Rossiyadan imperiyasi tomonidan aholining ko‘chirish siyosatining ommaviy tus olishi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Rossiyadan imperiyasi tomonidan aholining ko‘chirish siyosatining ommaviy tus olishi

Купить

MAV ZU: ROSSI YADA N I MPERI YA SI
TOMON I DA N A HOLI N IN G KO’CHI RISH
SI YOSATI N IN G OMMAV I Y TUS OLI SHI.

RE JA :
1. Qatag‘onlik siyosatining tarkibiy qismiga aylangan ko’chirish
siyosatining keng yoyilishi.
2. O‘zbekistonga ko‘chirilishi, yangi zavod va fabrikalarning qurilishi va
ularni malakali ishchi kadrlar bilan ta’minlash .

-
1930-1950 yillarda amalga oshirilgan xalqlarni ommaviy ravishda majburan ko‘chirish qatag‘onlik
siyosatining tarkibiy qismiga aylangan. 1930-50 yillarda koreyslar, polyaklar, nemislar, kurdlar, mesxetiya
turklari, hamshallar, chechenlar, ingushlar, balqarlar, qorachoylar, Qrim tatarlari, bolgarlar, qalmiqlar,
greklar, pontiya greklari hamda o‘sha vaqtda SSSRda yashab turgan ko‘plab chet el fuqarolari
O‘zbekistonga ko‘chirilgan.
-
O‘zbekiston ham Sibir, Qozog‘iston va boshqa O‘rta Osiyo respublikalari qatorida zo‘rlik bilan etnik
ozchilikni joylashtirish hududiga aylantirilgan. Mazkur xalqlarning bir guruhi jumladan, chegararayonlarida
yashagan koreyslar, polyaklar, kurdlar, mesxetiya turklari, hamshallar va boshqalar «chegara xavfsizligini
ta’minlash» maqsadida, ikkinchi guruhi esa, ya’ni Shimoliy Kavkaz, Qrim xalqlari va boshqalar hukumat
dushmani sifatida ayblanib ko‘chirilgan. Arxiv ma’lumotlarida «1937 yilning 10 noyabrigacha O‘zbekiston
SSRda Uzoq Sharq o‘lkasidan ko‘chirilgan 16307 koreys oilasi – 74500 kishi joylashtirilganligi» qayd
etilgan.
-
Uzoq Sharq o‘lkasidan koreys aholisining ko‘chirilishiga SSSR bilan Yaponiya o‘rtasidagi munosabatlarning
keskinlashuvi asosiy sabab bo‘lgan. Chunki, bu davrda Koreya yarimorolining bir qismi Yaponiya
tomonidan bosib olingan bo‘lib, bu yerdagi koreys aholisi bilan Uzoq Sharq o‘lkasidagi koreyslarning etnik
kelib chiqishi bir edi. Shu sababdan mustabid sovet davlati 1937 yil 21 avgustda qabul qilgan “Uzoq Sharq
o‘lkasi chegara rayonlaridan koreys aholisini ko‘chirish to‘g‘risida”gi qaroriga binoan 170 ming koreyslar
O‘rta Osiyo va Qozog‘iston hududiga majburan ko‘chirib olib kelingan edi.

•
1930-50 yillarda hokimiyat tomonidan zo‘rlab ko‘chirilgan xalqlar joylashtirilgan hududlarda og‘ir ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyat vujudga kelgan edi. Faqat O‘zbekiston misolida olinadigan bo‘lsa, respublika ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan ko‘p
miqdordagi maxsus ko‘chirilganlarni qabul qilishga tayyor bo‘lmasa-da, o‘zbek xalqi majburan ko‘chirilgan xalqlarga
nisbatan markaziy hukumatning “munosabatidan” qat’iy nazar ularga o‘zining milliy mehmondo‘stligini,
bag‘rikengligini ko‘rsatdi. Ularni uy-joy, ish bilan imkon darajada ta’minladi, ularga maishiy xizmat, madaniy o‘choqlar
yaratdi, bolalarining o‘qishi, ta’lim olishi uchun maktablar qurib berdi.
•
Niqoblangan shaklda olib borilgan totalitarizm siyosati yuzadan qaraganda qandaydir alohida millat va elatlarni
kamsitishga hamda xalqlarni majburiy ravishda aralashtirib yuborishga qaratilmagan. Biroq, bu siyosatning negizida o‘z
ifodasini topgan jamiyatni yangilash, birinchi navbatda, sovet davlatining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash
maqsadida olib borilgan sanoatlashtirish siyosati, aholining sharqiy rayonlarga kuchli migratsiyasi so‘zsiz ravishda
xalqlarning aralashuv jarayonlariga, millatlararo farqlarni tugatishga va umumiy «sotsialistik madaniyat»ning vujudga
kelishiga imkoniyat tug‘dirar edi. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligini kollektivlashtirishda mahalliy xususiyatlarni,
milliy rayonlardagi aholining an’analarini hisobga olmaslik, kolxozlashtirishda asosan zo‘ravonlik usullarining
ishlatilishi ham milliy muhitga ta’sir etgan.
•
30-yillardagi murakkab ichki va tashqi vaziyatda totalitar tartibotga asoslangan tuzum vakillari jamiyatni haddan
tashqari mustahkamlash maqsadida o‘z hokimiyatining hamma oshkora va pinhona dushmanlarini «sinfiy kurashning
yanada kuchayishi» haqidagi qoida asosida yo‘q qilishga kirishdi. Milliy rayonlarga bo‘lgan munosabatda «sinfiy
kurashning kuchayishi» haqidagi qoida milliy «og‘machilikka» qarshi kurash bilan uyg‘un tarzda olib borildi. Doimiy
tozalashlar va ommaviy kompaniyalar dushmanlarni qidirib topish maqsadida o‘tkazilib, qonunchilikning qo‘pol
ravishda buzilishiga, keng hamda ilg‘or fikrli aksariyat partiya hamda davlat xodimlarining ta’qib qilinishiga olib keldi.
Siyosatga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan talaygina halol-pok odamlar ham jazo organlari tegirmoniga tashlandi.

