Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 79.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Rossiya imperiyasining o‘lkamizdagi mustamlakachilik siyosati va o‘lkani o‘rganish masalasi

Купить
MAVZU: ROSSIYA IMPERIYASINING O‘LKAMIZDAGI MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATI VA O‘LKANI O‘RGANISH MASALASI MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….…...3 I.BOB ROSSIYA IMPERIYASINING O‘LKAMIZDAGI MUSTAM- LAKACHILIK SIYOSATI ………………………………………………….......5 1.1 XIX asr o`rtalarida Turkistonda ijtimoiy – siyosiy ahvol …………………...5 1.2 Rus podsholigining O`rta Osiyoda olib borgan mustamlakachilik siyosati …. 12 II.BOB ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN O‘LKANI O‘RGANISH MASALASI……………………………………………………………...……….22 2.1 Rossiya imperiyasi tomonidan o`lkada o`tkazilgan harbiy ekspedetsiyalar ……………………………………………………………………22 2.2 Rossiya tadqiqotchilari tomonidan o ‘lkamizning etnografik,arxeologik va geografik tomondan o‘rganilishi ………………………………………………....28 XULOSA…………………………………………………………………………38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..39 KIRISH Dunyoda Vatanga muhabbatdan qudratliroq biron-bir tuyg‘u va uning sog‘inchidan kuchliroq his yo‘q. Vatan millatni yuksaltirguvchi milliy g‘ururdek jozibador sehrli bir tuyg‘uni uyg‘otadi. Xalq qanchalik or-nomusli, g‘ururli bo‘lsa, undagi Vatan hissi va milliy ong ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Ona yurt – bir umrlik makon, diyor tabiati, el urf-odatlari, an’analari, ertak va afsonalaridir. Vatan hamisha navqiron va suyuklidir.XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida sodir bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Bu davr Vatanimiz tarixining eng murakkab va ziddiyatli yillaridir. Bu, bir tomondan, Rossiya imperiyasi istilosi tufayli og‘ir kulfatlar, yo‘qotishlar bo‘lsa, ikkinchidan, ota-bobolarimiz mustamlaka jabr-zulmiga qarshi Vatan ozodligi va mustaqilligi uchun qahramonona kurashlarini davom ettirdilar, uchinchidan, Vatan ravnaqi yo‘lida fidokorona mehnat qilib, katta ma’naviy va moddiy bunyodkorlik ishlarini amalga oshirdi. 1 XIX asrda O‘rta Osiyoda uchta mustaqil davlat mavjud bo‘lib, bular Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklaridir. Bu davlatlarda ishlab chiqarish, ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlar, savdo-sotiq va boshqa sohalar rivojlangan bo‘lsada, biroq ularning taraqqiyoti ilg‘or Yevropa davlatlari darajasidan past edi. XIX asrning birinchi yarmida O‘rta Osiyo xonliklari o‘rtasidagi uzoq vaqt davom etgan o‘zaro urushlar ularning iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashib qolishiga olib keldi. Bunday vaziyat oxir-oqibat xonliklarning istilo qilinishlarini osonlashtirdi. Shunday qilib, XIX asrning o‘rtasiga kelib xonliklar o‘rtasidagi o‘zaro urushlar, ichki nizo va ziddiyatlar, davlat boshliqlarining uzoqni ko‘zlab ichki va tashqi siyosat olib bormaganliklaridan nochor ahvolga tushib qoldi. Shunday vaziyatda Rossiya imperiyasi hukumati o‘zining siyosiy, iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini ko‘zlab O‘rta Osiyoga harbiy istilochilik harakatlarini boshlaydi.Rossiya imperiyasi tashqi siyosatida o‘z chegaralarini sharqqa tomon kengaytirish uchun dastlab Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari bilan tomonlama aloqalar o‘rnatishga harakat qildi. Bunda, eng avvalo, xonliklar 1 Karimov .I.A Yuksak manaviyat –yengilmas kuch .T.: Manaviyat ,2008.94-bet 3 to‘g‘risida ko‘proq ma’lumotlar to‘plash maqsadida o‘z elchilarini bu yerlarga jo‘natdi. Pyotr I hukmronligi davridayoq Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi harbiy ekspeditsiya jo‘natilgan. Ammo bu ekspeditsiya muvaffaqiyatsizlikka uchragandan so‘ng podsho hukumati harbiy istehkomlar qurishga kirishdi. Rossiya imperiyasi O`rta Osiyoni bosib olish davomida o`zining harbiy ekpeditsiyalarini va tadqiqotchi olimlarini jo`natib o`lkani hududiy tomondan hamda aholining tili, turmush sharoitlari o`rganilgan. Mavzuni o`rganilish darajasi. Rossiya imperiyasi tomonidan O`rta Osiyodagi xonliklarning bosib olinishi .O`lkada o`tkazgan harbiy ekspeditsiyalar ,o`sha davrdagi xonliklardagi ijtimoiy axvol va Rossiya imperiyasiga qarshi birlasha olmaganligi,imperiyaning o`lkadagi tadqiqot ishlari xaqida to`laroq rasavvurga ega bo`lish mumkin . Kurs ishining maqsad va vazifalari . Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O`rta Osiyoda rossiyaning mustamlakachilik siyosati hamda o`lkada o`tkazgan tadqiqot ishlari xususida ilmiy adabiyotlardagi malumotlar xususida taxlil qilish va yoritishdan iborat. Mavzuning davriy chegarasi. Mavzuning xronologik doirasi XIX asrning boshlaridan XX asrning boshlarigacha qilib belgilandi. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi . Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obektivlik prinsiplari asosida taxlil qilindi . Shuningdek , tarixiy-qiyosiy taxlil, qadriyatlar uyg`unligi kabi tamoyillarga amal qilindi .Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanishda va ularni taqqoslash usuli qo`llandi. Kurs ishi strukturasi. Kurs ishi ikki bob,to`rt paragrif,xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat 4 I.BOB ROSSIYA IMPERIYASINING O‘LKAMIZDAGI MUSTAMLAKA- CHILIK SIYOSATI 1.1 XIX asr o`rtalarida Turkistonda ijtimoiy – siyosiy ahvol . XIX asrda O‘rta Osiyoda uchta mustaqil davlat mavjud bo‘lib, bular Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklaridir. Bu davlatlarda ishlab chiqarish, ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlar, savdo-sotiq va boshqa sohalar rivojlangan bo‘lsada, biroq ularning taraqqiyoti ilg‘or Yevropa davlatlari darajasidan past edi. poytaxti islom dini markazlaridan biri bo‘lib, «Buxoroi Sharif», ya’«MuqaddasBuxoro» nomiga ega bo‘lgan. Amirlik chegaralari janubda Amudaryoning chap qirg‘og‘idan boshlanib shimolda Sirdaryogacha, sharqd Pomir tog‘laridan g‘arbda Xiva xonligi yerlarigacha cho‘zilgan. Davlat hududi XIX asrning o‘rtalarida Eron, Afg‘oniston, Qo‘qon va Xiva xonliklari, qozoq juzlari yerlari bilan chegaradosh bo‘lgan. Amirlikning markaziy qismi Buxoro va Samarqand shaharlari joylashgan Zarafshon vodiysi hisoblangan. Amirlikda Buxoro, Samarqand, Shahrisabz, Qarshi, Kitob, G‘uzor, Termiz, Sherobod, Hisor, Ko‘lob kabi yirik savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniy markazlar hisoblangan shaharlar ham mavjud edi. Unga hozirgi Tojikistondagi Vaxsh, Kofarnihon, Panj daryolari vodiysidagi yerlar, Turkmanistondagi Murg‘ob daryosi vohalaridagi joylar qarashli bo‘lgan. Shu bilan birga hududiy jihatdan beklik va tumanlarga bo‘linib, ularni amir tomonidan tayinlangan beklar boshqargan. Amirlikda 40 ta beklik bo‘lgan. 2 Ma’lumotlarga ko‘ra, Buxoro amiriigi aholisi XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab tezlik bilan ko'paya boshlaydi. XIX asrning boshlariga kelib amirlik aholisi taxminan 2 mln. dan ziyod, 50-yillarga kelib, taxminan 2,5 mln. dan ortiq kishini tashkil etgan.. 3 Buxoro shaxrida taxminan 60 mingdan ziyodroq, Samarqand shahrida esa taxminan 50 mingdan ortiq aholi istiqomat qiigan.Amirlik aholisining katta 2 Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlari): T.: «Sharq», 2019 5-6 b 3 B.J. Eshov, A. A. Odilov O`zbekiston tarixi (XIV asr о ‘rtalaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha) Toshkent «Donishmand Ziyosi» 2020. 252-253 b 5 qismini o'zbeklar tashkil qiigan bolib, ko‘piab o‘zbek urug`lari vakillari amirliknmg deyarli barcha hududlarida yashashgan. Aholi tarkibidagi tojiklar Samarqand, Buxoro, Nurota, Urgut, Kitob kabi shaharlarda, tog‘li tumanlarda, jumladan, Panjikent, Vaxsh, Hisor, Qorategin, Kitob, Shahrisabz,Qobadiyon, Yakkabog` bekliklarida, Zarafshonning yuqori qismida istiqomat qilishgan.Turkmanlar ham Buxoro amiriigi aholisining son jihatdan katta qismini tashkil etishgan. Ular amirlikka qarashli bolgan Amudaiyoning ikki qirg'oqda joylashgan yerlarda, ya’ni amirlikning janubiy va g‘arbiy hududlarida istiqomat qilishgan. Buxoro amiriigi hududida aholining ozchilik qismini arablar tashkil etgan bo` lib, ular asosan Qarshi va Sherobod bekliklarida yashashgan. So‘nggi tadqiqotiarda amirlik aholisining joylashuvi, yashash tarzi, xo'jalik yuritishi va etnik tarkibi quyidagicha beriladi. Buxoro amirligida mahalliy aholi bilan bir qatorda, diniy e’tiqodlari turlicha bo`lgan turli xil xalq vakillari ham istiqomat qilishgan.Mahalliy aholi o‘z vaqtida qo‘shni mamlakatlar, uzoq-yaqin shaharlar aholisi vakillariga xayrixohlik bilan qaraganlar. Shaharlarda turli xalq vakillariga yer ajratib berilib, bu manzillarga ulaming mahallalari yuzaga kelgan. Tarixiy adabiyotlaming xabariga ko‘ra, XIX asr o‘rtalarida Buxoroda «Yahudiylar mahallasi, shahar atrofida tatar mahalla, Afshar mahalla» va boshqatar mavjud bo`lgan. Mazkur aholining erkin yashashi, diniy e’tiqodlar uehun tegishli sharoitlar yaratib berishgan. Yahudiylar amirlikning Buxoro, Samarqand, Qarshi, Kattaqo‘rg‘on va boshqa yerarida yashashgan. XJX asr 20-yillarida Buxoroda boMgan Y.K. Meyendorof povtaxtdagi 3 ta ko‘chada yahudiylar yashaganligi, Samarqandda ularning alohida mahallasi boriigini qayd etgan. Yahudiylar maktabi va sinagogi Buxoroda va Samarqandda ham boMgan. Xonlikda shuningdek, hindlar, afg‘onlar, ruslar, armanlar, tatarlar, forslar, qalmiqlar va boshqalarni ham uchratish mumkin boMgan. Buxorodagi No‘g‘ay Saroyida ko‘p sonli rossiyalik tatarlar istiqomat qilishgan Xiva xonligi XIX asrning ikkinchi yarmida janubda Eron, sharqda 6 Buxoro amirligi, g‘arbda Kaspiy dengizi, shimolda qozoq juzlari yerlar bilan chegaradosh bo‘lgan. Xonlikning ma’muriy markazi Xiva shahri hisoblangan. Xonlikda Xiva, Kat, Yangi Urganch, Hazorasp, Qo‘ng‘irot, Xo‘jayli kabi bekliklarning markazlari bor edi. Xiva xonligi 18 ta beklik, 2 ta noiblikka 4 bo‘lingan va ularni xon tomonidan tayinlangan beklar va to‘ralar boshqargan. Xonlikning aniq chegaralari haqida ma’Iumotlar saqlanmagan. Chunki, xonlik paydo bo‘lgan dastlabki davrlardan boshlab siyosiy vaziyat va harbiy harakatlarga qarab davlat chegaralari doimiy ravishda o‘zgarib turgan. X IX asrga kelib xonlik tarkibiga turkman, qozoq, qoraqalpoq va boshqa xalqlaming qo'shilishi natijasida davlat sarhadIari ancha kengaydi. Manbalarga ko`ra, Eltuzarxon (1804 1806-yy.) d arid a xonlikning hududi uncha katta bo`lmasdan, shimoliy chegarasi Orol-Qo`ng‘irot hokimligi, janubiy chegarasi esa Darg`onota bilan chegaradosh bo`lgan. XIX asr o‘rtalariga oid rus manbalarida xonlik-ning g‘a.rbiy chegarasi Kaspiy dengizigacha, janubda esa Marv vodiysi orqali Eronga tutashib ketganligi, shimolda esa Ural daiyosigacha cho`zilganligi qayd etilgan. XVll- XVlll asr tarixiy manbalarida Orol yerlari «Oral diyori», Markaziy va Janubiy Xorazm, «Xorazm diyon» nomlari bilan yuritilgan. Shuningdek, XVII-XVIII asrlarda Xorazmning Movarounnahrga intilishi kuchayib bordi. Bu «Besh qala» nomini olgan shaharIar: Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobodning ta’sirini kuchaytirdi. Ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar borasida xonlik ikki: Shimoliy vaJanubiy qismtarga bo4lingan edi. Shimoliy qism o‘z ichigaKo`hna Urganchlarni qamrab olgandi. Uning tarkibiga Shumanay, Xojayli, Qo‘ng‘irot va atrofdagi yerlar kirgan. Mazkur hududning katta qismi o‘zlashtirilgan, aholi siyrak yashaydigan dasht zonalari hisoblangan. Janubiy qism esa, o‘z ichiga Xiva va uning atroflarini, Xonqa, Hazorasp, Urganch, Kat, Qo‘shko‘pir va unga tutash yerlarni qamrab olgan. Bu qism aholi ancha zich yashaydigan, suv inshootlari, kanallar mavjud bo‘lgan, hosildor yerlarga ega hudud bo‘lgan.Xorazm aholisining etnik qiyofasi bir xilda bolmagan. Mazkur qiyofa vohada ro‘y 4 Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlari): T.: «Sharq», 2019 5-6 b 7 bergan siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga bevosita bog‘liq bo‘lgan, Aholining ma’lum qismini Xoraznming qadiniy ziroatkor o‘troq aholisi avlodlari - xorazmliklar tashkil etib, asrlar davomida u turkiy qavmlar ta’sirida o‘sib borgan. Shuningdek, turli davrlarda vohaga kirib, shu yerda qolib ketgan qipchoq, cho‘groq va boshqalar ham shu aholiga singib borgan. Aholi turkiy qavm ta sirida turkiy tilni o‘z ona tillari sifatida qabul qiiishgan. XVI-XVII asrlarda Xorazm hududiga Dashti Qipchoq tomondan ko‘plab qabilalarning kirib kelishi jarayoni boshlandi. Bu qabilalarning katta qismi mahalliy aholi ta’sirida o‘troq tunnush tarzini qabul qiiishgan. Munis Xorazmiyning ma’lumotiga ko‘ra, o‘troq va ко`chmanchi aholi orasida munosabatlami mutanosiblashtirish va qabilalar ustidan nazoratni to`laqonli ravishda amalga oshirish maqsadida Abulg`oziyxon uiami 4 ta guruhga bo‘ladi. Bu guruhlar to‘p nomini oladi. Dashti Qipchoqdan kelgan aholining bir qismi ko‘chmanchi hayot tarzmi saqlab qolgan. Xonlikning shimoli-sharqiy chekkasida qoraqalpoqlar hayot kechirishar, mazkur qavm bu yerlarga XVIII asrda Sirdaryo bo`ylaridan ko‘chib kelishgan. Qoraqalpoqlar XVIII-XIX asr birinchi yarmida chorvachilik, baliqchilik va qisman dehqonchilik bilan ham mashg'ul bo‘lishgan. Dasht qismida ko‘chmanchi hayot tarzini kechirgan qozoqlar aksariyat chorvachilik bilan shug‘ullanishgan. Xorazmning g'arbiy qismi va janubiy tomonlarida turkmanlar yashashgan. Turkmanlarmng katta qismi yarim ko‘chmanchi hayot tarziga ega bo'lishgan. XIX asr 2-yarmiga kelib turkmanlar o‘zbeklardan keyin soni bo‘yicha xonlikda 2-o‘rinda turishgan. Ular jami aholining 25% ni tashkil qilgan. 1819- yili xonlikda bo‘lgan Muravyov xonlik aholisining umumiy som 300 ming atrofida bo'lgan. deb yozgan edi. Xiva xonligi ma’muriy jihatdan XVI-XVII asrlarda viloyatlarga bo‘lingan bo‘lsa, XVlII asr oxiri - XIX asr boshlaridan boshlab davlatdagi asosiy ma’muny hududlar beklik deb atalgan. Bu davrda xonlikda 16 ta beklik va 2 ta noiblik mavjud edi. Ular Hazorasp Gurlan, Xonqa, Ko‘hna Urganch, Qoshko‘prik, Pitnak, Qiyot, Shobboz (Shohabboz), Shovot, Toshhovuz, Ambarmanak, Urganch, Xo‘jayli, Shumanay va Qo`ng‘irot bekliklari hamda Beshariq va 8 Qiyot-Qo`ng‘irot noiblikdan iborat bo‘lgan 5 . Ularni xon tomonidan tayinlangan beklar va noiblar boshqarishgan. Xiva shahri boshqaruvi xon va bosh vazir ixtiyorida bo lgan. Xonlikning poytaxti turli davrlarda Vazir, Kat, Ko'hna Urganch, Xivashaharlari hisoblangan. .Muhammadxon Rahimxon I (1806— 1825-yy.) xonlikning mamuriy boshqaruv tizimini ancha o‘zgartiradi. Bekliklaming markaziy hokimiyatga bo‘ysunmasligini hisobga olib, Muhammadxon Rahimxon I xonlik hududida hokimliklarga ajralishni bekor qiladi va manbalarga ко`ra, xonlikda avval 15 ta hamda keyinroq yana 11 ta hokimlik tashkil etadi. Bular quyidagilar edi: Hazorasp, Ostona, Urganch, Kat, Toshhovuz, Qo‘shko‘prik, Oqdarband, Gurlan, Ko‘k qashqa, Qo‘ng‘irot, Ko'hna Urganch, Ilonli, Taxta, Xonqa, Shobboz, Manoq, G ‘oziobod, Shayx, Mangtit, Xo‘jayli, Shumanay, To‘rchi, Oqtepa, Qorag‘on, Xitoy. Hokimliklar o‘z navbatida masjid-qavmlarga bo`lingan. Manbalar xonlikda jami 1537 ta masjid-qavmlar bo;lganligi haqida malumot beradi. Viloyat hokimlari xon tomonidan, masjid-qavmlaming qozi va oqsoqolIari esa viloyat hokimlari tomonidan tayinlangan.Shunday qilib, Xiva xonligi ma’muriy jihatdan hozirgi Xorazm viloyati, Qoraqalpog`iiston Respublikasi, Qozog‘iston va Turkmaniston Respublikalarining bir qismini o‘z ichiga olgan davlat edi.Xiva xonligining o‘troq dehqonchilik vohalarida asosan о zbeklar yashab, ular davlatdagi aholining ko‘pchiligini tashkil etishgan. Xonlikda shuningdek, turkmanlar, qozoqlar, qoraqalpoqlar, oz miqdorda tojiklar, yahudiylar, hindlar, eroniylar ham yashashgan. Xiva xonligidagi aholining umumiy soni haqida ma’lumotlar deyarh yo‘q. Arxiv hujjatIari va rus sayyohlarining ma’ lumotlari bu masalaga qisman aniqlik kiritadi. Xususan, XIX asrning birinchi choragiga oid ma’lumotlarda xonlik aholisi 300 ming, shu asrning 40-yillariga oid ma’lumotlarda 300 mingga yaqin, so‘nggi choragiga oid manbalarda 700 mingga yaqin deb berilsa, arxiv manbalarini chuqur o`rgangan olim M.Yuldoshev XIX asr o`rtalarida xoniikda 800 mingga yaqin odam istiqomat qilganligi haqida ma’lumot beradi.XlX asming o‘rta!ariga kelib xonlikda shahar hayotining 5 Bohodir Eshov,«O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi»,Toshkent-2012. 332-333 9 rivojlanishi natijasida shahar aholisining soni ko'payib boradi. Xiva, Hazorasp, Xonqa Urganch, Qo‘ng‘irot, Ko`hna Urganch kabi shaharlarda rus sayyohlari bergan ma’lumotlarga ko‘ra, 2 mingdan 5 minggacha xonadon yashagan. Xonlik poytaxti Xiva shahrida 21 mingdan ortiq aholi istiqomat qilgan 6 XVIII asrning boshlarida, asosan, Farg‘ona vodiysi va Sirdaryo ning quyi qismigacha bo‘lgan hududlar Buxoro amirligidan ajrab, mustaqil davlat Qo‘qon xonligi tashkil topadi. Xonlik sharqda Sharqiy Turkiston, g‘arbda Buxoro amirligi va Xiva xonligi, shimolda Qozoq xonliklari yerlari bilan chegaradosh bo‘lgan. Xonlikning janubiy chegaralari Qorategin, Ko‘lob, Darvoz, Sho‘g‘non singari tog‘li o‘lkalarni o‘z ichiga olib, bu hududlar uchun Buxoro amirligi bilan tez-tez to‘qnashuvlar bo‘lib turgan. Xonlikda Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Marg‘ilon, Namangan, O‘zgan, O‘sh, Pishpak, Turkiston, Chimkent kabi ma’muriy, savdo-sotiq va madaniy markazga aylangan shaharlar bo‘lgan. Xon likning hududi Buxoro amirligi va Xiva xonliklaridan farqli o‘laroq, sersuv daryolar, so‘lim vodiylar, serhosil yerlarga boy bo‘lgan. Xonlik 15 ta beklikka bo‘linib, ularni, asosan, xon tomonidan o‘z qarindoshlari va yaqinlaridan tayinlangan kishilar boshqargan XVIII asr oxirlarida xonlikning hududi faqat Farg'ona vodiysidan iborat bolib, bu davrda Norbo‘tabiy vodiydagi barcha beklik va viIoyatlarni o ‘z itoatiga kirgizib, ulami Qo‘qonga bo‘ysundiradi. Uning davrida Andijon va Marg1 ilon viloyatlari vodiydagi eng katta mulklar edi. Olimxon davrida xonlik hududlari Toshkent va uning atrofidagi yerlar hisobidan ancha kengaydi. Tarixiy manbalarda Toshkent mulk viloyat, shahar, Toshkent va Dashti Qipchoq viloyati nomlari bilan tilga olinadi. Uning hududlariga Ohangaron, Chinoz, Toshkent atrofi, Sirdaryo bo‘ylaridagi Turkiston shahri va uning atroflari kirgan. Bu mulkning hokimlari manba va hujjatlarda hokim, hukmdor, voliy, noib atamalari bilan tilga olinadi. Umarxon davrida Xo‘jand, O‘ratepa va Jizzax atrofidagi yerlarga ham ketma-ket yurishlar qilinib, 1817- yilda 0‘ratepa bosib olinadi.Muhammad Alixon davrida xonlikning hududlari 6 B.J. Eshov, A. A. Odilov O`zbekiston tarixi (XIV asr о ‘rtalaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha) TOSHKENT «DONISHMAND ZIYOSI» 2022. 320-321 10 yanada kengayadi. Bu davrda xonlik shimolda Rossiyaga qarashli Tashqi Sibir okrugi bilan, g‘arbda Xiva va Buxoro amiriigi bilan, janubda Qorategin, Darvoz va undan uzoqroqdagi yerlar - Shugnon, Ro‘shon va Vaxon (bu hudud rasman Qo‘qonga qaram botgan) Kulob bilan, sharqda Qashg'ar bilan chegaralangan. Xonlik yerlariga Sirdaryo bilan Qorategin o ‘rtasida joylashgan Farg‘ona hududlari, Sirdaiyoning o ‘ng qirg‘og`ida joylashgan Namangan, Xo‘jand va boshqa shaharlar, Buxoro amirligi va Qo'qon xonligi o ‘rtasida joylashgan Qurama viloyati, Turkiston, Sirdaryoning quyi oqimidagi to Balxash ко`ligacha bo`lgan qirg‘izlar yashaydigan yerlar, ko‘chmanchi qirg‘izlar yashaydigan Billur tog'ining sharqiy etaklari, 1830-yildan boshlab g‘arbiy etaklari ham kirgan.XIX asr manbalarida Qo‘qon xonligi beklik, ba'zan viloyat va sarkorlik sifatida tilga olingan ma’muriy-hududiy qismlarga bo`lingan hamda ularni xon tomonidan tayinlanadigan beklar, hokimlar va sarkor-lar boshqargan. Ayrim manbalar Qo‘qon xonligidagi 15 ta beklikning nomini keltiradi. Bular: Qo'qon va uning atrofi, Marg‘ilon, Shahrixon, Andijon, Namangan, So‘x, Mahram, Buloqboshi, Aravon, Baliqchi, Chortoq, Navkat, Koson, Chust va Bobo darxon, «Turkestanskie vedomosti» (1876, №13) to`p- lamida esa Asaka, Marg‘ilon, Baliqchi O‘sh, So`x, Koson va O`zgan sarkorlik sifatida ham tilga olinadi . 