Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 439.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rossiya imperiyasi tomonidan Oʻrta Osiyoga nisbatan harbiy harakatlarning boshlanishi va borishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX (MAMLAKATLAR VA MINTAQALAR BO’YICHA) YO’NALISHI “O’ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN O RTA OSIYOGAʻ NISBATAN HARBIY HARAKATLARNING BOSHLANISHI VA BORISHI Bajardi: ________________________ Qabul qildi: ________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….. 3 I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTONDA YURITGAN ISTILOCHILIK YURISHLARI VA HARBIY HARAKATLARNING BOSHLANISHI…………………………………………………………… 6 1.1. Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishi……………………… 6 1.2. Rossiya imperiyasining Turkistonga istilochilik yurishlarining sabablari va maqsadlari……………………………………………………………….. 12 II BOB. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN TURKISTONDA MUSTAMLAKACHILIK BOSHQARUV TIZIMI DAVRI……………. 15 2.1. Chor Rossiyasi mustamlakachilari tomonidan joriy etilgan harbiy-xalq boshqaruvi…………………………………………………………………... 15 2.2. Turkistonda mustamlakachilik boshqaruvi tizimining o’rnatilishi……... 24 XULOSA …………………………………………………………………... 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI…………………....ʻ 37 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Mustaqillik sharofati bilan o lkamizning boyʻ tarixini, qadriyatlarimizni har tomonlama puxta o rganish uchun keng yo l ochildi. ʻ ʻ Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev quyidagi so zlari Ona yer va Vatan mehri, ʻ vatanparvarlik tuyg ulari bilan sug orilgan: “Buyuk ajdodlarimizning ruhi ʻ ʻ nurafshon qilib turgan, bizga ilhom berayotgan va egnimizni but, qornimizni to q ʻ qilayotgan shu muqaddas zaminga muhabbat bamisoli bitmas-tuganmas chashmadek qaynab turibdi 1 ”. Inson butun vujudi bilan shu yurtga ta zim qiladi. ʻ Shodiyona damlarda, musibatli onlarda ham biz undan madad olamiz, u bizga yangidan-yangi kuch beradi, yangi umidlar bag ishlaydi. Respublikamizda ʻ xalqimizning tarixiy-madaniy hamda ma naviy merosini mahalliy manbalar ʻ asosida o rganish yoshlarimizni har tomonlama yuksak axloqiy va boy ma naviy ʻ ʻ tamoyillarda, vatan va umumjahon tarixining ezgu an’analarini qadrlash ruhida tarbiyalashga katta e’tibor berilmoqda. O’rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olnishi to’rt bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqich 1847 -1865-yillarda Rossiya imperiyasi tomonidan Qo’qon xonligining shimoliy-g’arbiy viloyatdan va Toshkent shahri istilo qilindi. Istilo etilgan hududlarda Orenburg general-gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Turkiston viloyati tashkil etildi. Ikkinchi bosqich 1865-1868-yillari qamrab olgan bo’lib, bunda Qo’qon xonligi va Buxoro amirligiga qarshi istilochilik harakatlari amalga oshirildi. Uchinchi bosqich 1873-1879-yillar davomida Xiva va Qo’qon xonligi yerlarini bosib olishdan iborat bo’ldi. To’rtinchi bosqich 1880-1885-yillarda turkmanlarning bo’ysundirilishi edi. Shunday qilib, 1864-1885-yilarda 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya imperyasining uzoq davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik urushlari olib borildi. O’rta Osiyo xonliklari hududining katta qismini bosib olinib, mustamlakaga aylantirildi. Rossiya mustamlakachilik tizimining uchinchi xususiyati mintaqada rus aholisining ma’lum bir foizini joylashtirish edi. Markaziy Rossiyadan ochlik va 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T .: O ’ zbekiston 2017. – 272 b . 3 yersizlikdan qochgan rus dehqonlarini ko’chirib kcltira boshladilar. Ammo shaharlarda rus aholisini shakllantirish siyosati ahamiyatga ega edi. XIX asrning ikkinchi yarmida Toshkent shahri rus aholisi hisobiga shitob bilan kengayib bordi. Bu aholining katta qismi iste’foga chiqqandan keyin shaharda yashash uchun qolgan askarlar, davlat boshqaruvi amaldorlari, Rossiya armiyasi ofitserlari, Rossiya firmalari xizmatkorlari, jazo manziliga jo’natilgan jarimaga tortilgan xizmatchilar, xizmatdan bo’shatib yuborilgan ofitserlar edi. Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Kurs ishining birinchi bob birinchi va ikkinchi paragraflarida Rossiya imperiyasi tomonidan Orta Osiyoga qarshi ilk yurushlari haqida yoritilgan bo lib, birinchi bobda tadqiqotga oid rus ʻ sharqshunoslari asarlari, arxiv hujjatlari, yilnomalar va turli ma lumotnoma ʼ kitoblarda nashr etilgan maqolalar, mahalliy mualliflarning asarlari va tadqiqotlar hamda xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib o rganildi. ʻ Ikkinchi bobda esa mustamalaka tizimining o ʻ lkada joriy etilishi haqida so ʻ z boradi Tadqiq etilayotgan mavzu davri manbashunosligi juda boy bo lib, ular ʻ quyidagi turkumlarga bo lingan: Rossiya imperiyasi Turkiston o lkasini bosib ʻ ʻ olgandan keyingi yillarda nashr etilgan asarlar; Arxiv hujjatlari; XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida rasmiy amaldorlar, taftish komissiyalari hisobotlari, statistika qo mitalari materiallari, yilnomalar va turli ma lumotnoma-kitoblarda ʻ ʼ nashr etilgan maqolalar hamda ma lumotlar; XIX asr o rtalari – XX asr ʼ ʻ boshlaridagi mahalliy mualliflarning asarlari. Rossiya imperiyasining Turkiston o’lkasidagi agrar sohadagi siyosati doir bir qator o lka tarixini o rgangan olimlar ʻ ʻ asarlarida ham uchraydi., Z.Choriyev 2 , X.Ziyoyev 3 F.Ergashev 4 , N.Abduraximova 5 , kabi olimlarning ilmiy ishlaridan foydalanildi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti Rossiya imperiyasi tomonidan o rta osiyoga nisbatan harbiy harakatlarning boshlanishi va ʻ borishi ni tadqiq etish hisoblanadi. 2 Чориев З. Туркистон мардикорлари: сафарбарлик ва унинг окибатлари. – Т.: Шарк, 1999. – 349 б. 3 4 Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. – T.: Akademiya, 2002. - 240 b. 5 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “Академия” 2002. - 340 б. 4 Kurs ishi mavzusining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti Rossiya imperiyasining Turkistonda yuritgan istilochilik yurishlari va harbiy harakatlarning boshlanishi ni yoritib berishdan iborat etib belgilandi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi Rossiya imperiyasining Turkistonda amalga oshirgan istilochilik yurishlarini hamda Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonda mustamlakachilik boshqaruv tizimi xususida o zida aks etgan manbalar ham turli davrlardagi tadqiqotlar tahlili orqaliʻ ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalarni hal etish belgilab olindi : - Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olinishini o’rganish ; - Rossiya imperiyasining Turkistonga istilochilik yurishlarining sabablari va maqsadlarini batafsil yoritish; - Chor Rossiyasi mustamlakachilari tomonidan joriy etilgan harbiy-xalq boshqaruvi ni tahlil etish; - Turkistonda mustamlakachilik boshqaruvi tizimining o’rnatilishini o’rganish va tahlil qilish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, to’rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ʻ ʻ ishining umumiy hajmi 38 betni tashkil etadi. 5 I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTONDA YURITGAN ISTILOCHILIK YURISHLARI VA HARBIY HARAKATLARNING BOSHLANISHI 1.1. Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishi Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishga qaratilgan harbiy harakatlari 1853-yilda general Perovskiy boshchiligidagi 2500 kishilik qo’shin va. 17 ta to’p bilan Oqmachit (hozirgi Qizilo’rda) qal’asiga hujumdan boshlandi. Qal’ani 400 ga yaqin himoyachi qariyb bir oy mudofaa qildi va 28-iyulda mag’lubiyatga uchradi. Oqmachit o’rniga qurilgan qal’aga general Perovskiy nomi berilib, «Perovskiy porti» deb ataldi. 1853-1856-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi tufayli vaqtincha to’xtab qolgan harbiy harakatlar 1860-yil yozida yana faollashdi. Shu yilda polkovnik Simmerman qo’mondonligidagi rus qo’shinlari To’qmoq, Pishpak (hozirgi Beshkek) qal’alarini egalladi 6 . 1861-yil 21- iyunda podsho Aleksandr II saroy kengashida Qo’qon xonligi hududlarini egallash zarurligini ta’kidladi. Shunga ko’ra, 1861-1863-yillar mobaynida rus qo’shinlari Yangi Qo’rg’on, Din Qo’rg’on, Merka, Oqsuv, Pishtepa, Choldevor qal’alarini bosib oldi. 1863-yilning yozida polkovnik Chernyaev boshchiligidagi rus qo’shinlari So’zoq qal’asini egalladi. Polkovnik Chernyaev boshchiligidagi 2500 kishilik qo’shin 1864- yil 4- iyunda Qo’qon xonligiga qarashli Avliyoota (hozirgi Jambul) qal’asini zabt etdi. Chernyaev Avliyoota qal’asini bosib olganligi uchun general unvoni va orden bilan taqdirlandi. 1864-yil 12-iyunda polkovnik Veryovkin qo’mondonligidagi qo’shin Turkiston shahrini, general Chernyaev qo’shini 22- sentyabrda Chimkent shahrini bosib oldi. Rossiya imperiyasi Turkiston boshqaruvini tashkil qilishni uni bosib olishga kirishgan damdan boshladi. 1865-yiI 2-martda Rossiya hukumati Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Orol dengizidan to Issiq- ko’lgacha o ‘zbek 6 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “Академия” 2002. - 112 б. 6 xonliklari bilan chegaradosh hududlarda Turkiston viloyatini tashkil qildi. Turkiston viloyatining harbiy gubernatori qilib general Chernyaev tayinlandi. Turkiston viloyatining ma’muriy- hududiy bo’linishi sof harbiy vazifalari hal qilishga qaratildi va uning asosini harbiy-hududiy birliklar tashkil qildi. Viloyat uch bo’limga: o’ng qanot, markaz va chap qanotga bo’lindi. Keyinchalik Sirdaryo rayoni nomini olgan o’ng qanotga Aralsk, 1-fort (keyinchalik Kazalinsk deb nomlandi) va Perovsk; markazga Turkiston va Chimkent hududlari; chap qanotga Avliyoota, Marke va Pishpak qal’alari kiritildi. Viloyatning ma’muriy markazi qilib Chimkent shahri belgilandi. Turkiston va Chimkent shaharlari bosib olinishi natijasida rus qo’shinlarining harbiy harakatlari yanada kengaydi va O’rta Osiyoning eng katta shaharlaridan biri bo’lgan Toshkentni bosib olishga keng yo’l ochildi. General Chernyaev Toshkentni egallash uchun ikki marta harbiy harakatlami amalga oshirdi. Birinchi bor 1864-yil 2-oktabrda Toshkent uchun qilgan hujumi muvaffaqiyatsizlikka uchradi va u Chimkentga qaytishga majbur bo’ldi 7 . Chernyaev Toshkentni egallash uchun ikkinchi bor harbiy harakatlarini boshlab, 1865-yilning 28-aprelida Niyozbek qal’asini egalladi va shahar aholisini suvsiz qoldirdi. 