Rus olkashunoslarining olkamiz tarixini organishdagi orni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	90.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Rus olkashunoslarining olkamiz tarixini organishdagi orni

Купить

MAVZU: RUS O'LKASHUNOSLARINING O'LKAMIZ TARIXINI
O'RGANISHDAGI O'RNI.
MUNDARIJA
KIRISH. ……………...…………………………………………………....…..3-bet
I BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIK FANI SHAKILLANISHI.
1.1. O'lkashunoslik turlari………………………………………….…………...4-
bet
1.2. Tarixiy o'lkashunoslikning rivojlanishi…...................................................6-bet
II BOB. O'RTA OSIYO TARIXINI O'RGANISHDA RUS
SHARQSHUNOSLARINING ROLI.
2.1. Rus sharqshunosligining mahalliy tarixchilikka ta'siri……….……….….12-bet
2.2. Tarixiy o'lkashunoslikning 1917 yildan keyingi ahvoli……..……..……..28-
bet
2.3. O'lkashunoslikning asosiy manbalari………..…………………….……...33-
bet
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Vatan haqidagi teran fikrlar turkiy tasavvuf
she'riyatining atoqli vakili xoja Ahmad Yassaviy xikmatlaridan birida quyidagicha
talqin etiladi: Boshim tuproq, o'zim tuproq, jismim tuproq, Haq vasliga etarman
deb ruhim mushtoq. Binobarin, tuproq — inson tug'ilib o'sgan o'lka, makon, tuproq
Vatan. Tuproq necha yuz yillardan buyon ne ne ulug' farzandlarini ardoqlab
kelayotgan Zamin. SHuning uchun biz uni e'zozlab ona tuproq deymiz. Demak,
barcha ishlar o'z ona tuprog'ini, o'z ona o'lkasini qadrlashdan boshlanadi. Ona
tuprog'ini, ona o'lkasini sevgan kishini el qadrlaydi, dunyo taniydi... O'z tarixini
ona yurtdan — ona tuproqdan qidirgan insongina haqiqiy inson bo'la oladi. Tarixga
nazar tashlasak, o'z o'lkasini sevmagan va uning tuprog'ini ardoqlamagan biron
ham zotni uchrata olmaymiz. SHuning uchun ham Vatanni sevmoq iymondandir,
deymiz. Zotan, ona yurt farzandlari uchun Vatanni sevish, uning tarixini o'rganish,
dilga jo etish muqaddas burchdir.
3

I BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIK FANI SHAKILLANISHI.
1.1. O'lkashunoslik turlari
O'lkashunoslik uch turga bo'linadi: 1) ilmiy, ya'ni davlat o'lkashunosligi; 2)
jamoat o'lkashunosligi; 3) maktab o'lkashunosligi. O'lkashunoslikning har uchala
turi o'zaro bir-biriga aloqador bo'lib, biri ikkinchisini to'ldiradi. Davlat
o'lkashunosligi bilan respublika tarixiy va madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish
hamda ulardan foydalanish qo'mitasi, muzeylar, respublika Fanlar akademiyasi
qoshidagi tarih arxeologiya ilmiy-tadqiqot institutlari shug'ullanadi. Jamoat
o'lkashunosligi qishloq, ovul, qo'rg'on, tuman, shahar, viloyat hududidagi tarixiy
obidalarni saqlash va asrash ishlariga boshchilik qilish bilan birga joylarda
istiqomat qilib turgan xalqlarning kelib chiqishlari (etnogenezi), urfodatlarini
o'rganadi hamda ilg'or mehnatkashlar, Mehnat qahramonlari xotirasini
abadiylashtirish uchun haykallar, mangu olovlar, hurmat taxtalari tashkil qiladi.
Bundan tashqari jamoat o'lkashunosligiga mustaqil ravishda tanga pullarni
o'rganuvchi mutaxassislar — numizmatlar, muhrlarni o'rganuvchilar sfragistlar,
tamg'a (gerb)larni o'rganuvchilar — geraldistlar, tosh, metall, sopol va yog'ochdagi
yozuvlarni o'rganadigan olimlar-epigrafistlar, eski asbob-uskunalar va qurol-aslaha
hamda shu kabi narsalarni to'plovchilar ham uyushadi. Maktab o'lkashunosligi esa
maktablarda tarih inson va jamiyat fani o'qituvchilarining bevosita rahbarligida
tashkil qilinadi. Maktab o'lkashunosligining a'zolari V-X (XI) sinflarning eng
intizomli va a'lochi o'quvchilaridan tuzilib, ular o'lka materiallarini tort guruhga
bo'lingan holda to'playdilar. To'plangan arxeologik, etnografik, toponimik va arxiv
hujjatlari maktab o'lkashunoslik va tarix muzeylarida namoyish qilinadi. 1
Maktab
o'lkashunosligi ta'lim-tarbiyani turmush, ishlab chiqarish, yangi jamiyat qurish
tajribasi bilan uzviy bog'liq holda o'rganadi. O'qitish jarayonida o'lka
materiallaridan o'rinli foydalanish o'quvchilarning o'z o'lkasi tarixini bilib olishga,
chuqur bilim olishga, mustaqil ijod qilishga bo'lgan qiziqishini orttiradi va kelgusi
hayot yo'lini tanlab olishga yordam beradi. Maktab o'lkashunosligi fanlar
o'rtasidagi aloqani mustahkamlaydi hamda o'qituvchi zimmasiga katta mas'uliyat
yuklaydi. U dastur asosida, o'z a'zolarining bilim darajasi hamda ijodiy
4

qobiliyatlarini hisobga olgan holda (iloji boricha mutaxassislarning maslahatlari va
ko'rsatmalari asosida) tadqiqot o'tkazish ishining rejasi va ish hajmi hamda
uslubini ishlab chiqadi. O'lkashunoslikning butun muvaffaqiyati shu ishga
raxbarlik qilayotgan o'qituvchining bilimiga va tashkil qila olishiga bog'liq. Agar
o'qituvchi o'z o'lkasini yaxshi bilsa, bu haqdagi og'zaki va yozma manbalarni
muntazam o'rganish bilan birga o'quvchilarning ota-onalari, keksalar,
o'lkashunoslik tashkilotining xodimlari bilan suhbatlar olib borib, pedagogik
mahoratini ishga solsa, o'quvchilarning faolligi ortib boradi, o'tilgan materiallarni
to'liq o'zlashtirish bilan birga uni hayotga xam tatbiq qila boshlaydi. Natijada
o'quvchilarning puxta bilim olish bilan birga o'z o'lkasiga bo'lgan mehr-muhabbati
ortadi va tarixiy tasavvuri hamda tarixiy tushunchasi shakllanib boradi. Maktab
o'lkashunosligi ikkiga bo'linib, o'quv jarayonida (o'quv dasturi asosida) va
dasturdan tashqari (maktabning tarbiyaviy ishlar rejasiga asoslangan holda) amalga
oshiriladi. O'quv jarayonida (sinfda) olib boriladigan o'lkashunoslik ishlari ham
ikki maqsadni ko'zlaydi. Biri - o'z o'lkasining o'tmishini arxeologik, etngorafik,
toponomik, qo'lyozma asarlar va arxiv xujjatlari asosida o'rganish va
o'lkashunoslik materiallarini bir tizimga solish; ikkinchisi — to'plangan
o'lkashunoslik materiallaridan tarix hamda inson va jamiyat darslarida foydalanish.
Sinfda olib boriladigan o'lkashunoslik ishlariga barcha o'quvchilariing ishtirok
etishi majburiydir. Maktabdan tashqari olib boriladigan o'lkashunoslik ishlari, ya'ni
sayohatlar, arxeologik ilmiy safarlarda O'zbekiston Fanlar akademiyasi tarix
hamda arxeologiya institutining tavsiyasi bilangina shu ishga layoqatli o'quvchilar
ixtiyoriy ravishda ishtirok etadilar. Maktab o'lkashunosligi tarix hamda inson va
jamiyat fanlaridan olgan bilimlarni oydinlashtiradi, kengaytiradi hamda har xil
fanlarning o'zaro aloqasini ta'minlaydi. Maktab o'lkashunosligi tarixiy obidalarni
saqlash va himoya qilish, qadimiy manzilgohlarni topishda ham katta rol’ o'ynaydi.
U jamoa bo'lib yashash, ishlash va ijod qilishga o'rgatadi. O'quvchilarda
sinchkovlik, tirishqoqlik, tevarak-atrofga havas bilan boqish, tadqiqotga qiziqish,
Vatanni sevish va uni ardoqlash hislari shakllanib boradi. Darhaqiqat, maktab
o'lkashunosligi o'quvchilarda o'z Vataniga mehr uyg'otish bilan birga, ularni estetik
5

ruhda tarbiyalashga xdm munosib hissa qo'shadi. Vatanga bo'lgan mehr tuyg'usi
o'z o'lkasini o'rganishdan boshlanadi. Maktab o'lkashunosligida ana shunday tuyg'u
shakllanadi.
1.2. Tarixiy o'lkashunoslikning rivojlanishi
Rus olimi M. V. Lomonosov o'z o'lkasini mukammal o'rganish maqsadida
1761 yili 30 savoldan iborat javob varaqasi tuzib, aholi o'rtasida tarqatgan edi.
Ayni vaqtda bu bilan o'lkashunoslik faniga asos solingandi. O'lkani o'nganish
masalasi O'rta Osiyo, shu jumladan O'zbekiston hududida Rossiyadan anchagina
keyinroq, ya'mi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlanadi. Rus olimlari O'rta
Osiyoning chorizm tarafidan bosib olishidan ancha ilgari bu o'lkani o'rganish
bo'yicha bir qancha ishlar qilgan edilar. Biroq, XIX asrning birinchi yarmidagi
o'lkani o'rganish, ya'ni mahalliy tarixchilik ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy
hayotdagi biqiqliqka mos bo'lib, feodal tuzum manfaatlari uchun xizmat qilar edi.
Tarix fanidan feodal sinfining manfaatlari, xonlar va ular sulola-sining taxtga
egaligi va «odilligi»ni mafkuraviy jihatdan asoslash uchun foydalanib kelindi.
Saroy tarixchilari o'zlarining asosiy e'tiborlarini siyosiy voqeliklarni xonlarning
faoliyati va o'z raqiblari ustidan qozongan g'alabalarini ko'klarga ko'tarib maq-tash,
saroydagi an'analarni tasvirlashga qaratdilar. CHunki zamon o'zi shunaqa edi.
Natijada bu davr tarixchiligining mavzui jahon tarixchiligi mavzusidan bir qadar
ajralib qoldi. X—XV asrlardagi mahalliy tarixchilar Muhammad Narshaxiy,
Tabariy, Rashididdin, Nizomiddin Jomiy, Abulg'ozixon va boshqalarning asarlari
o'zining mazmundorligi, faktik materialga boyligi bilan bu davrda yozilgan tarixiy
asarlardan sezilarli darajada ajralib turadi. SHarqshunos A. A. Romaskevich
Rashididdinning «Jome ut-tavorix» nomli asari ustida so'z yuritar ekan, haqli
ravishda bu asar o'zining mazmuni va hajmi jihatidan muhimligini ko'rsatib, biz bu
asardan keyin eron tarixchiligida voqealarni bu xilda bayon qilish uchun bo'lgan
intilishni ko'rmaymiz, deb yozgan edi. Bu O'rta Osiyo tarixchiligiga ham xos narsa
edi. SHunday qilib, XIX asrning birinchi yarmida tarix fani ham, boshqa fanlar
singari, hukmron sinfning manfaati uchun xizmat qildi. X1X asrning 30-yillarida
Buxoro saroy tarixchisi Muhammad YOqub yozgan «Gulshan ul- muluk» nomli
6

