini
o’tkazdi 1.
Bu ta`sir juft tasvirlarning paydo bo’lishida o’z aksini topadi. Sug’d, Choch va
Xo’jand oralig’ida joylashgan Ustrushon tangalari ham diqqatga sazovordir.
Ularning ayrimlarida Hindiston bilan aloqalarga shama qiluvchi fil tasviri
keltirilgan.
Yuqorida ko`rib turganimizdek, Vizzantiya imperatori Yustian II ning (565-578)
malika Sofiya bilan birgalikdagi tasviri Turk xoqonligi tangalariga o`z ta`sirini
o`tkazgan. Xuddi shu davrda taxminan 568 yilda Turk xoqonligining Maniax
boshchiligidagi elchilari Yustian II ning huzurida bo`lgan. Yuqoridagi tangalarni

bir biriga solishtirsak : epigrafik jihatidan ; hukumdorning yoki malikaning o ` tirib
taxtni boshqarayotgan holati tasviri bir - biriga o ` xshash ekanligini ko ` ramiz . Xitoy
bilan aloqalarning kuchayishi natijasida O ’ rta Osiyoning ayrim
viloyatlarida Xitoy namunasidagi tangalar zarb etila boshlandi . Ko’p asrlar
mobaynida Xitoyda mis (yoki bronzadan) ishlangan. O’rtasida kvadrat tarzidagi
o’yiqli tangalar yagona pul xizmatini o’tagan. Ular zarb etilmay balki quyilgan.
Shunday xitoy tangalari taxlitidagi (xitoy ierogliflarisiz) o’rtasi o’yiq quyma
tangalar Samarqand, So’g’dda. Buxoro vohasida, Farg’onada, Ettisuvda va
Amularyo bo’yi viloyatlarida chiqarilgan.2
So’g’d. Choch va Xo’jand oralig’ida joylashgan Ustrushon tangalari ham diqqatga
sazovordir. Ularning ayrimlarida chamasi Hindiston bilan aloqalarga shama
qiluvchi fil tasviri keltirilgan. Umuman olganda ilk O’rta asrlar tanga
nusxalarining nihoyatda xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Garchi O’rta Osiyo VI
asrda Sariq dengizdan Qora dengizga qadar cho’zilgan ulkan turk xoqonligi
tarkibiga kiradi.
Turkiston erlarida amalda hukmronlikni o’nlab O’rta va mayda mulklarning
hokimlari amalga oshirib, ulardan deyarli har biri o’z tangasini chiqarishga
intilgan. Shunisi diqqatga sazovorki. Turkistonning deyarli barcha viloyatlari
iqtisodiy rivojlanishning shunday darajasiga erishdiki. natijada o’z tangasini
chiqarish zarurati tug’ildi. Natijada bu davrga kelib barcha Turkiston viloyatlari
numizmatika sahnasiga chiqdi.Chochda tanga zarb etish to’rtinchi asrdan oldinroq
ilk O’rta asrlarda nusxalarning nihoyatda xilma-xilligi bilan ajralib turuvchi tanga
zarb etadigan bir qancha markazlar tarkib topdi. Farg’onada ilk bor o`z tangasi,
chamasi VI asrda paydo bo’lgan. VIII asrda esa, bir qancha yerlarda chiqarilgan.
Ustrushonda tanga zarb etish VII asrda vujudga kelgan. Keshda o’z puli zarb qilina
boshlanganligi aniqlangani yo’q.
Naxshabda tanga zarb etish IV asrdan boshlanib, VIII asrda ham davom etgan.Bu
vaqtga kelib tangalar hamma yerda chiqarilgan bo’lsada, Turkistonning barcha

viloyatlari iqtisodiy jihatdan bir xil rivojlangan emas. Bu borada Samarqand-
So’g’d etakchilik qilgan, ze ro bu yerda mis tangalar juda ko’p chiqarilar edi.
Umuman olganda bu davrda O’rta Osiyo ko’plab kichik va mayda egaliklarga
parchalanib ketgan edi. By parchalanish har bir viloyatning o’z tangasini bo’lishiga
olib keldi. Mas,: Nahshabda (Qashqadaryo vohasining qadimgi shahri) III-V
asrlarda bir tomonda podsho kallasi. ikkinchi tomonda podshoning sher bilan
kurashini aks ettirgan mis tangalar zarb qilingan.
VII asrning ikkinchi choragidan e`tiboran Samarqand pod- shohlari to’rtburchak
shaklidagi teshikka ega bo’lgan, So’g’d yozuvi bitilgan mis tangalarni zarb
qilganlar1. Mazkur tangalarda kichik hokimlar o`z unvon va ismlarini, shuningdek
tanga zarb etilgan joyni ko’rsatib o’tganlar. Mas.:Panch (Panjikent) yoki Seyiston
va hokazo.Shunisi diqqatga sazovorki Samarqand hukmdorlarining zarb qildirgan
mis tangalari hozirgi kunda yuzlab, ayrim hollarda katta xazinalar tarzida
topilmoqda. Bunday tangalar biriichi navbatda ichki mayda savdoga xizmat qilgan.
Bu tangalar boshqa viloyatlar Naxshab Choch, Xorazm, Toxariston va Eronda ham
topilgan. Yuqorida nomlari keltirilgan viloyatlar siyosiy jihatdan bir-biri bilan
ajralib ketgan bo’lsa ham ularning o’rtasidagi savdo aloqalari yaxii yo’lga
qo’yilganligidan dalolat beradi.
Sug`d. Ilk sug`d tangalarining o`ngida silliq sochli ma`budaning tasviri bo`lsa-da,
VII asrning yarmidan Sug`d hokimlari – ixshidlar hamda ularga tobe amlokdorlar
to`rt burchak teshikli, hech bir tasvirsizsiyqa tangalar zarb qila boshlashadi.
Tanganing o`ngida kursiv bilan berilgan sug`d yozuvi hukmdorning ismi va
unvonini (masalan, ”Shoh Shipshir”) bildiradi. Tanganing tersida tersida esa har
bir hukmdorning o`z sulolasiga xos belgi berilgan. Olimlarning aniqlashicha bu
tipdagi tangalar Poykant va Chochda zarb etilgan. Keyinchalik sug`d yozuvi bilan
birgalikda arab yozuvi ham paydo bo`la boshlagan.. Sharqiy sug`d numizmatika
materiallarini katta qismini Ixshitlar sulolasi (bu nom shartli ravshda qo`llanib
sug`dning oliy hokimiyatni boshidagi podsholar unvoni ma'nosini bildiradi)