•
Milliy munosabatlardagi 1930-yillarning oxirlarida yuz bergan salbiy o‘zgarishlar ichki va tashqi siyosiy vaziyatdagi
umumiy o‘zgarishlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq edi. Shu munosabat bilan kommunistlarning g‘oyaviy qarashlari
ham birmuncha o‘zgardi.
•
Chunki, sotsializm qurishni asosiy maqsad qilib qo‘yilishining o‘zi sovetlar tizimining iqtisodiy, madaniy qoloqligini
namoyon qilar edi. Shuningdek, sotsializmga nisbatan kapitalistik davlatlarning adovatli munosabati natijasida
jadallik bilan olib borilgan sanoatdagi industrlashtirish va qishloq xo‘jaligidagi kollektivlashtirish siyosati davlat
boshqaruv tizimini mustahkamlash va kuchaytirishning, mehnat samaradorligini oshirishning asosiy omili deb
hisoblandi.
•
Bunda mamlakat iqtisodiy va madaniy imkoniyatlarining quvvatsizligi kuchlarning bir joyga to‘planishi va
mustahkamlanishi, qat’iy tartib va tashkilotchilik hisobiga qoplanishi nazarda tutildi. Eng muhim vazifalardan biri
«sotsializmning qurilishiga» qarshi bo‘lgan yoki qarshi bo‘lishi mumkin bo‘lgan yot unsurlardan jamiyatni tozalash
deb hisoblandi.

-
30-yillarning o‘rtalarida qatag‘onlar charxpalagi jamiyatda zo‘r berib ishlayotgan bir vaqtda natsistlar huruji bilan
Yevropada siyosiy vaziyatning o‘zgarishi va xalqaro munosabatlarning keskinlashishi mamlakat ichkarisidagi
vaziyatga ham ta’sir etdi. Mamlakatga real ravishda tahdid solib turuvchi G‘arbdan kelayotgan xavf, SSSRning
boshqa chegara rayonlaridagi harbiy harakatlarning boshlanishi, jumladan, Yaponiya va SSSR o‘rtasidagi harbiy
siyosiy ziddiyatning kelib chiqishi hamma sohada, shuningdek, milliy munosabatlarda ham qat’iy choralarning
kuchaytirilishiga olib keldi. Buning ustiga nafaqat ayrim shaxslarga, balki bir qator xalqlarga ham shubha bilan
qaraldi.
-
1930-yillarning ikkinchi yarmida, xususan, 1935-1937 yillarda sobiq ittifoqning chegara rayonlarini «shubhali
unsurlardan tozalash» o‘tkazilib, bu rayonlarda yashovchi sobiq SSSR bilan «dushmanlik» munosabatida bo‘lgan
davlatlarga tegishli millatlar - polyaklar, finlar, koreyslar va boshqalar mamlakat ichkarisiga ko‘chirildi. Shu tariqa,
davlat uchun muhim bo‘lgan hayotiy masalalardan biri – davlatning cheka o‘lkalarini urushga tayyorlash masalasi
o‘ziga xos tarzda hal etildi. Umuman olganda, urushdan oldingi davrda mamlakatdagi ommaviy ko‘chirishlarning
asosiy sabablaridan biri hukumatning davlatni mustahkamlash, jamiyatni jipslashtirish, oldindan ochiq hamda
yashirin tarzdagi dushmanlardan qutilishga bo‘lgan intilishi bilan bog‘liq edi.