asar o'sha davr tarixiy manbalaridan biri hisoblanadi. Bu asar fors-tojik tilida
yozilgan bo'lib, unda qadimgi zamonlardan to XIX asrning 30- yillarigacha bo'lgan
Buxoro amirligidagi siyosiy voqealar bayoni beriladi. Asarda saroy voqeliklari,
xukmron sinflar tarixi, o'zaro urushlar, unda erishilgan g'alabalar, xonlikning
keyingi sulolasining genealogiyasi (nasabnomasi) ifodalanib, jamiyatning
rivojlanishi da asosiy kuch bo'lgan xalq ommasining ahvoli, uning tilak-orzulari,
xalq harakatlari va bu harakatning tub mohiyatini yoritishga bo'lgan intilishni
deyarli ko'rmaymiz. YAna o'sha davrda fors-tojik tilida yozilgan ikkinchi manba
Buxoro saroy tarixchisi Muhammad Mir Olimning «Tarixi amir Nasrullo» nomli
asaridir. Bu asar Buxoro amiri Nasrulloning (1826—1860) topshirig'i bilan
yozilgan. 2
XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligida yuz bergan siyosiy
voqealarni, ichki va tashqi voqeliklarni tasvirlash bilan boshlanib, amir
Nasrulloning hokimiyatga kelishi, uning dastlabki yillardagi davlatni boshqarishda
tutgan siyosati bilan tugallanadi. Asarda Buxoro amirligidagi 1821 — 1825
yillarda bo'lib o'tgan xitoy-qipchoqlar qo'zg'oloni va uning bostirilishi haqida
so'zlanadi. Ammo asarda qo'zg'olontshg asosiy sabablari va mohiyati ochib
berilmagan, bu tabiiy hol bo'lib, saroy tarixchisidan buni kutish mumkin emas edi.
Yana shu yo'nalishda yozilgan tarixiy manbalardan biri mulla Ibodulla va mulla
Muhammad SHariflar tomonidan fors-tojik tilida yaratilgan «Tarixi amir Haydar»
nomli asardir. Asarda ashtarxoniylar bilan mang'itlar sulolasi tarixi, amir
Haydarning otasi amir SHoh murodning tug'ilishidan boshlab, to amir Haydar-ning
o'limi (182б) gacha Buxoro amirligida bo'lib o'tgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
voqealarga to'xtalib o'tilgan. SHu bilan birga, asarda 1820 yilda A. F. Negri
boshliq Rossiyadan Buxoroga yuborilgan elchilik tashrifi to'g'risida xam
ma'lumotlar berilgan'. Muhdmmad SHarifning xuddi o'sha davrni aks ettiruvchi
«Toj ut-tavorix»— («Tarixlar toji») nomli asarida mang'itlar nasabnomasi, turkiy
va Mo'g'ul qabilalari, CHingizxon, uning avlod-ajdodlari, shayboniylar,
ashtarxoniylar sulolasining tarixi beriladi. Umuman, asar ashtarxoniylar, ayniqsa
mang'itlar sulolasi vaqtida Buxoro amirligidagi siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy
voqeliklarni o'rganishda muhim rol’ o'ynaydi. XIX asrning 40-yillarida yozilgan
7

yirik tarixiy manbalardan biri Muhammad Hakimxon to'raning «Muntaxab VI*
takorix» nomli asaridir. Asarda XVIII asrning 70 millaridan to Qo'qon xoni
Umarxonning vafoti
2
Arsixovskiy A B.«Arxeololgiya asoslari» Toshkent «O'qituvchi» 1970yil.
(1822), undan so'ng taxtga o'tirgan Madalixongacha bo'lgan davrdagi Qo'qon
xonligi tarixiga doir siyosiy voqealar tasvirlagan. Hakimxon to'ra xon bilan birga
yurib, XIX asrning birinchi choragidagi voqealarga aralashadi. U saroydagi fisq-
fujur, viloyaxlardagi siyosiy tortishuvlar, xonlikning tashqi va ichki siyosatini,
Buxoro amirligidagi siyosiy hodisalarni o'z ko'zi bilan ko'rib, ularni o'z asarida aks
ettirgan. Ashtarxoniylardan so'ng taxtga o'tirgan o'zbeklarning ming sulolasi
haqida, Umarxonning hukmronlik qilgan (1810—1822) vaqtdagi siyosiy voqealar
aniq va izchillik bilan ifodalangan. Asarning qimmati shundaki, Rossiyaning O'rta
Osiyoga nisbatan tutgan siyosati va o'sha vaqtdan O'rta Osiyoliklarning Rossiyaga
bergan bahosini aniqlashda u muhim o'rin tutadi, chunki muallif Rossiyada bo'lib,
u erdagi hayot bilan bevosita tanishgan, Rossiya bilan bog'lanish masalasida ilg'or
fikrlarni bayon qilgan. Muallif o'z asarida 1821 — 1825 yillarda Buxoroda bo'lib
o'tgan xitoy-qipchoqlar qo'zg'olonida qatnashganlarni «xoin kishilar» deb
qoralaydi. Bu esa muallif tutgan yo'lni yaqqol ko'rsatib turibdi. Qo'qon xonligi
tarixiga oid manbalardan biri mulla Avaz Muhammadning fors-tojik tilida yozilgan
«Tarix jahonnumai» asari bo'lib, o'z ko'zi bilan ko'rganlarining bayoni xamda
tarixiy manbalar asosida yozilgan ikki kitob va geografik qo'shimchadan iborat.
Asarning birinchi qismida insonning paydo bo'lishidan boshlab, to XVI asrgacha
bo'lgan hukmdorlar tarixi berilgan. Asarning ikkinchi qismida Qo'qon xoni
Olimxon (1798-1810) va Umarxon (1810-1822) hukmronligi davri siyosati to'liq
berilgan. Asarda Buxoro amirining xitoy-qipchoqlar va qoraqalpoq xalqlariga
nisbatan tutgan siyosati, Qo'qon xonligi bilan Buxoro amirligi o'rtasidagi
munosabatlar, rus askarlari tomonidan Samarqand va Kattaqo'rg'on erlarining
bosib olinishi, yo'l va imoratlar qurilishi, ayrim voqealarning sanalari va h. k. lar
berilgan. SHu bilan birga, asarda 1842 yili Qo'qonda ko'tarilgan xo'ja qalandar'
boshchiligidagi qo'zg'olon, 1847 yilda Toshkent hokimiga qarshi ko'tarilgan
8

harakat kabi muhim voqealar xaqida ham so'z boradi. Asarda keltirilgan bu dalillar
tarixni o'rganish uchun muhimdir. Biroq bu xildagi asarlar o'sha davr hukmron
feodal sinf mafkurasi ruhida yozilgan bo'lib, unga tanqidiy ko'z bilan qarash talab
qilinadi. Qo'qon xonligi tarixchiligida Mulla Niyoz Muhammadning «Tarixi
SHohruhiy» degan asari ham diqqatga sazovordir. Muallifning bu asari Qo'qon
xonligining XVIII va XIX asrning 70-yillarigacha bo'lgan tarixiga oid muhim
ma'lumot beradi. Bu ma'lumotlar shu davr tadqiqotchilari uchun juda qimmatlidir.
Toshkentdagi qoryog'di mahallalik Muhammad Solih Qoraxo'ja o'g'lining 1880—
1885 yillar orasida yozgan «Tarixi jadida-i Toshkand» («Toshkentning yangi
tarixi») nomli 1200 betdan iborat asari ham juda muhim ahamiyatga ega bo'lib, u
O'rta Osiyoda o'tgan uch xonlikda yozilgan tarixiy asarlardan birmuncha farq
qiladi. Asar fors-tojik tilida yozilgan. U hukmdorlar o'rtasidagi urushlar tarixidan
iborat bo'lib, ikkinchi qismi Qo'qon xonligi va Toshkent tarixiga bag'ishlangan.
Bunda muallifning yangicha tarix yozish niyatida ish boshlagani va A.Kundan
maslahatlar olganligi seziladi. SHuningdek, asarda Qo'qonning siyosiy hayotida
ustunlik rolini o'ynagan guruhlar va shaxslar, Toshkentda bo'lib o'tgan siyosiy
harakatlar, xalq qo'zg'olonlari, shu qo'zg'olonlarning yo'nalishi va sabablari haqida
(bu masala boshqa hech bir asarda bunchalik yoritilmagan) mufassal ma'lumotlar
berilgan. Bu asar yangi davr tarixchiligida yangi intilish edi. 3
O'zbekiston Fanlar
akademiyasining SHarqshunoslik institutida nodir asarlar qatorida saqlanmoqda.
XIX asrning birinchi yarmida Xiva xonligida yozilgan tarixiy manbalardan eng
muhimi Munis va Ogahiylarning asarlari hisoblanadi. Munis (1778—1829) ning
otasi Avazbiy mirob Xiva xoni eltuzarga qadar ham, uning hukmronligi vaqti
(1804—180 б ) da ham saroy xizmatida bo'ladi. eltuzarxonning hukmronligi vaqtida
Munis saroy xizmatiga kiradi va xonning topshirig'i bilan o'zining «Firdavs ul-
iqbol» nomli mashhur tarixiy asarini yozadi. eltuzarxon SHermuhammad Munisga
bu asarni Firdavsiyning «SHohnoma» asaridan ustun qilib yaratishni xam uqtiradi.
Munis asari o'zbek tilida yanatilgan.
Xiva xonligining XVI —XVII asrlardagi tarixining yoritishda Abulg'ozining
asarlaridan foydalanadi. Xiva xonligining XVIII asrdagi tarixiga oid voqealarni o'z
9

ko'zi bilan ko'rgan kishilar, ayniqsa, otasining bergan ma'lumotlari asosida ezadi.
XVIII asrning ikkinchi yarmidagi eng muhim voqealarni, 1812 yilgacha bo'lgan
tarixiy voqealarni tasvirlash paytida unga xon tomonidan boshqa vazifa, ya'ni
Mirxondning mashhur asari «Ravzat us- safo»ni fors tilidan o'zbek
3
G'ulomov YA.G. «O'zbekistonda arxeologiya» Toshkent 1956 yil.
tiliga tarjima qilish topshiriladi. Munis bu asarning birinchi kitobini tamomlab,
ikkinchisini yozayotgan vaqtida to'satdan vafot etadi. SHunday qilib, u
qo'lyozmaning tarjimasini ham, o'z asarini ham tamomlay olmaydi. Muhammad
Rizo Ogahiy (1809 — 18 б 4) Xiva xoni Olloquli (1825 — 1842) ning topshirig'i
bilan asarni davom ettirib, 1827 yillargacha bo'lgan voqealarni yozadi. So'ngra u
182 б —1842 yillardagi voqealar yoritilgan «Riyoz ud-davla», 1842 — 1845
yillardagi tarixiy voqealar yoritilgan «Zubdat ut-tavorix», 184 б —1855 yillardagi
voqealar yoritilgan «Jomi'ul-voqeoti sultoniy», 185 б —18 б 5 yillardagi voqealar
yoritilgan «Gulshan davlat» nomli asarlarni yozadi.
Ogahiy «SHohidi iqbol» nomli beshinchi asarini Xiva xoni Muhammad
Rahimxon davri (18 б 5 — 1910)ga bag'ishlaydi. Ammo bu asar tamomlanmay,
1872 yili voqealari bilan tugaydi. Munis va Ogahiylar saroy tarixchilari bo'lsalarda,
ularning asarlari o'zining dalillarga boyligi, xronologik izchilligi, o'zida aks
ettirilgan siyosiy voqealarning to'liq bayoni jihatdan o'sha davrdagi Buxoro va
Qo'qon saroy tarixchilaridan birmuncha yuqori turadi. Xiva saroy tarixchiligi va
xususanj Munis, Ogahiy asarlaridagi bu xususiyatni o'z vaqtida V. V. Bartol’d
h,am «Istoriya kul’turnoy jizni Turkestana» degan asarida ta'kidlab: «Munis va
Ogahiyning kitoblari adabiy va tarixiy asar sifatida kamchiliklariga qaramay,
bayon qilishning to'liqligi va daliliy Ma'lumotlarning soni jihatidan bizgacha etib
kelgan Buxoro va Qo'qon xonliklari tarixi bo'yicha bitilgan asarlarni «orqada
qoldiradi», deb yozgan edi.j Xulosa qilib aytganda, XIX asrning birinchi yarmida
mahalliy tarixchilar tomonidan yaratilgan tarixiy asarlar mamlakatning xo'jaligi,
iqtisodiy munosabatlar, sinfiy kurash, xalq xarakatlari va siyosiy voqealarning
ijtimoiyiqtisodiy ildizlarini ochib bera olmagan bo'lsa ham, tarixchilarimiz o'lkani
o'rganishda, solnomalar tuzishda, etnografik va toponimik materiallar to'plashda bu
10

nodir asarlardan, tanqidiy nuqtai nazardan qarab foydalanishlari mumkin. Bu
asarlar shuning uchun ham 1917 yilga qadar o'lka tarixini o'rganishda juda qo'l
keladi. runki ularning mualliflari bevosita o'sha davrda yashatan, ro'y berayotgan
voqea va xodisalarpi o'z ko'zlari bilan ko'rgan, shuningdek ularni oldingi davr
voqealari bilan qiyoslagan. SHu nuqtai nazardan bu asarlar muhim ahamiyat kasb
etadi.
11