tangalar tashkil qiladi. Ixshit so`zi Sug`d podsholariga nisbatan ishlatilgan haqida
ilmiy bahs yuritilgan adabiyotlar anchagina katta bibliografiyani tashkil qiladi.
Ixshitlar tangalarining hususiyati dastlabki bosqichda Xitoy va Uzoq Sharq
tangalari tipiga taqliddan iborat. Taqlid esa tanganing metal doirasi o`rtasida
kvadrat teshikchali ekanligida namoyon bo`ladi. Hatto bu tipning eng birinchi
namunalari ikki tilli tangalar bo`lib, o`ng yuzasida xitoycha , ters yuzasida sug`dcha
yozuvlar bo`lgan2.
Shu davrlarda Chochda, ya`ni VI-VII asrlarda bir necha xilda ko’plab tangalar zarb
qilingan. Ularda So’g’d yozuvlari, tamg’alari, podshoning boshi yoki
rafiqalarining rasmi ifodalanar edi. Tan ga pullar xilining ko’pligi Chochda pul
savdosini juda ham rivojlanganligini ko’rsatadi. Ko`pincha tangalarning o`ngida
tik boquvchi yohud yuzini xiyol chetga burib turgan hukumdor yoki shoh va
malikaning siymolarini ko`rish mumkin.Tangalarda yirtqich hayvon, yoydoq ot va
tuya tasvirlari ham tez-tez uchrab turadi.Olimlarning fikricha, bu jonivorlar
hukmdor urug`ining homiy totemlari bo`lsa kerak. Tangalarning tersi bir xil -
o`rtada tamg`a, uning gir atrofida hukmdorning ismi, unvoni hamda mulk nomi
sug`d yozuvida berilgan. Shuningdek boshqa turdagi Choch tangalari ham
topilgan. Unda tanganing o`ngida bir-biriga teskari qarab turgan hayvonlarning
kallalari bilan bezatilgan taxt ustida chordona qurib o`tirgan hukmdorning tasviri
bor. Hukmdor o`zi to`g`ri o`tirsa-da, yuzi chetga burilgan. Uning o`ng qo`li “xudo
yarlaqasin” mazmunida ko`tarilgan, chap qo`li esa kalta qilich dastasidan maxkam
tutib turibdi. Boshinig chap tomonida ilohiy-fazoviy ramz ma`nosida yulduz va
yarim oy tasviri berilgan. Mazkur tangadagi ilohiy hamda dunyoviy ramzlarning
mushtarakligi, balki teokratizm - ya`ni, bir odam qo`lida qo`shaloq vazifa, ham
kohinlik ham shohlik jamlanganining ifodasi bo`lsa bo`lsa ajab emas1.
Choch tangalari guruhi tanga doirasidagi tasvirlar bo`yicha mutlaqo noyobdir.
Masalan, turkumning ko`pgina tangalari uning yuzasiga fantastik vahmiy
hayvonning hujmkor (dahshat soluvchi) qiyofasi tushirilgan tasviri tanga tiplari

bo`yicha har xil. Ba'zan hayvonning boshi o`ng tomonga, goho chap tomonga
qaratilgan. Ba'zi tanngalarda oldingi o`ng oyog`iga cho`kibroq, chap oyog`ini
mushuksimonlarga xos ko`targan holda tasvirlandi. Dum esa keskin baland
ko`tarilgan va tananing tepasiga bo`shliqni to`ldirib joylashtirilgan.
Choch tangalari seriyasida hokimiyat ramzi sifatida u yoki bu tomonga qaratilgan
panshoxasimon tamg`a tasvirlaganini alohida tasvirlab o`tish lozim. Choch
tangalariga sug`d milliy yozuvi asosidagi xat bitilgan. Umuman, keyingi vaqtda
sug`dcha yozuvli tangalarning qator yangi tiplari topilayotgan sug`d yozuvining
Choch uchun ham qadimdan o`ynagan madaniy rolni tushunishga yordam beradi.
Choch tangalar seriyasi, qayd etganimizdek, yozuvsiz tangadan boshlanadi. Bu
namuna Chochda sug`d yozuvi aks etgan tangalar V – VI asrdan boshlanganidan
dololat beradi. Chunki seriyasining keyingi namunasida sug`d yozuvining
Samarqand tangalarida aks etgan ko`rinishiga yaqin xat bor. Yozuv doiralarining
o`rtasida esa Choch tamg`asi joylashgan. Tamganing yozuvi «iski» so`zdan iborat
bo`lib doiraning tepa yarim yoni va pastki yarim yoyi bo`ylab qarama – qarshi
joylashgan.
U Buyuk Rim imperiyasining qulashi (476) bilan boshlanadi va taxminan 5 asr
davom etadi. Bu 4-asrda boshlanib, 7-yilda yakunlangan xalqlarning buyuk
ko chishi deb ataladigan davrdir.Bu davrda german qabilalari G arbiy Yevropaningʻ ʻ
barcha mamlakatlarini bosib olib, o ziga bo ysundirdilar va shu bilan hozirgi
ʻ ʻ
Yevropa qiyofasini belgilab berdilar. dunyo. O rta asrlarning bu davridagi
ʻ
ommaviy migratsiyaning asosiy sabablari unumdor yerlar va qulay sharoitlarni
izlash hamda iqlimning keskin sovishi edi. Shuning uchun shimoliy qabilalar
janubga yaqinlashdi. Ko chirishda german qabilalaridan tashqari turklar, slavyanlar
ʻ
va fin-ugr qabilalari ishtirok etgan. Xalqlarning buyuk ko'chishi ko'plab qabilalar
va ko'chmanchi xalqlarning yo'q qilinishi bilan birga keldi.
Viking qabilalari paydo bo'ldi, Italiyada Ostrogotlar qirolliklari va Akvitaniya va
Pireney yarim orolida vestgotlar qirolliklari paydo bo'ldi, Franklar davlati tashkil
topdi, u o'zining gullab-yashnagan davrida Evropaning ko'p qismini egalladi.