1865-yilning 9-mayida Chernyaev Toshkentga qayta hujum boshladi. Toshkent ruslar tomonidan 42 kunlik qamaldan keyin egallandi, Shahar oqsoqollari 17-iyunda sulh tuzishga majbur bo’ldilar. 1865-yilning 15-sentabriga kelib rus qo’shinlari Toshkentdan tashqari Niyozbek, Chinoz va Piskentdagi Kelovchi qo’rg’onini egalladi. Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan Toshkent va uning tevaragi Toshkent rayoni deb ataluvchi alohida ma’muriy birlik sifatida Turkiston viloyatiga kiritildi. Turkiston viloyatining harbiy gubematori general Chernyaev 1866-yilning 28-yanvarida Buxoro amirligiga qarshi e’lon qilinmagan urush boshladi. Rus qo’shinlarining Jizzaxga qilgan qishki harbiy yurishi 1866-yil 14-fevralda muvaffaqiyatsizlikka uchragan bo’lsa, 1866 yil mart oyi oxirlarida Sirdaryo bo’yidagi Chordara qalasi egallandi. 7 Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. – T.: Akademiya, 2002. - 184 b. 7 1866-yil 27-mart kuni Chernyaev Peterburgga chaqirib olingandan keyin, uning o’rniga general-mayor Romanovskiy tayinlandi. 1866-yil may oyi boshlariga kelib, Yerjar bo’yida buxoroliklar 40300 kishilik qo’shini to’plandi. Rus qo’shinlarining soni 4.000 kishini tashkil qilar edi. 8-9 maydagi janglardan keyin yerjar ham qo’ldan boy berildi. General Romanovskiy Yerjar yonidagi jangdan so’ng, chekingan buxoroliklari orqasidan quvib Jizzax va Samarqandga hujum qilmadi. U Qo’qon xonligiga qarashli Xo’jand shahriga qarshi qo’shin tortdi. 1866-yil 25-maydagi qattiq janglardan keyin Xo’jandni egalladi. 1866-yil 2-oktyabr kuni rus askarlari O’ratepa qal’asini qamal qilishga kirishdi va qattiq janglardan so’ng, ertalab qal’a markazi qo’lga kiritildi. O’ratepa qo’lga kiritilgandan so’ng, rus qo’shinlari Buxoro amirligining ichkarisiga qarab harbiy harakatlari davom ettirdi va yo’l-yo’lakay Zomin qal’asini urushsiz qo’lga kiritib, Jizzaxga tahdid sola boshladi 8 . Rus harbiy qo’shini 1866-yil 12-oktabr kuni Jizzaxga yetib keldi. Jizzax himoyachilarining soni 10.000 kishidan iborat bo’lib, ularning qo’lida 53 ta to’p mavjud edi. 16-18-oktabr kunlaridagi qattiq janglardan keyin himoyachilar mag’lubiyatga uchradi. 1866-yilda Turkiston viloyati tarkibida Yerjar va Zomin bo’limlari, O’ratepa va Jizzax rayonlari tashkil qilindi. Rus qo’shinlari tomonidan bosib olingan hududlami boshqarish podsho imperiyasiga xos ma’muriy an’analar ruhida, mutlaq harbiy asosda, chor hukumati g’aznasi manfaatlaridan kelib chiqib tashkil etildi. Chorizm, eng avvalo, arzon va samarali boshqaruv hamda mustamlaka ekspluatatsiya tizimini yaratish haqida qayg’urdi. Mustamlaka o’lkalarni boshqarish asoslari absolyutizm davridayoq yuzaga kelgan bo’lib, ular podsho Rossiyasining Volgabo’yi, Sibir, Qozog’iston, Kavkaz va boshqa qator hududlardagi manfaatlarini ta’minlab kelardi. Ularing zamirida harbiy va harbiy bo’lmagan hokimiyat birlashar hamda ma’muriy, sudlov, xo’jalik va boshqa vazifalar bitta muassasa qo’lida jamlanardi. Xuddi shunday boshqaruv usullari, deyarli o’zgarmagan shaklda Turkistonda ham joriy 8 Azamat Ziyo. “O‘zbek davlatchiligi tarixi” Toshkent. “Matbaa konserni bosh tahririyati” 2000. - 115 b. 8 qilina boshladi. Rus mustamlakachi ma’murlari Rossiya imperiyasi manfaatlarini nechog’lik to’la ta’minlash, o’lka imkoniyatlaridan mumkin qadar ko’proq foydalanishga erishishga intilib, 1865-1916-yillar ichida Turkistonni boshqarish masalasiga doir o’nta loyiha ishlab chiqdilar 9 . 1865-yilning 6-avgustida Aleksandr II “Turkiston viloyatini boshqarish haqidagi muvaqqat Nizom”ga imzo chekdi. Ushbu hujjatga ko’ra, Turkistonni boshqarish tizimi Kavkazortidagi singari “harbiy - xalq boshqaruvi” deb yuritildi. “Harbiy-xalq boshqaruvi” ma’muriyatining boshlig’i harbiy guberator bo’lib, uning qolida ham harbiy, ham harbiy bolmagan hokimiyat to’plangan edi. Bu lavozimga harbiy amaldorlar tayinlanib, ularga mahalliy aholi ustidan umumiy nazorat yurituvchi boshqaruvchilar bo’ysundirilgan edi. Boshqaruvchilar lavozimiga ham rus ofitserlari tayinlanardi. Ularning vazifasi - karvon tijorati xavfsizligini ta’minlash, tub aholidan soliq yig’imlarini undirish, mahalliy aholi tomonidan majburiyatlar va ma’muriyat ko’rsatmalarini so’zsiz bajarilishini nazorat qilishdan iborat edi. Boshqaruvchilar zimmasiga sudlov, xo’ja!ik vazifalari ham yuklatilgan bolib, ular mahalliy xalq vakillari aralashgan qotillik, o’g’rilik, talonchilik bilan bog’liq jinoiy ishlar bilan shug’ullanar, an’anaviy musulmon sudlov muassasalarining faoliyatini nazorat qilar va sug’orish tarmoqlaridagi suv taqsimoti hamda bu tarmoqlari yaroqli holda saqlashni kuzatib borar edi. “Harbiy - xalq boshqaruvi”ida “mahalliy” deb ataluvchi ma’muriyat yordamchi rolni o’ynar edi. Xonlik davrida bo’lgani kabi, shaharlarning tub aholisi yashaydigan mahallalarni oqsoqolar boshqarardi. Mahalla tomonidan saylanuvchi oqsoqollar bosh oqsoqolga bo’ysunar edilar. Politsiya vazifasini raislar bajarardi. Ular bozordagi savdo va jamoat tartibini nazorat qilardilar. Soliq yig’imlari bilan zakotchi shug’ullanar edi. Turkiston viloyatining ko’chmanchi aholisi urug’larga bolinardi. Urug’larni urug’boshilar va katta biylar boshqarardi Sulton, manap va biy unvonlari asosan otadan bolaga meros bo’lib o’tsada, sulton, manap va biy bo’lib saylangan yangi shaxslar rus harbiy amaldorining tasdig’idan o’tishlari lozim edi. 1865-yil 6-avgust «nizomi»ga ko’ra, o’troq aholi uchun biylik sudlari 9 Алимова Д . А ., Голованов А . А . Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида : Сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари . – Т .: Ўзбекистон , 2000. - 92 б . 9 xizmat qiladigan bo’ldi. Bu sudlaming tuzilishidagi o’zgarishlar natijasida qozikalon lavozimi bekor qilindi, barcha qozilarning huquqlari tenglashtirildi, qozilar uch yilda bir marta saylash tartibi joriy qilinib, da’vogarga, arizasini ko’rib chiqishlari uchun, o’zi ko’proq ishongan qoziga murojaat qilish huquqi berildi 10 . Qozilar hokimiyatining cheklanishi natijasida mahalliy aholining rus fuqarolari yoki chor hukumati manfaatlariga daxldor ishlari imperya sudlariga o’tkazildi. Shariat qonunlariga ko’ra, o’lim jazosi buyuriladigan yoki tan jarohatlari yetkazilishi mumkin bo’lgan barcha jinoiy va fuqaroviy ishlar bo’yicha chiqarilgan hukmlar Turkiston viloyati harbiy gubematori tomonidan tasdiqlanadigan; savdo-sotiq bilan bog’liq bahsli ishlami ko’rib chiqish uchun rus va mahalliy savdogarlardan iborat tijorat sudlariga (ular chiqargan qarorlami viloyat harbiy gubernatoriga tasdiqlash uchun taqdim etish sharti bilan) beriladigan boMdi. Viloyafharbiy gubernatoriga, qozilik sudi hukmlarini rus harbiy- jinoiy qonunlariga muvofiq tegishli jazolar bilan almashtirish huquqi ham berilgan edi. “Turkiston viloyatini boshqarish haqidagi muvaqqat Nizom”ni joriy etish natijasida chor qo’shinlarining ta’minoti va aholidan soliq to’lovlarining undirilishini nazorat qiluvchi zo’ravon bosqinchi tuzum yuzaga keltirildi va Turkiston xalqlari ikki tomonlama zulm ostida qoldilar. Ular uchun saqlab qolingan xonlik ma’muriy-soliq tizimi Rossiya politsiya - byurokratik tuzumining butun qudrati va milliy - mustamlaka zulm usullari bilan yanada zo’raytirildi. Chernyaev o’rniga tayinlangan harbiy gubernator D.I.Romanovskiy 1866- yildayoq hukumatga, Turkistonga mustamlaka sifatida qaramaslikni, o’lkani imperiyaning tarkibiy qismiga aylantirib, Rossiyaning o’zida burjua islohotlari jarayonida yuzaga kelayotgan davlat muassasalari tizimini bu yerda asta-sekin joriy etib borishni taklif qildi. Romanovskiy Toshkent musulmon ruhoniylarining shahar quyi ma’muriyatiga ta’sirini cheklashga urinib, Toshkentda mahkama nomini olgan o’ziga xos muassasa tashkil qildi. Rasman u qozilik sudi o’rniga kelgan kollegial sudlov organi hisoblanar edi. Biroq, dastlabki damdanoq, mahkama sudlov ishlari bilan bir qatorda mahalliy idora vazifalarini ham bajara 10 Sagdullayev A., Aminov B., Mavlonov O ., Norqulov N. O zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. 1-qism.ʻ ʻ – T.: Akademiya, 2000. - 104 b. 10 boshladi. Ayrim hujjatlarda mazkur mahkama “shahar ishtiroki” yoki “shahar boshqaruvi” deb yuritiladi. Tarkibiga Toshkentning 200 nafar eng boy va nufuzli kishilari tomonidan saylangan qozi va yetti maslahatchi - a’lamlar kirgan mahkama 1866-yilning iyulida ochildi. 1866-yil 11-dekabrda general Romanovskiy Turkiston viloyati va u yerdagi qo’shinlar qo’mondonligini general-mayor Manteyfelga topshirib, o’lkadan ketdi. 1867-yilning bahoridan boshlab rus qo’shinlarining bosqinchilik harakatlari yanada kuchaydi. 25-may kuni Jizzax va Samarqand oralig’ida joylashgan Yangiqo’rg’on istehkomi egallandi 11 . Rus hukmron doiralari yangi bosib olingan hududlarda siyosiy boshqaruvning yanada samarali usulini topish ustida bosh qotirardilar. Oliy amaldorlar va saroyga mansub zodagonlar doirasida O’rta Osiyoga oid siyosatning soddalashgan yangi dasturi yuzaga keldi. Unga ko’ra, mustamlaka hokimiyatiga tub aholining ichki turmushiga mutlaqo aralashmagan holda, uning ustidan faqat oliy nazoratni amalga oshirish vazifasini qoldirish mo’ljallandi. 