11 1.2 Rus podsholigining O`rta Osiyoda olib borgan mustamlakachilik siyosati . O‘rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi to‘rt bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqich – 1847–1865-yillarda Rossiya imperiyasi tomonidan Qo‘qon xonligining shimoliy-g‘arbiy viloyatlari va Toshkent shahri istilo qilindi. Istilo etilgan hududlarda Orenburg general- gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Turkiston viloyati tashkil etildi.Ikkinchi bosqich – 1865–1868-yillarni qamrab olgan bo‘lib, bunda Qo‘qon xonligi va Buxoro amirligiga qarshi istilochilik harakatlari amalga oshirildi.Uchinchi bosqich – 1873–1879-yillar davomida Xiva va Qo‘qon xonligi yer larini bosib olishdan iborat bo‘ldi.To‘rtinchi bosqich – 1880–1885-yillarda turkmanlarning bo‘y sundirilishi edi. Shunday qilib, 1864–1885-yillarda – 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya imperiyasining uzoq davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik urush lari olib borildi. O‘rta Osiyo xonliklari hududining katta qismi bosib olinib, mustamlakaga aylantirildi. 7 Rossiya imperatori Aleksandr II (1855–1881)ning 1859-yilda Qo‘qon xonligini bosib olishning davom ettirilishi to‘g‘risidagi ko‘rsatmasidan so‘ng harbiy harakatlar kuchaydi. Buning uchun, eng avvalo, xonlikning Toshkent shahri bosib olinishi zarur edi. Toshkentni bosib olishda Oqmachit qal’asi harbiy harakatlarning tayanchiga aylandi. Podsho qo‘shinlarining Oqmachit qal’asini bosib olish borasi dagi dastlabki harakatlari (1852-yil) mag‘lubiyatga uchragach, 1853-yilda uni egallash uchun ikkinchi marta hujum boshlanadi. 8 3 mingdan ortiq kishidan iborat harbiy qo‘shinga 400 kishidan iborat qal’a himoyachilari 20 kun davomida qarshilik ko‘rsatdi. Dushman tomonga nisbatan soni juda oz bo‘lgan, qurshovda qolgan qal’a himoyachilari oxirgi imkoniyatlari qolgunicha jang qildilar. Kuchlar notengligi oqibatida podsho hukumati qo‘shinlari tomonidan qal’a egallanadi. Keyinchalik bu qal’a harbiy harakatlar uchun tayanch punktga aylandi va unga Perovskiy fortideb nom 7 Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlari): T.: «Sharq», 2019 .21 b 8 Topildiyev.N. ”Qo qon xonligining Rossiya bilan diplomatik aloqalari tarixidan”. – Toshkent., 2007. - B. 52-56ʻ . 12 berildi.N. Veryovkin va M. Chernyayevlarning 1864-yilda uch mingdan ko‘p roq qo‘shini ikki yo‘nalishda: biri Perovskiy fortidan (Orenburg tomondan), boshqasi esa Verniy (Almati) shahri tomondan Toshkentni bosib olish uchu n yo‘lga chiqdi. 4-iyunda M. Chernyayev boshchiligidagi qo‘shin Talas daryosining chap sohilidagi Avliyoota (hozirgi Taroz shahri)ni bosib oldi. Turkiston va Chimkent shaharlari mudofaasiga rahbarlik qilishga Qo‘qon xoni tomonidan amirlashkar Aliquli (Alimqul) yuborildi. N. Veryovkin, agar Turkiston himoyachilari tas lim bo‘lmasa, shaharni yalpi o‘qqa tutib, barchani qirib tashlashini, Amir Temur tomonidan Ahmad Yassaviy sharafiga qurilgan maqbarani ham yakson qilishini ultimatum tarzida qo‘ydi. Natijada Aliquli o‘z qo‘shinini Turkistondan olib chiqib, Chimkent mudo faasi uchun che kindi. Uch kunlik jangdan so‘ng, 12-iyul kuni N. Veryovkin otryadi Qo‘qon xonligiga qarashli Turkiston shahrini bosib oldi va 20 kilometrlik qal’a de vori bilan o‘ralgan Toshkentni bosib olishga tayyorgarlik ko‘ra boshladi.Bu harbiy harakatlarga M. Chernyayev qo‘mondon etib tayinlandi. 1864-yil kuzida Chimkent shahri egallanib, Yangi Qo‘qon chizig‘i asosida qo‘lga kiritil gan qal’alar birlashtirildi. Bu vaqtga kelib Raim qal’asidan Perovskiy fortigacha Sirdaryo istehkom chizig‘i, Semipalatinskdan Verniy shahrigacha Sibir isteh kom chizig‘i vujudga keldi. 1864-yil 1-oktabrida M. Chernyayev o‘zini podsho ga yaxshi ko‘rsatish uchun tezlik bilan Toshkentni qo‘lga kiritmoqchi bo‘ldi. Lekin uning bu rejasi amal ga osh madi. M. Chernyayev 70 nafardan ziyod askarlaridan ajralib, Chimkentga chekinishga majbur bo‘ldi. Uning Toshkentni egallash uchun olib borgan birinchi harakati natija bermagach, yangi hujumga tay yorgarlik boshladi. Uning bu tayyorgarligi bahorgacha davom etdi va 1865- hukumatining harbiy qo‘shinlari Toshkent yaqi niga joylashtirildi. M.Chernyayev boshchiligidagi harbiy qo‘shin Toshkent shahridan 25 km uzoqlikdagi Chirchiq daryosining chap sohilida joylashgan Niyozbek qal’a siga kelib, uni jangsiz topshirishni taklif qiladi, lekin qal’a himoyachilari rad javobini berib, mudofaaga o‘tadi. Uning buyrug‘i bilan Toshkent shahri aholisini suv bilan ta’minlaydigan Chirchiq daryosidagi to‘g‘on buzib tashlanadi. Uning buyrug‘i 13 bilan Toshkent shahri aholisini suv bilan ta’minlaydigan Chirchiq daryosidagi to‘g‘on buzib tashlanadi. Tosh kent mudofaasida sha har hi moyachilari va Qo‘qon xon ligi qo‘shinlari amirlashkar Aliquli boshchiligida qar shilik ko‘r satdi. Ayovsiz jang larda Ali qulining ya ra lanib vafot eti shi shahar himoyachilarini sarosima ga solib qo‘ydi. M.Chernyayev qo‘shin lari Kamolon darvozasi yonidan devorni buzib shaharga kirdi. Shahar qurol kuchi bilan egallab olingach, M. Chernyayev 17-iyunda Beshyog‘och, Ko‘kcha, Sebzor va Shayxontohur dahalarining oqsoqollarini chaqirdi. Muzokarada Toshkent qozikaloni Hakimxo‘ja, Abulqosim eshon, Solihbek dodxoh va shaharning boshqa nufuzli kishilari ishtirok etdi. Harbiy istilochilik yurishlari natijasida bosib olingan hududlarda Tur kiston viloyati tuzilib, unga harbiy qo‘shin qo‘mondoni, generalmayor M. Chernyayev gubernator qilib tayinlandi. 1865-yil 6-avgustda qabul qi lingan «Turkiston viloyatini boshqarish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom»ga muvofiq viloyatda harbiylashtirilgan boshqaruv tartiblari o‘rnatildi. Podsho hukumati O‘rta Osiyodan M. Chernyayevni Sankt-Peterburgga chaqirib oldi va uning o‘rniga Turkiston viloyatining gubernatori qilib F. Romanovskiyni tayinladi. F. Romanovskiy 1866-yilda Buxoro amirligi Rossiyaga qarshi urushga tayyorlanayotganligini bahona qilib, unga qarshi harbiy yurish boshlashga imperatordan ruxsat so‘radi. Hukumat tomonidan bu taklif qabul qilingach, u Sirdaryoning o‘rta oqimidagi hududlarni egallashga kirishdi. Birinchi jang 1866-yil 8-mayda Erjar qishlog‘i yaqinida bo‘lib, kuchlar harbiy jihatdan teng bo ‘lmaganligi uchun amir qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi. F. Romanovskiy O‘ratepa va Jizzax uchun jangler Buxoro harbiy qo‘shinlari Bu xoro qo‘shinini ta’qib qilishni to‘xtatib, avval Qo‘qon xonligi bilan Buxo ro amirligi o‘rtasida joylashgan – Toshkent, Qo‘qon, Balx va Buxoro bilan bog‘lovchi Xo‘jandga qarab harakat boshladi.Turkiston viloyati harbiy gubernatori qo‘shinlari tomonidan Xo‘jand qal’asi may oyida qamal qilinib, 20 ta to‘pdan o‘qqa tutildi. Lekin harbiy texnika va son jihatdan ustun bo‘lgan mustamlakachilar qo‘shinlari 24-mayda tunga borib 14 himoya chilarning mudofaasini yorib o‘tdilar. Turkiston viloyati gubernatori F.Romanovskiyga Orenburg general-gubernatori N. Krijanovskiy tomonidan harbiy harakatlarni Qo‘qon xonligiga qarshi qaratish to‘g‘risida ko‘rsatma berildi. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyodagi harbiy harakatlari rejasiga ko‘ra Qo‘qon xonligining taqdiri 1866-yil dayoq hal qilinib, Xo‘jandda Qo‘qonga qarshi hamma narsa tayyor holatga keltirilgan edi. Qo‘qonga qarshi yurishga boshchilik qilish uchun N. Krijanovskiy ning o‘zi keldi. U Buxoro amirining vakili bilan sulh shartnomasi bo‘yicha uchrashib, 10 kun mobaynida 100 ming rubl tovon to‘lashni talab qildi. Belgilangan muddat o‘tgach, N. Krijanovskiy Buxoro amiri talablarni bajarmaganligini bahona qilib, o‘z qo‘shinlariga amirlikka qarshi hujum boshlashga buyruq berdi.1866-yilning kuzida 6 ming piyoda askar, 500 kazak, 28 to‘p, 600 arava va 800 ta kerakli tuyadan iborat harbiy qo‘shin O‘ratepaga qarab harakat boshladi. Bu harakatga Qo‘qonga qarshi tayyorlab qo‘yilgan kuchlar ham jalb qilindi. F.Romanovskiyning harbiy qo‘shinlari O‘ratepaga yetib borgach, shahar uch kun to‘plardan o‘qqa tutildi. Rossiya imperiyasining harbiy qo‘shinlari O‘ratepani egallagandan so‘ng, 12-oktabrda navbatdagi harakat Jizzaxga qarshi boshlandi. To‘xtovsiz otishmalar natijasida shahar devorlari vayron qilinib, ikki kecha-kunduz davom etgan jangdan so‘ng 1866-yil 18-oktabrda Jizzax shahri ham podsho hukumati qo‘liga o‘tdi. Uni bosib olish uchun bo‘lgan jangda har ikkala tomondan 6 mingdan ko‘proq kishi halok bo‘ldi. 1864–1866-yillar davomida bosib olin gan hududlarni o‘z ichiga oluvchi Sir- daryo viloyati tashkil qilindi. 1868-yil aprelda Samarqandni bosib olishga kirishdi. Biroq K. P. Kaufmanning amir Muzaffar qo‘shinini Samarqandga to‘plagan, deb qilgan taxmini o‘z tasdig‘ini topmadi.Bu vaqtda Buxoro qo‘shinlari Cho‘ponota tepaligida o‘rnashib olgan edi. 1868-yil 1-mayda fon Kaufman tepalikka hujum boshladi. Buxoro amiri qo‘shini yana mag‘lubiyatga uchradi va podsho qo‘shinlari Samarqandga jangsiz kirib bordi. K. P. Kaufman Samarqand bekligini Rossiyaga berish, «harbiy xarajatlarni» 9 to‘lash va 1865-yildan buyon 9 Xamid Ziyoyev . O`zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasidaa (XIX asr ikkinchi yarmi –XX asr boshlari ) Sharq nashriyoti.T. 2006 . 28-32 b 15 Turkiston o‘lkasida qo‘lga kiritilgan barcha narsalarni Rossiya mulki deb e’tirofetish sharti bilan sulh tuzishni taklif qilib, Amir Muzaffarga maktub yo‘lladi, ammo amirdan javob bo‘lmadi.Rossiya imperiyasining harbiy yurishlariga qarshi Kitob hokimi Jo‘rabek va Shahrisabz hokimi Bobobek boshchiligida Samarqandda kurash olib borildi. Bu ikki xalq harakati rahbarlari o‘z qo‘shinlari bilan 1868-yil 2-iyunda samarqandlik qo‘zg‘olonchilar bilan birga Rossiya imperiyasi qo‘shinlari garnizoni joylashgan qal’aga hujum qilishdi. Qamalda qolgan qo‘shin yordam so‘rab general-gubernator fon Kaufmanga chopar yuboradi. 