Shimoliy Afrika va Ispaniya Arab xalifaligi tarkibiga kirdi, Britaniya orollarida
ko'plab kichik burchaklar, sakslar va kelt davlatlari mavjud edi, Skandinaviyada,
shuningdek, Markaziy va Sharqiy Evropada davlatlar paydo bo'ldi: Buyuk
Moraviya va Qadimgi Rossiya davlati. Yevropaliklarning qo shnilari ʻ
vizantiyaliklar, qadimgi rus knyazliklarining aholisi va musulmon arablar edi.
Evropa aholisi qo'shni davlatlar va davlatlar bilan turli xil munosabatlarda bo'lgan.
Arab davlatlari va Vizantiya Evropa mamlakatlari hayotining barcha jabhalariga
eng katta ta'sir ko'rsatdi.
G'arbiy Evropaning o'rta asr jamiyati agrar edi. Iqtisodiyoti qishloq xo jaligiga
ʻ
asoslangan bo lib, aholining katta qismi shu sohada band edi. Qishloq xo'jaligidagi
ʻ
mehnat, ishlab chiqarishning boshqa tarmoqlarida bo'lgani kabi, qo'lda edi, bu
uning past samaradorligini va texnik-iqtisodiy evolyutsiyaning sekin sur'atlarini
oldindan belgilab berdi.
O'rta asrlarda G'arbiy Evropa aholisining katta qismi shahar tashqarisida yashagan.
Agar shaharlar qadimgi Evropa uchun juda muhim bo'lsa - ular mustaqil hayot
markazlari bo'lib, ularning tabiati asosan munitsipal bo'lib, shaxsning shaharga
tegishliligi uning fuqarolik huquqlarini belgilab qo'ygan bo'lsa, O'rta asrlarda
Evropada, ayniqsa, birinchi etti asrda, uning roli vaqt o'tishi bilan shaharlarning
ta'siri kuchayib borayotgan bo'lsa-da, ahamiyatsiz edi.
Evropada ilk o'rta asrlar doimiy urushlar bilan tavsiflanadi. Rim imperiyasini
vayron qilgan vahshiy qabilalar o'zlarining burchaklar, franklar va boshqalar
davlatlarini yaratishga kirishdilar. Ular hudud uchun bir-birlari bilan qattiq urush
olib bordilar. 800 yilda Buyuk Karl ko'plab bosqinchilik yurishlari evaziga ko'plab
xalqlarni bo'ysundirishga va Franklar imperiyasini yaratishga muvaffaq bo'ldi. 43
yildan keyin Charlz vafotidan keyin parchalanib, 10-asrda nemis qirollari
tomonidan qayta tiklandi.
O rta asrlarda G arbiy Yevropa tsivilizatsiyasining shakllanishi boshlandi, u
ʻ ʻ
avvalgi barcha sivilizatsiyalarga qaraganda ko proq dinamizm bilan rivojlandi, bu
ʻ
bir qator tarixiy omillar (Rim moddiy va ma naviy madaniyati merosi, Yevropada
ʼ

imperiyalarning mavjudligi) bilan bog liq edi. Ko'pgina qabilalar va mamlakatlarniʻ
birlashtirgan Karl va Otton I, xristianlikning hamma uchun yagona din sifatidagi
ta'siri, ijtimoiy tuzilishning barcha sohalariga singib ketgan korporatizmning roli).
O rta asrlar iqtisodiyoti qishloq xo jaligiga asoslangan bo lib, unda aholining ko p
ʻ ʻ ʻ ʻ
qismi band edi. Dehqonlar o z yerlarini ham, yer egalari ham dehqonchilik
ʻ
qilganlar. Aniqrog'i, dehqonlarning o'ziga xos hech narsasi yo'q edi, ular qullardan
faqat shaxsiy erkinliklari bilan ajralib turardi.
O'rta asrlarning birinchi davrining oxiriga kelib, barcha dehqonlar (ham shaxsan
qaram, ham shaxsan erkin) egasiga ega bo'ldi. Feodal huquqi oddiygina erkin, hech
kimga qaram bo‘lmagan, ijtimoiy munosabatlarni “xo‘jayinsiz odam yo‘q”
tamoyili asosida qurishga intilayotgan kishilarni tan olmadi.
O'rta asrlar jamiyatining shakllanishi davrida rivojlanish sur'ati sekin edi. Qishloq
xo'jaligida ikki dala o'rniga uch dala to'liq o'rnatilgan bo'lsa-da, hosil past edi.
Ularda asosan mayda chorva mollari – echki, qo y, cho chqa boqilgan, ot va
ʻ ʻ
sigirlar kam bo lgan. Qishloq xo jaligida ixtisoslashuv darajasi past edi. Har bir
ʻ ʻ
mulkda G'arbiy yevropaliklar nuqtai nazaridan hayotiy ahamiyatga ega bo'lgan
iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlari mavjud edi: dala dehqonchiligi,
chorvachilik, turli hunarmandchilik. Fermer xo'jaligi tabiiy bo'lib, qishloq xo'jaligi
mahsulotlari bozor uchun maxsus ishlab chiqarilmagan; hunarmandchilik
buyurtma ishlari shaklida ham mavjud bo'lgan. Shunday qilib, ichki bozor juda
cheklangan edi.
Ilk o'rta asrlar davrida - o'rta asrlar jamiyati shakllanishining boshlanishi - G'arbiy
Evropa sivilizatsiyasining shakllanishi sodir bo'lgan hudud sezilarli darajada
kengaydi: agar qadimgi tsivilizatsiyaning asosi Qadimgi Yunoniston va Rim bo'lsa,
o'rta asrlar sivilizatsiyasi allaqachon qamrab olingan. deyarli butun Yevropa. Ilk
o rta asrlarda ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi eng muhim jarayon feodal
ʻ
munosabatlarining shakllanishi bo lib, uning o zagini yerga feodal mulkchilikning
ʻ ʻ
shakllanishi tashkil etgan. Bu ikki shaklda sodir bo'ldi. Birinchi yo'l - dehqon
jamoasi orqali. Dehqon oilasiga tegishli bo'lgan, otadan o'g'ilga (6-asrdan - qizga)