1866-yili harbiy vazir D.A.Milyutinning tashabbusiga ko’ra, joylardagi ahvol bilan tanishish uchun, Turkiston viloyatiga maxsus komissiya jo’natildi. Komissiya vaziyatni o’rganib chiqib, viloyatni Orenburg general-gubernatorligidan ajratish va mustaqil boshqaruv tizimini tashkil qilish maqsadga muvofiq, degan xulosa chiqardi. 1.2. Rossiya imperiyasining Turkistonga istilochilik yurishlarining sabablari va maqsadlari XIX asr o’rtalariga kelib, jahonning yirik davlatlari o’rtasida yangi mustamlakalar uchun kurash qizib ketdi. O’zbek xonliklari dunyodagi yirik davlatlar, jumladan, Angliya va Rossiyani xomashyosi, yer osti boyliklari, arzon ishchi kuchi, qulay geografik o’rni va tashqi bozor ekanligi bilan o’ziga tortar edi. Mazkur omillar tufayli Angliya va Rossiyaning mustamlakachilik manfaatlari Turkistonda to’qnashdi. 11 Воҳидов III., Холиқова Р . Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан . - Т .: Янги аср авлоди . 2006. – 104 б . 11 Angliyaning Turkiston xususida yuritgan siyosatidan ko’zlagan asosiy manfaati va maqsadlari quyidagilardan iborat bo’lib, ular: - Turkistonni bosib olishga intilayotgan Rossiya imperiyasining rejalarini barbod qilish; - xonliklar va amirlikni Rossiyaga qarshi birlashtirish; - O’zbek xonliklarini «betaraf maydon» sifatida saqlab qolish; - Turkiston bozorlarini egallash edi. Buyuk Britaniya o’z mustamlakasi bo’lgan Hindiston, shuningdek, Afg’oniston orqali o’zbek davlatlari bilan savdo-sotiq qilar, rus savdogarlarini Turkiston bozorlaridan siqib chiqarishga harakat qilar edi. Shu bilan birga, chor Rossiyasining Turkistonga ko’z olaytirayotganligini sezgan ingliz hukumati Rossiya chegaralari Afg’onistonga yetib bormasligiga intilayotgan edi. Angliya o’z maqsadlarini ro’yobga chiqarish uchun barcha imkoniyatlaridan foydalanishga harakat qildi. Masalan, Rossiyaning Qo’qon va Xiva xonliklarini bosib olish rejalaridan xabar topgan Angliya Buxoro, Xiva va Qo’qonga o’z missiyalarini yuborib, ulari birlashtirishga, hech bomasa, Rossiyadan birgalikda muhofazalanish uchun bitim tuzishga chaqirdi. Sababi, Angliyaga o’z mustamlakalarini Rossiyadan himoya qilishni yengillashtiradigan, bu ikki davlat mustamlakalari o’rtasida mustahkam to’siq bo’ladigan «betaraf maydon» kerak edi 12 . Afsuski, o’sha paytda Turkistondagi hukmdorlarga Angliyaning takliflaridan milliy manfaatlar yo’lida foydalanishda donolik va zukkolik yetishmadi. Ularga bu masalada o’zaro adovat, manmansirash, dushmanni mensimaslik, xudbinlik va kaltabinlik halal berdi. Oqibatda, Rossiyaning xonliklarni birin-ketin bosib olishi uchun qulay imkoniyat yaratildi. Turkiston hududlari o ‘zining moddiy boyliklari bilan Rossiyani ko’p vaqtdan buyon o’ziga jalb qilib kelgan bo’lib, o’zbek xonliklarini bosib olish masalasi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab imperiyaning kun tartibiga qo’yila boshladi. Chunki, Rossiya sanoati va u bilan bog’liq sarmoyadorlik bu 12 Зиёев Ҳ . Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукумронлигига қарши кураш (XVIII-XX аср бошлари ) – Т .: Шарқ , 1998. - 107 б . 12 davrga kelib ildam odimlar bilan rivojlana boshlagan edi. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish va undan katta foyda olish uchun rus burjuaziyasiga arzon xomashyo va ulari sotish uchun bozor kerak edi. Ilg’or mamlakatlar Rossiya tovarlarining Yevropaga kirib kelishidan manfaatdor emas, shu bois, bunga qarshilik ko’rsatar edilar. Ayni paytda Rossiya tovarlari sifati past bo’lganligi uchun ular bilan raqobatlasha olmas edi. Shu sababli Rossiya bozorni boshqa mintaqalardan, ya’ni iqtisodiy jihatdan kam taraqqiy etgan mintaqalardan izlashi kerak bo’lib, Turkiston bu ehtiyojni qondirishi mumkin bo’lgan qulay hudud edi. Shu bilan birga, Angliyaning o’z mustamla- kalari orqali asta-sekin O’rta Osiyo bozorlarini ham egallay boshlaganligi Rossiyani tashvishga solayotgan edi 13 . XIX asr oxiriga kelib, Rossiyaning tez rivojlanib borayotgan sanoati, jumladan, yengil sanoat tobora ko’proq paxta xomashyosiga ehtiyoj seza boshladi. Vujudga kelgan vaziyatning keskinlashuviga, jumladan AQSHdagi fuqarolar urushi tufayli, u yerdan Rossiyaning to’qimachilik sanoati uchun xarid qilinadigan paxta hajmining bir necha barobar kamayishi va 1860-1864-yillarda Buxoro amirligidan sotib olinadigan paxta xomashyosi xarid narxlarining besh barobar oshib ketishi ham sabab boidi. Bu hol Rossiya sarmoyadorlarini tashvishga solib qo’ydi. Ularning nufuzli vakillari ushbu muammoni hal qilish vazifasini hukumat oldiga qat’iyat bilan qo’ya boshladilar. Mazkur omillar Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi jarayonlarining tezlashuviga sabab bo’ldi. Rossiyaning Turkistonni bosib olishdan ko’zlagan asosiy maqsad lari quyidagilardain iborat edi: 1. Rossiyaning tez rivojlanib borayotgan yengil sanoati uchun arzon paxta xomashyosi bazasi va yer osti boyliklari zaxirasiga ega bo’lish. 2. Rossiya imperiyasi sanoat korxonalari ishlab chiqarayotgan mahsulotlari sotish uchun har tomonlama qulay bo’lgan Turkiston bozorlarini egallash. 3. Rossiyada o’tkazilgan yer islohotlari tufayli qashshoqlashib qolgan aholini ko’chirib keltirish va ulari yer bilan ta’minlash. 13 Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. Д.А Алимова. Э. Ртвиаладзе. - Т.: 2001. – 122 б. 13 4. 1853-1856-yillardagi Qrim urushi tufayli Qora dengiz bandargohlarining qo’ldan ketishi oqibatidagi yo’qotishlar o’rnini Turkistonni egallash bilan to’ldirish. O’rta Osiyo orqali janubdagi dengizlarga chiqish imkoniyatini qo’lga kiritish va bu bosqinchilik yurishlarida Turkistondan istehkom (platsdarm) sifatida foydalanish. Shuni ta’kidlash joizki, har ikkala davlat, Angliya ham, Rossiya ham faqat o’z mustamlakachilik manfaatlari yo’lida barcha usullami qo’llashga tayyor edilar. Rossiya imperiyasining hukmron doiralari o’z manfaatlarini ro’yobga chiqarish va mustamlakachilik maqsadlarini amalga oshirish uchun talonchilik, bosqinchilik urushi yo’lini tanladi 14 . Turkistonda XIX asrning 60-80-yillari o’rtalarida Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati manfaatlari yo’liga harakat qiluvchi, haddan tashqari byurokratik markazlashtirilgan ma’muriy mexanizm va unga xos bo’lgan organlar tizimi vujudga keltirildi. Bu uning qo’lida qonun yaratish, farmoyish berish, ijro etish va nazorat qilish funksiyalari jamlanganligida ifodalanadi. Boshqaruv apparati funksiyalarining bir qismi rus ma’murlari nazorati ostida faoliyat yurituvchi mahalliy hokimiyat institutlari - bo’lis boshqaruvlari va oqsoqolliklarga berilgan- ligiga harbiy vaziyat, barqarorlikka erishish va mustamlakachilik vazifalarini bajarish «yuki»ni yengillashtirish zarurati hamda mintaqani o’z mustamlakasiga aylantirish borasidagi maqsadlarga tezroq va muvaffaqiyatliroq erishishga boMgan urinish sabab bo’ldi. II BOB. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN TURKISTONDA MUSTAMLAKACHILIK BOSHQARUV TIZIMI DAVRI 2.1. Chor Rossiyasi mustamlakachilari tomonidan joriy etilgan harbiy- xalq boshqaruvi 14 Воҳидов III ., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. - Т.: Янги аср авлоди. 2006. – 19 4 б. 14 1867-yil 11-aprelda Aleksandr II ko’pchilik qo’mita a’zolari fikrini tasdiqladi va iyul oyida Rossiya imperiyasi tarkibida Turkiston general- gubernatorligini tashkil qilish to’g’risidagi qonun e’lon qilindi. 1867-yil 14-iyulda Rossiya imperiyasi tomonidan 1847-yildan boshlab qirg’iz chollari va Qo’qon xonligi hamda Buxoro amirligi hududlaridan bosib olingan yerlarni o’z ichiga olgan Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilib, Toshkent shahri uning markazi deb belgilandi. Turkiston general-gubernatorligi ikki viloyat - markazi Toshkent shahri bolgan Sirdaryo viloyati va markazi Verniy boigan Yettisuv viloyatidan iborat bolib, Sirdaryo viloyati Kazalinsk, Perovsk, (Chimkent, Avliyoota, Toshkent, Xo’jand va Jizzax uyezdlaridan, Yettisuv viloyati esa Semipalatinsk, Kopalsk, Verninsk, Issiqkol va To’qmoq uyezdlaridan tashkil topgan edi. Turkiston general-gubernatorligi bilan birga, Turkiston harbiy okrugi ham tashkil etildi. General-adyutant Kaufman Turkiston general-gubernatori va o’lka harbiy okrugi qo’shinlari qo’mondoni etib tayinlandi. U dastlabki kundanoq, olkadagi vaziyat bilan chuqur tanishib chiqdi. Kaufiman Qo’qon xonligidan bosib olingan yerlarning Rossiya tarkibiga kiritilganligini rasman qonunlashtirib olish maqsadida 1868-yil 13-fevralda Qo’qon xoni Xudoyorxon bilan shartnoma imzoladi. Shartnomaga ko’ra, rus savdogarlariga katta imtiyozlar berildi. Qo’qon xonligi savdogarlari esa bunday imtiyozlarga faqat Turkiston general-gubernatorligi hududlarida, ya’ni o’zlarining sobiq yerlaridagina ega boldilar. Xonlik tashqi olamdan uzib tashlandi va Rossiyaning siyosiy qaramligiga tushib, o’z mustaqilligini yo’qotdi 15 . Kaufman Buxoro bilan Turkiston general-gubernatorligi o’rtasidagi chegaralar holatiga alohida e’tibor berdi. U general Krijanovskiy tomonidan tuzilgan shartnoma asosidagi chegaralar holatini tan olmay, Buxoro amiriga chegara masalasi bo’yicha yangi takliflarnii jo’natdi va amirdan uni tasdiqlashni so’radi. 15 Кауфман К.П. Проект всеподданейшего отчета по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства. – Санкт-Петербург, Военная типография, 1885. - c. 107. 15 Ushbu taklif bo’yicha o’zaro muzokaralar ancha cho’zilib ketdi. Shu bilan birga, buxoroliklar tomonidan doimiy ravishda Jizzax va unga yaqin hududlarda turli xil harbiy harakatlar amalga oshirib turildi. Bunday harakatlarning tez-tez takrorlanib turishi, rus qo’shinlarini tahlikaga solib qo’ydi. General Kaufman Samarqand atrofida Buxoro amiri katta qo’shin to’playotganligi va hujumga tayyorgarlik ko’rayotganligi to’g’risida ma’lumot olgandan so’ng, zudlik bilan harbiy harakatlar boshlash uchun tayyorgarlik ko’ra boshladi. 