II BOB. O'RTA OSIYO TARIXINI O'RGANISHDA RUS
SHARQSHUNOSLARINING ROLI.
2.1. Rus sharqshunosligining mahalliy tarixchilikka ta'siri
XIX asrning ikkinchi yarmida o'rta Osiyo CHor askarlari tarafidan bosib
olingach, bu erga rus olimlari kelib ko'plab tadqiqot ishlarini olib bordilar.
SHunday murakkab va og'ir sharoitda ham o'lkashunoslar o'z fikr va
mulohazalarini erkin bayon etishga harakat qilganlar. 4
O'rta Osiyoga kelgan
olimlar o'lkadagi ilg'or mahalliy ziyolilarning namoyandalari bilan yaqin aloqada
bo'lardilar. Mustamlaka ma'muriyati O'rta Osiyo xalq ommasining milliy ongini
o'stirishga yordamlashishni aslo ma'qul ish deb bilmasdi, aksincha, mahalliy xalq
ommasi o'rtasida tarixiy bilimlarni biroz darajada keng targ'ib etish, ular diqqatini
qadimgi zamon yodgorliklarini o'rganishga tortish va hokazolar chorizmning
mustamlakachilik siyosatiga faqat zarar etkazishi mumkin, deb qo'rqardi. Holbuki,
O'rta Osiyoning yangi-yangi hududlarida Rossiya hukmronligining o'rnatilishi,
ularning Umumrossiya iqtisodiy taraqqiyoti yo'liga qo'shib yuborilganligi
munosabati bilan turmushning o'zi ilmiy tadqiqotlar o'tkazish zarurligini taqozo
qilardi. O'rta Osiyoning durustroq o'rganilmaganligi mustamlaka ma'muriyatining
ishlarini qiyinlashtiradi. Ilmiy tadqiqotlardan ba'zi birlari o'zlarining ko'p yillik
tarixiga, o'z urf-odatlari, xususiyatlari, turmush tarziga ega bo'lgan million-million
O'rta Osiyo xalqlari ommasini ekspluatatsiya qilish tizimini to'g'ridan-to'g'ri
uyushtirishga yordam berishi lozim edi. Tabiiy boyliklari, madaniy merosi g'oyat
boy bo'lgan va kam tekshirilgan ushbu o'lka rus ziyolilarining taraqqiyparvar
qismini juda qiziqtirardi. Mashhur rus zoologi, zoogeografi va sayyohi,
darvinizmning e'tiqodli tarafdorlaridan bo'lgan N.A. Severtsov (1827 — 1886)
Turkistonning ko'p joylarini fizikgeografik jihatdan o'rganishda, jumladan, Pomir
tizma tog'larining orografiyasini o'rganishda ko'p mehnat va kuch sarf qildi. N. A.
Severtsov sayohati vaqtida zoologiya, botanika, mineralogiya va paleontologiyaga
oid juda qimmatli kollektsiyalar to'pladi. Mashhur rus geografi P. P. Semyonov-
Tyan’shanskiy (1827—1914) O'rta Osiyo, ayniqsa Tyanshan’ tizma tog'larining
geografik
12

4
S.Koriev «geografik nomlar ma'nosini bilasizmi?» Toshkent. 1970 yil. Z
o'rganilishiga asos soldi. Uning to'plagan ma'lumotlari asosida Tyanshanda Al’p
muzliklari mavjudligi masalasi ijobiy hal qilindi, nemis geografi Gumbol’dtning
Tyanshandagi vulqon hodisalari h,aqidagi fikrlari rad qilindi. Tyanshanni
tekshirish rus geografiya fanining eng muhim xizmatlaridan biridir. Rus
tabiatshunosi va sayyohi A. P. Fedchenqo (1844—1873) Turkiston tabiatini
o'rganishda katta rol’ o'ynadi. U Farg'ona vodiysi bilan Oloyni birinchi marta
tekshirib chiqdi; Oloy orqasidagi tizma tog'lar va uning eng baland cho'qqioini
ochish sharafi ham unga nasib bo'lgan, u Zarafshon vodiysi bilan Qizilqumni ham
tekshirib chiqqan»: Geolog va geograf I. V. Mushketovning (1850 — 1902) ilmiy
xizmatlari x.am katta. SHimoliy Tyanshan tizma tog'i orografiyasining. geologik
asoslarini dastlab u ko'rsatib berdi. U Turkistondagi ko'pgina foydali qazilma
konlarini ta'riflab, Turkiston minerallarining dastlabki ro'yxatini tuzib chiqdi. 1877
—1879 yillarda Mushketov geologik tekshirish ishlarini bajarish maqsadida Oloy,
Pomir, Buxoro, Hisorga, Amudaryo bo'ylab va Qizilqumga sayohat qildi. 1880
yilda esa Zarafshon muzligiga ilmiy safar uyushtirdi.
Mushketov 1881 yilda (G. D. Romanovskiy bilan birgalikda) Turkistonning
birinchi geologiya xaritasini tuzdi. U O'rta Osiyo geologiya tuzilishining birinchi
ilmiy kontseptsiyasini taklif qildi, uni o'rganish bosqichlarini ko'rsatib berdi. I. V.
Mushketov o'z tadqiqotlarini va Turkistonni o'rgangan boshqa olimlarning ilmiy
ishlarini o'zining mashhur «Turkistonning geologiya va orografiya ta'rifi»
monografiyasida umumlashtirgan. Bu monografiyaga yozilgan katta muqaddima
tarixshunoslik nuqtai nazaridan yondoshilgan «O'rta Osiyoni o'rganish tarixi»ga
ilova qilingan. O'rta Osiyo tuprog'ini o'rganishda h,am rus tadqiqotchilari ko'p
mehnat sarf qilishgan. Mashhur rus olimi, hozirgi zamon ilmiy tuproqshunosligiga
asos solgan V. V. Dokuchaev (1846—1903) o'zining ko'pgina asarlarida bu sohada
dastlabki (1898 yilda) ma'lumotlarni bergan. Harbiy topograflar ham qunt bilan
unumli ishlar qilganlar, Turkiston harbiy topografiya bo'limi tuzilganga qadar
(1867 yil) o'lka topografiya jixdtidan qariyb butunlay o'rganilmagan edi. Faqat
Kaspiy va Orol dengizi sohillarida, Sirdaryo va Amudaryoning etak tomonlari,
13

Balxash ko'li sohillari va boshqa ba'zi joylarda bir qadar aniq yarim instrumental
va ko'z bilan o'lchangan tasvirga olishlar o'tkazilgan edi, xolos.
Harbiy topografiya bo'limi oldida tabiiy kontrastlari bir-biridan keskin farq
qiladigan juda katta hududni keng ko'lamda suratga tushirishdek mashaqqatli
vazifa turardi. Bo'lim «xizmat yuzasidan lozim bo'lgan» ba'zi bir zarur xo'jalik va
harbiy ehtiyojlarni ta'minlash bilan cheklanib qolmasdan, O'rta Osiyoning bosh
xaritasini tuzish ishiga kirishib ketdi. Turkiston bosib olingandan keyin o'lkani
xaritaga tushirish va iqlimini o'rganish uchun ilmiy baza yaratish masalasi tug'ildi.
1867 yilda Toshkent meteorologik markazi tuzildi, bir oz vaqtdan keyin shunday
markazlardan bir qanchasi boshqa erlarda ham vujudga keldi. Toshkentda
falakiyotshunoslik rasadxonasi yaratish yuzasidan tayyorgarlik ishlari olib borildi
va 1874 yilda Russiyadagi eng qadimgi Pulkovo rasadxonasi xodimlarining
yordami bilan shunday rasadxona ochildi. SHart-sharoitning qiyinligiga qaramay,
bu sohada katta yutuqlar qo'lga kiritildi. Rasadxonaxodimlari hozirgi O'rta Osiyo
respublikalari hududida qariyb 870 falakiyot manzillarini aniqladilar. Rasadxona
xodimlari o'z tashabbuslari bilan ilmiy- tekshirish ishlari olib bordilar.
I. I. Pomerantsevning Farg'ona vodiysida geoid shakli ustida olib borgan
tekshiriolari (1896 yilda), D. D. Gedeonovning Toshkent kengligining o'zgarishi
haqidagi dadqiqotlari (1895 — 1896 yillarda) diqqatga sazopordir. Biroq kadrlar
etishmasligi va ajratilgai mablag'ning ozligi sababli rasadxona tadqi-qot ishlaripi
rsjali ravishda muntazam olib bora olmadi. O'lkani o'rganishda statistika
qo'mitalari ham muhim rol’ o'ynadi. 1868 yil yanvarda Turkiston statistika
qo'mitasi tuzildi. Uning tashabbusi bilan 1872 yildan «Turkiston o'lkasi statistikasi
uchun materiallar» nomli to'plam chiqarila boshlandi: (1872—1876 yillar ichida
hammasi bo'lib 5 to'plam chiqarildi.) 1887 yil birinchi yanvardan boshlab Sirdaryo
(Toshkentda), Samarqand (Samarqandda), Farg'ona (YAngi Marg'ilonda)
viloyatlari statistika qo'mitalari tuzildi. qo'mitalar viloyatlarga xos obzorlar nashr
qilib, ularda «tabiiy va ishlab chiqarish ishlari», xalq xo'jaligi, sug'orish tizimlari,
yo'llar, aholi va uning mashguloti, o'lpon va soliqlar, ma'muriy tuzilish, sog'liqni
saqlash va maorif, jamoat obodonchiligi, obhavo kuzatishlari va hokazolar
14

haqidagi mufassal ma'lumotlar berildi. 1886—1913 yillarga oid «Sirdaryo viloyati
obzorlari» (Toshkent, 1887—1916 yillar), 1884— 1913 yillarga oid «Farg'ona
viloyati obzorlari» (YAngi Marg'ilon-Skobelev, 1889—1916 yillar) nashr qilingan
edi. qo'mitalar *bulardan tashqari yana o'z ishlari haqida hisobotlar va boshqa
kitoblarni ham nashr qildirdi. O'rta Osiyo xalqlarining turmushiga bag'ishlangan,
ilmiy va o'lkashunoslikka doir turli xabarlar va maqolalar «Turkestanskie
vedomosti» hamda «Turkiston viloyatining gazeti» (Toshkent, 1870—1917 yillar)
va boshqa mahalliy matbuotda muntazam bosilib turdi. 1870 yilda Toshkentda
ochilgan Turkiston xalq kutubxonasi (hozirgi Alisher Navoiy nomidagi
O'zbekiston milliy kutubxonasi) o'lkani o'rganish bilan shug'ullanuvchi barcha
tadqiqotchilar, ayniqsa mahalliy xodimlar uchun katta ahamiyatga ega bo'ldi.
Kutubxona tashabbuskor bibliofillar (kitob muxbirlari) va bibliograflarning
ko'rsatgan faoliyati asosida o'lkani o'rganishga doir qimmatli asar va materiallar
bilan boyib bordi. Kutubxona ochilishi vaqtida faqat 1700 jild kitob bor edi, 1917
yilga kelib undagi kitoblar soni 80 ming jildga etd^ Kutubxona fondida
saqlanayotgan adabiyot va manba majmualaridan «O'rta Osiyoga, ayniqsa
Turkiston o'lkasiga taalluqli Turkiston asarlar va maqolalar to'plami» juda ham
qimmatli asar bo'lib, shu kunlarda ham o'z axamiyatini yo'qotmagan.
Bu to'plamni tuzish ishlarini ko'zga ko'ringan rus bibliografi V. I. Mejov
Peterburgda 1868 yildan boshlab 20 yil davomida olib borgan edi. 1888 yilda
«Turkiston to'plami»ga kirgan katta-katta jildlarning soni 416 ga etganda
(bular1867—188materiallar edi) o'lkadagi chor ma'muriyati- buyrugi bilan
«mablag' yo'qligi sababli» bu ishlar to'xtatilgan edi. V. I. Mejov «Turkiston
to'plami»ga uch kitobdan iborat sistematik va alfavit ko'rsatkich tuzgan. 1872 yilda
A. L. Kun va boshqa sharqshunoslar mashhur «Turkiston al’bomi» (Turkiston
o'lkasining etnografiya, arxeologiya, kasb-hunar va tarixiga doir suratli al’bom)ni
tuzib tamomladilar. Bu nodir asar hozirgacha ham o'z ilmiy qimmatini yo'qotgani
yo'q. Al’bom 1262 dona rangli va rangsiz fotosuratlar yopishtirilgan 447 kartondan
iborat bo'lib, Rossiyada faqat uch kutubxona — imperator kutubxonasi, Fanlar
akademiyasi kutubxonasi va Turkiston kutubxonasigina faxrlana oladigan, badiiy
15