meros bo'lib o'tgan va ularning mulki bo'lgan. Shunday qilib allod asta-sekin
shakllangan - jamoa dehqonlarining erkin begonalashtirilgan yer mulki. Allod
erkin dehqonlar orasida mulkiy tabaqalanishni tezlashtirdi: yer allaqachon
feodallar tabaqasining bir qismi sifatida harakat qiladigan jamoa elitasi qo'lida
to'plana boshladi. Shunday qilib, bu erga feodal mulkchilikning patrimonial-
allodial shaklini shakllantirish yo'li edi, ayniqsa german qabilalariga xosdir.
Ilk o rta asrlarda Yevropada feodal tarqoqlik kuzatildi. Keyin birlashgan ʻ
Yevropani yaratishda xristianlikning roli ortadi.
O'rta asr shaharlari
Ular birinchi navbatda jonli savdo joylarida paydo bo'lgan. Evropada bu Italiya va
Frantsiya edi. Bu erda shaharlar 9-asrda paydo bo'lgan. Qolgan shaharlarning
paydo bo'lish vaqtiga ishora qiladi
12—13-asrlardan boshlab Yevropada texnologiya rivojlanishining keskin o sishi
ʻ
va ishlab chiqarish vositalaridagi innovatsiyalar sonining ko payishi kuzatildi, bu
ʻ
esa mintaqaning iqtisodiy o sishiga yordam berdi. Bir asrdan kamroq vaqt ichida
ʻ
oldingi ming yilga qaraganda ko'proq ixtiro qilingan.
To'plar, stakanlar, artezian quduqlari ixtiro qilingan. Sharqdan porox, shoyi,
kompas va astrolaba kelgan. Kemasozlik va soat ishlab chiqarishda ham katta
yutuqlarga erishildi. Shu bilan birga, tibbiyot va ilm-fanga oid juda ko'p sonli
yunon va arab asarlar tarjima qilindi va butun Evropaga tarqaldi.
Bu davrda fan va madaniyat rivojlana boshladi. Eng ilg‘or hukmdorlar ham maorif
va ilm-fanning qadrini tushunganlar. Masalan, VIII asrda Buyuk Karlning buyrug'i
bilan uning nomi bilan atalgan Akademiya tashkil etilgan.
Fanlar qatorida: astronomiya. O'rta asrlarda u astrologiya bilan chambarchas
bog'liq edi. Ptolemeyning geotsentrik kontseptsiyasi dunyoning asosi sifatida qabul
qilingan, garchi o'sha vaqtga qadar ko'plab olimlar uning xatosiga allaqachon
ishonch hosil qilishgan. Lekin Nikolay Kopernik birinchi bo'lib ochiq tanqid qildi;
Kimyo: O'rta asrlarda u alkimyo deb atalgan. Alkimyogar olimlar donolik beruvchi

faylasuf toshini va boshqa metallardan oltin hosil qilish yo'lini izlashdi. Ushbu
izlanishlar jarayonida juda ko'p muhim ixtirolar va boshqalar amalga oshirildi.
X-XII asrlar G arbiy Yevropa san atida roman uslubi ustunlik qiladi. U o'zini eng ʻ ʼ
to'liq me'morchilikda namoyon etdi.
Klassik (yuqori) o'rta asrlar
(1000 dan 1300 gacha)Bu davrning asosiy xarakterli tendentsiyasi Yevropa
aholisining tez o'sishi bo'lib, bu o'z navbatida ijtimoiy, siyosiy va hayotning boshqa
sohalarida keskin o'zgarishlarga olib keldi.
XI-XV asrlarda. Evropada markazlashgan davlatlar - Angliya, Fransiya,
Portugaliya, Ispaniya, Gollandiya va boshqalarning bosqichma-bosqich
shakllanishi jarayoni sodir bo'lib, ularda boshqaruvning yangi shakllari - Kortes
(Ispaniya), Parlament (Angliya), Bosh shtatlar () paydo bo'ladi. Frantsiya).
Markazlashtirilgan hokimiyatning mustahkamlanishi iqtisodiyot, fan,
madaniyatning yanada muvaffaqiyatli rivojlanishiga, ishlab chiqarishni tashkil
etishning yangi shakli - manufakturaning paydo bo'lishiga yordam berdi. Evropada
kapitalistik munosabatlar paydo bo'lib, o'rnatilmoqda, bunga Buyuk geografik
kashfiyotlar ko'p yordam berdi.
Oliy o'rta asrlarda Evropa faol rivojlana boshlaydi. Xristianlikning Skandinaviyaga
kelishi. Karolingiya imperiyasining ikki alohida davlatga parchalanishi,
keyinchalik ularning hududlarida zamonaviy Germaniya va Frantsiya tashkil topdi.
Xristianlarning Falastinni saljuqiylardan qaytarib olish maqsadida salib
yurishlarini uyushtirish. Shaharlar rivojlanib, boyib bormoqda.Madaniyat juda faol
rivojlanmoqda. Arxitektura va musiqada yangi uslublar va yo'nalishlar paydo
bo'ladi.
Sharqiy Evropada Oliy o'rta asrlar davri Qadimgi Rossiya davlatining gullab-
yashnashi va Polsha va Litva Buyuk Gertsogligining tarixiy sahnasida paydo
bo'lishi bilan ajralib turdi. 13-asrdagi mo g ullar istilosi Sharqiy Yevropa
ʻ ʻ