1868-yil 18-aprel kuni general Kaufman Toshkentdan Jizzaxga qarab yo’lga chiqdi. 1868-yil 1-may kuni Zarafshon vohasiga yetib keldi va Buxoro qo’shinlari bilan to’qnashdi. 1868-yil 2-may kuni Samarqand ahli shahar darvozalarini ochib, shaharni ruslarga topshirdi. 8-may kuni Chelak, ayovsiz kurashlardan so’ng, 12-may kuni Urgut, 18-may kuni Kattaqo’rg’ori jangsiz qo’lga kiritildi. 27-may kuni qattiq janglardan so’ng, Qoratepa qishlog’i ham qo’ldan ketdi 16 . Kattaqo’rg’on uchun bo’lib o’tgan jangdan so’ng, magiubiyatga uchragan Buxoro qo’shinlari asta-sekin chekinib, Zirabuloq tepaligi yonida to’plana boshladi. Buxoro qo’shinlari Zirabuloqdan turib vaqt- vaqti bilan ruslarga hujum uyushtirib turdi. Bu harakatlar ruslarni tang ahvolga solib qo’ydi. Zirabuloq tepaligida buxoroliklarning 6 ming piyoda, 15 ming otliq suvoriylari to’plangan va ularda 14 ta yengil to’p mavjud edi. 2-iyunda rus qo’shinlari buxoroliklar ustiga ikki yo’nalish bo’ylab hujum uyushtirdi. Buxoro qo’shinlari ruslarning ikki tomonlama bergan zarbasiga dosh berolmay, Zirabuloq tepaligida qanchalik qattiq qarshilik ko’rsatishlariga qaramay, chekinishga majbur bo’ldiIar. Ruslar Zirabuloq tepaligida g’alabani qo’lga kiritgan bir paytda, shahrisabzlik vatanparvar kuchlar Samarqandga hujum uyushtirishi natijasida, Samarqand shahrida qo’zg’olon boshlanib ketganligi va rus qo’shinlari qamal holatiga tushganligi to’g ‘risida xabar yetib keldi. General Kaufman shoshilinch ravishda rus harbiy kuchlarini orqaga - Samarqandga qaytarishga majbur bo’ldi. Chunki Samarqand shahrida ruslarning 16 Мухамедов Ш.Б. Историко-источниковедический анализ государственного регулирования ислама Российской империей в Туркестане (1864-1917). – Т.: Baqtria press; 2013. - 177 c. 16 jami 658 kishidan iborat bo’lgan harbiy kuchi qoldirilgan edi. Samarqand shahriga hujum qilganlarning umumiy soni esa 65.000 kishini tashkil etar edi. Samarqand qamalida 25.000 shahrisabzliklar, 15.000 xitoy-qipchoqlar, 15.000 mingga yaqin samarqandliklar va uning atrof qishloqlari aholisi ishtirok etdi. Qo’zg’olonchilar shaharga bostirib kirib, rus harbiy kuchlari joylashgan arkka qarab yurdilar. Rus harbiy kuchlari arkka kirib, uning himoyasini tashkil qilishga harakat qildi. Qattiq va murosasiz janglar bir necha kun davom etdi va 1868-yil 8-iyun kuni rus qo’shinlari vatanparvar kuchlar va qo’zg’olonchilar hujumini qaytarishga muvaffaq bo’ldi. Ruslarning madad kuchlari yetib kelgach, qo’zg’olonchilar va vatanparvar kuchlar, nihoyatda nochor ahvolga tushib qoldi, katta qurbon va tulofatlar berib, mag’lubiyatga uchradi. 8 kunlik qamal natijasida rus qo’shinlari tomonidan 49 kishi o’ldi, 172 kishi og’ir yarador bo’ldi 17 . Samarqandning qo’ldan ketishi Buxoroi sharifning qo’ldan ketishi emasligi to’g’risidagi fikrlarga qo’shilgan amir Muzaffar sulh tuzish to’g’risida maktub yozib, uni Turkiston general-gubernatori Kaufmanga yubordi. Garchi Kaufman Zirabuloqda g’alabaga erishgan bo’lsada, Samarqandda Abdumalik To’ra tomonidan berilgan zarbadan ancha esankirab qolgan edi. Shuning uchun ham, u amirning sulh to’g’risidagi taklifini darhol qabul qildi. Natijada 1868-yil 23-iyunda Rossiya bilan Buxoro amirligi o’rtasida sulh shartnomasi imzolandi. 1868-yil 23- iyun shartnomasi tinchlik shartnomasi emas, balki o’z xarakteri jihatidan ko’proq ultimatumga o’xshardi. Buxoro amiri noilojlikdan imzolagan bu shartnoma Rossiya davlatining siyosiy, harbiy, mintaqaviy manfaatlarini himoya qilish va Rossiyaning O’rta Osiyodagi mavqeyini mustahkamlash maqsadlaridan kelib chiqqan holda tuzildi. Shartnomaga ko’ra, Buxoro amirligi o’z mustaqilligini yo’qotibgina qolmay, 1868-yilga kelib, Buxoro amirligi Xo’jand, O’ratepa, Jizzax, Samarqand, Kattaqo’rg’on kabi o’zining yirik aholi manzilgohlaridan va Zarafshon vohasining yuqori hamda o’rta oqimidagi hududlardan to’la mahrum bo’ldi. Zarafshonning yuqori va o’rta qism hududlarining ruslar qo’liga o’tishi Buxoroning sug’orish ishlarida ham mustaqillikni yo’qotishiga sabab bo’ldi. 17 Ростиславов М.Н. Очерк видов земельной собственности и поземельный вопрос в Туркестанском крае. – СПб., 1876. - c. 125. 17 Buxoro hukmdori amir Muzaffar o’z hududining katta qismidan ajralib qolishi bilan bir qatorda, chor Rossiyasiga 500.000 oltin miqdorida tovon to’lashga. xorijiy davlatlar bilan mustaqil ravishda aloqa o’matmaslikka, rus savdogarlarining amirlik hududida erkin savdo qilishlari, karvonsaroy va do’konlar ochishlariga rozi bo’lishga ham majbur bo’ldi 18 . Buxoro amirligi amalda Rossiya imperiyasiga vassal davlatga aylandi. XIX asrning 70-yillaridan to 1920-yilga qadar rasman o’z davlatchiligini saqlab qolgan Buxoro amirlari Muzaffar (1860-1885), Abdulahad (1885-1910) va Olimxon (1910-1920) davlat boshlig’i sifatida ish olib borgan bo’lsalarda, ular rus hukumatining itoatkor xizmatkorlariga aylangan edilar. Rossiya imperiyasining hukmron doiralari Qo’qon xonligi va Buxoro amirligidan tortib olgan hududlardan tashkil topgan Turkiston general- gubernatorligini O’rta Osiyodagi harbiy operatsiyalarning tayanch markaziga aylantirib, bosqinchilik yurishlari tig’ini Xiva xonligiga qaratdi. O’rta Osiyo xonliklarining uchinchisi bo’lgan Xiva o’z mustaqilligi bilan mustamlakachilarga katta xavf solib turar edi. 1872-yilning oxirlarida Peterburgda harbiy vazir boshchiligida Turkiston, Orenburg general- gubernatorlari va Kavkazdagi podsho noibi ishtirokidagi maxfiy kengashda Xiva xonligini bosib olishga qaror qilindi. Xiva xoni Sayid Muhammad Rahimxon II ruslarga qarshi kurashda Angliyadan madad so’ragan bo’lsada, Angliya hukmron doiralari Rossiya bilan ochiq to’qnashuvdan xavfsiradi. Turkiston general-gubematori fon Kaufman Xivani siyosiy tarafdan yakkalab qo’yish uchun Buxoro amiri va Qo’qon xoniga tahdidli maktublar yo’llab, ulami Xivaga yordam bermaslikka chaqirdi. Xiva faqat o’z kuchigagina tayanib himoyalanishga majbur bo’ldi. Xiva hukmdorining masalani tinch yo’l bilan hal qilishga urinishlari behuda ketgach, harbiy kengash chaqirib, mudofaa rejalarini tuzdi. Chor qo’shinlari 1873-yilning bahorida 12.000 dan ortiq askar va zobitlari bilan Xiva xonligi hududlariga bostirib kirdilar. Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboshi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq, Bobo Mehtar boshchiligidagi o’zbek va turkman yigitlari rus qo’shinlari hujumini 18 Хорошхин А.П. Сборник статей касающихся до Туркестанского края. – СПб., 1876. - c. 133. 18 qaytarish uchun ikki guruhga bo’linib yo’lga tushdilar. General Veryovkin Qo’ng’irotga yurish qilib, talofatlar berib bo’lsada, Xo’jayli va Mang’it qal’alarini egalladi. Mang’it va uning atrofidagi ovullar dahshatli tarzda qirg’in qilindi 19 . 1873-yil 23-mayda Hazorasp qo’ldan boy berildi. 29-may kuni ruslarning asosiy kuchlari Xiva ostonalarida paydo bo’ldi. Xiva xoni Muhammad Rahimxon II Xivani o’z ixtiyoridagi kuchlar bilan himoya qilb bo’lmasligiga ko’zi yetib, Izmiqsho’r tarafidagi turkman ovuliga kiritib bosqinchilar Xiva shahrini deyarli jangsiz egalladilar. Shahar aholisi uch kun davomida talon-taroj qilinib, qimmatbaho buyumlar, 300 ta qo’lyozma asar Peterburgga jo’natildi. 1873-yil 12-avgustda Gandimiyon qishlog’ida fon Kaufman va Xiva xoni o’rtasida sulh shartnomasi imzolandi. Unga ko’ra, Amudaryoning o’ng (|irg’oqlari Rossiya ixtiyoriga o’tdi. Rus savdogarlari xonlik hududida erkin savdo qilish huquqini oldilar. Xiva xonligi Rossiya vassaliga aylanib, xonlik zimmasiga 2.000.000 so’m, turkmanlarga 110.500 so’m va yovmudlarga 106.000 so’m kumush hisobida tovon lo’lash yuklatildi. Rossiya imperiyasi Buxoro amirligi va Xiva xonligiga qarshi harbiy harakatlami olib borayotgan vaqtda Qo’qon xonligida chuqur siyosiy va Iqtisodiy inqiroz, jabr-zulm hukm surmoqda edi. Xonlik yerlarining yarmi Rossiya tomonidan bosib olinishi lulayli, uning hududi asosan Farg’ona vodiysidan iborat bo’lib qolgan edi. Natijada xonlik xazinasiga tushadigan daromadlar keskin qisqarib ketdi. Xon xazinani to’ldirish uchun yangidan qo’shimcha soliqlami joriy etdi. Bundan norozi bo’lgan xalq 1871 -yilda So’xda qo’zg’olon ko’tardi. Uni bostirgan xon soliq miqdorini yanada oshirdi. Xudoyorxonning qattiq zulmi, og’ir Iqtisodiy hayot va uning Rossiyaning itoatli xizmatkoriga aylanishi, xalq g’azabini qo’zg’atdi. 1873-yilda xalq Turkiston tarixida eng uzoq davom etgan (1873-1876) Po’latxon qo’zg’oloniga ko’tarildi. Qo’zg’olonda Qo’qon xonlgida yashovchi keng omma qatnashdi. Qo’zg’olonda qirg’izlar, o’zbeklar, qipchoqlar, tojiklar va ular bilan birgalikda saroy harbiylari, amaldorlari, ruhoniylar hamda savdo vakillari ham qatnashdilar. Bu harakatning yuzaga kelishida qirg’iz Mullo Isxoq Hasan o’g’li bo’lib, u Po’latxon nomi bilan 19 Черданцев Г. Н. Водное право Туркестана в его настоящем и проектах ближайшего будущего. – Т.: 1911. - 138 b. 19 shuhrat qozongan edi. 1872-yilda Sherdodhoh boshchiligidagi bir necha qirg’izlar Fargonaga borishib, sobiq hukmdor Olimxonning nabirasi Polatxonni taxtga o’tkazish haqidagi maqsadlarini bayon qildilar. Ammo Polatxon taklifni rad etgach, Mullo Isxoq uning nomi bilan taxt uchun kurashishni zimmasiga oldi. U Namanganning shimoliy qismidagi, Koson va Nanay oralig’ida istiqomat qilgan Qutluq Said qabilasining yordami bilan atrotlga 500 kishini to’pladi va Polatxon boshchiligidagi qo’zg’olon boshlandi. Po’latxon qo’zg’oloni kuchay- gach, Xudoyorxon qo’zg’olonchilarga qarshi Iso Avliyo, Abdurahmon Oftobachi va eshik og’asi Sarimsoq boshchiligida 4 ming kishilik qo’shin jo’natdi. Ammo qo’shin 1875-yilning 17-iyulida qo’zg’olon- chilar tarafiga o’tib ketdi 20 . Xudoyorxonning taxtga o’tirgan o’g’li Nasriddinbek qo’zg’olonchilarga xiyonat qilib, uni bostirish uchun ruslardan yordam so’radi. Qo’qon xonligidagi xalq harakatlari va Xudoyorxonning qochishi orqasida yuzaga kelgan og’ir vaziyat rus hukumatiga qo’l keldi. 