•
Shuning uchun ham II jahon urushining boshlanishi bilan SSSRning g‘arbiy rayonlaridan birinchilar qatorida
nemislarning ko‘chirilishi tasodifiy hol emasdi. SSSR Oliy Sovetining 1941 yil 28 avgustdagi «Volgabo‘yi
rayonlarida istiqomat qiluvchi nemislarni ko‘chirish to‘g‘risida»gi farmonida mazkur xalqlar orasida «o‘n
minglab diversantlar va josuslar bor bo‘lib, Germaniyaning ishorasi bilan Volgabo‘yi rayonlarida
qo‘poruvchilik ishlarini olib borishi mumkinligi» to‘g‘risida qayd etilgan edi. 1941 yilning sentyabr-oktyabr
oylarida mamlakatning boshqa rayonlaridagi nemislar ham deportatsiya qilindi. Shunday qilib, aytish
lozimki, mamlakatdagi nemis aholisini ko‘chirish sovet nemislarining okkupant va diversantlar bilan
hamkorligining oldini olish choralari sifatida amalga oshirildi. Bu shafqatsiz chora ayni vaqtda fashistlar
Germaniyasi bilan urush kayfiyatida bo‘lgan barcha davlatlarda keng qo‘llanildi.

-
1943-1947 yillar milliy respublikalarda «millatchilikka» qarshi kurashning ikkinchi davri hisoblanadi. Mazkur yillarda
asosan fashistlar bosqinidan ozod qilingan mintaqalarda natsistlar bilan hamkorlik qilganlarni fosh etish bayrog‘i ostida
«millatchi» unsurlarga qarshi kurashni kuchaytirish partiya tashkilotlari oldiga asosiy vazifa qilib qo‘yildi. Bu VKP(b)
MKning ana shunday mazmundagi 2 ta qaror va 2 ta murojaatida o‘z ifodasini topgan edi.__ Uchinchi davr 1947 va undan
keyingi yillarni o‘z ichiga olib, bu davrda feodal-patriarxal o‘tmishni ideallashtirish, tarixni yoritishda «millatchilik»
og‘ishlariga yo‘l qo‘ymaslik, mahalliychilik elementlariga, milliy mahdudlikka qarshi kurashish, «reaksion» an’analar va
urf- odatlarni ulug‘lashga yo‘l qo‘ymaslik, bunday hodisalarni baholashda sinfiy yondashuvni ta’minlash zarurligi uqtirib
kelindi.
-
Bunday da’vat masalan, KPSS MKning 1963 yil 9 apreldagi «Toshkent shahar partiya komitetining rahbar kadrlar bilan olib
borayotgan g‘oyaviy- tarbiyaviy ishlari haqida»gi va 1972 yil 8 avgustdagi «Toshkent shahar partiya komitetida rahbar
kadrlarning markscha-lenincha o‘quvlar va iqtisodiy ta’limi haqida»gi qarorlarida ham o‘z ifodasini topdi. Xususan, ularda
mahalliychilik, milliy kalondimog‘lik va mahdudlik, reaksion an’analar va marosimlarni maqtashdek «millatchilik»
ko‘rinishlariga qarshi ayovsiz kurashish, ayrim shaxslar va xodisalarni baholashda sinfiylik pozitsiyasidan chekinayotgan
ziyolilarga prinsipial baho berish zarurligi uqtiriladi. Mazkur davrda «millatchilik» ko‘rinishlarining oldini olishga qaratilgan
ko‘rsatmalar KPSS MKning 17 ta qarori hamda rezolyusiyasida o‘z ifodasini topgan.
-
Natijada, I.Mo‘minov «Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli», M.Shayxzoda «Jaloliddin», Oybek
«Alisher Navoiy» asarlarida o‘tmishni hamda o‘tmishdagi tarixiy shaxslarni ideallashtirishda ayblandilar. 1926-1982 yillar
davomida KPSS MQ tomonidan qabul qilingan va «millatchilikka» qarshi kurash aks ettirilgan jami 32 ta hujjatlarning 14
tasi umumittifoq miqyosida, 18 tasi konkret milliy respublikalar, shundan 14 tasi bevosita slavyan bo‘lmagan
respublikalardagi ahvolga bag‘ishlanib qabul qilinganini ta’kidlash joizdir. Shuningdek, milliy masalaga yondashuvda ikki
yoqlamalik xususiyatini sezish mumkin: birinchi yondashuv mustamlakachilik bosimidan ozod bo‘lishga harakat qilayotgan
Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi xalqlariga qaratilgan bo‘lsa, ikkinchisi esa, ittifoq ichidagi tizimdan qutilishga harakat qilgan
xalqlarga nisbatan qaratilgan edi.