taraqqiyotiga tuzatib bo lmas zarar yetkazdi. Bu mintaqadagi ko'plab davlatlar ʻ
talon-taroj qilingan va qul qilingan.
G arbiy Yevropa o rta asrlari tabiiy xo jalik hukmronligi va tovar-pul
ʻ ʻ ʻ
munosabatlarining yomon rivojlangan davri bo ldi. Iqtisodiyotning ushbu turi bilan
ʻ
bog'liq bo'lgan hududlarning ixtisoslashuvining ahamiyatsiz darajasi, asosan, yaqin
(ichki) emas, balki uzoq masofali (tashqi) savdoning rivojlanishini belgilab berdi.
Shaharlararo savdo asosan jamiyatning yuqori qatlamlariga qaratilgan edi. Bu
davrda sanoat hunarmandchilik va manufaktura shaklida mavjud edi.
O'rta asrlar jamiyati sinflarga asoslangan. Uchta asosiy mulk bor edi: zodagonlar,
ruhoniylar va xalq (bu tushuncha ostida dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar
birlashgan). Mulklar turli huquq va majburiyatlarga ega bo'lib, turli ijtimoiy-
siyosiy va iqtisodiy rollarni o'ynagan.
O'rta asrlar G'arbiy Evropa jamiyatining eng muhim xususiyati uning ierarxik
tuzilishi, vassallik tizimi edi. Feodal ierarxiyasining boshida qirol - oliy hukmdor
va ko'pincha faqat nominal davlat boshlig'i turardi. G'arbiy Evropa davlatlarida eng
yuqori shaxsning mutlaq hokimiyatining ushbu konventsiyasi Sharqning haqiqiy
mutlaq monarxiyalaridan farqli o'laroq, G'arbiy Evropa jamiyatining muhim
xususiyatidir. Shunday qilib, o'rta asrlarda Evropada qirol faqat "tenglar orasida
birinchi" bo'lib, qudratli despot emas. O'z davlatida ierarxik zinapoyaning birinchi
pog'onasini egallagan qirol boshqa qirol yoki papaning vassali bo'lishi mumkinligi
xarakterlidir.
Feodal zinapoyasining ikkinchi pog'onasida qirolning bevosita vassallari turar edi.
Bular yirik feodallar - gertsoglar, graflar, arxiyepiskoplar, yepiskoplar, abbatlar
edi. Podshohdan olingan daxlsizlik xatiga ko'ra, ular turli xil immunitetga ega
bo'lganlar (lot.dan - daxlsizlik). Eng keng tarqalgan immunitet turlari soliq, sud va
ma'muriy, ya'ni. daxlsizlik maktublari egalarining o'zlari dehqon va shahar
aholisidan soliq yig'ib, sud ishlarini boshqargan va ma'muriy qarorlar qabul qilgan.
Bu darajadagi feodallar o'zlari tangalar zarb qilishlari mumkin edi, ular ko'pincha

faqat berilgan mulk ichida emas, balki undan tashqarida ham muomalada bo'lgan.
Bunday feodallarning qirolga bo'ysunishi ko'pincha faqat rasmiy bo'lgan.
Feodal zinapoyasining uchinchi pog'onasida gersoglar, graflar, yepiskoplar -
baronlarning vassallari turardi. Ular o'z mulklarida de-fakto immunitetga ega
edilar. Hatto quyida ham baronlarning vassallari - ritsarlar bor edi. Ulardan
ba'zilari o'z vassallariga ham ega bo'lishlari mumkin edi - hatto kichikroq ritsarlar,
boshqalari faqat feodal zinapoyasidan tashqarida turgan dehqonlarga bo'ysunishdi.
Vassallik tizimi yer berish amaliyotiga asoslangan edi. Yerni olgan odam vassalga,
bergan senyorga aylandi. Erning egasi - keksa, maxsus shartlarda vaqtincha
foydalanish uchun janjal (er uchastkasi) berishi mumkin edi. Er ma'lum shartlar
asosida berildi, ulardan eng muhimi, qoida tariqasida, feodal odatiga ko'ra, yiliga
40 kunni tashkil etuvchi xo'jayin xizmati edi. Vassalning o'z xo'jayiniga nisbatan
eng muhim vazifalari lord qo'shinida qatnashish, uning mulkini, sha'ni, qadr-
qimmatini himoya qilish, uning kengashida ishtirok etish edi. Agar kerak bo'lsa,
vassallar xo'jayinni asirlikdan qutqardilar.
Er olishda vassal o'z xo'jayiniga sodiqlik qasamyod qildi. Agar vassal o'z
majburiyatlarini bajarmasa, xo'jayin undan erni tortib olishi mumkin edi, lekin buni
qilish unchalik oson emas edi, chunki vassal feodal sifatida o'z mulkini qo'lida
qurol bilan himoya qilishga moyil edi. Umuman olganda, aniq ko'rinadigan
tartibga qaramay, vassallik tizimi ancha murakkab edi va vassal bir vaqtning o'zida
bir nechta lordlarga ega bo'lishi mumkin edi. Keyin "mening vassalim emas -
mening vassalim" tamoyili amalda bo'ldi.
O'rta asrlarda feodal jamiyatining ikkita asosiy tabaqasi ham shakllandi: feodallar,
ma'naviy va dunyoviy - yer egalari va dehqonlar - yer egalari. O rta asrlar ʻ
iqtisodiyoti qishloq xo jaligiga asoslangan bo lib, unda aholining ko p qismi band
ʻ ʻ ʻ
edi. Dehqonlar o z yerlarini ham, yer egalari ham dehqonchilik qilganlar.
ʻ
Dehqonlar orasida iqtisodiy va ijtimoiy mavqeiga ko'ra bir-biridan farq qiluvchi
ikki guruh bo'lgan. Shaxsan erkin dehqonlar o'z xohishlariga ko'ra egasini tark

etishlari, erlarini tashlab ketishlari mumkin: ularni ijaraga olishlari yoki boshqa
dehqonga sotishlari mumkin. Harakat erkinligi bilan ular ko'pincha shaharlarga
yoki yangi joylarga ko'chib o'tishdi. Ular natura va pul shaklida qat’iy belgilangan
soliqlarni to‘lab, xo‘jayinining xonadonida muayyan ishlarni bajarganlar. Yana bir
guruh shaxsan qaram dehqonlardir. Ularning vazifalari kengroq edi, bundan
tashqari (va bu eng muhim farq) ular qat'iy emas edi, shuning uchun shaxsan
qaram dehqonlar o'zboshimchalik bilan soliqqa tortildi. Ular, shuningdek, bir qator
o'ziga xos soliqlarni o'z zimmalariga olganlar: vafotidan keyin - merosga kirgandan
so'ng, nikoh - birinchi kecha huquqini sotib olish va hokazo. Bu dehqonlar harakat
erkinligidan foydalanmagan.
Feodalizm davrida moddiy boyliklarni ishlab chiqaruvchi dehqon qul va yollanma
ishchidan farqli ravishda xo‘jalikni o‘zi boshqargan, ko‘p jihatdan butunlay
mustaqil, ya’ni mulkdor bo‘lgan. Dehqon hovlining egasi va asosiy ishlab
chiqarish vositasi edi. U yerning egasi sifatida ham harakat qilgan, lekin unga
bo'ysunuvchi mulkdor, feodal esa oliy mulkdor bo'lgan. Erning oliy egasi har doim
bir vaqtning o'zida unga bo'ysunuvchi yer egalari shaxsiyatlarining, shu bilan birga
ularning ishchi kuchining ham oliy egasidir. Bu yerda, xuddi quldorlik holatida
bo‘lgani kabi, ekspluatatsiya qilinuvchining ekspluatatorga iqtisodiy bo‘lmagan,
lekin to‘liq emas, balki oliy bog‘liqligi mavjud. Demak, dehqon quldan farqli
o‘laroq, o‘z shaxsiyati va mehnat kuchining egasidir, lekin to‘la emas, balki unga
bo‘ysunuvchidir.
Qishloq xo'jaligining rivojlanishiga dehqonlarning shaxsiy qaramlikdan xalos
bo'lishi ham yordam berdi. Bu haqdagi qarorni yo dehqonlar yashaydigan va ular
bilan ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan bog langan shahar yoki ular yerlarida yashagan ʻ
lord-feodallar qabul qilgan. Dehqonlarning yer uchastkalariga bo'lgan huquqlari
mustahkamlandi. Borgan sari ular yerni meros qilib, erkin o‘tkazish, vasiyat qilib,
garovga qo‘yish, ijaraga berish, berish va sotish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Ana
shunday yer bozori asta-sekin shakllanib, kengayib bormoqda. Tovar-pul
munosabatlari rivojlanmoqda.

Cherkov. 1054 yildagi bo linish (bo linish) xristian cherkovining ikkita asosiy ʻ ʻ
tarmog i – G arbiy Yevropada Rim-katolik cherkovi va Sharqiy Yevropada
ʻ ʻ
pravoslav cherkovining shakllanishiga olib keldi. Evropada klassik o'rta asrlar
davrida katolik cherkovi o'z kuchiga erishdi. U inson hayotining barcha sohalariga
ta'sir ko'rsatdi. Hukmdorlar uning boyligi bilan solishtira olmadilar - har bir
mamlakatdagi barcha erlarning 1/3 qismi cherkovga tegishli edi.
XI asrdan 15-asrgacha 400 yil davomida bir qator salib yurishlari bo'lib o'tdi. Ular
katolik cherkovi tomonidan Muqaddas qabrni himoya qilish shiori ostida
musulmon mamlakatlariga qarshi uyushtirilgan. Aslida, bu yangi hududlarni
egallashga urinish edi. Butun Evropadan ritsarlar bu yurishlarga borishdi. Yosh
jangchilar uchun bunday sarguzashtda ishtirok etish ularning jasoratini isbotlash va
ritsarlik darajasini tasdiqlash uchun zaruriy shart edi.
O'rta asr odami juda dindor edi. Biz uchun aql bovar qilmaydigan va g'ayritabiiy
deb hisoblangan narsa u uchun oddiy edi. Qorong'u va yorug' shohliklarga,
jinlarga, ruhlarga va farishtalarga ishonish insonni o'rab olgan va u so'zsiz
ishongan narsadir.
Cherkov o'z obro'siga putur etkazmaslik uchun qattiqqo'l edi. Erkin fikrlashning
barcha fikrlari g'unchaga singib ketdi. Ko'pgina olimlar cherkovning harakatlaridan
azob chekishdi: Giordano Bruno, Galileo Galiley, Nikolay Kopernik va boshqalar.
Shu bilan birga, o'rta asrlarda u ta'lim va ilmiy fikrning diqqat markazida bo'lgan.
Monastirlarda cherkov maktablari mavjud bo'lib, ularda o'qish va yozish, ibodat,
lotin tili va madhiyalarni kuylash o'rgatilgan. Kitob yozish ustaxonalarida, xuddi
shu joyda, monastirlarda qadimgi mualliflarning asarlari ehtiyotkorlik bilan
ko'chirilib, avlodlar uchun saqlanib qolgan.
Klassik o'rta asrlarda G'arbiy Evropa mamlakatlari iqtisodiyotining asosiy tarmog'i,
avvalgidek, qishloq xo'jaligi edi. Butun agrar tarmoq rivojlanishining asosiy
xarakteristikasi yangi yerlarning jadal o`zlashtirish jarayoni bo`lib, tarixda ichki
mustamlakachilik jarayoni deb ataladi. Bu nafaqat iqtisodning miqdoriy o'sishiga,
balki jiddiy sifat taraqqiyotiga ham hissa qo'shdi, chunki yangi yerlarda dehqonlar