1876-yilning fevralida rus qo’shinlari qo’zg’olonni shafqatsiz bostirgach, Qo’qon xonligi tugatildi. Shunday qilib, Buxoro amirligi va Xiva xonliklari qaram davlatlarga aylantirilgan bo’lsa, Qo’qon xonligi hududlari Turkiston general - gubernatorligi tomonidan batamom bosib olindi. Rossiya imperiyasi O’rta Osiyodagi harbiy yurishlarini davom cttirib, 1880-1881-yillarda Axaltaka ekspeditsiyasini tashkil etdi. 1885- yilya kelib, Atrek, Tajan, Marv, Pandi vohasi, 1895-yilda Pomir Rossiya qo’l ostiga o’tdi. Mustamlakachi Rossiya davlati o’zining Turkistonda olib borgan qirg’inbarot harbiy yurishlarini xaspo’shlash uchun, O’rta Osiyo xalqlarining Rossiyaga o’z ixtiyorlari bilan qo’shilganligi, urushda qurbonlar kam bo’lganligini isbotlash uchun, bosib olingan davlatlaming mustaqilligi saqlab qolinganligi, ulardagi xalqlarning mustabid tuzumdan ozod qilinganligi haqidagi nayranglarni o’ziga qurol qilib oldi va bu uydirmalami targ’ib qildi. Rossiya bilan O’rta Osiyo xonliklarining to’qnashuvida o’sha davr harbiy kuchlari, qurol-yarog’ning barcha turlari ishtirok etdi va qirg’inbarot urush bo’ldi. Rossiya armiyasining harbiy 20 Ahmedov B.A. O zbekiston tarixi manbalari. – T.: O qituvchi, 2001. - 127 b.ʻ ʻ 20 harakatlari talonchilikning, bosqinchilikning barcha ko’rinishlarini o’zida namoyon qildi. Mudofaachilarning qahramonona qarshiligiga qaramay mag’lu- biyatga uchraganligi va katta jismoniy talofatlarning asosiy sabablari quyidagilar bilan izohlanadi 21 : 1. Buxoro amirligi, Xiva va Qo’qon xonliklarining jahondagi umumiy taraqqiyotdan orqada qolib ketganligi, ulardagi feodal munosabatlarga asoslangan tuzum ishlab chiqarishni rivojlantirishga to’siq bo’lganligi. Albatta, bu hoi qurolli kuchlar jangovarligi va armiyaga ham o’z ta’sirini o’tkazmay qolmadi. Masalan, Buxoro amirligida umumiy safarbarlik e’lon qilingan davrda askarlarning soni 100.000 kishiga yetardi. Ammo, bu qo’shin yaxshi harbiy tayyorgarlik ko’rmagan, uchiga temir nayza qadalgan oddiy tayoq yoki ilg’or mamlakatlarda allaqachon foydalanilmay qolgan pilta miltiqlar bilan qurollangan bo’lib, uni yondirish va otish uchun cho’g’ bo’lishi shart edi. Aks holda, 1866-yil 22-mayda yerjarda 10 ming kishilik Buxoro armiyasining 2 ming kishilik rus qo’shini bilan birinchi to’qna- shuvdayoq qaqshatqich zarbaga uchraganligi va 5.000 himoyachining halok bo’lganligini nima bilan izohlash mumkin. Buning aksi o’laroq, Rossiya harbiy harakatlarda toblangan, mustahkam tartib-intizomga bo’ysungan va zamonaviy qurol-yarog’Iar bilan qurollantirilgan muntazam armiyaga ega edi. Shuning uchun ham u son jihatdan o’zidan ancha ustun bo’lgan himoyachilar ustidan g ‘alabalarga erishdi. 2. Qo’qon va Xiva xonliklari hamda Buxoro amirligi orasida birdamlikning yo’qligi va bir-biriga nisbatan xoinligi. Rossiya Turkis tonga birin-ketin amalga oshirgan harbiy harakatlari bilan kirib kelar ekan, uchala o’zbek davlatlari bir- birini qo’llab-quvvatlash o’rniga bosqinchilar ona Vatanni nimtalab bosib olishlariga tomoshabin bo’lib turdilar. Masalan, Toshkent shahri aholisi 1865-yil 9-mayda bo’lib o’tgan qattiq va shiddatli jangdan va Mulla Alimquli vafotidan so’ng, Buxoro amiriga murojaat qilib, undan yordam so’radi. Bu so’rovga ijobiy javob bermagan Buxoro amiri, Rossiya bosqini borayotganligiga qaramay 21 Azamat Ziyo. “O‘zbek davlatchiligi tarixi” Toshkent. “Matbaa konserni bosh tahririyati” 2000. - 152 b. 21 Qo’qonga yurish qilib, uni egallaydi va u yerga Xudoyorxonni o’zining vakili qilib qo’yadi. 1865-yilda Xudoyorxon amir Muzaffar yordami bilan Qo’qon taxtiga uchinchi marta o’tirdi. Ammo tez orada o’z valine’mati xizmatini unutdi. Ruslarga qarshi harakatlari ancha susayib qolgan Xudoyorxon ruslarga yon bosa boshladi 22 . Rossiya Buxoro amirligiga qarshi hujum boshlaganda Qo’qon xoni Xiidnyoixon amir Muzaffarning Rossiyaga qarshi birgalikda harakat qilish haqidagi taklifini qabul qilishga shoshilmadi. Aslida buning aksi bo’ldi. O’zaro urushlar, tortishuvlar, taxt uchun kurashlar, hukmdolarning manmansirashlari, haqiqiy vaziyatni ko’rmaslik, voqelikka to’g’ri baho bermaslik hukmdorlarning e’tiborini hal qilinishi lozim bo’lgan dolzarb masalalardan chetga tortdi. Bimday munosabat Rossiyaning Turkistonda olib borayotgan bosqinchilik urushi natijasida ko’rilgan ulkan talofatlardan keyin ham o’zgarmadi. Masalan, Qo’qon xonligi hududining yarmini Rossiya bosib olganligi tufayli faqat Farg’ona vodiysidan iborat bo’lib qolgariligi, 1868-yilda Rossiyaning haqoratomuz shartnomasiga imzo chekishga majbur bo’lganligi Xudoyorxonga saboq bo’lmadi. Aksincha, Xudoyorxon Rossiyadan xotirjam bo’lib, vaqtini o’yin-kulgi bilan o’tkazdi, ov va ko’pkan chopish bilan shug’ullandi, ulamo va fuzalo nasihatlariga amal qilmay, jabru zulm tarqatdi va xalqni o’zidan yuz o’girishga majbur qildi. 4. Turkiston shahar, qishloq, qal’alari himoyachilari o’rtasida hamllkrlikning yo’qligi. Rossiya imperiyasi qo’shinlari tomonidan qay bu hudud-Turkiston, Chimkent, Toshkent, Samarqand yoki boshqami cgallanmasin-hal qiluvchi damlarda shaharlarni himoya qilish yoki uni ixliyoriy topshirish tarafdorlari o’rtasida ixtilof chiqdi. Ixtiloflar esa O’zbekiston Respublikasi Prezidenti ta’kidlagan natija: «...tarixning murakkab va hal qiluvchi burilish pallasida har qanday millat va elat o’z alulligi va birdamligini saqlab, o’z milliy manfaatlari yo’lida qat’iyat bilan turmasa, mas’uliyat va hushyorligini yo’qotadigan bo’lsa, oxir- oqibatda o’zining eng katta, tengsiz boyligi bo’lmish mustaqilligi va ozodligidan judo bo’lishi» ga olib keldi 23 . 22 Tillaboyev S. B. Turkiston o lkasining ma muriy boshqaruv tizimida mahalliy aholi vakillarining ishtiroki. – T.: ʻ ʼ Fan, 2008. - 106 b. 23 Ziyoyev X.Z. O zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida (XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlari). – T.: ʻ Sharq, 2006. - 188 b. 22 Rossiya imperiyasi harbiy amaldoriariga sotilgan mahalliy xonlarning sotqinligi. Sotqinlik tufayli Turkiston o’z jonlarini Vatan muslaqilligi uchun fido qilgan minglab sof vijdonli, asil farzandlaridan ayrildi Xoin, munofiq, sotqin, riyokor. laganbardor kimsalar omon bo’lib. xalqning ulug’ tuyg’usi bo’lgan vatanparvarlikka putur yetkazdilar. Turkiston general-gubernatorligi hududi 1868- 1895-yillar oralig’da bosib olingan yerlar hisobidan kengayib bordi. Turkiston general-gubernatorligi 1867-1886-yillarda viloyat va uyezdlarga bo’lingan edi. Xonliklar bilan chegaradosh joylarda uyezdlar o’rniga ularga mos ravishdagi harbiy-hududiy birliklar - okruglar, bo’limlar va rayonlar tashkil qilindi. Turkiston general-gubernatorligi ma’muriy-hududiy tizimidagi eng quyi bo’g’in – bo’lis (volost) hisoblanardi. Biroq, bolis boshqaruvi izchil ravishda faqat Farg’ona viloyati hamda Zarafshon okrugida joriy qilindi. Boshqa joylarda esa, boiislar bilan bir qatorda, aholi o’troq yashovchi hududlarda oqsoqolliklar ham tashkil qilindi. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonda amalga oshirilgan ma’muriy- hududiy bo’linishda o’lkaning tabiiy, tarixiy, iqtisodiy va milliy xususiyatlari hisobga olinmadi. U ma’muriy-iqtisodiy ahamiyatga molik deb atalgan hududlami tashkil etish yo’lidagi umumimperiya tadbirining qonuniy davomi bo’ldi. Rossiya imperiyasi tomonidan yaratilgan harbiy-byurokratik boshqaruv tizimiga mahalliy turmushning barcha bo’g’inlari bo’ysundirildi. 23 2.2. Turkistonda mustamlakachilik boshqaruvi tizimining o’rnatilishi Turkiston general-gubernatorligi ma’muriy-hududiy tizimidagi eng quyi bo’lgan – bo’lis (volost) hisoblanardi. Biroq, bo’lis boshqaruvi izchil ravishda faqat Farg’ona viloyati hamda Zarafshon okrugida joriy qilindi. Boshqa joylarda esa, boilislar bilan bir qatorda, aholi o’troq yashovchi hududlarda oqsoqolliklar ham tashkil qilindi. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonda amalga oshirilgan ma’muriy- hududiy bo’linishda o’lkaning tabiiy, tarixiy, iqtisodiy va milliy xususiyatlari hisobga olinmadi. U ma’muriy-iqtisodiy ahamiyatga molik deb atalgan hududlami tashkil etish yo’lidagi umumimperiya tadbirining qonuniy davomi bo’ldi. Rossiya imperiyasi tomonidan yaratilgan harbiy-byurokratik boshqaruv tizimiga mahalliy turmushning barcha bo’g’inlari bo’ysundirildi. Ushbu tizimning boshlig’i podsho tomonidan tayinlanib, xizmat yuzasidan Rossiya Harbiy vazirligiga bo’ysunuvchi general-gubernator hisoblanardi. U ham fuqaroviy ma’muriyat boshlig’i, ham Turkiston harbiy okrugi qo’shinlari qo’mondoni edi. Umumimperiya qonunlariga ko’ra, general-gubernator «samoderjaviye huquqlari, davlat manfaatlari daxlsizligi, qonunlar aniq bajarilishining bosh posboni»ga aylantirilgan edi. Podsho yorlig’i Turkiston general- gubernatoriga “barcha siyosiy, chegara va savdo-sotiq ishlarini hal qilish, qo’shni mamlakatlarda muzokara olib borish va traktatlarni imzolash, qarorlar uchun shartlarni kelishish” vakolatini berardi. U, o’lkadan ayrim shaxslarni siyosiy sabablarga ko’ra, besh yilgacha bo’lgan muddatga badarg’a qilish va qarshilik ko’rsatilgan taqdirda, ishni harbiy sudga oshirish huquqiga ega edi 24 . Gubernator aholiga solinuvchi soliqlar miqdorini belgilar, ajnabiylami rus fuqaroligiga qabul qilar, kreditlami taqsimlar, shu jumladan, tub aholiga mansub bo’lgan shaxslarga o’lim jazosi berish haqidagi hukmlami (agar ular qozilik va biylik sudlari tomonidan chiqarilgan bo’lsa) bekor qilish huquqiga ega edi. Shunday qilib, general-gubemator, o’zining yuridik jihatdan