Umuman, 1936-1952 yillar mobaynida 20 dan ortiq millat vakillaridan iborat qariyb 3 mln. Ga yaqin kishi xoinlikda
ayblanib, markaz ko‘rsatmasiga muvofiq Sibir va O‘rta Osiyo respublikalariga majburan ko‘chirib yuborilgan edi.
Qatag‘onga uchragan xalqlarning sakkiztasi o‘z ona yurtlaridan butunlay ko‘chirilib yuborilgan bo‘lib, bular Povolje
nemislari, qalmiqlar chechenlar, ingushlar, qorachoylar, bolqorlar, qrim-tatarlari va mesxeti turklari edi.1944 yilning 18
mayida SSSR mudofaa vazirligi buyrug‘i bilan «Vatan xoinlari» sifatida O‘zbekistonga ko‘chirib keltirgan qrim-tatarlarining
umumiy soni 889.400 kishini tashkil etgan. «Ishonchsiz» hisoblanmish bu xalqlar ko‘chirilayotgan vaqtdayoq
konstitutsiyaviyhuquqlaridan mahrum etilib, respublikada ishchi kuchiga ehtiyoj kuchlibo‘lgan Olmaliq, Bekobod, Chirchiq
kabi sanoat shaharlariga, ya’ni yangio‘zlashtirilgan yerlarda barpo etilgan kolxoz va sovxozlarga joylashtirilgan. Yetarlicha
shart-sharoitlar bo‘lmaganligi bois ko‘chirib keltirilgan vaqtning o‘zidayoq badarg‘a qilinganlardan 195000 kishi vafot etgan.
1944 yil 1 oktyabrgacha bo‘lgan ma’lumotga ko‘ra, O‘zbekistonga Qrimdan147170 kishidan iborat 37325 oila ko‘chirilgan,
shundan 18444 tasikorxonalarga, 18881 tasi kolxoz-sovxozlarga joylashtirildi. Bundan tashqari 175 ming nafar chechenlar,
157 ming nafar ingushlar, 4,5 ming nafarbolqor, arman va greklar keltirildi.1945 yil 1 iyulgacha bo‘lgan ma’lumotga ko‘ra,
Farg‘ona viloyatigajoylashtirilgan Qrimdan va Gruziyadan maxsus ko‘chirilgan 6569 oiladan4322 oila kolxoz a’zoligiga
qabul qilingan va shaxsiy tomorqa hamda yerbilan ta’minlangan. 3847 oiladan 979 oila qishloq xo‘jaligi kreditiniolgan.1949
yilda Qora dengiz bo‘ylarida va Qrimda istiqomat qilgangreklarni ko‘chirishning ikkinchi bosqichida 12 ming etnik greklar
Toshkent,Chirchiq, Yangiyo‘l shaharlariga joylashtirildi. Ular uchun maxsus 14 tashaharchalar barpo etildi.1949 yil 1 yanvar
ma’lumotlariga ko‘ra O‘zbekistonga maxsus ko‘chirilganlar soni 177 090 kishini tashkil etgan. Ko‘chirib keltirilganlar
muhtojlik va oddiy shart-sharoitlar yo‘qligiga qaramay, yangi joylarga asta-sekin o‘rganib, moslashib bordilar.

1966 yil Toshkent shahrida sodir bo‘lgan zilzila natijasida ham O‘zbekistonning sobiq ittifoqdosh
respublikalar bilan migratsionaloqalari yanada tezlashdi. Toshkent shahrining aholisi migratsiya aloqalari
tufayli 9 yil mobaynida (1951-59 yillar) 96,2 ming kishiga ko‘paygan bo‘lsa, 1966-69 yillarda esa bu
jarayonning kamayganligini ko‘rishimiz mumkin. Bunday tabiiy ofat natijasida ko‘plab boshpanasiz
qolgan Toshkent shahri aholisi sobiq ittifoqning bir qancha respublikalariga ko‘chirildi. 1966 yil 14 mayda
zilziladan talofat ko‘rgan, 75 mingdan ko‘proq oilani evakuvatsiya qilish uchun maxsus komissiya tashkil
qilindi. Tashkil etilgan maxsus komissiyalarning faoliyatiga ko‘ra Toshkent shahri aholisi RSFSR,
O‘zbekiston SSR viloyatlariga, Qozog‘iston hamda O‘rta Osiyo respublikalariga ko‘chirildi.

E’TIBORINGIZ
UCHUN
RAHMAT !

Rossiyadan imperiyasi tomonidan aholining ko‘chirish siyosatining ommaviy tus olishi

Купить