zimmasiga yuklangan majburiyatlar asosan tabiiy emas, balki pul edi. Ilmiy
adabiyotlarda rentani almashtirish nomi bilan atalgan natura majburiyatlarini pul
majburiyatlari bilan almashtirish jarayoni dehqonlarning iqtisodiy mustaqilligi va
tadbirkorligining oshishiga, mehnat unumdorligi oshishiga xizmat qildi. Yog‘li va
texnik ekinlar ekish kengaymoqda, moychilik va vinochilik rivojlanmoqda.
Donning hosildorligi o'z-4 va o'z-5 darajasiga etadi. Dehqonlar faolligining o'sishi
va dehqon xo'jaligining kengayishi feodal xo'jaligining qisqarishiga olib keldi,
yangi sharoitlarda u kamroq daromadli bo'lib chiqdi.
Hunarmandlar shahar aholisining tobora ortib borayotgan muhim qatlami edi. XII-
XIII asrlardan boshlab. aholining xarid qobiliyatining oshishi, iste’mol talabining
o‘sishi hisobiga shahar hunarmandchiligining o‘sishi kuzatilmoqda. Ishdan
buyurtmaga, hunarmandlar bozorga ishga o‘tmoqda. Hunarmandlik hurmatli va
daromadli kasbga aylanib bormoqda. Qurilish ixtisosligidagi odamlar – tosh
ustalar, duradgorlar, suvoqchilar alohida hurmatga sazovor bo‘lgan. O'sha davrda
me'morchilik bilan eng iste'dodli, kasbiy tayyorgarligi yuqori bo'lgan odamlar
shug'ullangan. Bu davrda hunarmandchilikning ixtisoslashuvi chuqurlashdi,
mahsulot turlari kengaydi, hunarmandchilik texnikasi takomillashtirildi,
avvalgidek, qo'l san'ati saqlanib qoldi.
Metallurgiya, jun gazlamalar ishlab chiqarish texnologiyalari tobora
murakkablashib, samaraliroq bo'lib, Evropada mo'yna va zig'ir o'rniga jun kiyimlar
kiyish boshlandi. XII asrda. mexanik soatlar Evropada, XIII asrda ishlab
chiqarilgan. - katta minora soati, 15-asrda. - cho'ntak soati. Soatsozlik G'arb
jamiyatining ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirishda muhim rol o'ynagan
aniq muhandislik texnologiyasi ishlab chiqilgan maktabga aylanmoqda. Qolgan
fanlar ham muvaffaqiyatli rivojlandi va ularda ko'plab kashfiyotlar qilindi. Suv
g'ildiragi ixtiro qilindi, suv va shamol tegirmonlari takomillashtirildi, mexanik
soatlar, ko'zoynaklar va dastgohlar yaratildi.
Hunarmandlar o'z a'zolarini "yovvoyi" hunarmandlardan raqobatdan himoya
qiladigan ustaxonalarda birlashdilar. Shaharlarda turli iqtisodiy yo`nalishdagi

o`nlab, yuzlab tsexlar bo`lishi mumkin edi, chunki ishlab chiqarishni
ixtisoslashtirish sex ichida emas, balki sexlar o`rtasida sodir bo`lgan. Shunday
qilib, Parijda 350 dan ortiq ustaxonalar mavjud edi. Sexlarning eng muhim
xususiyati ham ortiqcha ishlab chiqarishning oldini olish, narxlarni yetarli darajada
yuqori darajada ushlab turish maqsadida ishlab chiqarishni muayyan tartibga solish
edi; do'kon ma'muriyati potentsial bozor hajmini hisobga olgan holda, ishlab
chiqarilgan mahsulot miqdorini aniqladi.
Bu davr mobaynida gildiyalar boshqaruvga kirish uchun shaharning yuqori
tabaqalari bilan kurashdilar. Patritsiylar deb atalgan shahar boshliqlari yer egalari
aristokratiyasi vakillari, boy savdogarlar va sudxo rlarni birlashtirgan. Ko'pincha ʻ
nufuzli hunarmandlarning harakatlari muvaffaqiyatli bo'lib, ular shahar
hokimiyatiga kiritilgan.
Hunarmandchilik ishlab chiqarishni gildiya tashkil etishning aniq kamchiliklari
ham, afzalliklari ham bor edi, ulardan biri yaxshi tashkil etilgan shogirdlik tizimi
edi. Turli ustaxonalarda rasmiy o'qish muddati 2 yildan 14 yilgacha bo'lgan, bu
vaqt ichida hunarmand shogird va shogirddan ustaga o'tishi kerak deb taxmin
qilingan.
Ustaxonalarda tovar ishlab chiqarilgan materialga, mehnat qurollariga, ishlab
chiqarish texnologiyasiga qat'iy talablar ishlab chiqilgan. Bularning barchasi
ishning barqarorligini ta'minladi va mukammal mahsulot sifatini kafolatladi. O‘rta
asrlar G‘arbiy Yevropa hunarmandchiligining yuksak saviyasidan dalolat beradiki,
usta unvonini olishni istagan shogird o‘zining bitiruv ishini yakunlashi kerak
bo‘lib, uni “asar” deb atagan (bu so‘zning zamonaviy ma’nosi o‘z-o‘zidan
gapiradi).
Seminarlarda to‘plangan tajribani o‘tkazish, hunarmand avlodlar davomiyligini
ta’minlash uchun ham sharoit yaratildi. Bundan tashqari, hunarmandlar birlashgan
Yevropani shakllantirishda ishtirok etdilar: o'qitish jarayonida shogirdlar turli
mamlakatlarda kezib yurishlari mumkin edi; ustalar, agar ular shaharda talab
qilinganidan ko'proq ishga olingan bo'lsa, osongina yangi joylarga ko'chib o'tishdi.

Boshqa tomondan, klassik o'rta asrlarning oxiriga kelib, XIV-XV asrlarda sanoat
ishlab chiqarishining gildiya tashkil etilishi tobora aniqroq tormozlovchi omil
sifatida harakat qila boshladi. Seminarlar tobora ko'proq izolyatsiya qilinmoqda,
rivojlanishda to'xtaydi. Xususan, ko'pchilik uchun usta bo'lish deyarli mumkin
emas edi: usta maqomini faqat ustaning o'g'li yoki uning kuyovigina olishi mumkin
edi. Bu esa shaharlarda «abadiy shogirdlar»ning sezilarli qatlamining paydo
bo‘lishiga olib keldi. Bundan tashqari, hunarmandchilikni qat'iy tartibga solish
texnologik yangiliklarni joriy qilishni cheklashni boshlaydi, ularsiz moddiy ishlab
chiqarish sohasidagi taraqqiyotni tasavvur qilib bo'lmaydi. Shu sababli, ustaxonalar
asta-sekin o'zlarini tugatmoqda va klassik o'rta asrlarning oxiriga kelib sanoat
ishlab chiqarishni tashkil etishning yangi shakli - manufaktura paydo bo'ladi.
Klassik o'rta asrlarda eski shaharlar tez o'sib bordi va yangi shaharlar - qal'alar,
qal'alar, monastirlar, ko'priklar, daryolar o'tish joylari yaqinida paydo bo'ldi. 4-6
ming aholisi bo'lgan shaharlar o'rtacha hisoblangan. Parij, Milan, Florensiya kabi
juda yirik shaharlar bo'lib, ularda 80 ming kishi istiqomat qilgan. O'rta asrlardagi
shaharda hayot qiyin va xavfli edi - tez-tez uchraydigan epidemiyalar shahar
aholisining yarmidan ko'pini o'ldirdi, masalan, "qora o'lim" paytida - 14-asr
o'rtalarida vabo epidemiyasi. Yong'inlar ham tez-tez sodir bo'ldi. Biroq, ular hali
ham shaharlarga borishni xohlashdi, chunki maqolda aytilganidek, "shahar havosi
qaram odamni ozod qildi" - buning uchun shaharda bir yil va bir kun yashash kerak
edi.
Shaharlar qirol yoki yirik feodallar yerlarida vujudga kelgan va ular uchun foydali
bo lgan, hunarmandchilik va savdodan soliq shaklida daromad keltirgan.ʻ
Bu davr boshida ko'pchilik shaharlar o'z xo'jayinlariga qaram edi. Shaharliklar
mustaqillik, ya'ni ozod shaharga aylanish uchun kurashdilar. Mustaqil
shaharlarning hokimiyat organlari saylangan va ular soliq yig'ish, xazina to'lash,
shahar moliyasini o'z xohishiga ko'ra tasarruf etish, o'z sudlariga ega bo'lish, o'z
tangalarini zarb qilish, hatto urush e'lon qilish va sulh tuzish huquqiga ega edi.
Shahar aholisining o'z huquqlari uchun kurash vositalari shahar qo'zg'olonlari -

jamoa inqiloblari, shuningdek, o'z huquqlarini xo'jayindan sotib olish edi. Bunday
to'lovni faqat London va Parij kabi eng boy shaharlar ko'tara olardi. Biroq, boshqa
ko'plab G'arbiy Evropa shaharlari ham pul evaziga mustaqillikka erishish uchun
etarlicha boy edi. Shunday qilib, XIII asrda. Angliyadagi barcha shaharlarning
qariyb yarmi soliq yig'ishda mustaqillikka erishdi - ya'ni 200 ga yaqin.
Shaharlarning boyligi fuqarolarning boyligiga asoslangan edi. Eng boylar orasida
sudxo'rlar va sarroflar bor edi. Ular tanganing sifati va foydaliligini aniqladilar va
bu tangani merkantilistik hukumatlar tomonidan doimiy ravishda talon-taroj qilish
amaliyoti sharoitida nihoyatda muhim edi; ular pul almashtirib, bir shahardan
boshqasiga o'tkazdilar; saqlab qolish uchun bepul kapital olib, kreditlar berdi.
Klassik o'rta asrlarning boshida bank ishi Shimoliy Italiyada eng faol rivojlangan.
Sudxo‘rlar va sarroflarning faoliyati nihoyatda foydali bo‘lishi mumkin edi, lekin
ba’zan (agar yirik feodallar va podshohlar yirik ssudalarni qaytarishdan bosh
tortsa) ular ham bankrot bo‘lib qolishgan.

Rivojlangan o‘rta asr Yevropa va Rossiyada tovar pul munosabatlari

Купить