chega- lalanmagan hokimiyatiga ko’ra, Turkistonning besh millionlik xalqini boshqarish 24 Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (1917-1924-yillar). T.: Universitet, 2002, - 126 b. 24 huquqiga ega edi. Ushbu boshqaruv Rossiya amaldorlarining butun boshli iyerarxiyasi tomonidan harakatlantiriluvchi hiyla murakkab byurokratik mashina yordamida amalga oshirilar edi. Boshqaruvning ma’muriy organlarini mustamlaka hokimiyati tizimidagi o’rniga ko’ra quyidagi guruhlarga boMish mumkin: oMka, viloyat, uyezd va bo’lis boshqaruvi. Ushbu byurokratik mashinadagi bosh bo’lgan - 1867-yilda tashkil etilgan Turkiston general-gubernatorining Kanselyariyasi edi. U ijroiya organi hisoblanib, shtat va inspektorlik, yer va soliq majburiyatlari, yo’l qurilishi va tog’-kon ishlari masalalari, Rossiyaning Xiva va Buxoro ustidan protektorati, qo’shni Sharq mamlakatiari bilan aloqa qilishga doir masalalarni hal qilish bilan shug’ullanar edi. Ushbu munosabat bilan Kanselyariya quyi idoralarga ko’plab ko’rsatmalar va so’rovlar yuborib, ularga javoban ko’plab hisobot va ma’lumotlar olardi; barcha vakillik va ma’lum idoraga qarashli muassasa, oliy hukumat organlari bilan aloqalarni amalga oshirardi, uning bo’limlari gullab-yashnagan byurokratik qog’ozbozlik asosida katta ko’Iamda ish yuritardi 25 . O’lkani boshqarish borasidagi turli me’yoriy hujjatlarni tayyorlash va joriy qilishda Turkiston general-gubernatori Kanselyariyasining roli ayniqsa katta edi. Kanselyariya maxsus tuzilgan hukumat komissiyalari bilan hamkorlikda keyinchalik Rossiya vazirliklari va Davlat Kengashi e ‘liboriga havola qilinuvchi Turkistondagi barcha qonunlaming loyihalarini ishlab chiqishda qatnashar edi. Viloyatlardagi mahalliy ma’muriyatni harbiy gubernatorlar boshqarar edi. Ular bir vaqtning o’zida u yoki bu viloyatda joylashtirilgan qo’shin sonidan kelib chiqib, korpus yoki diviziya qo’mondonlari maqomiga ham ega edilar. Masalan, Yettisuv viloyatida harbiy gubernator bir vaqtning o’zida Yettisuv kazaklar qo’shinining atamani ham edi. Ular Harbiy vazir, Ichki ishlar vaziri va Turkiston general- gubernatori bilan oldindan kelishilgan taqdimnomaga ko’ra, podsho tomonidan lavozimga tayinlanar va bo’shatilardi. 1867-yildagi nizomiga ko’ra, viloyat gubernatorlariga mahalliy aholi orasida viloyat ma’muriyatining obro’sini oshirish, aholining osoyishtaligini ta’minlash va 25 Xoliqova R.E. Turkiston chor rossiyasi mustamlakachiligi davrida - Т .: “Fan va texnologiya” 2017. - 39 b. 25 har qanday tartibsizliklarni bostirish uchun ma’muriy politsiya, sudlov va harbiy hokimiyat berilgan edi. Harbiy gubernatoming yordamchisi ham bo’lib, u harbiy gubernator tobi qochgan, yo’q bo’lgan yoki bo’shatilgan hollarda uning xizmat vazifasini bajarar edi. Viloyatlarda ma’muriy sudlov, politsiya, moliya va xo’jalik boshqa- ruvini amalga oshiruvchi muhim mahalliy davlat muassasasi viloyat boshqaruvi bo’lib, u kollegial organ edi. Viloyat boshqaruvi o ‘z faoliyatida 1867-yil nizomidagi hamda general-gubernatoming maxsus ko’rsatmalariga amal qilar edi. Viloyat boshqaruvlari, tuzilishiga ko’ra, bo’linmalardan tashkil topgan bo’lib, ularning soni mustamlaka tuzumi qaror topishi va kuchayishi bilan ortib bordi. Chunonchi, agar 1867-yilda Sirdaryo va Yettisuv viloyat boshqaruvlari da jami uchta-taqsimot, xo’jalik va sudlov bo’linmalari faoliyat ko’rsatgan bo’lsa, 80- yillarning o ‘rtalariga kelib, oraliq chegara, qurilish, qishloq davolash, veterinariya va hisob-kitob ishlari bo’linmalari ochildi. Bundan tashqari, har bir viloyat boshqaruvi qoshida bosmaxona va statistika qo’mitalari tashkil qilindi 26 . Taqsimot bo’linmasi majburiyatlariga quyidagilar kirar edi: viloyat hududiy bo’linishi va qurilishi, general-gubernator, harbiy gubernatorlar va hukumat farmonlari, buyruqlari, farmoyishlarini tanlash, saralash va e’lon qilish; qonunchilikni yuritish va ma’lumot xususiyatiga ega hujjatlarni berish; viloyat amaldorlar apparatining xizmat va ta’til ishlari bilan shug’ullanish va h.k. Ko’rsatilgan masalalarni hal qilishda amaldorlar ma’muriy faoliyat me’yorlari, qonuniylik va huquqiy himoya tamoyillariga kam rioya (|ilardilar. Ulaming shaxsiy istagi ko’p holda har qanday ko’rsatma va qonundan ustun turardi. Umuman olganda, 1867-yil qonunlariga ko’ra, o’lkadagi biron-bir jamoat tuzilmasi maxsus tashkil qilingan organlar va ularda ishlovchi amaldorlarning boshqaruvi, kuzatuvi yoki nazoratisiz faoliyat yurita olmas edi. Mustamlakachilik hokimiyatining tub aholining turmushiga «tum- shuq suqishi», uni tartibga solishga urinishi quyi hokimiyat organlarining tuzilishi va funksiyalarida yanada aniqroq ko’zga tashlanadi. 26 Ўзбекистоннинг янги тарихи. I китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарк, 2000. – 11 6 б. 26 Uyezd ma’muriyatini uyezd boshlig’i boshqarib, unga uyezdda joylashgan qo’shinlar ham bo’ysunar edi. Uyezd boshliqlari, viloyat harbiy gubernatorlarining taqdirnnomasiga ko’ra, general-gubernator tomonidan tayinlanib, ishdan olinardi. Uyezd boshlig’i bir vaqtning o’zida politsiya boshlig’i (ispravnik), polismeyster, zemstvo boshlig’i, shahar hokimi, yer-soliq xizmati raisi ham edi. Aytish mumkinki, uyezd boshlig’i jamiyat ijtimoiy va iqtisodiy hayotining deyarli barcha sohalarida monopoliyachi bo’lib, Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosatini uyezd miqyosida hayotga tatbiq etar edi. Amalda u o’z g’arazli maqsadlarini ko’zlovchi, mutlaqo malakasiz ma’muriyatchilik bo’g’ini ekanligini namoyish qildiki, uni kuchaytirish va kengaytirish borasida ko’p urinishlarni amalga oshirishga to’g’ri keldi. Uyezd boshqaruvi tarkibiga uyezd boshlig’idan tashqari, uning yordamchilari va kanselyariya xodimlari ham kirar edi. Uyezd boshlig’i betob yoki yo’q bo’lgan hollarda uning vazifasini yordamchilari bajarar edi. Ma’muriy ishlar bo’yicha yordamchi odatda, uyezd kanselyariyasini boshqarar edi 27 . Turkistonning Toshkentdan boshqa shaharlarida, o’z-o’zini boshqarish organlari tashkil qilinmagan edi. 1867-yil nizomigagi ko’ra, jamoat- xo’jalik ishlari shaharlarda saylanuvchi mahalliy ma’muriyat tomonidan amalga oshirilardi. Shaharlar qismlar (shahar tumanlari)ga bo’linib, ularni oqsoqollar boshqarardi. Ular mahallalarda tayinlangan saylov- chilar qurultoyi tomonidan saylanar edi. 1876-yiIda K.P.Kaufmanning farmoyishi bilan shahar xo’jalik boshqarmalari bekor qilindi va shahar xo’jaligi uyezd ma’muriyatining nazoratiga olindi. Faqat Samarqand va Yangi Marg’ilon shaharlarida bunday boshqarmalar saqlanib qoldi. Ular harbiy gubematorlar tomo nidan tayinlanadigan rus harbiy amaldorlari va mahalliy savdogarlar vakillaridan tashkil topgan edi. Toshkent shahri Turkiston general-gubernatorligining siyosiy va m a’muriy markazi hisoblanib, o’ziga xos ma’muriyat tizimiga ega edi. Bu yerda shahar ma’muriyatini shaharning maxsus boshlig’i boshqarardi. Shaharning «eski» va «yangi» qismlarida alohida jamoat- xo’jalik boshqaruvlari 27 O‘zbekistan tarixi II jild. – T.: Yangi asr avlodi, 2015. - 196 b. 27 tashkil qiiingan edi. «Eski» Toshkentda («Osiyo» qismi) boshqaruv a’zolari shaharning oliy tabaqa vakillari tomonidan saylanardi, «Yevropa» qismida esa rahbarlar Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori tomonidan tayinlanardi. Toshkentdagi jamoat-xo’jalik boshqaruvlarining faoliyati, boshqa shaharlarda bo’lgani singari, shahar boshlig’ining farmoyishlarini bajarishdan iborat edi. 1877-yilda Toshkentda 1870-yil 16-iyulda chiqarilgan «Shahar nizomi» joriy qilindi. Unga muvofiq, shahar xo’jaligi boshqaruvi shahar dumasi qo’liga o’tdi. Dumaga berilgan huquq soliq yig’ish va shahardagi tartibni kuzatib borish edi, xolos. Shahar dumasiga saylovlarda qatnashish huquqi 25 yoshga toMgan, rus fuqarosi bo’lgan, ko’chmas mulkka ega, soliqlarni to’lovchi, ishi sud yoki tergov ostida bo’lmagan toshkentliklarga berilgan edi. Madrasalar, machitlar hamda ko’chmas mulk, shu jumladan, vaqflarga ega bo’lgan boshqa muassasalar ham saylovlarda ovoz berish huquqiga ega bo’ldi 28 . Shaharning mehnatkash aholisi saylov huquqidan mahrum etildi. Shaharning «Osiyo» qismi oqsoqollari ham bu lavozimni egallab turgan paytlari saylovda ovoz berish huquqiga ega emas edilar. Shahar dumasi a’zolarining uchdan bir qismi shaharning «Osiyo» (jismi aholisi, uchdan ikki qismi «yangi» Toshkent aholisi tomonidan saylanardi. Saylov qoidalariga ko’ra, shaharning «Osiyo» qismida yashovchi rus fuqarolari Toshkentning tub aholisidan saylanuvchilar tarkibiga kirar edi. Saylovchilar mol-mulkga muvofiq toifalarga boMingan edi. Har bir toifa tarkibidagi shaxslar sonidan qat’i nazar, dumaga teng - 24 tadan vakil saylar edi. Bu dumada aholining boy tabaqalari - uy egalari, zavod egalari, savdogarlar, harbiylar, amaldorlar vakillarining ustunligini ta’minlardi. Toshkent shahar dumasining ijroiya organi shahar boshqarmasi bo’lib, undagi a’zolarning 2/3 qismini shaharning rus aholisi vakillari tashkil etardi. 28 Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. Д.