jihatdan g'oyat noyob asar edi. 1917 yilga qadar o'lkadagi ilmiy jamiyatlar
tomonidan hammasi bo'lib Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi
«Axboroti»ning 13 jildi (1898—1917 yillar), 5
Turkiston arxeologiya va
havaskorlar to'garagining majlisi qarorlari va axborotlaridan 21 to'plam (1896—
1917 yillar), Turkiston qishloq xo'jaligi jamiyati tomonidan «Turkiston qishloq
xo'jaligi», jurnalidan 142 son (1906—1917 yillar), «Turkiston dehqoni» jurnalidan
60 son (1915 — 1917 yillar), SHarqshunoslik jamiyati Toshkent bo'limi
«Axboroti» ning 6 soni (1908—1909 yillar), bundan tashqari yana ilmiy-tibbiyot
jamiyatlarining ko'pgina protokol hamda asarlari va boshqalar bosib chiqarilgan
edi. Ozbekistonning va umuman butun Turkistonning yodgorliklari ko'pdan buyon
olimlarning diqqatini o'ziga jalb qilib kelardi. XIX asr davomida osori atiqalar
ustida arxeologik kuzatishlar, qidiruv ishlari olib borildi. Bu sohadagi ishlar P. I.
Lerh N. I. Veselovskiy, V. A. Jukovskiy, V. V. Bartol’d va mahalliy
turkistonshunoslardan M. S. Andreev, V. L. Vyatkin, A. L. Kun, A. A. Semyonov
va boshqalarning nomlari bilan bog'liqdir. Sobiq Turkistonning qadimiy
yodgorliklarini hisobga olish va tekshirishga markazdagi ilmiy muassasalar
imperator arxeologaya komissiyasi, ayniqsa Rus arxeologiya jamiyatinyng SHarq
bo'limi, shuningdek, 1903 yil aprelda tashkil qilingan o'rta va SHarqiy Osiyoni
tarixiy, arxsologik, lingvistik va etnografik lsihatdan o'rganish qo'mitasi ham
e'tibor berdi. Rus havaskor kollektsiyachilari Barshchevskiy, Vyatkin,
Dobromnslov, Kastal’skiy, Komarov, Petrov-Borzna, Poslavskiy, Stolyarov,
Terent’ev, Trofimov va boshqalarning to'plagan ko'pdan-Ko'p ma'lumotlari
hammaga mashhur edi. Arxeologiya yig'malari 1871, 1874, 1889 yillarda
Toshkent, Samarqand va Farg'onada ochilgan muzeylarda saqlanadi. O'rta Osiyo
tarixiga oid eng muhim manbalardan biri Muhammad Narshaxiyning «Buxoro
tarixi» (X asr) asari N. S. Likoshin tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, 1897 yilda
nashr etilishi (V. V. Bartol’d tahriri ostida) katta ahamiyatga ega bo'ldi. Qadimgi
me'morchilik yodgorliklaridan asosan Samarqand yodgorliklari o'rganildi. 1895
yilda N. I. Veselovskiy rahbarligi ostida va me'mor A. V. SHchusev va boshqa
mutaxassislar ishtirokida Imperator arxeologiya komissiyasi Go'ri Amirni
16

me'morchilik, dekoratsiya nuqtai nazaridan o'rganish uchun ilmiy safar uyushtirdi.
Bu ilmiy safar ishlarining natijalari 1905 yilda ajoyib al’bom holida nashr etildi!
O'rta Osiyo chor Rossiyasi tarafidan bosib olinganidan keyin O'zbekistonning
tarixi va arxeologiyasini o'rganish bilan birga, butun o'lkani etnografik jihatdan
o'rganish ishlari ham birmuncha kengaytirildi. Bu ishlarda sharqshunos
mutaxassislar bilan bir qatorda, havaskor o'lkashunoslar va mansabdorlar, ko'proq
harbiy-lar orasidan chiqqanlar ham qatnashdilar. O'lar Turkiston o'lka idora
organlaridagi xizmatlarining bergan imkoniyatidan foydalanib, xalq turmushini
o'rgandilar, turli joylarga borib mahalliy aholi bilan aloqa bog'ladilar.
V. V. Bartol’d, N. I. Veselovskiy, V. V. Radlov, A. N. Samoylovich singari
mashhur sharqshunoslarning ayrim asarlari etnografiya nuqtai nazaridan katta
ahamiyatga egadir. Turkistonda mahalliy aholi orasida ishlab kelgan rus
shifokorlarining e'lon qilgan maqola va ma'lumotlarida ham etnografiyaga oid
ko'pgina qimmatli ma'lumotlar bor. Etnografik kuzatishlar bilan bir qatorda o'zbek
xalqining turmushi va maishiy buyumlari (kiyim-bosh,zeb-ziynat,qurol-yarog',uy-
ro'zg'or buyumlari, ishlab chiqarish qunollari)dan kollsktsiyalar to'plash ishlari
ham olib borildi. Xalq ho'jaligini o'rganish sohasida ham ba'zi ishlar amalga
Oshirildi, L. F. Middsndorfning “Farg'ona vodiysi”degan asari shunga o'xshash
boshqajuda ko'plab asarlar hozirgacha ham o'zining ilmiy ahamiyatini yo'qotgani
yo'q. Ozbekiston aholisi tarkibini o'rganishga ham ma lum darajada e'tibor berildi.
A. I. Pashino, P. S. Nazarov, I. I. Krauze kabi olimlarning' kasb-hunar ishlarini
o'rganishga bag'ishlangan asarlari bosilib chiqdi. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida O'rta Osiyo gilamlariga Rossiya va Evropa mamlakatlari juda qiziqib
qolishdi. 1908—1909 yillarda A. A. Bogolyubov tomonidan tuzilgan al’bom
bosilib chiqdi. Bu al’bomda juda ko'p xil gilam nusxalari (Ko'proq turkman
gilamlari, qisman o'zbek gilamlari va boshqalar) ko'rsatilgan edi. Bogolyubov bu
al’bomda birinchi marta ularni ilmiy asosda tasniflashga urinib ko'rgandi.
Bogolyubov al’bomidan so'ng A. Fal’kerzam, S. M. Dudin va boshqalarning O'rta
Osiyo gilamlarini mufassal ta'riflagan kitoblari chop etildi. O'lkani o'rganishda
zarur talablar olimlar oldiga yangidan-yangi vazifalarni ko'ndalang qilib qo'ydi. Bu
17

vazifalarni xal qilish uchun katta-katta mablag' kerak edi. Biroq o'lkada davlat
ilmiy-tekshirish muassasalari deyarli butunlay yo'q edi. Bu xam o'lkadagi
olimlarni, umuman rus ziyolilari namoyandalarini Moskva va Peterburgdagi yirik
olimlarning qo'llab-quvvatlashi bilan o'lkada ilmiy jamiyatlar tuza boshlashga
undadi. Ilmiy jamiyatlarning paydo bo'lishi bu erda mahalliy turkistonshunos
xodimlar paydo bo'lganligidan va ularning ishlarini o'zaro muvofiqlash
zarurligidan dalolat berardi. Qisqa muddat ichida Turkiston ilmiy jamiyatlari
o'lkani o'rganish tarixida mustahkam o'rin oldilar. Bulardan ba’zi birlari faqat
mahalliy axdmiyatga ega bo'lgan jamiyatlar (masalan, O'rta Osiyo olimlar jamiyati,
ilmiy-tibbiyot jamiyati) bo'lsa, boshqalari Umumrossiya ilmiy jamiyatlarining
bo'limlari (Rus geografiya jamiyati, Rus texnika jamiyatining xamda tabiiyot,
arxeologiya, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston
bo'limlari) edi. 1870 yilda O'rta Osiyo olimlari jamiyati paydo bo'ldi. Bu jamiyat
o'z oldiga O'rta Osiyo tarixi, geografiyasi, etnografiyasi, statistikasi, iqtisodiyotiga
oid ma'lumotlarni to'plash, ishlash va tarqatishni maqsad qilib qo'ygan edi. O'ning
birinchi ochiq majlisi 1871 yil 28 yanvarda bo'ldi. SHu bilan bir vaqtda A. P.
Fedchenkoning faol ishtiroki bilan tabiiyot, arxeologiya, antropologiya va
etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo'limi ochildi. Bo'lim a'zolari
orasida N. A. Severtsov, I. V. Mushketov, V. F. Oshanin kabi rus olimlari bor edi.
Bo'lim 1879 yilda «Tabiiyot, arxeologiya, antropologiya va etnografiya
havaskorlari jamiyati Turkiston bo'limining xotiralari» degan o'zining birinchi va
so'nggi asarini bosib chiqardi. Bu to'plamga kirgan maqolalar orasida N. A.
Severtsovning «Pomir umurtqali faunasidan ma'lumotlar» maqolasi, N. B.
Teyxning o'lka iqlimi ta'rifiga bag'ishlangan ishlari va boshqalar diqqatga
sazovordir. Bo'lim bu jamiyatning Moskvada 1872 yilda tashkil qilingan ikkinchi
politexnika ko'rgazmasida Turkiston bo'limining ishtirok etishiga tayyorgarlik
ko'rish yuzasidan katta ishlar olib bordi. O'rta Osiyo olimlar jamiyatida bo'lgani
singari, bu bo'lim majlislarida ham qimmatli ilmiy axborotlar va ma'ruzalar
tinglandi. Jamiyatning 1878 yilda V. F. Oshanin rahbarligi ostida tashkil qilingan
ilmiy safari natij asida Buyuk Pyotr tizma tog'lari ochildi, Mug'suv daryosining
18

manbalaridagi muzlik topilib, unga A. P. Fedchenko nomi berildi. Mablag' yo'qligi
tufayli bo'lim juda katta qiyinchiliklarni boshidan kechirdi va taxminan 1893 yilda
o'z faoliyatini to'xtatishga majbur bo'ldi. O'lkada ishlab turgan havaskor
arxeologlar 1895 yilda Turkiston arxeologiya havaskorlari to'garagiga birlashdi.
Fanning boshqa sohalarida bo'lgani singari bunda ham tadqiqot ishlari rejali tashkil
qilinmasdi, mutaxassislar yo'qligi tufayli tadqiqot ishlarini olib borishga imkor
ham yo'q edi. Arxeologiya ishlari asosan yozuv manbalariga qarab qadimgi zamon
yodgorliklarini o'rganishdan, ayrim arxeologiyaga oid manzillarni tekshirib,
aniqlashdan iborat bo'lardi, ahyonahyonda arxeologiyaga oid qazishmalar
o'tkazilardi. Turkiston arxeologiya havaskorlari to'garagi a'zolari tomonidan
Farg'ona tog' tizmalaridagi Soymaylitosh degan joyda toshga o'yib solingan juda
ko'p suratlarning togshlishi, mashhur Biyanayman ossuariylari va hokazolarning
ochilishi fan solnomalariga juda ham muhim ilmiy kashfiyotlar bo'lib kirdi.
6
To'garak a'zolarining to'plagan haqiqiy ma'lumotlari, ilk marta topgan materyallari
uidan keyingi tadqiqotchilar uchun yordamchi ma'lumot bo'ldi va o'tmish
yodgorliklarining zamonlar o'tishi bilan yo'qolib ketgan ko'plab tafsilotlarini, shu
yodgorliklar bilan bog'liq bo'lgan fol’klor va yozma manbalarni qayd qilishga
imkon berdi. To'garak a'zolarining o'rtaga qo'ygan masalalari va mulohazalari,
garchi munozarali va zamon sinoviga bardosh bera olmagan bolsada, x.ar holda
butun davr uchun shubhasiz, katta ahamiyatga ega edi. Ularning bu ishlari
tadqiqotchilik fikrining rivojlanishiga turtki bo'ldi, unga ilmiy jamoat diqqatini
tortdi. Mashhur rus sharqshunosi V. V. Bartol’d to'garak ishlariga katta yordam
ko'rsatdi. Mahalliy ilmiy xodimlardan bir guruhi (V. F. Oshanin, S. I. Jilinskiy va
boshqalar)ning tashabbusi bilan 1897 yil boshida rus geografiya jamiyatining
Turkiston bo'limi tashkil qilingan edi. Bu jamiyat bo'limi orqdli Orol dengizi va
Balxash ko'li, Turkiston muzliklari va hayvonot dunyosini o'rganish singari juda
muhim ishlar olib borildi. Foydali qazilmalar qidirib topilib tekshirildi, O'rta
Osiyoda zilzila sabablari va oqibatlarini aniqlash ishlari olib borildi va hokazo.
Turkiston qishloq xo'jalik jamiyati mahalliy qishloq xo'jalik ishlab chiqarishini
rivojlantirishga kattagina hissa qo'shdi. Jamiyat hozirgi zamon agrono miya bilimi
19