6-iyunda yordamchi kuchlar yuborildi. Qal’ani egallash uchun 4- iyundan 7-iyungacha shiddatli janglar davom etdi. Unda ikki tomon ham ko‘plab talafot ko‘rdi. 8-iyunda qamalda qolganlarga harbiy kuchlar yetib keldi, shundan so‘ng xalq himoyachilari Samarqanddan chiqib tog‘ tomonga chekinishga majbur bo‘ladi. Fon Kaufman 1868-yil 23-iyunda Samarqandda amir Muzaffar bilan Bu xoro amirligini Rossiya impe riyasining protektoratiga aylantirgan shartnomani imzoladi. Unda amir urush boshlanishida aybdor ekanligi,abadiy do‘stlik belgisi sifatida Rossiya qo‘shinlarining harbiy xarajatlari uchun 500 ming rubl to‘lanishi e’tirof etildi. Shartnomaga ko‘ra bosib olingan Toshkentdan Samarqandgacha bo‘lgan barcha hudud Xo‘jand, O‘ratepa, Panjikent, Jizzax,Samarqand, Kat taqo‘rg‘on shaharlari Rossiya imperiyasi ixtiyoriga o‘tdi. Buxoro bilan Rossiya imperiyasi 1873-yilda amirlikka o‘z vakilini tayinlash huquqini beruvchi yangi shartnomani imzoladi. Bu vakilning roziligisiz amirlik biror-bir ichki hamda tashqi siyosiy masalani hal qila olmaydigan bo‘ldi.Shartnomaning 14-moddasida: «Rossiya hukumatidan ijozat bo‘lmagan, kim bo‘-lishidan qat’i nazar, har xil kimsa larni Buxoro hukumati qabul qilmaydi», – deb ko‘rsatilgan. Xiva xonligiga qarshi olib boriladigan harbiy yurishga besh yil tayyorgar lik ko‘rdi. Yurish uchun bunday uzoq tayyorgarlik ko‘rishning asosiy sababi A. Bekovich-Cherkasskiy boshchiligi dagi qo‘shinning mag‘ lubiyatga uchraganligi (1717) bo‘lsa, boshqa yana bir sabab 1839-yilda V. Pe rovskiy boshchiligidagi qo‘shinlarning Xiva xonligigacha yetib borolmay orqaga qaytib ketganligi 16 bo‘ldi. Xonlikni bosib olish Rossiya imperiyasi uchun Amudaryoni qo‘lga kiritish edi. Amudaryoni egallash birinchi navbatda suv manbasi, suv orqali savdo aloqalari, daryoning quyi oqimidagi tekisliklarda gi serhosil yerlardan foydalanish imkoniyatlariga ega bo‘lish hisoblangan.Rossiya imperiyasi tomonidan O‘rta Osiyo istilo qilinishining uchinchi bosqichi (1873–1879-yillar) davomida Xiva xonligining istilo etilishi ham amalga oshirildi. Hujum g‘arbda Mang‘ishloq, shimolda Orenburg, sharqda Turkiston va janubda Krasnovodsk kabi to‘rt harbiy okrugdan olib borildi. Bunda 12 mingdan ortiq askar, 4600 ot va 20 ming tuyadan iborat harbiy qo‘shin ishtirok etgan. Bu qo‘shinga K. P. Kaufman boshchilik qildi. Mazkur ko‘p sonli harbiy qo‘shin 1873-yil fevralda o‘zlari o‘rnashgan joylari – Toshkent, Orenburg, Mang‘ishloq va Krasno vodskdan deyarli bir vaqtda yo‘lga chiqdi. Xiva xonligiga olib boruvchi yo‘llarning yomonligi, dastlab 25 daraja sovuqda, keyin 40 darajadan yuqori haroratda yo‘l yurish juda qiyin kechdi. Bundan tashqari cho‘llarda 60 darajagacha jazirama bo‘lishi, suvsiz dashtlardagi yo‘llar tufayli harbiy qo‘shin manzilga yetmasdanoq saflari siyraklashib bordi. Uning katta qismi yo‘lda kasalga chalindi, bir qismi halok bo‘ldi va bir qismi orqaga qaytib ketdi. Xivaga 7,5 ming kishigina yetib bordi. Krasnovodsk va Mang‘ishloqdan Xiva tomon yurgan qo‘-shinlar jazirama issiq va suv yetishmasligidan aziyat chekkanligi, holdan toyganligi sababli yo‘lning yarmidan ortga qaytishga majbur bo‘ldi. Faqatgina Toshkent, Orenburg yo‘nalishidan yo‘lga chiqqan qo‘shinlar 1873-yil may oyida Xiva xonligi chegaralariga yetib keldi1873-yil may oyining o‘rtalariga kelib mustamlakachi hukumatning asosiy qo‘shinlari Xivaga yetib keldi. Xivaga yetib kelgan K. P. Kaufman boshchiligidagi qo‘shin yana shaharga hujum qildi. Ammo bu safar ham podsho hukumati qo‘shinlari shaharni egallay olmadi. 29-may kuni shaharning Hazorasp darvozasining dushmanlarga ochib berilishi xonlik poytaxtining egallanishiga olib keldi. Shundan so‘ng K. P. Kaufman muzokara olib borish yo‘lini tanladi. K. P. Kaufman Xivani bosib olgandan so‘ng xon xazinasini kontributsiya(tovon) evaziga musodara qilib, xazina bilan birga qadimiy qo‘lyozmalar, xonning taxti va toji, tanga zarb qiladigan 17 tamg‘a va zarb tasviri, qo‘ng‘irot sulolasi xonlarining hokimiyati ramzlari va boshqa qo‘lga kiritilgan moddiy boyliklarni Sankt Peterburgga jo‘natdi. K. P. Kaufman Xivani egallagandan so‘ng Xiva xonligi bilan muzokaralar o‘tkazish uchun Gandimiyon qishlog‘idagi qarorgohiga bordi. U taklif etgan sulh shartnomasini Xiva xoni Muhammad Rahimxon II 1873-yil 12-avgustda imzolashga majbur bo‘ldi. Ushbu shartnoma Xiva xoni Rossiya imperiyasi tobeligiga o‘tganligini ko‘rsatardi. Shartnomaning birinchi moddasida: «Sayid Rahim Bahodirxon o‘zini Butun Rossiya imperatorining sodiq xodimi deb tan oladi. U qo‘shni hukmdorlar va xonlar bilan har qanaqa bevosita do‘stona munosabatlardan va ular bilan biron-bir savdo yoki boshqa shartnomalar tuzishdan voz kechadi hamda Rossiyaning O‘rta Osiyodagi oliy hokimiyati ruxsatisiz ularga qarshi hech qanday jangovar harakatlarni amalga oshirmaydi»,. Gandimiyon shartnomasida: «Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi ruslar uchun zarur va qulay bo‘lgan yerga ular o‘zlarining pristanlariniqurish huquqiga ega. Xonlik ushbu pristanlarning saqlanishi va xavfsizligi uchun javobgar. Ular uchun joyning tanlanishi, O‘rta Osiyodagi rus oliy hokimiya tining tasdiqlashiga bog‘liq», – deb ko‘rsatib qo‘yildi. Shartnomaga binoan Xiva xonligi 2 million 200 ming rubl miqdoridagi to vonni 20 yil davomida to‘lashi belgilandi. Xonlik xazinasida yetarli darajada pul bo‘lmaganligi uchun bu tovon aholidan yig‘ib olinadigan bo‘ldi. Rossiya imperiyasi XIX asrning 50–60-yillarida harbiy istilochilik yo‘li bilan Qo‘qon xonligi hududining bir qismini bosib oldi. K. P. Kaufman xonlikda o‘z ta’sirini kuchaytirish maqsadida 1868-yilda xon bilan shartnoma tuzdi. Unga ko‘ra xonlikda Rossiya savdogarlariga katta imkoniyatlar berildi. Bu davrda xonlik yerlari ancha qisqarib, xazinaga tushadigan daromadlar kamaydi. Urush natijasida ko‘rilgan zararlar xalq ommasi zimmasiga tushdi, soliq va majburiyatlar ko‘paydi. Buning oqibatida xonlikda ichki nizolar, xalq noroziligi kuchaydi. XIX asrning 70-yillarida Qo‘qon xonligida ko‘plab qo‘zg‘olonlar bo‘lib o‘tdi. Ulardan biri 1875-yil bahorida avj olib, unga Mulla Is’hoq Mullo Hasan o‘g‘li «Po‘latxon» nomi bilan rahbarlik qildi. Qo‘qon hukmdori 18 Xudoyorxon qo‘zg‘olonni bostirish uchun Abdurahmon Oftobachi, Iso Avliyolar boshchiligida qo‘shin yubordi. Lekin ular 17-iyulda qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketdi. Xudoyorxonning o‘g‘li Nasriddinbek ham qo‘zg‘olonchilarga qo‘shilgandan so‘ng, 20-iyulda Xudoyorxon K. P. Kaufmandan yordam so‘rashga majbur bo‘ldi. Uning ukasi va ikkinchi o‘g‘li ham qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketgach, xon generalgubernatordan panoh izlab Toshkentga ketdi. K. P. Kaufman uni Orenburgga jo‘natdi. Xudoyorxon Orenburgdan Hindiston orqali Makkaga boradi va u yerdan qaytib kelayotganda kasalga chalinib, 1882-yilda Afg‘onistonda va etetdi.Xudoyorxondan so‘ng taxtga Nasriddinbek o‘tirdi. Taxtni egallashga harakat qilgan Po‘latxon Nasriddinbek va Abdurahmon Oftobachiga qarshi bo‘lib qoldi. Qo‘qon xonligida siyosiy vaziyat keskinlashib, qo‘zg‘olon butun vodiyni qamrab oldi. Mustamlakachi hukumat qo‘z- g‘olonchilarga qarshi katta harbiy kuchlarini yuborgan. Janglar keskin davom etayotgan vaqtda Nasriddinbek mag‘lubiyatdan qo‘rqib, 1875-yil 22-sentabrda taslim bo‘ldi va fon Kaufman bilan shartnoma imzoladi. Unda o‘zini imperatorning sodiq quli» deb tan olishi, tashqi siyosatda hech qanday bi timlar tuzadiolmasligi, ikki million rubl tovon to‘lashi, Sirdaryo ning o‘ng sohilidagi yerlar – Namangan va Chust Rossiya ixtiyoriga o‘tganligi belgilangan edi. Bu yerlarda tashkil qilingan Namangan bo‘limiga general M. Skobelev boshliq etib tayinlanadi. General M. Skobelev boshchiligidagi qo`shin Andijonga hujum 1875-yil oktabr oyi boshida boshlandi. Shahar 1876-yil yanvarda uyushtirilgan ikkinchi hujum natijasida qiyinchilik bilan egallandi. Rossiya imperiyasining general M. Skobelev boshchiligidagi qo‘shinlari 1875-yil 18-oktabrda Namanganga joylashib, K. P. Kaufman qo‘mondonligi ostidagi harbiy kuchlarga qo‘shildi. Mustamlakachi qo‘shinlarga qarshilik harakatlari Namanganda bir oy davom etdi. Ikki tomon o‘rtasida janglar 1876-yil yanvar oyi oxirigacha davom etdi. 1876- yil 19-fevralda podsho hukumatining Qo‘qon xonligining tugatilganligi to‘g‘risidagi farmoni e’lon qilindi. Shu tariqa Qo‘qon xonligi hududi o‘rnida Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Farg‘ona viloyati tashkil 19 qilindi. Viloyatga Qo‘qon xonligini bosib olishdagi harbiy yurishlarga rahbarlik qilgan general M. Skobelev harbiy gubernator etib tayinlandi. O‘rta Osiyoni bosib olishning to‘rtinchi bosqichi Amudaryo va Kapettog‘ oralig‘idagi Qoraqum sarhadlaridagi turkmanlarga qarshi qaratildi. 1879-yil iyulda Angliya Afg‘oniston hududining bir qismini bosib olgandan so‘ng inglizlar uchun O‘rta Osiyoga yo‘l ochildi. Shuning uchun 1879-yil iyulda Krasnovodskdan I. Lazerev bosh chiligidagi harbiy qo‘shin turkmanlar yashaydigan hududlarga jo‘natildi. Bu yo‘nalishdagi dastlabki harakatlarda podsho hukumati qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi. Qo‘qon xonligiga qar shi harbiy yurishlarda tajribasi katta bo‘lgan general M. Skobelev boshchiligidagi qo‘shin 1880-yil may oyida ikkinchi yurishni boshladi. 1881-yilda uch oy davom etgan janglardan so‘ng qamalga olingan turkmanlar qal’asi – Go‘ktepa qo‘lga olindi. Buning natijasida istilo qilingan yerlarda Kaspiyorti viloyati tashkil qilin di. Turkmanlarning batamom bo‘ysundirilishi esa 1885-yildagina amalga oshirildi.Turkmanlarning asosiy qal’asi Go‘ktepa bo‘ysundirilgach, 1881-yilda Rossiya va Eron o‘rtasidagi chegaralar belgilandi. Shu yili Sharqiy Turkistonning Ili o‘lkasidagi qo‘zg‘olon podsho hukumati qo‘shinlari tomonidan bos tirilishi bilan Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi chegaralar ham belgilandi.Shu harakatlar bilan Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo hududidagi istilochilik yurishlarining to‘rtinchi bosqichi (1880–1885) tugadi.Shunday qilib, istilo qilingan hududlarda besh viloyat, ya’ni Sirdaryo, Yettisuv, Farg‘ona, Samarqand va Kaspiyorti viloyatlari tashkil qilinib, ular Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi. 10 O‘rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishiga, Qo‘qon va Xiva xonliklari hamda Buxoro amirligining mag‘lubiyatga uchrashiga quyi dagilar sabab bo‘ldi: Birinchidan, Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari Rossiya imperiyasiga nisbatan harbiy va iqtisodiy rivojlanish sohasida ancha orqada edi. Ayniqsa, ularning harbiy sohadagi ahvoli o‘sha davrda jahon miqyosidagi taraqqiyot darajasidan past bo‘lgan. Xonliklarning tashqi siyosatda odilona siyosat olib bormaganliklari oqibatida ular ning o‘zlari tashqi 10 Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlari): T.: «Sharq», 2019. 27-28 b 20 dunyodan ajralib qolgan edi. Ikkinchidan, uchta davlat o‘rtasida o‘zaro do‘stona munosabatlar, hamkorlik va birdamlik yo‘q edi. Ulardagi siyosiy tizim, davlat boshqaruvi zamonaviy boshqaruvdan uzoq bo‘lib, o‘rta asrlarga xos yakkahokimiyatchilikka, zo‘ravonlikka asos langan edi. Buning oqibatida ichki ziddiyatlar ko‘payib, nizolar kuchaydi. O‘zaro urushlar, taxt uchun kurashlar avj oldi. Uchinchidan, urush harakatlari vaqtida xonlar biri ikkinchisiga yordam ko‘rsatmadi va o‘z tinchligini o‘ylab befarq qarab turdi. Bu esa har bir xonlikning alohida tor-mor etilishini yengillashtirdi. Shularning barchasi Rossiya imperiyasi hukumatiga qo‘l keldi va vaziyatdan foydalanib mamlakatni mustamlakaga aylantirdi. 1867-yilda bosib olingan hududlarni o‘z ichiga oluvchi Turkiston general- gubernatorligi tashkil qilindi va Turkiston harbiy okrugi tuzildi. 1847-yildan boshlab harbiy istilochilik yurishlarida ishtirok etgan barcha harbiy qismlar uning tarkibiga kiritildi. Bu davrda Turkiston harbiy okrugidagi harbiylar soni 40 ming kishidan iborat bo‘lgan. Toshkent shahri general-gubernatorlikning markazi qilib belgilandi. U qulay geografik makonda joylashgan bo‘lib, harbiy, siyosiy, strategik maqsadlarni amalga oshirish uchun barcha imkoniyatlarga ega edi.Turkiston general-gubernatori o‘lkada joylashgan harbiy qo‘shinlar qo‘mondoni, Yettisuv kazaklari qismi qo‘mondoni va shu bilan birga bosh sudya ham hisoblangan. Turkiston general-gubernatorligiga 1867-yil Rossiy a imperatori farmoniga ko‘ra general adyutant Konstantin Petrovich fon Kaufman (1867–1881) tayinlandi. U bir paytning o‘zida Turkiston harbiy okrugining qo‘mondoni ham edi 21 II.BOB ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN O‘LKANI O‘RGANISH MASALASI 2.1 Rossiya imperiyasi tomonidan o`lkada o`tkazilgan harbiy ekspedetsiyalar Rоssiya hukumаti 1839 yilda Pеrоvskiy bоshchiligidаgi ekspеditsiyani yubоrish lоyihаsi bo’yichа kоmitеt chаqirаdi, undа ekspеditsiyani tаshkil etishning аsоsiy sаbаbi sifаtidа quyidаgilаr ko’rsаtilаdi: “Хivаliklаrning, аyniqsа ingliz hukumаti bizning sаnоаtimiz sаvdоmiz zаrаrini ko’zlаb, o’z hukmrоnligini o’rnаtish uchun intilishi nаtijаsidа uzоq vаqtlаr jаzоlаnmаsliklаri оrqаsidа O’rtа Оsiyodа Rоssiyaning bo’shаshgаn tа’sirini tiklаsh kеrаk”. Bundаn ko’rinаdiki, Chоr Rоssiyasining yanа bir hаrbiy ekspеditsiyadаn mаqsаdi хоnlikni zаbt etish edi. M. Ivаninning yozishichа, bu yurishdаn mаqsаd «Оsiyoning uzоq o’lkаlаridа hаyajоn sоlish hаmdа rus nоmigа hurmаt tug’dirish, O’rtа Оsiyogа yo’l оchish, Rоssiyaning sаvdо muоmаlаlаrining fоydаli bo’lishnni tа’min qilish vа uni kеngаytirish, Оrоl hаvzаsi bilаn tаnishish, qоzоqlаrni itоаt qilmаslikkа chаqiruvchi hаmdа rus fuqаrоlаrini аsirlikkа оluvchi, o’z bоzоrigа rus sаvdоgаrlаrini kiritmоqchi, hаttоki Rоssiyadаn yubоrilgаn elchilаrini qаbul qilmоqchi O’rtа Оsiyoning jаzоiri itоаtsiz Хivаning аdаbini bеrib qo’yish, rus аsirlаrini оzоd etishgа Хivаni mаjbur etish vа Yevrоpа оlimlаrining ko’p vаqtlаrdаn bеri bоshlаrini qоtirgаn Аmudаryoni Kаspiy dеngizigа yo’nаltirish mumkin bo’lаr bo’lmаsligi hаqidаgi jug’rоfiy muаmmоni hаl qilishdаn ibоrаt bo’lgаn». Umuman olganda, yurishdаn mаqsаd qo’shni хоnliklаrdа Rоssiya tа’sirini o’tkаzishdаn ibоrаt bo’lib, Оst-Ind kоmpаniyasining O’rtа Оsiyodа o’rnаshib qоlishigа qаrshi qilingаn hаrbiy tаdbir bo’lgаn. Bu ekpеditsiya muvаffаqqiyatsiz tugаdi, Oqbulоq istеhkоmidа V.Pеrоvskiy Хivа ekspеditsiyasini to’хtаtishgа buyruq bеrdi 11 . Ushbu ekspеditsiyaning nаtijаlаri Rоssiyaning fоydаsigа bo’lmаgаni sаbаb, Хivа хоnligi bilаn аlоqаlаrni dаvоm ettirish mаqsаdidа kаpitаn P.А.Nikifоrоv bоshchiligidаgielchilik missiyasi jo`nаtilаdi. Nikifоrоvning Pеrоvskiy ekspеditsiyasidа qаtnаshgаnligi Rоssiya hukumаti uchun аyni 11 Зиёев Ҳ. Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш. –Т.: Шарқ, 1998. – Б. 313-332. 22 muddао edi. Uning zimmаsigа Хivа хоnini rusqo’shinlаri tоmоnidаn Sirdаryoning quyi qis mini ishg’оl qilish mаsаlаsidа bеtаraf turishgа, Sirdаryoning shimоlidаgi yеrlаrni vа Kаspiydеngizining shаrqiy qirg’оg’ini e’tirоf etishgа hаmdа Rоssiyaqаrаmоg’idаgi qоzоqlаrgа hujum qilmаslik, ulаrning ichki ishlаrigа аrаlаshm аslikkа ko’ndirishdаn ibоrаt edi . Nikifirоv bilаn birgа ikki nаfаr tоpоgrаf – Pеtrоv vа Chеlpаnоvlаr hаm ushbu missiyadа qаtnаshgаn. 12 V.Pеrоvskiy tаvsiyasi bilаn, Хivаgа pоdpоlkоvnik G.Dаnilеvskiy bоshchiligidаgi elchilik missiyasi tаshrifi аmаlgа оshirilаdi. Bu missiya 1842- yilning 19 оktyabridаn 31 dеkаbrigа qаdаr Хivаdа bo’lgаn bo’lib, 27- dеkаbrdа imzоlаngаn shаrtnоmаdа quyidаgilаr аks etgаndi: Rus sаvdо kаrvоnlаrining qаrshiliklаrsiz хоnlikkа kirishi, ulаrni qаrоqchilаrdаn himоyaqilish, Kаspiybo’yidаgi bаliq оvlаsh bilаn shug’ullаnuvchi ishchilаrni аsirgа оlmаslik; Rus sаvdоgаrlаriga Хivа, Ko’hnа Urgаnch, Хоnqа, Хаzorаsp kаbi hududlаrdа оchiq sаvdо ishlаrini оlib bоrishhuquqini bеrish; Хоnlik sаvdоgаrlаrigа Оrеnburg kаrvоnsаrоylаridа аlоhidа jоy аjrаtilishini tа’minlаsh; Umumiy chеgаrаlаr – Sirdаryo vа Ustyurtdаn o’tuvchigа аniqlik kiritish kаbi mаsаlаlаr o’z yеchimini tоpdi, birоq Dаnilеvskiy vа Rоssiya hukumаti uchun аsоsiy hisоblаngаn, Rоssiyaning siyosiy аgеntini хоnlikdа fаоliyatini tа’minlаsh mаsаlаsi хоnlik tоmоnidаn inkоr etildi. Dаnilеvskiyning, hаttо, siyosiy emаs, bаlki sаvdо-sоtiq mаsаlаlаri bo’yichа Rоssiya hukum аtining аgеnti хоnlikdа fаоliyat оlib bоrishi bo’yichа hаm tаklifi qаt’iyrаd etildi. Аytib o’tilgаn vаzifаlаrdаn tаshqаri, gеnеrаl-аdyutаnt Pеrоvskiy G. I. Dаnilеvskiygа Хivа хоnligidаgi yo’llаrning Хivа vа bоshqа shаhаrlаrning hаrbiy tоpоgrаfik syomkаlаrini оlish to’g’risidа mахfiy tоpshiriq bеrgаn Sаyid Muhаmmаd hukmrоnligi dаvridа nаvbаtdаgi elchilik missiyasi1858 yildа аmаlgа оshirilgаn, ungа pоlkоvnik N.Ignаtyеv bоshchilik qilаdi. Bu missiya tаrkibigа bir qаtоr kаrtоgrаflаr, fоtоgrаflаr hаmdа оriеntаlistlаr jаlb qilingаndi. N.Ignаtyеv o’z esdаliklаridа аynаn ushbu missiyagа аlоhidа to’хtаlgаn. N. 12 Ўзбекистоннинг янги тарихи. Т., 1-китоб. Шарқ. 2000. Б.56 23 Zаlеsоv Хivа хоnligi bilаn Rоssiya o’rtаsidаgi diplоmаtik аlоqа to’g’risidа, ya’ni N. Ignаtyеv missiyasi hаqidа 1871 yili «RusskiyVеstnik» jurnаlidа nаshr etilgаn mаqоlаsidа N. Ignаtyеvning Хivа хоnligigа kеlishi, missiya sоstаvi, N. Ignаtyеvgа tоpshirilgаn vаzifа, Хivа хоni bilan оlib bоrilgаn muzоkаrаlаr hаqidа ko’pginа mа’lumоtlаr bеrаdi . P. Nаzаrоv bu ekspеditsiya hаqidа bа’zi mа’lumоtlаrni kеltirаdi, jumlаdаn, O’rtа Оsiyogа yuborilgаn elchilik missiyalаri оrаsidа eng kаttа tаrkibdаn ibоrаtligi, bu hаy’аtdа missiyabоshlig’idаn tаshqаri turlisоhаgа mаnsub bo’lgаn 16 mutахаssis bo’lgаnligini аytаdi ekspеditsiya аsоsаn hаrbiynuqtаi nаzаrdаn хоnlikkа jo’ nаtilgan edi N .Ignаtyеv ekspеditsiyasihаqidа ushbu missiya qаtnаshchisi Е. Klivеyn hаm bir qаtоr mа’lumоtlаrni kеltirаdi . Ekspеditsiya zimmаsigа bir qаtоr vаzifаlаr tоpshirilgаndi, N.Ignаtyеv 1858 yilning 2 аvgustidа хоn qаbulidа Rоssiyahukumаtining “tаlаblаri” аks etgаn хаtni tоpshirаdi. 13 Chоr hukumаtigа qаrshi dushmаnlik kаyfiyatidа bo’lmаslik, хоnlik chеgаrаlаridа yashоvchi turkm аn, qirg’iz vа qоrаqаlpоq urug’lаridа Rоssiyahukumаtigа qаrshi dushmаnlik kаyfiyatigа yo’l qo’ymаslik Rоssiya fuqаrоlаrigа nisbаtаn tаlоnchilik, o’g’irlik yoki ulаrni аsirlikdа sаqlаsh kаbi hоlаtlаrgа yo’l qo’ymаslik, Хivа qo’l оsidаgi yеrlаrdа yashоvchi hаr qаndаy Rоssiya fuqаrоsi mоlmulkining хаvfsizligi vа sаqlаnishigа jаvоb bеrishi, Rоssiya kеmаlаrining Аmudаryo bo’ylаb erkin suzishigа ruхsаt bеrish; Rоssiya sаvdоgаrlаri tоmоnidаn хоnlik hududigа kirib kеlаdigаn tоvаrlаrgа ushbu tоvаrning hаqiqiy qiymаtidаn 2,5% dаn yuqоri bo’lmаgаn dоimiy bоj o’rnаtilishi, sаvdо-sоtiqning bоrishi vа rus fuqаrоlаrining mаnfааtlаri uchun Хivаdа rus sаvdо аgеntligining dоimiy fаоliyat оlib bоrishigа ruхsаt bеrish. 1869 yili hоzirgi Krаsnоvоdsk shаhrining o’rnidа pоlkоvnik Stоlеtоv rаhbаrligidа qаl’а bunyod etildi . Stоlеtоv bоshchiligidаgi оtryad Хivа хоnligigа оlib bоrаdigаn yo’llаrni хаvf хаtаrdаn tоzаlаsh ishlаrini оlib bоrdi. Jumlаdаn, bu ekspеditsiya tоmоnidаn nаfаqаt Krаsnоvоdsk, bаlki Miхаylоvsk, Mullа-qаrа hаmdа Tаsharvаt qаl’а kаbi fоrtlаr hаm bаrpо etilаdi . 13 Игнатьев Н. Миссия в Хиву и Бухару в 1858 году. С.-Петербург. Государственная типография. 1897 г. С.135-136. 24 Sаyid Muhаmmаd Rаhimхоn dаvridа Kаspiy dеngizi bo’ylаridа qоzоqlаr tоmоnidаn ruslаrni аsirgа оlib, хоnlikdа sоtishishlаri birmunchа jоnlаnаdi .1870 yili Mаng’ishlоq mаnzilgоhidаgi bir guruh rus аskаrlаri vа qоzоqlаr o’rtаsidа bo’lib o’tgаn to’qnаshuvdаn so’ng аsir оlingаn bir nеchа rus аskаri Хivаdа sоtib yubоrilаdi. Shu munоsаbаt bilаn Orеnburg gеnеrаl-gubеrnаtоri chiqlik qаbilаsigа mаnsub Zоyir Turlubеkоvni аsirlаrning bo’shаtilishini so’rаb Хivаgа yubоrgаn Хоn elchini mulоzаmаt bilаn kutib оlаdi, asirlаrni оzоd etishini mа’lum qiladi. 14 1870-1871 yillаrdа Mаkrоzоv vа Stоlеtоv bоshchiliklаridаgi hаrbiy ekspеditsiyalаrning Sаriqаmishgаchа bo’lgаn mаsоfаdа оlib bоrgаn hаrbiy rаzvеdkаlаri mаtеriаllаri vа 1872 yili Lоmаkin оtryadi tоmоnidаn Mаng’ishlоq yarim оrоlidа kаttа ko’lаmdа o’tkаzilgаn hаrbiy rаzvеdkа ishlаri ulаrning Хivа yurishidа sаhrо оpеrаtsiyalаrini аmаlgа оshirishlаrigа qo’l kеlgаn.1841 yilda Rossiya podsholigi tomonidan injener, podpolkovnik Butenev boshchiligida Buxoroga elchilar yuborildi. Butenev boshchiligidagi elchilar 1841 yil 20 mayda Orenburgdan Sirdaryogacha podpolkovnik Blaramberg qo‘mondonligidagi urallik 400 kazak va 100 ta piyoda askar himoyasida yo‘lga chiqdi va o‘sha yili 5 avgustda Buxoroga etib keldi. Elchilar tarkibida ikki muhandis va ikki ustadan tashqari, sharqshunos N. Xanikov, tabiatshunos Leman, topograf Yakovlevlar bor edi. Elchilar orqali Rus hukumati amirga podsho nomidan yorliq, odatdagidek sovg‘alar, uning vazirlariga Rossiya tashqi ishlar ministrligidan xatlar yuborildi. Butenevga bir qancha masalalarda yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatilgan edi.Elchilar Buxoroda yaxshi kutib olindi. Butenyov podsho yorlig‘i va sovg‘alarini Nasrulloxonga, tashqi ishlar ministri graf Nesselrad nomidan hamda Osiyo departamenti direktori tomonidan yozilgan xat va sovg‘alarni amirga topshirdi.Chor hukumati tomonidan elchilarga bir qator vazifalar yuklatilgandi. Chunonchi amirning iltimosiga ko‘ra, yerosti boyliklarini aniqlashga yordam berish, savdo aloqalari va diplomatik munosabatlarni yanada yaxshilash, Buxoro xonligi haqida, uning chegaralari, aholisi, qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik 14 Мухамеджанов А.Р., Нигматов Т. Бухоро ва Хеванинг Россия билан муносабатларига доир баъзи манбалар. Ўзбекистон ССР ФА нашриёти. Т. 1957. Б.169. 25 sanoati, ular yetishtirayotgan mahsulotlar siyosiy tuzilishi, qurolli kuchlari, boyliklari va daromadi haqida to‘liq ma’lumot to‘plash, mahalliy va Evropa sanoat mollaridan na’munalar, jumladan Qobul orqali Buxoroga keltiriladigan ingliz tovarlarining nusxalarini yig‘ish va narxlarini bilish, mahalliy bozorlarda qanday mollar ko‘plab talab qilinayotganligini, xususan uy-ro‘zg‘or va qishloq xo‘jaligi uchun kerak bo‘lgan asboblarni aniqlash, Buxoroda rus savdo konsulligini tashkil etish edi. 1833-yili Vasiliy Perovskiy Orenburg general-gubernatori etib tayinlangach, Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga faol harbiy harakatlari boshlanadi. Pyotr Perovskiy Buxoroning siyosiy ahvolini, uning ichki va tashqi savdosini bilishga qiziqib, Orenburg savdosini o‘rganib chiqadi. Shu maqsadda u Buxoroga maxfiy ko‘rsatma bilan Pyotr Demezonni elchi qilib jo‘natadi. Elchi Buxoroning Rossiyaga munosabati masalasini va O‘rta Osiyoning boshqa davlatlar bilan savdo aloqalarini o‘rganishi kerak edi. Pyotr Demezon mulla kiyimida, Mulla Ja’far ismi bilan Buxoroga kelgan. Tarjimonlik va o‘qituvchilik faoliyati uning sharq tillari, urf-odatlari va sharqona odob borasidagi bilimlarini doimo takomillashtirib borishga imkon yaratganhamda Sharq mamlakatlarida sodir bo‘layotgan voqealardan doimo xabardor bo‘lib turishiga yordam bergan. Pyotr Demezon 1833–1834-yillarda Buxoroda bo‘lib, Buxoro tarixi bilan bog‘liq ko‘p ma’lumotlarni yig‘gan. Keyinchalik bu xabarlar tarixchi Naftula Xalfin tomonidan nashr qilingan 1826-yiii Rossiya hukumati polkovnik F.Berg boshchiIigidagi ekspeditsiyani Ustyurt tomonga jo'natib xonliklarga boradigan yo‘llarni yaxshilab о`rganish vazifasini yuklatdi. Qo qon xonligi bilan shug ullangan o zbekistonlik tarixchilar Olimxon (1800-ʻ ʻ ʻ 1810) va Umarxon (1810-1822) davrlarida Qo qon-Rossiya diplomati ʻ munosabatlar rivojlanganligiga e’tibor berganlar. F.G afforov qisqa bo lsa ham ʻ ʻ o zining “Qo qon xonligining Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalari tarixi” ga ʻ ʻ bag ishlangan tadqiqotlarida Qulmamat Mamadiyorovning birinchi elchi ekanligi ʻ haqida ma’lumot bergan. U Qo qon xoni Olimxon Toshkent shahrini 1809-yilda ʻ 26 bosib olganidan keyin Rossiya bilan aloqa o rnatishga intilganligi yozadiʻ 1 . Lekin F.G afforov Qo qon xonligining Olimxon davrini yoritishda ʻ ʻ chalkashliklarga yo l qo yadi. 1810-yili Rossiya hukumati rus savdogarlari va ʻ ʻ sanoatchilarni o ylab, O rta juz qozoq sultonlarida birini Qo qonga yuborib, xonni ʻ ʻ ʻ ruslar bilan do stlik munosabatlarini o rnatishga davat etgan. ʻ ʻ Rossiyaning tashqi siyosati arxivida saqlan а yotgan 1805-yilgi hujjatlarida yozilishicha: Turkistonga Rossiyadan kelgan Nerpinning ish yurituvchisi Mojatinov rahbarligidagi savdo karvoni haqidagi ma’lumotni olgan Olimxon ruslar bilan savdo va do stlik ʻ munosabatlarini o rnatmoqchi bo lganligi aytilgan. Olimxon Sulton Bukayga xat ʻ ʻ yozib, rus savdogarlariga hamroh bo lib, savdogarlarni Qo qonga olib kelishini ʻ ʻ so raydi. Sulton Bukay Olimxonga general Lavrov va rus savdogarlari bilan ʻ gaplashib ko rishga vada beradi. Sulton Bukay o z javobida karvon yo li tog u ʻ ʻ ʻ ʻ toshlar orasidan o tishi va Qozoq juzlari tomonidan xavf borligini aytadi. Ushbu ʻ yo lning Toshkent orqali o tishini ham aytib o tadi. Olimxonga Toshkent begi ʻ ʻ ʻ bilan yarashish kerakligini takidlaydi. Ana shundan keyin savdon karvonlari bexatar yo lga chiqishi mumkinligini aytadi. ʻ Rossiyaning tashqi siyosati arxivida saqlanyotgan noyob hujjatlariga qaraganda, Sulton Bukayning o g li G ozi Sulton ʻ ʻ ʻ Olimxonning iltimosini yozma ravishda I.A.Veydemeyrga yetkazadi. So‘ngra Rossiya savdo vaziri Graf Rumyansev bundan xabardor bo‘lgach, Sibir infanteriyining inspektori general-mayor Lavrovga ko rsatma berib, rus ʻ savdogarlarini bu ishga jalb qiliib , Qo qonga yuborishni maslahat beradi. Olimxon ʻ 1805-yilda Toshkent, Qozog iston janubiy hududlari va Turkistoni bosib olishidan ʻ maqsad - Qo qon-Rossiya munosabatlariga to sqinlik qilganligi uchun degan ʻ ʻ xulosaga kelamiz. Sababi ma lumki Rossiya savdogarlari xavf-xatarsiz yetib ʻ kelishi kerak edi. Ayni vaqtda rus savdogarlari Qo qon davlati haqidagi ʻ ma lumotlarni va u yerdagi savdo-sotiq holatini aniqlab kelish topshriladi ʻ 27 2.2 Rossiya tadqiqotchilari tomonidan o‘lkamizning etnografik , arxeologik geografik tomondan o‘rganilishi XVI-XVII asrlarda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklan tashkil topgandan so‘ng Rossiya davlati bilan muntazam ravishda savdo va diplomatik munosabatlar o'rnatila boshlandi. XVI asming ikkinchi yarmida O‘rta Osiyodan Rossiyaga sakkiz marta elchilar yuborilgan bo'lsa. XVII asrda Xiva xonligidan 12 marta, Buxorodan esa 13 marta elchilar jo'natilgan. Bunga javoban Rossiya davlati ham o‘z elchilarini o‘zbek xonliklanga yuboradi va ularga diplomatik vazifalardan tashqari, mazkur o`lkalar to‘g'risida har xil ma’lumotlar to ‘plash ham topshiriladi. O‘zbek xalqi etnografiyasiga oid ilmiy aliamiyatga ega ma’lumotlar to‘plash XIX asrdan boshlanadi. XIX asming birinchi yarmida N.N.Muravyov, A.F. Negri, N.V. Xanikov, G.I. Danilevskiy va boshqalar tomonidan ohb borilgan tadqiqotlar 0 ‘rta Osiyo xalqlari, shu jumladan o‘zbeklar etnografiyasini o`rganishda muhim ilmiy izlanishlar ohb borgan. 1820-yili Buxoroga kelgan A.F. Negri boshchiligidagi diplomatik missiya qatnashchilaridan E.A. Eversman, X. Pander, P.Yakovlev, Budrin, polkovmk G. Meyendorflaming kitob va xotiralari nihoyatda boy tarixiy etnografik ma’lumotlarga ega. G.Meyendorfning turli tillarda nashr qilingan «Orenburgdan Buxoroga sayohat» nomli kitobida Buxoro xonligining geografik o‘mi, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli. davlat tuzilishi, aholisi va mashg‘ulotlari, qishloq xo‘jaligi, sug‘orish tizimi, hunarmandcliilik, ichki va tashqi savdo, oila va xotin-qizlarning turmushi haqida qimmatbaho malumotlar keltirilgan. Muallif o‘zining shaxsiy mushohadasi, kishilardan eshitgan va so‘rab to‘plagan materiallari bilan cheklanib qolmay, har xil tarixiy manba va adabiyotlardan ham foydalangan. Bu davrda O‘rta Osiyo xalqlari to‘g risida to‘plangan bilimlarni umumlashtirgan dastlabki ilmiy asarlar ham paydo boiadi. Chet el mualliflaridan biri, fors tilini yaxshi bilgan ingliz sayohatchisi Aleksandr Byornis Ost-Hind kompaniyasining maxfiy topshirigi bilan 1831- 1832-yillarda Buxoroga kelib, muhim siyosiy, iqtisodiy, harbiy va etnografik materiallarni to‘playdi. Byoms yozib qoldiigan sayohatnomada ko‘chmanchi 28 o‘zbeklar haqida nihoyatda qiziqarli etnografik maiumotlar mavjud. O‘sha yillarda atoqli sharqshunos olim V.V. Grigoryev ham bir qancha asarlar yaratgan. U Rossiyada birinchi bo`lib sharq xalqlari tarixi kursini o'qita boshlaydi. Uning 20 dan ortiq ilmiy ishlari orasida O‘rta Osiyo xalqlariga, jumladan urug‘-qabila tartiblarini saqlab qolgan o‘zbeklarga tegishli asarlar ham mavjud. 1858-yilda polkovnik N.P. Ignatyev boshchiligida Xiva va Buxoroga vuborilgan yirik diplomatik missiya ham ancha samarali ishlar olib borgan edi. Missiya qatnashchilaridan N.G. Zalesov, M.N. Galkin, E.Y. Kileveyn, A.I. Butakov, P.I.Lerxlaming yozib qoldirgan sayohatnoma va maqolalarida qimmatbaho etnografik ma’lumotlar keltiriladi. O‘rta Osiyo yurishlari davrida V.Radlov, A.Fedchenko, A.Kun, M. Middendorf kabi tadqiqotchilar samarali mehnat qildilar. Atoqli tilshunos va folklorshunos Vasiliy Vasilyevich Radlov O‘rta Osiyo xalqlarining tili va etnografiyasi haqida ancha qimmatbaho materiallar to‘plagan edi. U 1868-yilda Zarafshon vodiysi bo'ylab sayohat qilib, o‘zining shaxsiy kuzatishlari va qisman mahalliy aholining hikoya qilib bergan. 15 ma’lumotlari asosida O‘rta Zarafshon vodiysiga doir qiziqarli ocherklar yozdi. Bu asarlarda o ‘zbek, tojik, qoraqalpoq, turkman va boshqa xalqlar to ‘g'nsida tarixiy va etnografik ma'lumotlar berilgan. Ocherklarda sun’iy sug‘orishni uyushtirish masalalariga alohida e’tibor beriladi. Muallif tomonidan shahar va qishloqlaming nomlari, aholining tiplari, kiyim va taomlari, xotin-qizlaming ahvoli, ichki hayot, iaqslar hamda o‘zbeklarning urug‘ toifalariga oid ma’lumotlar berilgan. Yirik tadqiqotchilardan Aleksey Pavlovich Fedchenko ham o‘zbek etnografiyasini o‘rganishga o ‘z hissasini qo‘shdi. 16 U Moskva universitetida o‘qib yurgan davridayoq ilmiy to ‘garaklarda faol ishtirok etib tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining kotibi bo`lib ishlaydi. Universitetni tugatgach, ikki yil (1864-1866) davomida o‘sha yerda tabiatshunoslikdan dars beradi. Zarafshon ekspeditsiyasi vaqtida keng tadqiqotlar o`tkazilib, har xil etnografik kolleksiyalar, hunarmandchilik 15 Ochildiyev F . B . Tarixiy o ‘ lkashunoslik . - Т.: Universitet , 2008 .122-123 b 16 Nabiev A . Tarixiy o ‘ lkashunoslik . Т ., 1996.27 b 29 mahsulotlari va asboblarini to ‘plagan va rasmlar albomini tuzgan. Shuningdek, uning «Qo‘qon xonligida» degan asarida Qo‘qon xonligi tarixi, geografiyasi, etnografiya va iqtisodiyotga oid malumotlar berilganligini ko‘rishimiz mumkin. 1872-yilda Moskvada 0 ‘rta Osiyo xalqlarining turmush tarziga bagishlangan koigazma ochiladi. Ko‘igazmada 0 ‘rta Osiyo xalqlarining kiyim-kechaklari, hunarmandchilik mahsulotlari va asboblari kabi eksponatlar qo‘yildi. V.V. Stasov ko`rgazmaning Turkiston bo`limiga yuksak baho berib, unda ko‘rsatilgan predmetlar: gilam, kumush bezaklar, juda ko'p metall va sopoldan yasalgan buvumlar, gazlama, qurol-aslaha va son-sanoqsiz maishiy buyumlar «o‘zining rang-barangligi bilan kishiga badiiy lazzat baxsh etadi», deb yozgan edi Ko‘rgazma munosabati bilan tayyorlangan Turkiston fotoalbomi katta ahamiyatga ega. U 1200 dan ortiq rasmni o‘z ichiga qamrab olgan. 17 Albom bir necha nusxadagina tuzilgan bo‘lib, uning bir nusxasi hozir Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasida saqlanmoqda va XIX asrdagi O‘rta Osiyo xalqlarining tarixi va etnografiyasini o‘rganishda noyob manba bo‘lib xizmat qilmoqda.Mazkur to'plamda ishtirok etgan va keyinchalik bir qancha ilmiy ishlar yaratgan. A N. Xoroshxin ham o‘zbek etnografiyasiga o‘z hissasini qo‘shdi. Nijneuralskda yoshlik davrini o tkazib, qozoq va qalmiq tillarini to‘l'.q egallagan A.N. Xoroshxin ofitser sifatida Buxoro (1868-yil) va Xiva (1873-yil) yurishlarida ishtirok qiladi. U o‘z asarlarini shaxsiy taassurotlari, mahalliy aholi turmushim bevosita kuzatishi va yerli kishilarlardan olgan ma’lumotlari asosida yozgan. Uning «Zarafshon vodiysi» nomli ishi va bir qancha tarixiy-etnografik, o‘zbek qabila va urug, aymoqlariga tegishli turli xil etnografik ma’lumotlar mavjud.A. Kun 1865-yilda Peterburg universitetinijig sharq tillari fakultetini tugatib, 1868-yili sharqshunos V.V.Grigoryevning tavsiyasi bilan etnografik va statistik tadqiqotlar O‘tkazish, Rossiya ilmiy jamiyatlari uchun material va kolleksiyalar to‘plash maqsadida Turkiston generalgubematorining ixtiyoriga jo`natildi U 1870-yilda Iskandar ko‘l 17 KabirovA., Sagdullayev A.S. O‘rta Osiyo arxeologiyasi. - Т ., 1990 . 30 ekspeditsiyasi hamda Xiva va Qo‘qon yurishlarida ishtirok qilgan. Qo'qon yurishlaridan keyin A. Kun Turkiston o‘lkasidagi maktablar bo‘yicha bosh inspektor etib tayinlanadi va bu lavozimda 1882-yilgacha ishlaydi.U ko‘p yerlarga sayohat qildi va o‘z zimmasiga yuklangan asosiy vazifani bajarish bilan biiga mahalliy aholi haqida, ayniqsa, Xiva xonligi aholisi haqida etnografik ma’lumotlar to'playdi. A.Kun yozib qoldiigan ilmiy maqolalar hozirgacha o‘z qiymatini yo‘qotmadi. Uning xonliklardan to'plagan davlat hujjatlari, noyob qo‘lyozmalari va vaqflar musulmon ta’limiga bag‘ishlangan, O‘rta Osiyo tarixiy yodgorliklariga oid va boshqa maqolalari o'zbek xalqi etnografiyasi va tarixini o‘iganish uchun muhim manba hisoblanadi. O`sha yili Buxoro xonligida N. Mayev boshchiligida o‘tkazilgan ekspeditsiya ham ma’lum yutuqlariga erishdi. Uning Buxoro xonligiga qilgan sayohati natijasida yozgan asari va boshqa ko‘pgina maqolalarida muhim etnografik ma’lumotlar bor. N.Mayevning 1875 va 1878-yillarda o'tkazilgan Hisor ekspeditsiyasi natijasida yozilgan bir qancha ocherklarida Surxon vodiysi va Sherobod bekligida yashovchi o‘zbeklarning qo'ng‘irot, marqa, kichi, yuz, loqay, do‘rmon, qatag‘on kabi urug'-aymoq va qabilalari to‘g‘risida, mahalliy aholining geografik joylashishi, xo`jalik turmushiga oid bir qancha maumotlar mavjud.Middendorf o'zming Shimoliy va Sharqiy Sibirga qilgan safaridan keyin 1877-yili Farg‘ona vodiysiga qishloq xo‘jaligi va iqtisodiyotini o`rganish maqsadida ilmiy safarga keladi. Uning o‘z zamondoshlari tomonidan yuksak bahoga muyassar boigan «Farg‘ona vodiysi to‘g ‘risidagi ocherklari»da bu boy o`lk a faqat geografik va iqtisodiy tomondan ta’riflanibgina qolmay, mahalliy Farg‘ona aholisining antropologiya va etnografiyasiga oid muhim malumotlar ham keltirilgan.1879-yili Samara ekspeditsiyasi tarkibida rassom va arxeolog sifatida ishtirok qilgan N.Simakov nihoyatda qiziqarli materiallar to`plagan edi. Bu materiallar uning « O‘rta Osiyoning san’ati» nomli albomida o‘z aksini topdi. Mazkur asar, V.Stasov iborasi bilan aytganda, «Qadimgi O‘rta Osiyo san’atining fors, arab, Vizantiya va boshqa san’atlarga qanday ta’sir qilganligi haqidagi» 31 masalani hal qilishda dastlabki qadam edi.Etnografik materiallami keng ommaga yetkazish va ulami saqlab qolishda ilmiy jurnallar statistik qo‘mitalarning hamda «Turkestanskiye vedomosti» gazetasining xizmatlarini alohida qayd qilib olish lozim. Mazkur davriy nashrlarda A. Kun, A.Divayev, A.Ostroumov, N. Likoshin, N. Gabin, A. Kushakevich, V. Razvadovskiy, A. Semyonov, N. Kirpichnikov, A. Kalmikov, F. Pospelov va boshqalaming asarlari tez-tez bosilib turgan.O ‘rta Osiyo xalqlari, shu jumladan o‘zbeklarning tarix va etnografiyasini o'rganishda XIX asrda atoqli rus olimlarining tashabbusi bilan tashkil topgan ilmiy jamiyatlaming roli nihoyatda kattadir. Ular faqat ilmiy muammolari hal qilibgina qolmay, balki Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga ham o‘z hissasini qo‘shganlar. Umumiy jamiyatlar ro‘yxatining o‘ziyoq geografiya jamiyatinmg Turkiston bilimi, tibbiyot, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bolimi, Turkiston arxeologiya havaskorlari to‘garagi, 18 Turkiston qishloq xo‘jalik jamiyati, O‘rta Osiyo olimlar jamiyati, rus texnika jamiyatining Turkiston blimi, Sharqshunoslik jamiyatining Toshkent blimi, Turkiston tabiatshunoslari va vrachlari jamiyati. Turkiston tibbiyot jamiyati hamda Farg‘ona va Samarqand vrachlari jamiyatlari bu muassasalar ko'lamining naqadar keng ekanligini ko`rsatib turibdi. Turkiston ziyolilarining eng yaxshi vakillarini o‘z saflarida birlashtirgan bu jamiyatlaming a’zolari (ular ichida etnograflar va sharqshunoslar ko‘p edi) yaratgan asarlar ko‘pincha Rossiyaning ilg‘or olimlari tomonidan yuksak baho olgan. Jamiyat a’zolarining ruscha-o‘zbekcha lug'atlar tuzish, maktablar uchun malialliy tillarda o'quv qo`llanmalari tayyorlash, o'zbek, tojik va qozoqlar tomonidan rus tiimi va rus o‘qituvchilari tomonidan mahalliy tillarni o‘rganish uchun kechki kurslar tashkil etish, Toshkentda kutubxona va Sharq instituti ochilishiga erishish va boshqa masalalardagi dastlabki urinishlari jamiyatlarning g'oyat ilg‘or faoliyatidan dalolat beradi. O'sha davrdagi vaziyat ilmiy jamiyatlar va ayrim tadqiqotchilaming faoliyati uchun juda ham noqulay edi. Rossiyadagi ijtimoiy-siyosiy tuzum o‘zbeklar va O`rta Osiyodagi boshqa 18 A.Sadiyev.XIX asrda Turkistonda tarix fani . O`zdavrnashr,1960 yil, 72-bet 32 xalqlar tarixi va etnografiyasini muntazam va chuqur o'rganishni to‘g‘ri uyushtirishga imkon bermas edi. Ular asosan o‘z ixtiyoridagi juda oz va tasodifiy yo`l bilan to ‘plangan manbalari bilangina ish olib borar edilar. Masalan, Sharqshunoslik jamiyati Toshkent bo`limi nomiga Turkiston harbiy okrugi qo`mondoni yordamchisining yozgan maktubida. «Jamiyat Sharqni Sharq uchun va fan uchun emas, balki xalqlarni Rossiyaga qo‘shish, ruslashtirish uchun o ‘rganishi kerak», deb qayd qilingan edi. Shuning uchun ham ilmiy jamiyatlarning bir qanchasi Turkiston mustamlaka ma’muriyati tomonidan qo‘yilgan vazifalarni bajarishga majbur edi.Sharqshunoslik jamiyati Turkiston bo`limida O‘rta Osiyo xalqlari o‘tmishi va o‘sha davrdagi turmushini ilmiy jihatdan o‘rganish ko‘pincha rus burjuaziyasining mustamlakachilik manfaatiga bo‘ysundirilgan. Jamiyat uchun oliy sharqshunoslik jamiyat zarurligi to‘g ‘risidagi malumot ko‘tarib chiqqanda general-gubenator uning ishini bo‘g ‘ib qo'ydi Shunday qilib, XIX asming ikkinchi yarmi - XX asming boshlarida o‘zbeklarni va O‘rta Osiyoning boshqa xalqlarini etnografik jihatdan o`rganishda fanga ancha hissa qo‘shilgan edi. 1917-yildan keyin tadqiqotchilar, shu jumladan, etnograflar orasida tabaqalanish boshlandi, ya’ni ayrimlar yangi tuzum tarafdori bo‘lsa, boshqalar sovetlaiga qarshi tomonga o‘tib ketdilar. Ammo ilg‘or rus va chet el olimlarining fanga fidoyi qismi izlanishlarini davom ettirib, yosh etnograflarni yetishtirishga o‘z hissasini qo‘shdilar. Masalan, etnograf va sharqshunoslardan N. Mallitskiy, M, Andreyev, A. Semyonov,A.Divayev kabilar 1920-yilda Turidstonda birinchi tashkil topgan O‘rta Osiyo Davlat universitetida qolib, o‘z ilmiy ishlarini davom ettiigan edilar.Shuni alohida qavd qilish lozimki, etnografik tadqiqotlami o‘tkazishda yosh Turkiston Respublikasining fan va maorif tashkilotlari ancha jonkuyarlik ko'rsatdilar. 1921-yilda malialliy hokimiyat tomonidan yirik etnograf olimlardan tashkil topgan «Turkiston tub aholisining maishiy turmushini o‘rganish ilmiy komissiyasi» o ‘zbek etnografiyasi rivojida muhim bir bosqich bo‘ldi. O‘sha vaqtda ikkita ekspeditsiya tashkil qilindi: A.Divayev rahbarligidagi Sirdaryo va M.Andreyev boshchiligidagi Samarqand ekspeditsiyalari. Ular mahalliy 33 etnoslar va guruhlar (o‘zbeklar, turkmanlar, arablar, lo‘lilar) to ‘g ‘risida boy etnografik ma’lumotlami topladilar.1917 yild bibliograf I.V.Dmitrovskiy raxbarligida Turkiston to`plamini tuzish masalasi krildi.1917 yilgacha jildlar soni 394 taga yetkazilgan edi. XX asr boshlarida rus Turkistondagi ilmiy jamiyatlar o`z faoliyatini davom ettirdi. Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo`limi o`lkani tabiiy-tarixiy jihatdan urganish, uning o`simlik va hayvonot dunyosini, ilmini tadqiq etish borasida kattagina ishlar qildi. Jamiyat bulimi tomonidan olib borilgan ishlar orasida L. S. Bergning (1876—1950) tadqiqotlari katta o`rin tutadi. U 1899- 1903 yillar ichida O`rta Osiyoning eng katta suv havzalari — Orol dengizi bilan Balxash kulini tadiq qilib chiadi. 1908 yilda L. S. Bergning «Orol dengizi» degan monografiyasi bosildi. Unda bu katta ko`lni har taraflama o`rganish natijalari bayon qilingan va ulardan xulosalar chiqarilgan. L. S. Berg asarida suv rejimi o`zgarishi va dengiz sathi uzgarib turishi munosabati bilan Amudaryo va Orolbuyi sohillariga aholi joylashtirilishiga oid boy tarixiy ma'lumotlar berilgan. Jamiyat bulimi Turkiston muzliklarini urganish sohasida katta ishlar olib bordi. G. B. Leonov Talas Olatovi muzliklarini, N. L. Korjenevskiy Seldara va Qorasel muzliklarini tadqiq qildi (bulardan birinchisiga Fedchenko nomi, ikkinchisiga Mushketov nomi berilgan), V. G. Gorodetskiy Zailiy Olatov muzliklari ni tadqiq qildi.V. F. Oshanin ulka xayvonot dunyosini tadqiq qilishni davom ettirdi; N. A. Zarudniy Turkiston parrandalarini urgandi; B. A. Fedchenko va uning onasi O. A. Fedchenko ulkaning o`simlik dunyosini tadqiq qildi. Bu ishlar natijasida jamiyat bo`limining asarlarida o`simlik va hayvonot dunyosining 80 xil yangi urug, tur va kichik turlarini ta'riflovchi ma'lumotlar e'lon qilindi.B. A. Fedchenkoning 1915 yilda e'lon qilingan «Turkiston o`simliklari» degan asarida O`rta Osiyoda ma'lum bulgan 5000 dan ko`proq o`simlik xillari kursatib utilgan. Turkistonda bo`lgan zilzilalarni B. Ya. Korolenko, G. B. Leonov va boshqalar urgangan. 34 Polkovnik A. G. Serebrennikov tuplagan Urta Osiyoni zabt etish tarixiga oid 70 ta katta-katta jilddan iborat ma'lumotlar Urta Osiyoning 1839 yildan 1876 yilgacha o`tgan davr tarixini o`rganishda ma'lum darajada qiziqarli manbadir. Bular Peterburg, Mosk va, Orenburg, Tiflis va Omsk arxiv ma'lumotlari asosida tanlab olingan. Bulardan faqat 14 jildi nashr 1 qilingan, xolos.Mahalliy arxeologlardan V. L. Vyatkinning (1869 — 1932) ishlari diqqatga sazovordir. Bu olim 1908 yilda Samarqanddagi mashhur Ulugbek rasadxonasining qol- diqlarini ochdi, Samarkand yodgorliklarini urganish va saqlash bilan shugullandi, qadimgi Afrosiyob qurgoni va uning atroflarini tadqiq qildi. Rus sharqshunoslari, jumladan, N. I. Veselovskiy rahbarligida Akrom polvon Askarov kabi havaskor tarixchi va arxeologlar yetishib chitsdi. Akrom Askarov Toshkentning Rossiya tomonidan bosib olinganiga qadar Qo`qon qo`shinida nogorachi edi. Toshkent bosib olingach, u 1870 yillarda Toshkentda tashkil qilingan ko`rgazmalarda faol qatnashdi. Sharqshunoslar ta'sirida Turkistondagi yodgorliklarga qiziqib qoladi. O`zining havaskorligi va qiziquvchanligi bilan bora-bora Turkistondagi fan ahliga tanila boshlaydi. Akrom Askarov maqsadida Turkistonga kelgan professor N. I. Veselovskiyga yoqib qoladi, yordamchi sifatida u bilan birga Buxoroda, Fargona vodiysida va boshqa joylarda utkazilgan arxeologiyaga oid tadqiqotlarda qatnashadi, tez fursagda arxeologiya bilimini uzlashtirib oladi. Shuning uchun ham u N. I. Veselovskiyning «tez fursatda arxeologiyaga oid ishlarni o`zlashtirib oldi» degan yuksak bahosiga sazovor bo`lib arxeologiya sohasida mahalliy xalq orasidan yetishib chiqqan birdan-bir fan arbobi amaliyotchi bilimdon sifatida tanildi. Ak rom Askarov N. I. Veselovskiydan Turkistondagi arxeologiyaga oid yodgorliklarning qaysi biri muhim va qaysi biri ustida ish olib borish zarurligini so`raganda, u unga ma'lum kursatmalar berib turdi.N. I. Veselovskiy Turkistondan ketgandan keyin Akrom Askarov bir necha yil mustaqil ravishda arxeologiyaga oid tadqiqot ishlari olib bordi. Uning faoliyati xaqida mahalliy va markaziy matbuotda hech narsa yozilmagan bulsada, 35 ammo uning to`plagan boy va qimmatli arxeologiyaga oid ashyolar to`plami usha yillar davomida nihoyatda samarali va keng kulamda ish olib borilganidan dalolat beradi. Akrom Askarov 1891 yil da vafot etgach, uning boy arxeologiyaga oid ashyolar tuplami juda ehtiyotlik bilan Peterburgga olib ketilib, hozir ham Davlat Ermitajida saqlanmoqda. «Turkestanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 31- sonida bosilgan professor Evarnitskiyning «Akrom Asqarovning arxeologiyaga oid ashyolar to`plami» nomli maqolasida berilgan ma'lumotga ko`ra, ashyolar to`plamida 17 dona oltin pul, 1370 dona kumush pul, 13 274 dona mis pul, neolit davriga oid tosh bolg`a, jezdan yasalgan sulug`, jez oyna, jez iskana, jez ketmonlar (motiga), turli joylarda to`plangan sopoldan yasalgan odam haykallari, bir bo`lak nefrit, sirg`a, krest (but), baldok;, tumor, mis, sopol idish na shunga o`xshash tarixiy buyumlar bulgan. N. A. Seversov (1827 — 1886) Turkistonning kup joylarini fizik-geografik jihatdan urganishda, jumladan, Pomir tizma tog`larining orfografiyasini o`rganishda ko`p mexnat va kuch sarf qildi. N. A. Seversov sayo^ati vaktida zoologiya, bota nika, mineralogiya va paleontologiyaga oid juda qimmatli kolleksiyalar to`pladi. Mashxur rus geografi G. Semyonov-Tyanshanskiy (1827— 1914) O`rta Osiyo, ayniqsa Tyanshan tizma toglarining geografik urganilishiga asos soldi. Uning to`plagan ma'lumotlari asosida Tyanshanda Alp muzliklari mavjudligi masalasi ijobiy hal qilindi, nemis geografi Gumboldtning Tyanshandagi vulqon hodisalari haqidagi fikrlari rad qilindi. Tyanshanni tekshirish rus geografiya fanining eng muhim xizmatlaridan biridir. Rus tabiatshunosi va sayyoxi A. P. Fedchenko (1844— 1873) Turkiston tabiatini o`rganishda katta rol uynadi. U Fargona vodiysi bilan Oloyni birin chi marta tekshirib chiadi; Oloy orqasidagi tizma toglar va uning eng baland cho`qqisini ochish sharafi ham unga nasib bo`lgan, u Zarafshon vodiysi bilan Qizilqumni ham tekshirib chirkan. Geolog va geograf I. V. „Mushketovning (1850-1902) ilmiy xizmatlari ham katta. Shimoliy Tyanshan tizma tog`i orfografiyasining geologik asoslarini dastlab u ko`rsatib berdi. U Turkistondagi ko`pgina foydali qazilma konlarini ta'riflab, „Turkiston 36 minerallarining dastlabki ro`yxatini tuzib chiqdi. 1877— 1879 yillarda Mushketov geologik tekshirish ishlarini bajarish maqsadida Oloy, Pomir, Buxoro, Hisorga, Amudaryo bo`ylab va Qizilqumga sayohat qildi. 1880 yilda esa Zarafshon muzligiga ilmiy safar uyushtirdi. Mushketov 1881 yilda (G. D. Roma novskiy bilan birgalikda) Turkistonning birinchi geologiya xaritasini tuzdi. Arxeologiya yig`malari 1871, 1874, 1889 yillarda Toshkent, Samarkand va Fargonada ochilgan muzeylarda saqlanadi.1895 yilda N. I. Vese lovskiy rahbarligi ostida va me'mor A. V. Shchusev va boshka mutaxassislar ishtirokida Imperator arxeolo giya komissiyasi Go`ri Amirni me'morchilik, dekoratsiya nuqtai nazaridan urganish uchun ilmiy safar uyushtirdi. Bu ilmiy safar ishlarining natijalari 1905 yilda ajoyib albom holida nashr etildi 19 . 19 Я. F. Р уло мо в. Узбекистонда археология. «К,изил Узбекистон», «Правда Востока», «Узбекистони сурх» бирлашган нашриёти, Тошкент, 1956, 7 — 8- бетлар. 37 XULOSA XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan O‘rta Osiyo hududlarida yashovchi xalqlarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Shu bilan birga o‘lka iqtisodiyoti imperiya manfaatlariga to‘liq bo‘ysundirildi. Bu davrda o‘lkaga Rossiya kapitali, Yevropa mahsulotlari va yangi ishlab chiqarish texnologiyalarining kirib kelishi kengaydi. O‘rta Osiyo iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi yetakchi o‘rin tutgan. Rossiya imperiyasi agrar hudud hisoblangan Turkiston o‘lkasida yer-suvdan foydalanishni to‘liq o‘z nazoratiga olish va ulardan olinadigan soliqlarning o‘z vaqtida to‘planishidan manfaatdor edi. Jumladan, yerga egalik qilish va undan foydalanish tartiblariga e’tibor qaratilgan. Agrar masala nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy ahamiyatga ham ega bo‘lgan. Yerga egalik qilish tartiblarini nazorat qilish podsho hukumatiga aholi ustidan hukmronligini ta’minlashda juda muhim edi. Mahalliy aholining asosiy tirikchilik manbayi yer bo‘lgani bois unga egalik qilish zarur edi.1886-yildagi «Nizom»ning «Turkiston o‘lkasining yer tuzilishi» degan bo‘limida o‘lkada tarixan shakllanib kelgan an’anaviy yerga egalik qilish munosabatlari o‘zgartirib yuborildi. Unga ko‘ra Turkiston yerlari, o ‘rmonlari va yerosti qazilma boyliklari davlat mulki deb e’lon qilindi. Bu bilan ular Rossiya imperiyasi mulkiga aylandi.Bosib olingan hududlarda imperiya hukmronligini o‘r natish, mustahkam o‘rnashib olish, istilo qilingan joy larni qo‘ldan chiqarmaslik uchun, eng avvalo, mustamlakachilar o‘zla riga mos bosh qaruv tartiblari ni ishlab chiqishi va uni o‘lkada joriy qilishi kerak edi. Mustamlakachilik siyosatining to‘liq amalga oshirilishida boshqaruv tartiblari asosiy tayanch hisoblangan. Boshqaruv tartiblari istilochilik yurishlari bilan birga turli ko‘rinishlarda tashkil qilinib, tajriba-sinovlardan o‘tkazilgan holda o‘zgartirib borilgan. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Axmadjonov G’. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T; 2003 2. B.J. Eshov, A. A. Odilov O`zbekiston tarixi (XIV asr о ‘rtalaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha) TOSHKENT «DONISHMAND ZIYOSI» 2020 3. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) [Matn]: uslubiy qo‘llanma / A. Zamonov, A. Egamberdiyev. Toshkent «Tamaddun», 2022. 4. Hamid.Z. - O’zbek xonliklari chorizm asoratida (XIX asrning 50-70 – yillar), T.,”Xazina”, 1994 5. KabirovA., Sagdullayev A.S. 0 ‘rta Osiyo arxeologiyasi. -Т., 1990 6. Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. Т., 1996 7. O’zbekistonning yangi tarixi – 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. T.,2000, 8. Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008. 9. Rasulov.A, Isoqboyev.A - Turkiston va Rossiya munosabatlari tarixi. N:.2012 10. Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlari): T.: «Sharq», 2019 11. Tolibov R. Muxim tarixiy manbalar.// Moziydan sado. 2008. 12. Topildiyev.N. ”Qo qon xonligining Rossiya bilan diplomatik aloqalariʻ tarixidan”. – Toshkent., 2007. 13. Xamid Ziyoyev . zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasidaa (XIX asr ikkinchi yarmi –XX asr boshlari ) Sharq nashriyoti.T. 2006 14. Я. F . Р уло мо в. Узбекистонда археология. «Кизил Узбекистон», «Правда Востока», «Узбекистони сурх» бирлашган нашриёти,Тошкент, 1956, 39

ROSSIYA IMPERIYASINING O‘LKAMIZDAGI MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATI VA O‘LKANI O‘RGANISH MASALASI.docx

Купить