А Алимова. Э. Ртвиаладзе. - Т.: 2001. – 122 б. 28 Toshkent shahri hokimini lavozimga general-gubernatoming taqdim- nomasiga ko’ra harbiy vazir tasdiqlardi. Qoidaga ko’ra, XIX asrning 70-yillari va 80-yillar boshlarida bu lavozimni Toshkent shalirining boshlig’i egallar edi. 1867-yildagi nizom va hukumat dekretlariga muvofiq, Turkistonning ko’chmanchi va o ‘troq aholisi ustidan yagona boshqaruv tamoyili joriy qilingan bo’lib, u ikki shaklda amalga oshirildi. Ko’chmanchi aholi yashaydigan manzillar bo’lislarga, bolislar esa ovullarga boMindi. Ma’muriy va politsiya hokimiyati bo’lis boshqa-ruvchilari va ovul oqsoqollari qo’lida bo’lib, ular uch yil muddatga saylanar, ularni lavozirnga viloyat gubematori tasdiqlardi. O’troq aholi yashaydigan hududlarda ma’muriy va politsiya hokimiyati aholi tomonidan uch yilga saylanuvchi oqsoqollarga topshirildi. Bo’lis va ovullar tarixiy-etnik an’analarga emas, balki hududiy belgilarga ko’ra tashkil qilindi. Chunonchi, qishloq yoki ovul 200 ta hovli yoki o ‘tovdan, bo’lis esa 1 mingdan 2 mingtagacha hovli yoki o’tovdan iborat bo’lishi belgilab qo’yildi. Bunday bo’lish aksar yirik feodallar va urug’ sardorlarining noroziligi va qarshiligiga sabab bo’ldi, ular hukumat joriy etgan bu yangi tartibni qirg’izlarning urug’doshlik belgilari bo’yicha bo’linishini yuridik jihatdan bekor qilinishi sifatida qabul qildilar 29 . Mustamlaka ma’muriyati bo’lis va ovullarni hududiy belgilarga ko’ra bo’lishni «ma’muriy boshqaruv borasidagi noqulayliklar»ni bartaraf etish zarurati bilan izohladi. K.K.Palen esa «ko’p sonli urug’ning bir urug’ oqsoqoli hokimiyati ostiga birlashtirilishi cho’lda osoyishtalikni saqlash ishini og’irlashtirishi mumkin», deb ochiq-oydin tan oladi. «Osoyishtalikni saqlash» maqsadida urug’ oqsoqollari boshqaruvi bekor qilinib, bo’lis va qishloq boshliqlari lavozimlariga chor ma’muriyatiga xayrxoh bo’lgan yangi kishilarni qo’yish imkoniyatini beruvchi saylov tizimi joriy etildi. Odatda, bu kishilar feodal-boy tabaqalarning vakillari edi. 29 Зиёев Ҳ. Ўзбекистан мустакиллиги учун курашларнинг тарихи. – Т.: 2001. - 14 4 б. 29 Saylangan ma’muriyatning asosiy vazifasi soliq va yig’imlaming muvaffaqiyatli va o’z vaqtida to’planishini ta’minlashdan iborat edi. Bo’lisdagi boshqaruv-bo’lis boshqaruvi va saylanganlarning bo’lis qurultoyidan iborat edi. Bo’lis boshqaruvchisi saylovi ikki darajali bo’lib, avval qishloq yig’inida 50 uy nomidan bitta vakil saylanardi. So’ng qishloq yig’inida saylangan vakillar uyezd boshlig’i yoki uning yordamchisi ishtirokida o’tuvchi bo’lis qurultoyiga to’p!anardilar. Qurultoyda saylangan ellikboshilarning 2/3 qismidan kami to’plangan taqdirda, bo’lis qurultoyi bekor qilinardi. 1867-yildagi nizomiga ko’ra, soliq imdirishning yangi tizimi joriy qilingan bo’lib, u aholining mashg’ulot turlari, daromadlari hisob- kitobiga asoslandi. Ko’chmanchi aholi uchun umumiy o’tov yig’imi joriy qilinib, har bir o ‘tov uchun 2 rubl 75 tiyin miqdorida belgilandi. Boshqaruvning ma’muriy organlari bilan bir qatorda moliya organlari ham samoderjaviye uchun doimo muhim rol o’ynab keldi. Rossiya hukmron doiralari mustamlaka ma’muriyatiga moliya sohasida lceng vakolatlar berish yo’lidan bormadi. Bu sohani nazorat qilish funksiyasi Davlat Kengashining 1868-yil 4- maydagi qarori bilan davlat nazorati mahkamasiga qarashli Turkiston nazorat palatasiga berildi. Uning asosiy funksiyasi davlat muassasalari va mustamlaka ma’muriyatining moliya hisobotlarini tekshirishdan iborat bo’ldi. Barcha davlat muassasalari nazorat palatasiga hisobot taqdim etishlari shart edi 30 . Turkistonda vujudga keltirilgan boshqaruv tizimining mustamlakachilik mohiyati uning qo’riqlash va jazolash mahkamalari faoliyatida ham aks etadi. Chorizm manfaatlarini qoiiqlashni sudlov organlari amalga oshirdi. 1867-yildagi Nizomiga ko’ra, Turkistonda o’ziga xos sud qurilishi tizimi joriy qilindi. Ushbu tizim: saylanuvchi qozilik va biylik sudlari yoki «xalq» sudlari, uyezd sudlari, muvaqqat harbiy-sudlov komissiyalari, viloyatlar boshqaruvining sudlov bolim lari va Turkiston general-gubernatori Kanselyariyasining sudlov bolimlaridan iborat edi. 30 Tillaboyev S. B. Turkiston o lkasining ma muriy boshqaruv tizimida mahalliy aholi vakillarining ishtiroki. – T.: ʻ ʼ Fan, 2008. - 121 b. 30 Birinchi sudlov idorasi qilib «xalq sudi» nomini olgan qozi va biy sudlarida qoldirildi. Ular da’vo miqdori 100 rublgacha bo’lgan jinoiy va fuqarolik ishlarini yakka tartibda hal qilish huquqiga ega bo’ldilar. Bundan ortiq miqdordagi da’volar qozilik va biylik sudlari yoki xalq sudlarida ko’rilardi. Ikkinchi sudlov idoralari hisoblangan ushbu sudlar da’vo miqdori 1000 rublgacha bo’lgan jinoiy va fuqarolik ishlarini hal qilardi. Bir vaqtning o’zida, ular birinchi sudlov idorasi sudyalari u yoki bu ishlar bo’yicha nohaq qaror qabul qilgan holda, bu boradagi shikoyatlarni ko’rib chiquvchi idora hisoblanar edi. Turkistonni boshqarishda mustamlaka apparatida politsiya muhim rol o’ynar edi. U muntazam armiya singari, samoderjaviye quroli, uning o’lkadagi manfaatlarining tayanchi va himoyachisi hisoblanardi. Mahalliy ma’muriyatning general-gubernatordan tortib bo’lis boshqaruvchisiga qadar bolgan barcha amaldorlari politsiya vakolat- lariga ega edi. General-gubernator «mahalliy sharoitga ko’ra zarur va foydali deb topgan har qanday choralarni ko’rish», «siyosiy jihatdan zararli» hisoblangan shaxslarni besh yilgacha muddatga badarg’a qilish va hokimiyat vakillariga qarshilik ko’rsatgan taqdirda ularni harbiy sudga berish» huquqiga ega edi 31 . Viloyat harbiy gubernatorlariga tub aholini «o’z ixtiyoriga ko’ra» hibsga olish huquqi, uyezd boshliqlariga politsiya boshlig’i (ispravnigi) vakolati, shu jumladan, polismeysterlik funksiyalari berildi. Qo’qon, Samarqand, Yangi Marg’ilon singari yirik shaharlarda, hatto polismeysterlar ham uyezd boshliqlari kabi jazoga tortish huquqlarini oldilar. Kichkina qilmishi va gapga kirmaganligi uchun ham tub aholi vakillari jarima yoki bir oylik hibsga olinardi. U yoki bu xil jazoni belgilashda mustamlaka ma’muriyati amaldorlari juda ko’p hollarda huquq doirasidan chetga chiqardilar. Politsiya amaldorlari va politsiya vakolatlariga ega ma’murlar o’z ixtiyorlariga ko’ra, o’z foyda va manfaatlaridan kelib chiqib, har qanday jazolashni uyushtira olardilar. Rossiya samoderjaviyesining jinoiy qonunchiligiga ko’ra, ular 31 Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. – T.: Akademiya, 2002. - 192 b. 31 dastlabki tergovni amalga oshirardilar. Nazariyaga muvofiq, sudlanuvchining o’z iqrori rasmiy dalil hisoblanib, qolgan barcha dalillar ko’makchi xususiyatiga ega edi. Politsiya amaldorlari ulaming iqrorini «sug’urib olish uchun» hech narsadan tap tortmasdi. Dastlabki tergov jarayonidagi qiynoq va kaltaklashlarga chiday olmay, hatto aybsizlar ham qo’yilgan ayblarga iqror bo’lardilar. Ma’muriyat va politsiya organlari turmani muntazam nazoratda tutishardi. O’lkaning barcha yirik shaharlari va hatto qishloqlarida ham harbiy va harbiy bo’lmagan mahkamalar tasarrufida turmalar qurilgan edi. Turkiston o’lkasida turma qurish va ularning ishlab turishi uchun har yili chor g’aznasidan 70-80 ming rubl miqdorida mablag’ ajratilardi. Turkiston o’lkasida turmalardan tashqari hibs uylari, harbiy gaup- tvaxta va boshqa xil hibsxonalaming keng tarmog’i tashkil qilingan edi. 1886-yil yanvarda e’lon qilingan maxsus qoriunga binoan, turma ma’muriyati va hatto xususiy pudratchilar ham mahbuslar mehnatidan foydalanish huquqiga ega bo’ldilar. Turma ma’muriyatining faoliyati hokimiyat organlari tomonidan kam nazorat qilinardi. Tergov ostidagilar va mahbuslar ustidan tazyiq o ‘tkazish rejimi oddiy-odatiy hol hisoblanardi. Chor turma nazoratchilarining talablari yoki buyruqlarini (tishunmaydigan tub aholi vakillarining ahvoli, ayniqsa, ayanchli edi. Turmadagi og’ir tartiblar tufayli sil, bezgak va boshqa shu kabi ko’plab kasalliklar kelib chiqardi 32 . Rossiya imperiyasi ma’muriy tizimining ikkala - markaziy va mintaqaviy tarmog’i ham o’zini xuddi Turkiston xalqlarining manfaatlari va ehtiyojiari haqida qayg’urayotgandek qilib ko’rsatar, amalda chorizm uchun g’oyat muhim bo’lgan bitta vazifa - o’lkani mustamlakaga aylantirishni tezlatish va mustamlaka tuzumini mustahkamlash vazifasini bajarardi. 80-yillarning boshlaridayoq Rossiya hukmron doiralari mustamlaka tuzumini qonuniy rasmiylashtirishni tezlatishga qaror qildi. 80-yillar o’rtalariga kelib, ma’muriy o’zboshimcha!ikka asoslangan “harbiy-xalq” boshqaruvi tizimi Rossiya savdo-sanoat doiralari va mahalliy tadbirkorlarining manfaatlari bilan 32 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “Академия” 2002. - 212 б. 32 bog’liq yangicha munosabatlaming rivojlanishiga to’sqinlik qilayotgani ochiq- oydin ko’zga tashlanib qoldi. Maxsus komissiya o’sha paytgacha to’plangan barcha loyihalar, xatlar va hisobotlar asosida “Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risida”gi nizomning beshinchi loyihasini tayyorladi. Mazkur loyiha podsho tomonidan 1886-yil 12- iyunda rasman tasdiqlandi va qonuniy akt tusini olib, oz-moz o’zgartirishlar bilan 1917-yilgacha amalda bo’ldi. 1886-yilgi nizomga muvofiq, Turkiston o’lkasining ma’muriy- hududiy bo’linishi o’zgartirildi. Bunda mavjud birliklarni bir- xillashtirish (unifikatsiyalash) tamoyiliga izchil rioya qilindi. Chunonchi, Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi. Uning tarkibiga Sirdaryo viloyatining Xo’jand uyezdi o’tkazildi va keyinchalik Samarqand viloyati Jizzax, Kattaqo’rg’on, Samarqand va Xo’jand uyezdlaridan tashkil topdi. Farg’ona viloyati hududining ichki tuzilishi o’zgarishsiz qoldirildi. Sirdaryo viloyatida muqaddam tuzilgan uyezdlar qatoriga Amudaryo bo’limi qo’shib olindi. Bir paytning o’zida Qurama uyezdi Toshkent uyezdi deb o’zgartirildi. Sirdaryo, Farg’ona va Samarqand viloyatlari «tub» viloyatlar deb ataldi. Avval Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan Yettisuv viloyati 1882-yilda butarkibdan chiqarilib, Cho’l general-gubernatorligi tarkibiga kiritilgan edi. 1899-yilda Yettisuv yana Turkiston general- gubernatorligi tarkibiga qaytarildi. Xuddi shu yilda o’lka tarkibiga beshinchi - Kaspiyorti viloyati qo’shildi. U 1881-yilda tashkil qilingan bo’lib, u 1899-yilgacha Kavkaz noibligi tarkibida bo’ldi. Kaspiyorti viloyati tarkibiga Ashxabod, Krasnovodsk, Mang’ishloq, Marv va Tejen uyezdlari kirardi 33 . Umuman, Turkiston general-gubernatorligi 5 viloyat (Sirdaryo, Farg’ona, Samarqand, Yettisuv, Kaspiyorti) va 27 uyezdga bo’lib idora qilindi. 