va usullarini tashviqot qildi, paxtachilik, ipakchilik, asalarichilik va
shunga.o'xshash sohalarga oid yangi adabiyotlar tarqatdi. Jamiyatning o'lkada
yangi, yaxshilapgap g'o'za navlarini o'rganish, kashf qilish va yoyishda na
umuman,
6
CHoriev. “Tarix atamalarining tushunchasi” izoli lug'at. Toshkent. 1999 yil.
paxtachilik xo'jaligini samarali usulda olib borish sohasida qilingan ishlarni qayd
etib o'tmoq kerak. Jamiyat ko'pdan-Ko'p qishloq xo'jalik-sanoat ko'rgazmalari
tashkil qildi, qish л .oq xo'jalik xodimlarini s'ezdlarini uyushtirdi. (1900 yilda
Toshkentda qishloq xo'jalik muzeyi ochildi, kontrol urug'chilik stantsiyasi va
boshqa yordamchi muassasalar tashkil etdi. O'lkada hammasi bo'lib 15 ga yaqin
ilmiy jamiyat ish olib bordi (faol ish olib borib, fanda iz qoldirgan ilmiy jamiyatlar
nazarda tutiladi). Ular geologiya, geografiya, zoologiya, botanika, iqtisodiyot
(qishloq xo'jaligi, sanoat), tarih sharqshunoslik, arxeologiya, etnografiya,
antropologiya, ilmiy tibbiyot va shu kabi bilim tarmoqlari va yordamchi ilmiy
fanlar sohasida tadqiqot ishlarini olib borganlar. Mustamlaka Turkiston sharoitida
ilmiy jamiyatlarning faoliyati mahalliy aholi o'rtasiga yoyilmadi. Ilmiy tibbiyot
jamiyatlari bundan bir qadar mustasnodir. O'lkada Farg'ona tibbiyot jamiyati (1892
—1910 yillar), Turkiston shifokorlar jamiyati,(1899 — 1909 yillar), Turkiston
tibbiyot jamiyati (1900—1908 yillar), Turkiston o'lka tibbiyot, tabiatshunoslar va
shifokorlar jamiyati (1913 — 1922 yillar) ish olib bordi.)Bu jamiyatlar maxsus
tibbiyot kutubxonalari barpo etdi, shifokorlik ishlarini tashkil etish va yaxshilash
masalasini, kishilarning sog'lig'i va hayotiga zararli bo'lgan o'rta asrchilik
qoldiqlariga qarshi kurash olib borish masalalarini o'rtaga qo'yib, ularni muhokama
qildi. Toshkentda, Andijonda va o'lkaning boshqa shaharlarida (garchi mablag'
yo'qligidan juda oz miqdorda bo'lsada) yangi tibbiyot markazlari, erkak va ayollar
uchun ambulatoriyalar, kasalxonalar ochilganligi, ularda tekinga yoki juda arzon
narx bilan mahalliy aholiga tibbiyot xizmati ko'rsatilganligi tibbiyot
jamiyatlarining xizmatidir. SHu tibbiy muassasalar o'n minglarcha betoblarga
xizmat ko'rsatdi, bularning ko'pchiligi umrida birinchi marta jur'at etib malakali
tibbiy yordam so'rab murojaat qilgan edi. Ilmiy jamiyatlar huzurida faol
20

o'lkashunoslar, mahalliy muxbirlar paydo bo'ldi. Masalan, o'tgan asrning 80-90-
yillaridayoq Turkistonda ko'proq rus tadqiqotchilari, kollektsiyachilari va ilmiy
jamiyatlarning ta'siri ostida osori atiqa xavaskorlari, qadimgi yodgorliklarni
to'playdigan xavaskorlar etishib chiqdi. Bular orasida samarqandlik Mirzo
Buxoriy, Mirzo Abdulalarning nomi alohida ajralib turadi. Mirzo Buxoriy juda
ko'p arxeologik-numizmatik kollektsiyalar to'plagan bo'lib, bularning bir qismi
ermitaj kollektsiyalariga kirgan. Ajoyib san'atkor-xattot Mirzo Barot Mullo
Qosimov Samarqand va uning atroflaridagi ko'pdan-Ko'p qadimgi zamon
yodgorliklari suratini chizgan. Ulug'bek madrasasining g'oyat aniq eskizini
tayyorlagan edi. A.L.Kunning Iskandarko'l ilmiy safarida qatnashgan Mirzo
Abdullo Abdurahmon fanga qadimgi toshlarga va qabr toshlariga yozilgan xatlar
qayd qilingan ajoyib kundalik daftar qoldirib ketgan. Buxoroda qadimgi gilamlar,
qo'lyozmalar, nodir sopol idishlar to'plagan Muxdmmad Vafo tez orada mashhur
bo'lib ketdi. Havaskor geograflardan Olimxo'ja YUnusov, Mirza Hakim va
boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston bo'limining xodimlari bo'lib
ishlashardi (Bular haqida batafsilroq ma'lumot keyingi bandlarda beriladi).
Turkiston o'lkasida tug'ilib o'sgan kishilardan ancha-munchalari foydali qazilmalar
topish va ularni tavsiflash, qadimgi zamon yodgorliklarini qidirib topish va shu
kabi ishlarda qatnashdilar. 7
XX asr boshlarida ham Turkistondagi ilmiy jamiyatlar
o'z faoliyatini davom ettirdi. Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi o'lkani
tabiiy-tarixiy jihatdan o'rganish, uning o'simlik va hayvonot dunyosini, iqlimini
tadqiq etish borasida kattagina ishlar qildi. Jamiyat bo'limi tomonidan, olib
borilgan ishlar orasida L.S.Bergning (1876—1950) tadqiqotlari katta o'rin tutadi. U
1899—1903 yillar ichida O'rta Osiyoning eng katta suv havzalari — Orol dengizi
bilan Balxash ko'lini tadqiq qilib chiqdi. 1908 yilda L. S. Bergning «Orol dengizi»
degan monografiyasi bosildi. Unda bu katta ko'lni xdr taraflama o'rganish natijalari
bayon qilingan va ulardan xulosalar chiqarilgan. L.S.Berg asarida suv rejimi
o'zgarishi va dengiz sathi o'zgarib turishi munosabati bilan Amudaryo va Orolbo'yi
sohillariga aholi joylashtirilishiga oid boy tarixiy ma'lumsuglar berilgan. Jamiyat
bo'limi Turkiston muzliklarini o'rganish sohasida katta ishlar olib bordi.
21

G.B.Leonov Talas Olatovi muzliklarini, N.L.Korjenevskiy Seldara va qorasel
muzliklarini tadqiq qildi (bulardan birinchisiga Fedchenko nomi, ikkinchisiga
Mushketov nomi berilgan), V. G. Gorodetskiy Zailiy Olatov muzliklarini tadqiq
qildi. V.F.Oshanin o'lka hayvonot dunyosini tadqiq qylishni davom ettirdi; N. A.
Zarudniy Turkiston parrandalarini o'rgandi; B. A. Fedchenko va uning onasi O. A.
7
Sa'diev A. «XIX asrda Turkistonda tarix fani» Toshkent 1960 yil
Fedchenko o'lkaning o'simlik dunyosini tadqiq qildi. Bu ishlar natijasida jamiyat
bo'limining asarlarida o'simlik va hayvonot dunyosining 80 xil yangi urug', tur va
kichik turlarini ta'riflovchi ma'lumotlar e'don qilindi.) A. A. Fedchenkoning 1915
yilda e'lon qilingan «Turkiston o'simliklari» degan asarida O'rta Osiyoda ma'lum
bo'lgan 5030 dan ko'proq o'simlik xillari ko'rsatib o'tilgan. Turkistonda bo'lgan
zilzilalarni B. YA. Korolenko, G. B. Leonov va boshqalar o'rgangan.
(SHarqshunoslik jamiyati Toshkent bo'limining faoliyati (1901 — 1913) ham
diqqatga sazovordir. Bu bo'lim tashabbusi bilan o'lkada tub joy aholining rus tilini
o'rganishi uchun bepul kechki kurslar tashkil qilingan. Bu kurslarda hunarmand-
kosiblar va shahar aholisining quyi tabaqasidan bo'lgan boshqa kishilar o'qigan)
1906 yilda jamiyat bo'limi Sl M. Solov’yovning «Boshlang'ich o'qish uchun rus
solnomasi»ni nashr qildi, buni o'zbek tiliga N. S. Likoshin tarjima qilgandi. Bu
asar 2700 nusxada bo'lib, rus-tuzem maktablariga bepul tarqatildi. Bunda, albatta,
umumiy ta'lim maqsadigina emas, shu bilan birga, siyosiy maqsadlar ham ko'zda
tutilgan edi. Toshkentda sharqshunoslik o'quv yurti ochish yo'lida qilingan
xdrakatlardan natija chiqmadi. 1907 yilda bibliograf I. V. Dmitrovskiy rahbarligi
ostida «Turkiston to'plami»ni tuzish ishlari yangidan boshlandi. 1917 yilga qadar
to'plam jildlarining soni 394 ga etkazilgan edi (hozir to'plam Alisher Navoiy nomli
O'zbekiston Davlat xalq kutubxonasida saqlanadi1 ). YUqorida ko'rsatib
o'tilganidek, bu to'plam juda hdm qimmatli va nodir yodgorlik hisoblanadi. Unda
1952 yilda Mosqvadagi Davlat xalq kutubxonasida «Turkiston to'plami»ning yana
29 jildi topildi. O'rta Osiyo va unga qo'shni bo'lgan SHarq mamlakatlarining tarixi,
arxeologiyasi, etnografiyasi, adabiyoti, iqtisodiyoti, madaniyat tarixi va boshqa
masalalariga oid keng ma'lumotlar bor. O'rta Osiyo tarixi va arxeologiyasi XX asr
22

boshidan chuqurroq tekshirila boshlandi. Bunda birinchi va rahbarlik o'rnida,
shubhasiz, g'oyat bilimdon olim, mashhur sharqshunos akademik V. V. Bartol’d
(1869-1930) turgan edi. U sharq tillarini yaxshi bilganidan xamisha uning ilmiy
faoliyati markazida turgan. O'rta Osiyo tarixinigina emas, shu bilan birga, butun
«musulmonlar SHarqi» tarixiga ham oid juda ko'p birinchi manbalarni puxta
o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldi. Uning «Turkiston Mo'g'ullar xuruji
davrida»"(1898 — 1900 yillar) singari asarlari puxta to'plangan, tadqiq qilingan,
asl nusxali ma'lumotlarga boyligi jihatidan O'rta Osiyoning o'tmishini o'rganishda
fanga qo'shilgan g'oyat katta hissadir. V. V. Bartol’dning «Ulug'bek va uning
zamoni», «Turkistonning sug'orish tarixiga doir» nomli asarlari va boshqa ko'p
kitob, maqola, tadqiqot va mulohazalari g'oyat qimmatli va o'z axamiyatini
yo'qotmagan asarlardir. V. V. Bartol’dda katta tashkilotchilik qobiliyati ham bor
edi. Darhaqiqat, O'rta Osiyoning tarixi va arxeologiyasini o'rganish sohasidagi
biron kattaroq tadbir V. V. Bartol’d ishtirokisiz bo'lmagan. Polkovnik A. G.
Serebrennikov to'plagan O'rta Osiyoni zabt etish tarixiga oid 70 ta kattakatta
jilddan iborat ma'lumotlar O'rta Osiyoning 1839 yildan 1876 yilgacha o'tgan davr
tarixini o'rganishda malum darajada qiziqarli manbadir. Bular Peterburg, Moskva,
Orenburg, Tiflis va Omsk arxiv ma'lumotlari asosida tanlab olingan. Bulardan
faqat 14 jildi nashr qilingan, xolos. Mahalliy arxeologlardan V. L. Vyatkinning
(1869 — 1932) ishlari diqqatga sazovordir. Bu olim 1908 yilda Samarqanddagi
mashhur Ulug'bek rasadxonasining qoldiqlarini ochdi, Samarqand yodgorliklarini
o'rganish va saqlash bilan shug'ullandi, qadimgi Afrosiyob qo'rg'oni va uning
atroflarini tadqiq qildi. V V. Bartol’d o'zining 1894 yilda bosilib chiqqan
«Turkistonda arxeologik tadqiqotlar masalasiga doir» kitobida o'lkani jiddiy
ravishda o'rganish hali oldimizda turibdi, bu ishda bosh rolni mahalliy ilmiy
kuchlar o'ynamog'i lozim, degan edi. Uning taklifi bilan 1895 yili oktyabr’ oyida
Turkiston arxeologiya xavaskorlari to'garagi va uning nizomi tasdiqlandi. Nizomda
jumladan shunday deyilgan edi: 1. Turkiston o'lkasidagi qadimgi yodgorliklarni
o'rganish; a) ularni ta'riflab, o'lkaning arxeologik xaritasida aks ettirish; b)
arxeologik yodgorliklarni saqlash; v) hudud egalarining ruxsaty bilan undagi
23

arxeologik yodgorliklarni qazish; g) arxeologik materiallarni nashrga tayyorlash. 2.
To'garak faxriy va xdqiqiy a'zolardan hamda hamkor (xodim)lardan tuziladi. 3.
To'garakning hdqiqiy va hamkorlik a'zoligiga mahalliy arxeologiya masalalari
bilan qiziquvchi, unga a'zolik badallarini to'lab turuvchi har bir kishy saylana oladi.
Saylanuvchilarning unvoniga, kelib chiqishiga, millatiga va jinsiga qaralmaydi. 4.
Haqiqiy a'zolar o'z ichidan bir yil muddatga boshqarma saylaydi. Boshqarma rais,
kotib va xazinachidan iborat bo'ladi. 5. Boshqarma to'garakdagi ishlarni olib
boradi, qaysi yodgorlikni qazish, tadqiq qilish kerakligini aniqlaydi, mahalliy
idoralar va Rossiya arxeologiya komissiyasi bilan aloqa ishlarini olib boradi va
hokazo. 6. To'garakning umumiy majlislariga har bir qiziquvchi kishi qatnasha
oladi. 7. To'garakning bo'limlarini boshqa shaharlarda ham ochish mumkin. 8.
To'garak mablag'i xdqiqiy a'zolar, hamkorlar to'laydigan badallardan hamda
arxeologiya havaskorlari tomonidan beriladigan hadyalardan tashkil topadi.
To'garakka Turkiston general-gubernatori baron B. A. Vrevskiy faxriy rais qilib
saylangandi. To'garakning 108 a'zosi bo'lib, bular ichida V. V. Bartol’d, D. M.
Levshin, N. S. Likoshin, K. V. Aristov, V. F. Oshanin va boshqa mashhur kishilar
hdm bor edi. To'garakda ilg'or kayfiyatdagi rus ziyolilarining ta'siri kuchli edi. Ular
O'rta Osiyo tarixi va qadimgi yodgorliklarga hurmat bilan qarab, jiddiy ilmiy-
tekshirish ishlarini jonlantirib yuborgan edilar. Rus sharqshunosligi o'zining g'oyat
katta ilmiy faoliyati bilan mahalliy tarixchilikka shubhasiz katta ta'sir ko'rsatdi.
Rus sharqshunoslari O'rta Osiyo tarixi yuzasidan jiddiy tadqiqot ishlari olib borish
bilan birga, bu ishga erli tarixchi havaskorlarni ham jalb qilish, ular bilan
hamkorlikda ish olib borishga hdrakat qildi. Turkistonga kelgan sharqshunoslar
mahalliy tarixchi va xdvaskorlar o'rtasida yurib va yashab, O'rta Osiyo tarixi
xdqida muhim ma'lumotlar va asarlarni to'pladilar va shu haqda tushuntirish ishlari
olib bordilar. 8
Toshkentlik tarixchi Muhammad Solih qoraxo'ja o'g'li o'zining
«Tarixi jadidai Toshkand» degan asarida Iskandar to'ra ismli bir rus olimining
uyiga kelgani, u bilan suhbatlashgani va O'rta Osiyo tarixiga oid ko'p savollar
berib, bahslashgani hdqida yozadi. Iskandar to'ra aslida Aleksandr Kun bo'lib,
mahalliy xalq qadimdan Aleksandr ismini Iskandar deb atashadi. Faqat A. Kunning
24

emas, balki O'rta Osiyoga kelgan barcha sharqshunoslarning xam xalq orasida
yurib tarixga oid savollar berishy, ayrim masalalar yuzasidan bahslashishlari
hamda ularga yo'l-yo'riqlar ko'rsatishlari, shubhasiz, erli xalqlar o'rtasida tarixga
qiziqish hissini oshirdi. Bunday bahslashuvlar, savol- javoblar mahalliy xalq
o'rtasida «diniy tus berilgan» arxeologik yodgorliklar va tarixiy hodisalarni
aniqlashga, ularning sirini ochishga yordam berdi. Usha vaqtda nashr qilingan
«Turkiston viloyatining gazeti»,
8
Arsixovskiy A B.«Arxeololgiya asoslari» Toshkent «O'qituvchi» 1970yil.
«Turkestanskie vedomosti» va boshqa gazeta sahifalaridagi mahalliy tarchxchi va
havaskorlar tomonidan yozilgan yodnomalar, yodgorliklar haqidagi kichik-kichik
xabarlar va maqolalar, arxeologik kollektsiyalar rus sharqshunoslarining mahalliy
tarixchilikka samarali ta'sir ko'rsatganligini va erli xalq orasida ham tarixga
qiziqish avj olganligini ko'rsatadi. Rus sharqshunosligi bu tuyg'u va intilishlarni
qizg'in qarshi olib, qo'llab-quvvatlaganligi Turkiston tarixchiligining rivojlanishi
uchun yangi sahifa ochib berdi. Sattorxon Abdug'afforov ham rus
sharqshunosligining bevosita ta'siri ostida tarixchilar qatoridan o'rin olgan. U 1876
yili Peterburgda chaqirilgan III xalqaro sharqshunoslar s'ezdiga A. Kun, Jo'rabek,
toshkentlik Muhammadqulov, Abdulla Niyozov va Buxorolik Musajon
Saidjonovlar bilan birga Turkiston vakili bo'lib qatnashadi. U Turkistonga
ruslarning kelishi bilan o'lkaga rus fani ham kirib kelganligini ta'kidlab, bu orqali
Turkiston dunyo fanidan yanada ko'proq bahramand bo'lishiga ishonch bildirdi. O'
o'zining bu nutqi bilan s'ezd qatnashchilarining diqqatiga sazovor bo'ldi. Rus tilini
qunt bilan o'rgangan Sattorxon rus tilida «Rossiyaning istilosiga qadar Qo'qon
xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk» nomli asarini yozib,
«Turkestanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 26, 36- sonida va 1893 yil 61-
sonida bostirdi. Asarda Qo'qon xonligining ma'muriy bo'linishi, boshqaruv
idoralari, shahar va qishloqdagi amaldorlar, ularning huquqlari, hokim va
beklarning mehnatkash xalqqa nisbatan tutgan siyosati, gunohkorlarga beriladigan
jazolar, qo'shinning tuzilishi, shuningdek, sinfiy kurashlar, ya'ni Xo'jand va
o'ratepada xonlikka qarshi ko'tarilgan qo'zg'olonlar, Toshkent hokimi
25

Mirzaahmadga qarshi xalq qo'zg'oloni va uning qo'zg'olonchilar talabiga rozi
bo'lishi, Qo'qon xonligining chor Rossiyasi tarafidan bosib olinishi kabi masalalar
yoritilgan. Mahalliy o'zbek tarixchisining rus tilida shunday bir tarixiy asar bilan
maydonga chiqishi rus sharqshunosligining bevosita katta ta'sirini ko'rsatadi. Bu
asar rus sharqshunosligi uchun ham katta axamiyatga ega edi. Rus sharqshunoslari,
jumladan, N. I. Veselovskiy rahbarligida Akrom polvon Asqarov kabi xavaskor
tarixchi va arxeologlar etishib chiqdi. Akrom Asqarov Toshkentning Rossiya
tomonidan bosib olinganiga qadar Qo'qon qo'shinida nog'orachi edi. Toshkent
bosib olingach, u 1870 yillarda Toshkentda tashkil qilingan ko'rgazmalarda faol
qatnashdi. SHarqshunoslar ta'sirida Turkistondagi yodgorliklarga qiziqib qoladi.
O'zining havaskorligi va qizyquvchanligi bilan borabora Turkistondagi fan ahliga
tanila boshlaydi. Akrom Asqarov 1884 yilda arxeologiyaga oid qazish ishlari
o'tkazish maqsadida Turkistonga kelgan professor N. I. Veselovskiyga yoqib
qoladi, yordam chi sifatida u bilan birga Buxoroda, Farg'ona vodiysida va boshqa
joylarda o'tkazilgan arxeologiyaga oid tadqiqotlarda qatnashadi, tez fursatda
arxeologiya bilimini o'zlashtirib oladi. SHuning uchun xdm u N. I.
Veselovskiyning «tez fursatda arxeologiyaga oid ishlarni o'zlashtirib oldi» degan
yuksak bahosiga sazovor bo'lib arxeologiya sohasida mahdlliy xalq orasidan
etishib chiqqan birdan-bir fan arbobi amaliyotchi bilimdon sifatida tanildi. Akrom
Asqarov N. I. Veselovskiydan Turkistondagi arxeologiyaga oid yodgorliklarning
qaysi biri muhim va qaysi biri ustida ish olib borish zarurligini so'raganda, u unga
ma'lum ko'rsatmalar berib turdi. N. I. Veselovskiy Turkistondan ketgandan keyin
Akrom Asqarov bir necha yil mustaqil ravishda arxeologiyaga oid tadqiqot ishlari
olib bordi. Uning faoliyati xdqida mahalliy va markaziy matbuotda hech narsa
yozilmagan bo'lsa-da, ammo uning to'plagan boy va qimmatli arxeologiyaga oid
ashyolar to'plami o'sha yillar davomida nihoyatda samarali va keng ko'lamda ish
olib borilganidan dalolat beradi. Akrom Asqarov 1891 yilda vafot etgach, uning
boy arxeologiyaga oid ashyolar to'plami juda ehdiyotlik bilan Peterburgga olib
ketilib, hozir ham Davlat ermitajida saqlanmoqda. «Turksstanskie vedomosti»
gazetasining 1892 yil 31- sonida bosilgan professor evarnitskiyning «Akrom
26

Asqarovning arxeologiyaga oid ashyolar to'plami» nomli maqolasida berilgan
ma'lumotga ko'ra, ashyolar to'plamida 17 dona oltin pul, 1370 dona kumush pul, 13
274 dona mis pul, neolit davriga oid tosh bolg'a, jezdan yasalgan sulug', jez oyna,
jez iskana, jez ketmonlar (motiga), turli joylarda to'plangan sopoldan yasalgan
odam hdykallari, bir bo'lak nefrit, isirg'a, krest (but), baldoq, tumor, mis, sopol
idish va shunga o'xshash garixiy buyumlar bo'lgan. Akrom Asqarovning fan uchun
qimmatli bo'lgan bu ashyolar to'plamiga professor N. I. Veselovskiy ham katta
baho bergan edi. Rossiya arxeologiya jamiyati 1887 yilda uning arxeologiya
sohasidagi xizmatlarini taqdirlab, uni kumush medal’ bilan mukofotladi. O'zi
to'plagan tarixiy buyumlarning tarixning qaysi davriga oid ekanligini idrok qila
olmagan bo'lsa- da, oddiy bir o'zbekning «o'sha vaqtda tarixiy nodir buyumlarning
fan uchun katta ahamiyatga ega ekanini tushungani holda, fan uchun to umrining
oxirigacha tinmay xizmat qilishi rus sharqshunosligi faoliyatining samarasi bo'lib,
bu rus sharqshunosligi uchun ham, mahalliy tarixchilik uchun ham yangilik va
foydali ish edi. O'rta Osiyo, shu jumladan Qo'qon xonligi, Namangan va
Toshkentda yashagan, o'zbek xalqining tarixi, tilini va urf-odatlarini o'rganishda
Vladimir Petrovich Nalivkinning (1852— 1918) ham qo'shgan hissasi kattadir.
Uning ilmiy faoliyati O'rta Osiyo xalqlari tarixi, tilini va etnografiyasini
o'rganishdan boshlandi. U rafiqasi M. V. Nalivkina bilan xdmkorlikda «Farg'ona
mahalliy aholisi ayollarining turmushi haqida ocherk» degan kitob yozdi. V. P.
Nalivkin rus olimlari ichida birinchi bo'lib, mahalliy tillarni urganib, mahalliy
tarixchilar qo'lyozma asarlarini o'rgangan va shular asosida «Qo'qon xonligining
qisqacha tarixi» va «Ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug'at» hamda «Intihob
uttavorix mamlakati Rusiya» («Rossiyaning qisqacha tarixi») kitoblarini va 40 dan
ortiq ilmiy agarlar, maqolalar yozgan. Mahalliy xalq tilini juda mukammal
bilganligi sababli uni erli xalqlar Jahongir to'ra deb ataganlar, u ham bir necha
asarini Jahongir to'ra nomi bilan chop etgan. Uning 1885 yilda Jahongir to'ra nomi
bilan yozilgan' «Intihob ut-tavorix mamlakati Rusiya» nomli asari buning yorqin
dalilidir. Muallifning «Bu faqir... zaboni nochor va suxoni ojiz birlan tavorix
kitoblari tahriridagi voqealarni intihob aylab ko'p tafsili keltirmay ijmoli birla
27

muxtasar bayonini qilardiki, Rusiya mamlakatining paydo va bino bo'lganidan to
oxir zamonigacha mazkur viloyat ichra o'tgan hodisa va voqeliklarni tasnif
qilg'ay”,— deyishidan ma'lumki, u o'z asarini ko'p adabiyotlardan foydalangan
holda yozgan. Bu asarning erli aholini Rossiyaning o'tmish tarixi bilan tanishtirish
maqsadida o'zbek tilida yozilishi o'z davri uchun juda katta ahamiyatga ega bo'lgan
bir hodisa edi. SHunday qilib, XX asrning 20- yillariga qadar olimlar va
turkshunos havaskorlarning kuchlari bilan Ozbekiston o'lkasini o'rganishga doir
anchagina materiallar to'plangan. Biroq bularning orasida uzuq-yuluq va tasodifiy
materiallar anchagina bo'lib, keng, ilmiy asosda umumlashtirilmagan edi. O'rta
Osiyo, shu jumladan, O zbekiston tarixini ilmiy asosda o'rganish faqat asrimiz
boshlarida va undan keyingi yillarda samarali va fidokorona ish olib borish
natijasida yaratildi va u yanada chuqurlashtirildi.
2.2. Tarixiy o'lkashunoslikning 1917 yildan keyingi ahvoli
Qadriyatimiz o'z o'lkamiz tarixini o'rganishdan boshlanishi hech kimga sir
emas. 70yildan ortiq davr mobaynida biz yosh avlodga o'tmishimiz tarixini
o'rgatishda juda katta chalkashlik va xatoliklarga yo'l qo'yib keldik. 1917 yilgacha
yashagan sharqshunos olimlar va mahalliy tarixchilarning o'lkani o'rganishga
bag'ishlangan asarlari unutildi. O'lka bilan bevosita shug'ullanganlar millatchilik
tamg' asiga duchor bo' ldilar. Sobiq S SR Xalq ta'limi vazirligi tomonidan
dorilfununlar va pedagogika oliy o'quv yurtlari tarix fakul’tetlari uchun tavsiya
etilgan «SSSR tarixi» (1- tom, eng qadimgi zamonlardan 1861 yilgacha, hajmi 70,
71 bosma taboq) darsligida «O'rta Osiyo va Qozogiston» degan mavzuga atigi
yarim varaq joy berilganligini qanday baholash kerak? Ona diyorimiz — o'lkamiz
tarixini o'rganishga yoki shu vaqtlarga qadar tariximiz rivojiga munosabat shumi?
X — XII asrlardayoq O'rta Osiyo, jumladan, Ozbekiston jahonning eng
madaniyatli o'lkalaridan biri bo'lgan. Bu erda mashhG'ur matematik,
falakiyotshunos, tarixshunos, faylasuf va tabobat ilmining mashhur namoyandalari
etishgan, ularning nodir qo'lyozma asarlarining ba'zilari respublikamizdagi
SHarqshunoslik va qo'lyozmalar institutlarining hujjatxonalarida hozirga qadar
o'rganish uchun navbat kutib yotibdi. YUqorida tilga olingan 32 bobdan iborat
28

darslikning 186- paragrafida deyarli tamoman Rossiyaning Evropa qismi tarixi
yoritilgan bo'lsa, O'rta Osiyo, Kavkazorti, qora dengiz bo'ylaridagi davlatlarda
feodalizmning tashkil topishi mavzulari yuzasidan har biri 2,5 — 3 varaqdan iborat
8 ta siyqasi chiqqan ma'lumot berilgan, xolos.
Darslikning birinchi bo'limida «Ibtidoiy jamoa tuzumi» degan mavzu bor.
O'nda Rossiyaning Evropa qismida paleolit, mezolit, neolit, eneolit davrlariga doir
manzil va makonlarning kamligi sobiq SSJI tarixi uchun misol bo'la olmaganligi
hamda o'sha hududda quldorlik tuzumi va uning rivojiga oid ma'lu-motlarning
kamligi sababligina Kavkazorti va O'rta Osiyo tanlab olingan. Bir misol.
Ozbekiston hududida mezolit (o'rta tosh) davri miloddan avvalgi 12 ming yillikdan
5 ming yillikkacha davom etgan bo'lib, o'sha vaqtda ibtidoiy tasviriy san'at boshqa
joylardagiga qaraganda ancha rivojlangan. g'orlarda yashagan odamlar qoya
toshlarga qizil bo'yoq bilan naqsh chizib yoki o'yib yozib, ajoyib ov manzaralarini
qoldirib ketganlar. Bunday nodir san'at obidalari Surxondaryoda Zarautsoy,
Jizzaxda Takatosh, Buxoroda Sarmish, qoraungursoy, Toshkent vohasida qorazov,
Xo'jakent, Parkent hududlaridan topib o'rganilganligi haqiqat. Bu O'zbekiston
xalqlarining ibtidoiy jamiyat tarixini o'rganishda g'oyat qimmatli tarixiy hujjatdir.
Termiz yaqinidagi Ayritomda toshga o'yilgan bo'rtma rasmlar, Xorazmning
qadimgi poytaxti — Tuproqqal'adan chiqqan haykal-u devorga ishlangan rasmlar
hdmda Surxondaryodagi Xolchayon, Dalvarzintepadan topilgan gil va ganchdan
yasalgan haykallar o'lkamiz xalqlari qadimdan o'ziga xos betakror usullar bilan
yuksaklikka ko'tarilgan tasviriy san'at madaniyatini allaqachon yaratganligini
ko'rsatadi. Ammo bunday nodir topilmalar o'lkamiz farzandlariga tanishtirilmadi.
1917 yilga qadar o'lkammzda har xil fanlarning rivojiga o'z hissalarini
qo'shib kelgan anchagina mahalliy kishilar foydali qazilmalar topish va ularni
ta'riflash, qadimgi zamon yodgorliklarini, osori-atiqalarni o'rganish kabi ishlarni
amalga oshirganlar. Bunday ajoyib kishilarning nomlari keyinchalik esdan chiqarib
yuborilgan. Masalan, o'lkamizda mineral boyliklar qidirgan, qo'rg'oshin va feruza
konlarini topgan xo'jandlik Mulla Sang'in, CHimkentda o'lkadagi birinchi rustuzem
maktabini ochishda faollik ko'rsatgan, Qo'qon shahar maktabida ishlagan hamda
29

«Turkiston viloyatining gazeti»da mas'ud muxarrirlik qilgan, Turkiston muallimlar
seminariyasida o'zbek va fors tillarida dars bergan, 1876 yilda Peterburgda
orientalistlar III xalqaro kongressida ma'ruza qilgan, o'lkadagi tub joy aholi orasida
dunyoviy bilimlarning tarqalishiga katta xissa qo'shgan Sattorxon Abdug'afforov,
o'zbek arxeologiyasi rivojiga ham katta hissa qo'shgan, numizmatik kollektsiyalar
to'plagan, hozirgacha boy kollek- tsiyasi Davlat ermitajida tilga olinmagan
samarqandlik Mirzo Buxoriy, Mirzo Abdullolarning nomlari unutildi. Vaholanki,
shu iste'dodlardan biri ajoyib san'atkor-xattot Mirzo Barot Mullo qosimov
Samarqand va uning atroflaridagi ko'pdan-Ko'p qadimgi zamon yodgorliklarining
rasminichizgan, Ulug'bek madrasasining g'oyat aniq chizmasini tayyorlagan edi.
A. L. Kunning Iskandarko'l ilmiy safarida qatnashib, fanga qadimgi
toshlarga va daxma toshlariga yozilgan xatlar qayd qilingan juda ajoyib kundalik
qoldirgan Mirzo Abdullo Abdurahmonni ham unutdik. Tarixiy o'lkashunoslik
fanining sodiq tashkilotchilaridan bir Akrompolvon Asqarov juda ajoyib
yodgorliklar O'rta Osiyoda eng qadimda zarb etilgan tangachaqalardan 15 mingdan
ko'p kollektsiya to'plagan. Akrompolvon arxeologiya faniga ko'rsatgan xizmatlari
uchun Rus arxeologiya jamiyatining nishoni bilan mukofotlang'an. U Toshkentda
1890 yilda ochilgan Turkiston qishloq xo'jaligi va sanoati ko'rg'azmasiga oliy navli
g'o'za, pilla vaxom ipak, pilla qurti boqishda eng yaxshi nav deb topilgan tut
navlarini qo'ygan. Buxoroda qadimgi gilamlar, qo'lyozmalar, nodir sopol idishlar
to'plagan Muhammad Vafo juda mashhur bo'lgan. Havaskor-geograflardan
Olimxo'ja YUnusov, Mirza Hakim va boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston
bo'limining jonkuyar xodimlari edi. Jamoatchilikning olqishiga sazovor bo'lgan
mana shunday yuzlab ajoyib olimlar faoliyatini, ularning asarlarini hozirgacha
o'rganilmay kelinishini izohlab bo'ladimy? Bas, shunday ekan, hozirgi yosh avlod
qadimgi tanga pullarning zarb etilish tarixi, uning ahamiyati va savdo rivojidagi
o'rnini bilib olmas ekan, hozirgi pullarning ham mohiyatini tushuntirib bera
olmaydi. Numizmatika faniga bo'lgan qiziqish juda past. Jumhuriyatimiz
hududidan topilgan qadimgi va o'rta asrga oid tanga pullar ko'pgina noma'lum
qadimgi shaharlar «yoshi»ni aniqlab olishda katta yordam beradi. Masalan,
30

Buxoro, Termiz, Kat, Quva va boshqa joylarda zarb etilgan oltin, kumush va mis
tanga pullar shu hududda tashkil topgan Xorazm, Kanxa, Farg'ona, Dahiya,
Kushan, So'g'd, Somoniylar, qoraxoniylar, Temuriylar va boshqa podsholiklarning
iqtisodiy hamda siyosiy tarixini, ayniqsa bu davlatlardagi pul hamda tashqi va
ichki savdo munosabatlarini o'rganishda juda qimmatli ashyoviy dalil bo'lib xizmat
qiladi.
SHunisi achinarliki, 1917 yildan so'ng to hozirgi kunimizgacha
o'lkashunoslik fani o'lkamiz tarixini davrma-davr o'rganishdan iborat o'z vazifasini
bajarmay, ko'proq Rossiyaning Evropa qismidagi o'lkalarni o'rganish bilan
mashg'ul bo'lib kelaveradi. Biz esa indamadik. O'rta Osiyo xalqlaridan boshqa
deyarli barcha xalqlar o'z tarixini ozmi-Ko'pmi biladilar. Biz esa rus knyazlarini,
rus davlatini, Moskvaning tashkil topishi va uning birinchi knyazi Yuriy
Dolgorukiy 1147 yilda Moskvaga asos solganini bilamiz-u, ammo o'z ona
diyorimizda miloddan oldingi III asrda Grek-Baqtriya davlatiga asos solib, birinchi
tanga zarb etgan Diodot haqida o'ylab ham ko'rganimiz yo'q. Ona diyorimizni arab
bosqinchilaridan himoya qilgan Hakim ibn Hoshim (Muqanna) boshchiligidagi
qo'zg'olon xususida chala-chulpa ma'lumotga ega bo'lgan xalqimiz Xorazmda
arablarga qaqshatqich zarba bergan ajoyib qahramon Xorazm shohi yoki
Samarqand hokimi Guraklarning Qusam ibn Abbosga qarshi olib borgan shiddatli
janglari, SHohi Zinda ansambli bilan bog'liq tarixiy afsonalar haqida tasavvurga
egami?
Yo'q, albatta. O'zbek maktablarida o'quvchilarimizga Dmitriy Donskiy va
uning qahramonligi, rus davlati, iqtisodiyoti, ichki va tashqi siyosatini maroq bilan
tushuntirib bersak-da, IX X asrlarda dunyoga mashxur bo'lgan Somoniylar
davlatida etishib chiqqan ilm-fan darg'alari-yu, o'z she'riyati bilan jahon afgor
ommasini hayratga solgan Rudakiy, Firdavsiy, Sa'diy, Hofiz kabi zabardast daholar
haqida deyarli hech narsa demaganmiz. Ular SHarq poeziyasining asosiy
xususiyatlarini belgilab bergan bo'lsalar-u, ularning ijodiy faoliyati bilan
o'quvchilarni tanishtirmasak, nima degan odam, qanday o'lkashunos olim
bo'lamiz? O'sha davr ilm-fanini jahonga taratgan Muhammad ibn Muso Xorazmiy,
31

Ahmad Farg'oniy, Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy kabi mutafakkir
olimlar hayoti hamda ijodi taraqqiyparvar insoniyat tomonidan o'rganilsa-yu, biz
nega o'rganishimiz mumkin emas? Mana endigina mustaqillikni mustahkamlab
borib, maktab dasturlariga allomalar va qahramonlarimizning hayoti va ijodiy
faoliyatlarini kiritayotirmiz. O'lkamizda o'zbek tiliga davlat maqomi berilganda
o'zbek tilining qadimgi til ekanligini isbotlab berishda asosiy manba Mahmud
Koshg'ariyning «Devonu lug'otit turk» asarining nechog'li ulkan ahamiyati bor
ekanligi ozmi-ko'pmi malum bolsa ham bu daho mutafakkir erning dumaloqligini
isbotlab, dunyo xaritasini chizib qoldirganligi haqidagi ma'lumotni o'rganishning
vaqti kelmadimikin? Hozirgi kunda o'lkashunoslik fani oldida quyidagi eng
mas'uliyatli vazifalar turibdi: ko'hna Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo'qon, Andijon,
Namangan, SHahrisabz kabi shaharlardagi sayohat mazmunini tushuntiruvchilarga
to'g'ri ilmiy yo'nalish berish; viloyat, voha va vodiylardagi o'lkashunoslik
muzeylariga ma'lumotnoma va yo'l ko'rsatkichlar tayyorlash; viloyat, voha va
vodiylardagi xamda jumhuriyat markaziy arxividagi hujjatlarni o'rganish;
SHarqshunoslik ilmgohi va qo'lyozmalar ilmgohida saqlanib turgan 5000 dan ortiq
nodir qo'lyozma asarlarni o'rganib, ularni aholi keng ommasiga etkazish. Ushbu
vazifalar amalga oshirilsa, mustaqil davlatimiz O'zbekistonning haqiqiy
vatanparvarlarini tarbiyalab etishtirishga munosib hissa qo'shilgan bo'ladi. б .
O'lkashunoslikning asosiy manbalari O'lkashunoslik besh asosiy manbaga:
arxeologiya, etnografiya, toponimika va arxiv hujjatlari xamda muzey
materiallariga tayanib ish tutadi. Qishloq, rayon, shahar yoki viloyat hududining
tarixini o'rganishda shu manbalardan birontasi ham diqqat-e'tibordan chetda
qolmasligi lozim, busiz o'lka tarixini mukammal o'rganib bo'lmaydi. O'sha besh
manbadan biri bo'lgan arxeologiya to'g'risida gap borganda, avvalo maktab tarixi
kursining qaysi qismida, qaysi sinfda va qanday qilib, qachon arxeologiyaga oid
materiallardan foydalanish mumkin degan savolga javob berish kerak bo'ladi.
CHunonchi, V sinf tarixi kursida 9
O'zbekiston xalqlarining eng qadimgi ibtidoiy
jamoa davri: odamlar to'da holda yashagan davr, ona urug'i (patriarxat) davri, ona
urug'ining rivojlanishi, kaltaminorliklar chaylasi, ota urug'i (patriarxat) davri,
32

temirning tarqalishi, sug'orishning kelib chiqishi davridan boshlab, quldorlik
jamiyati, feodalizm davri, nihoyat XVIII asrning ikkinchi yarmida feodalizmning
emirilishi va kapitalistik munosabatlarning rivojlanishigacha bo'lgan juda katta
tarixiy davr o'z ifodasini topgan. Demak, bu kursda ayrim mavhum tarixiy
tushunchalar haqida o'quvchilar ma'lum tasavvur hosil qilishida, tarixiy faktlarni
ishonarli qilib tushuntirishda arxeologiyaga oid materiallardan o'rinli foydalanish
juda muhimdir. O'quv qo'llanmada «Ibtidoiy jamoa davri» qisqa berilganligi
tufayli so'nggi yillarda yaratilgan ba'zi asarlar hamda turli ilmiy adabiyotlardagi
xulosalar asosida O'zbekistonda ibtidoiy jamoa davrini quyidagi mayda davrlarga
bo'lib o'rganish mumkin: 1. Ibtidoiy to'da davri. 2. Ona urug'i (matriarxat) davri. 3.
Ona urug'ining
9
Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi muqaddasdir. Toshkent «O'zbekiston 1996
rivojlanishi. 4. Kaltaminorliklar chaylasi. 5. Ota urug'i (patriarxat) davri, temirning
topilishi va xo'jalikda iiglatila boshlanishi davri. 6. Sun'iy sug'orishning kelib
chiqishi hamda quldorlik jamiyati va nihoyat, feodalizm davri O'zbekiston
misolida besh manba — avval arxeologiya, etnografiya, toponimika, arxiv
hujjatlari, so'ng muzey eksponatlari orqali tartibli ravishda bayon qilinadi.
2.3. O'lkashunoslikning asosiy manbalari
O`lkashunoslik besh asosiy manbaga: arxeologiya, etnografiya, toponimika
va arxiv hujjatlari xamda muzey materiallariga tayanib ish tutadi. Qishloq, rayon,
shahar yoki viloyat hududining tarixini o`rganishda shu manbalardan birontasi ham
diqqat-e`tibordan chetda qolmasligi lozim, busiz o`lka tarixini mukammal o`rganib
bo`lmaydi. 10
O`sha besh manbadan biri bo`lgan arxeologiya to`g`risida gap
borganda, avvalo maktab tarixi kursining qaysi qismida, qaysi sinfda va qanday
qilib, qachon arxeologiyaga oid materiallardan foydalanish mumkin degan savolga
javob berish kerak bo`ladi. CHunonchi, V sinf tarixi kursida O`zbekiston
xalqlarining eng qadimgi ibtidoiy jamoa davri: odamlar to`da holda yashagan davr,
ona urug`i (patriarxat) davri, ona urug`ining rivojlanishi, kaltaminorliklar chaylasi,
ota urug`i (patriarxat) davri, temirning tarqalishi, sug`orishning kelib chiqishi
davridan boshlab, quldorlik jamiyati, feodalizm davri, nihoyat XVIII asrning
33

ikkinchi yarmida feodalizmning emirilishi va kapitalistik munosabatlarning
rivojlanishigacha bo`lgan juda katta tarixiy davr o`z ifodasini topgan. Demak, bu
kursda ayrim mavhum tarixiy tushunchalar haqida o`quvchilar ma`lum tasavvur
hosil qilishida, tarixiy faktlarni ishonarli qilib tushuntirishda arxeologiyaga oid
materiallardan o`rinli foydalanish juda muhimdir. O`quv qo`llanmada «Ibtidoiy
jamoa davri» qisqa berilganligi tufayli so`nggi yillarda yaratilgan ba`zi asarlar
hamda turli ilmiy adabiyotlardagi xulosalar asosida O`zbekistonda ibtidoiy jamoa
davrini quyidagi mayda davrlarga bo`lib o`rganish mumkin:
1. Ibtidoiy to`da davri.
2. Ona urug`i (matriarxat) davri.
3. Ona urug`ining rivojlanishi.
4. Kaltaminorliklar chaylasi.
5. Ota urug`i (patriarxat) davri, temirning topilishi va xo`jalikda iiglatila
boshlanishi davri.
6. Sun`iy sug`orishning kelib chiqishi hamda quldorlik jamiyati va nihoyat,
feodalizm davri O`zbekiston misolida besh manba — avval arxeologiya,
etnografiya, toponimika, arxiv hujjatlari, so`ng muzey eksponatlari orqali tartibli
ravishda bayon qilinadi.
34

XULOSA
Mamlakatimizda o lkani har tomonlama o rganish 20-asr o rtalarida ayniqsaʻ ʻ ʻ
rivojlandi. Bunda o lkaning tabiati va tabiiy boyliklarini o rganish kengaydi.
ʻ ʻ
Chunki bu vaqtda mahalliy qo yilgan edi. O zbekiston mustaqillikka erishgach, O .
ʻ ʻ ʻ
ishlari xalq tarixini, qadriyatlarini o rganishga, ularni tabiiy boyliklar va ulardan
ʻ
xalq xo jaligida ko proq foydalanish vazifasi tiklashga qaratildi. Fan va texnika
ʻ ʻ
rivojlanishi, tabiat va tabiiy resurslardan foydalanishning jadallashishi natijasida
ekologik O . tez rivojlanib bormoqda. Maktablarda yosh o lkashunoslar guruhlari
ʻ ʻ
tashkil etilib, o z joyining tabiati, ekologik sharoitlari, tarixi, toponimikasi va
ʻ
qadriyatlarini o rganish taraqqiy etmoqda. Ba zi mamlakatlarda O . maktabdagi
ʻ ʼ ʻ
ta lim ishlarining tarkibiy qismi hisoblanadi.0 ‘lkamiz haqidagi dastlabki
ʼ
ma’lumotlar «Avesto»da uchraydi. Unda qadimgi viloyatlaming nomlari benlgaxi.
«Yasht»kitobining uchinchi va «Videvdat»ning birinchi bobida sanab o'dJgan
«Yasht» ro‘yxatidagi birinchi mamlakat eroniy qabilalaming vatani - «Aryonam
Vayjo» (Oriylaming sayhon yerlari)ni sanab o‘tgan. U yurtda yaylovlarga ega
baland tog‘lar, keng va chuqur ko‘llar bolgan. Keyingi mamlakatlar ro'yxatida
Moum, Gava So‘g‘da,Xvarizamkeltiriladi.0 ‘rta Osiyoning qadimgi tarixi,
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bilanbog‘liq masalalar Eron manbalarida: Bihistun
qoyatosh bitiklari, Suza va Persepol shahar xarobalaridan topib o‘iganilgan
sopollarga bitilgan
hujjatlar, ahamoniy hukmdorlarining saroyida xizmat qilgan yunon
tabibi Ktesiyning «Persika» va Gerodotning «Tarix» kitoblarida ham
qimmatJi ma'liimotlar mavjud. Keyingi Eron hujjatlari va Behistun
qoyatoshlanda Avestoda keltirilgan viloyatlar ularga ahamoniy shohlarning
yurishlari, 0 ‘rta Osiyo xalqlari va o‘lkaIarining ahamoniylar ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy hayotida tutgan o‘mi to g risida ma’lumotlar
keltirilgan.
«Avesto» va qadimgi manbalarda o‘lkamiz turlicha - Aryonam
Vayjo - Arvoshayyona, Turon, Movarounnahr, Turkiston kabi nomlar bilan atalib
kelgan. Ayrim o‘lkalar yirik tarixiy-madaniy viloyatlar - Baqtriva, Marg‘iyona,
35

So‘g‘diyona,Xorazm,Ustrushona,Choch,Farg‘ona kabi nomlar bilan atalgan. Bu
hududlamingeografikmarkaziikki daryo oralig i bo'lib (Amudaryo va Sirdaryo), u
arablar tomonidan Movarounnahr deb atalgan. Yevropa tarixshunoslari Amudaryo
vaSirdaryo oralig‘idagi yerlami «Transoksiana» deb ataganlar.
Asrlar davri mualliflari «Turon» geografik tushunchasini
yetarli tasvirlaydilar. Ba’zi tarixchilar va geograflaming aytishicha,
Turon - bu turklar. turkiy qabilalaming yurti degan ma'noni bildirib,
13keyinchalik «Turkiston» tushunchasiga aylangan. XVI-XVII asrlarga
qadar tarixiy geografik adabiyotlarda, Turkiston o'lkasi sifatida noaniq
tasvirlaganlar. XIX-XX asr boshlariga oid adabiyotlarda Turkiston ikki
geografik qismga boiib ko‘rsatilgan; Sharqiy Turkiston (SinszyanUyg'ur o‘lkasi)
va G'arbiyTurkiston(0‘rtaOsiyo).0 ‘lkamiz to‘g‘risida ilk bor ishonchli geografik
ma’lumotlamiarab sayyohlari berib o4gan (IX-XII asrlar). Ular Orel dengizi,
Amudaryo, Sirdaryo oralig idagi yerlami yaxshi bilganlar va bu hududlar
to‘g" risida turli xil ma’lumotlami yozib qoldirganlar. Arab sayyohlari
o'lkamizning barcha hududlarida boiib, u yerlarda yashovchi aholining
turmush tarzi, shahar va qishloqlari to‘g‘risida qiziqarli boy ma lumotlar
qoldirishgan.
36

ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi muqaddasdir. Toshkent «O'zbekiston
1996
2. Arsixovskiy A B.«Arxeololgiya asoslari» Toshkent «O'qituvchi» 1970yil.
3. Nabiev A. «Tarixiy o'lkashunoslik» Toshkent «O'qituvchi» !996 yil.
4. Sa'diev A. «XIX asrda Turkistonda tarix fani» Toshkent 1960 yil
5. G'ulomov YA.G. «O'zbekistonda arxeologiya» Toshkent 1956 yil.
37

RUS OLKASHUNOSLARINING OLKAMIZ TARIXINI ORGANISHDAGI ORNI.

Купить