1886-yildagi yangi me’yoriy hujjatda «harbiy-xalq» boshqaruvining asosiy tamoyillari saqlanib qoldi. Shu bilan bir vaqtda, u mahalliy m a’muriyatning mahkama yo’nalishi, sud 33 Кауфман К.П. Проект всеподданейшего отчета по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства. – Санкт-Петербург, Военная типография, 1885. - c. 107. 33 amaliyoti sohasidagi huquqlarini chegaraladi va bu chegaralashni hokimiyatning politsiya va jazoga tortish funksiyalarini kengaytirish yo’li bilan qopladi. 1886-yildagi nizomga ko’ra, Turkiston boshqaruv tuzilmalari tarmog’i yangi organ - Turkiston general-gubematori Kengashi bilan toMdirildi. Unga viloyatlarning harbiy gubematorlari, general-gubernator Kanselyariyasining boshqaruvchisi, Turkiston harbiy okrugi shtabining boshlig’i, G’azna va Nazorat palatalarining boshqaruvchilari majburiy tarzda a’zo edilar. Kengashga dastlab general-gubemator, 1900-yildan boshlab esa uning yordamchisi raislik qildi. Kengashga boshqaruv amaliyoti bilan bog’liq masalalar yuzasidan qonunlar taklif qilish huquqi berildi. Bundan tashqari, u umumiy m a’muriy xususiyatga ega bo’lgan va yer-soliq qurilishi, fuqarolaming majburiyatlari bilan bog’liq masalalarfi ham ko’rib chiqardi 34 . 1886-yildagi nizomning ishlab chiqilishi va joriy qilinishi bilan bog’liq o’zgarishlar Turkiston general-gubematorining tashqi siyosat masalalaridagi vakolatlariga ham daxldor edi. Bu, eng avvalo, Rossiya- Buxoro munosabatlarida o’z aksini topdi, 1886-yil yanvar oyida Buxoroda Tashqi ishlar vazirligining organi hisoblangan Rossiya imperatorining siyosiy agentligi ochildi. Uni boshqargan amaldor Rossiya imperiyasining Buxoro amirligidagi rasmiy vakili hisoblanar edi. 34 Зиёев Ҳ. Ўзбекистан мустакиллиги учун курашларнинг тарихи. – Т.: 2001. - 244 б. 34 XULOSA Xulosa qilib aytganda, XVII asrdan XX asrning boshlarigacha bo’lgan davrda Turkiston zamini siyosiy parokandalik, jaholat va qoloqlikka yuz tutdi. Uch xonlikka bo’linib ketgan mintaqa uzoq muddat o’zaro ziddiyat va qarama- qarshiliklar, urush-janjallar girdobida qolib ketgani nafaqat iqtisodiy, moliyaviy va harbiy salohiyat nuqtayi nazaridan, balki ijtimoiy-ma’naviy fikr rivojida ham ko’p salbiy oqibatlarni keltirib chiqargani15 ayni haqiqat. Turkistonning chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi inglizlarning Turkiston uchun qiziqish harakatlarining kuchayishi chor Rossiyasini ko’proq tashvishga soldi. U xonliklarga bevosita chegaradosh bo’lganligidan foydalanib harbiy harakatlarni boshlab yubordi. Albatta, mustabid davlat mustamlakachilik siyosatini yuritish jarayonida bosib olingan hududda qandaydir o’zgarishlarni amalga oshiradi. Masalan, sanoat korxonalari, temir yo’llar quradi, qishloq xo’jaligining turli sohalariga e’tiborni kuchaytiradi va boshqalar. Ammo ushbu o’zgarishlar inson omilidan ajratib tahlil qilinadigan bo’lsa, sovet tarixshunosligidagidek xato xulosalarga olib kelishi, ya’ni ular taraqqiyot sifatida baholanishi mumkin. Mustamlakachilik siyosatiga baho berganda, uning oqibatlarini taroziga qo’yib, ijobiy va salbiy tomonlarini qiyoslash lozim bo’ladi. Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosati misolida olib qaralganda, «Markaziy Osiyoning infrastrukturasidagi o’zgarishlar, yo’l qurilishi va kommunikatsiyalarning rivojlantirilishi, ana shu maqsadlar uchun imperiyaga xizmat qiluvchi milliy kadrlarni tayyorlash - bularning barchasi imperiyaning manfaatlarini qondirganligi, bu holda arzon xomashyo va energiya manbalaridan bahramand bo’lishni kafolatlashi kerak bo’lganligi uchungina amalga oshirilgan». Muxtasar qilib aytganda, chor Rossiyasining Turkistonda amalga oshirgan chora-tadbirlarini ular kimning manfaatini ko’zlab qilinganligiga qarab baholash kerak. Shu o’rinda aniq va ravshan qilib aytish mumkinki, o’lkada amalga oshirilgan barcha tadbirlar, avvalo mustamlakachi davlatning foydasi uchun o’tkazilgan. Chorizm Turkistonni bosib olayotgan davrdayoq uning boy yer osti va 35 yer usti mikoniyatlaridan o’z davlatining manfaatlari yo’lida foydalanish chora- tadbirlarini ishlab chiqa boshladi, Rossiya imperiyasi siyosiy sohada, birinchi navbatda, milliy davlatchilikni tugatish, mahalliy aholini o’lkani boshqarishdan chetlatish choralarini ko’rdi. Ana shu maqsadda qurolli qo’shin kuchiga tayangan harbiy hamda fuqarolik boshqaruvi bir shaxs - general-gubernator qo’lida birlashtirildi. Turkistonda vujudga keltirilgan boshqaruv tizimi tamoman general- gubernator ixtiyorida bo’lib, u harbiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, adliya hamda chet ellar bilan munosabatlar masalalari bilan shug’ullanish vakolatiga ega ediki, bu mahalliy xalqni doimiy qo’rquv va qaramlikda ushlab turish, unga nisbatan har qanday dastaklardan foydalanish imkoniyatini berdi, Mustamlakachilik boshqaruvining barcha bo’g’inlari, ya’ni viloyat, uyezd, volost, uchastkalarga general-gubernator tomonidan harbiylar- ning tayinlanishi tartibining joriy etilishi orqali, qishloq boshqaruvini istisno qilganda, mahalliy xalq boshqaruvdan chetlatildi. Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati tufayli Turkiston aholisi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy huquqlari va milliy manfaat- laridan mahrum bo’lib, qaramlikka duchor etildi. Chor ma’murlarining o’lkada yuritgan iqtisodiy siyosati tufayli, o’lka Rossiyaning xomashyo bazasiga, tayyor sanoat mahsulotlari va rus pomeshchiklari yetishtirgan g’alla sotiladigan bozorga aylantirildi hamda mustabid davlatga qaramlik kuchaydi. Jabrdiyda xalqning turmush darajasi yanada pasayib ketdi va u rus sarmoyadorlari hamda mahalliy mulkdorlaming ikki tomonlama zulmi ostida qoldi. XIX asrning oxiri - XX asr boshlarida vujudga kelgari bu harakat namoyandalari mahalliy aholining ma’naviyati, madaniyati, turmush tarzini milliy an’analar asosida rivojlantirish, isloin ta’limotirii mutaassiblik va xurofotdan xalos qilib, uni musulmon aholining ravnaqi uchun xizmat qildirish, taiim tizimini isloh qilish orqali xalqni ma’rifatli qilib, uning ijtimoiy faolligini oshirish, hududni milliy va diniy qadriyatlar asosida boshqarish, ijtimoiy hayotni sivilizatsiyalashgan islohotlar orqali tadrijiy usul bilan o‘zgartirish kabi g‘oyalarni 36 hayotga tatbiq etish uchun kurashdilar va ularning ko‘pchiligi bu yo‘lda qurbon bo‘ldilar. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko’taramiz. - T.: O’zbekiston 2017. - 388 b. II. Ilmiy adabiyotlar 2. Ahmedov B.A. O zbekiston tarixi manbalari. – T.: O qituvchi, 2001. - 260 b. ʻ ʻ 3. Azamat Ziyo. “O’zbek davlatchiligi tarixi” Toshkent. “Matbaa konserni bosh tahririyati” 2000. - 445 b. 4. Абдурахимова Н . А ., Эргашев Ф . Р . Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “ Академия ” 2002. - 340 б . 5. Алимова Д . А ., Голованов А . А . Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида : Сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари . – Т .: Ўзбекистон , 2000. - 260 б . 6. Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. – T.: Akademiya, 2002. - 340 b. 7. Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (1917-1924-yillar). T.: Universitet, 2002, - 266 b. 8. Sagdullayev A., Aminov B., Mavlonov O ʻ . , Norqulov N. O zbekiston tarixi: ʻ davlat va jamiyat taraqqiyoti. 1-qism. – T.: Akademiya, 2000. - 394 b. 9. Tillaboyev S. B. Turkiston o lkasining ma muriy boshqaruv tizimida mahalliy ʻ ʼ aholi vakillarining ishtiroki. – T.: Fan, 2008. - 266 b. 10. Ziyoyev X.Z. O zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida (XIX asr ikkinchi ʻ yarmi – XX asr boshlari). – T.: Sharq, 2006. - 298 b. 11. Воҳидов III., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. - Т.: Янги аср авлоди. 2006. - 294 б. 12. Зиёев Ҳ . Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукумронлигига қарши кураш (XVIII-XX аср бошлари ) – Т .: Шарқ , 1998. - 437 б . 37 13. Зиёев Ҳ . Ў збекистан мустакиллиги учун курашларнинг тарихи. – Т.: 2001. - 394 б. 14. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. Д.А Алимова. Э. Ртвиаладзе. - Т.: 2001. – 342 б. 15. Xoliqova R.E. Turkiston chor rossiyasi mustamlakachiligi davrida - Т .: “Fan va texnologiya” 2017. - 165 b. 16. Чориев З . Туркистон мардикорлари: сафарбарлик ва унинг окибатлари. – Т.: Шарк, 1999. – 349 б. 17. O’ zbekistan tarixi II jild. – T.: Yangi asr avlodi, 2015. - 426 b. 18. Ў збекистоннинг янги тарихи. I китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарк, 2000. – 386 б. III. Xorijiy adabiyotlar 19. Кауфман К.П. Проект всеподданейшего отчета по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал- губернаторства. – Санкт-Петербург, Военная типография, 1885. - c . 257. 20. Мухамедов Ш.Б. Историко-источниковедический анализ государственного регулирования ислама Российской империей в Туркестане (1864-1917). – Т.: Ba q tria press; 2013. - 3 67 c . 21. Черданцев Г. Н. Водное право Туркестана в его настоящем и проектах ближайшего будущего. – Т.: 1911. - 338 b . IV. Internet manbalari 22. https:// www.edu.uz 23. https:// www.ziyo.net.uz 24. https:// www.diss.natlib.uz 38

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTONDA YURITGANISTILOCHILIK YURISHLARI VA HARBIY HARAKATLARNING BOSHLANISHI

1.1. Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishi

1.2. Rossiya imperiyasining Turkistonga istilochilik yurishlarining sabablari va maqsadlari

II BOB. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN TURKISTONDA MUSTAMLAKACHILIK BOSHQARUV TIZIMI DAVRI

2.1. Chor Rossiyasi mustamlakachilari tomonidan joriy etilgan harbiy-xalq boshqaruvi

2.2. Turkistonda mustamlakachilik boshqaruvi tizimining o’rnatilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить