Salavkilar davlatida ellin madaniyating tarqalishi va aralash madaniyatning tarqalishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	89.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Salavkilar davlatida ellin madaniyating tarqalishi va aralash madaniyatning tarqalishi

Купить

MAVZU: SALAVKIYLAR DAVLATIDA ELLIN MADANIYATING
TARQALISHI VA ARALASH MADANIYATNING TARQALISHI
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I.BOB. ELLINIZMNING MOHIYATI…………………………………...…….5
1.1. Ellin Misri …………………………………………………………........……..5
1.2. Makedoniya ………………………………………………………….......……9
1.3. Gelinistik madaniyatning xususiyatlari ……………………………....………
11
II.BOB. SALAVKIYLAR DAVLATI ……………………………….....………20
2.1. Pergam. Attalidlar davlati ……………………………………………….……23
2.2. Materik Yunonistoni va
orollar ……………………………………………….25
2.3. Ellin madaniyati ………………………………………………………………26
XULOSA ……………………………………………………………………...
….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
………………………………………..35

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Salavkiylar davlati, Salavkiya, san'ati,
madaniyati va boshqa ko'plab sohalardagi o'zgacha xususiyatlari bilan ajralib
turuvchi markaziy Osiyo davlatlari guruhiga mansub bo'lgan istoriyaviy
maydonlardan biridir. Salavkiyalar, bugungi Uzbekiston hududidagi Surxondaryo
viloyatining janubsharq qismida joylashgan edi. Ularga o'zgacha madaniyat,
arxitektura va san'atda boy taraqqiyot bo'lganligi bilan ajralib turiladi. Salavkiylar
davlati haqida ko'proq malumot olish uchun, ularning tarixiy yodgorliklarini va
madaniyatini o'rganishingiz mumkin 1
.
Salavkiylar davlati 8-10 asrlarda joriy bo'lgan davlatdir. Ular, nomadik hayot
olib, xususan sirlar va uning davridagi madaniy va san'at boyicha yodgorliklari,
qirg'izlar va boshqa nomadik topluliklar bilan hamkorlik qilib, o'z davriga xos
madaniy va san'at rivojlanishini ko'rsatishgan. Iqlim va tabiiy sharoitlari
Salavkiyalar davlatining madaniyatini shakllantirishda katta rolni o'ynagan.
Ularning arxitektura, ta'lim, sanoat, va adabiyot sohasida boy xizmatlari bo'lgan.
Salavkiylar tarixi va ularning davriga oid tafsilotlar, arxeologik topishmalar, va
ilmiy tadqiqotlar orqali o'rganilgan.
Salavkiyalar davlatining arxitekturasi yodgorliklari o'zining zarafat va
birligini o'z ichiga olgan. Shaharlarida joylashgan qirq-ikkiyuz mingdan ortiq aholi
yashagan va ular o'zaro moliyaviy almashuvni rivojlantirgan. Salavkiyalar vaqtida
uning boshqaruv tizimi, saylov jarayoni, va fuqarolar orasidagi moliyaviy
munosabatlar to'g'risida ma'lumotlarga ega bo'lishi mumkin. Ularni madaniy va
ijtimoiy jihatdan tushunib chiqish uchun Salavkiyalar davlatining qonun-
hukmronlik tizimini va jamiyatni tashkil etish usullarini o'rganish foydali bo'ladi.
Ellin davri madaniyati san'at, fikr, va siyosat sohasida hamkorlik qilgan davr
sifatida mashhur. Ular poeziya, dramaturgiya, filosofiya va ilmiy tadqiqot sohasida
ajoyib muvaffaqiyatlar qo'ldirgan. Misr, Mezopotamiya va Persiya bilan ta'sir
ko'rishadi va o'zining asosiy ma'naviyatini shakllantirdi.
1
Вощинина А. И. Античное искусство. М., 1962.
3

Homeros tomonidan yozilgan "Iliada" va "Odiseya" epolari, ellilar orasida
adiblikning uchuvchi namunasi sifatida taniladi. Filosofiyada, Sokrat, Platon va
Aristotelllar kabi mufassallar o'z fikrlarini bayon qildilar. Siyosat sohasida
demokratiya tizimini o'rganib chiqish, vazirlar divanlarini o'z ichiga olgan
qo'shnoliklarni, diplomatik va iqtisodiy muomilalarni olib borish Ellin davri
siyosatining keyingi turlarini shakllantirdi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: San'at sohasida, Parfenon va Akropol
qal'asi kabi ob'ektlar davrning arxitektura va rasm san'atining eng zarafat
namunalarini tashkil etishdi. Heykellik sohasida Fidiya va Praksitelles kabi
ustozlar taniladi. Bu davrda tanlangan qalamsozlar va fikr sohiblari orasida Eshil,
Sofokl va Aristofon kabi shoir va dramaturglar hisoblanadi. Ellin davri madaniyati
tarixiy rivojlanish va madaniy imkoniyatlarning kengayishini namoyon qiladi.
Ellin davri, yovuz quruqliklardan, po'lat va bronza asarlaridan boshlab M.ö.
III-ning boshlaridan boshlab M.ö. I asr boshlarigacha kelgan davrdir. Bu davrning
yirik qismi "Qadimgi Ellin davri" deb ataladi va u yovuz quruqliklarning tashkil
bo'lgan Assos, Milet va Efes shaharlari bilan bog'liq bo'lgan. Bu davrda Ippokrat
va Hipokrat davri, filosofiya, ilmiy tadqiqotlar, san'at va arxitektura sohalarida
o'zgarishlar bo'lib, bu muhitning yanada rivojlanishiga olib kelgan.
Madaniyati qiyofasida, Ellin davri ta'lim, fikr, va san'at sohasida boy
rivojlanish ko'rsatgan. Bu davrda yozma tillar o'rniga yozilgan grek tillari keng
tarqalgan. Fikrlar sohasida esa, filosofiya, siyosat va madaniyatning bir qancha
muhim mablag'larini o'rganishingiz mumkin. Arxitektura va bina sohasida Ellin
davri, dorik, jonik va korint ustuvorlarini ishlatgan, va bu stilar klasik arxitektura
asosiy xususiyatlariga aylanib keldi.
Ellin davri san'ati, qal'cha rasm san'ati, va heykellik sohasida katta
muvaffaqiyatlar ko'rishgan. Bu davrda yaratilgan boshqalar orasida "Bosh yuz" va
"Afrodit rodiya" antik sevimli modellari kabi tanilgan asarlar bor.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. ELLINIZMNING MOHIYATI
1.1. Ellin Misri
Makedoniyalik Iskandarning Sharqqa yurishlari vaqtidan boshlab, O’rtayer
dengizining katta qismi Misr, Kichik va Old Osiyo, uning atrofidagi hududlar,
O’rta Osiyoning janubiy va markaziy Osiyoning bir qismi, Hind daryosining quyi
oqimigacha ularning tarixiy taraqqiyotini yangi Ellin davri boshlandi. “Ellin”
tushunchasi tarix fanida birinchi marta XIX asrning birinchi yarmida nemis olimi I.
Droyzen tomonidan kiritildi. Droyzen bu tushunchani makedoniyalik Iskandarning
bosqinchilik yurishlaridan keyingi katta tarixiy davrga nisbatan qo’lladi va uni
mazmunini madaniy soha bilan chekladi.
XX asrning 50-yillar boshlaridan ko’pchilik tarixchilar Elliniz davrini
siyosiy-iqtisodiy, madaniy-mafkuraviy sohalarda Ellin (g’arb) va mahalliy (sharq)
hayotining sintezi deb qabul qildilar. Bu sintez qadimgi Sharqning ko’pgina
hududlarini yunon-makedon istilolari oqibatida aniq tarixiy vaziyatda amalga
oshdi.
Ellin davrinini uch yuzlik xronologik davri uch tizimli izchil bosqichga
bo’linadi. Birinchi bosqich Iskandarning Sharqqa yurishlari, uning bepoyon
davlatining tashkil topishi va diadoxlar urushlari natijasida bu davlatni yemirilishi
(er. avv. 334-281-yillar)ni o’z ichiga oladi. Ikkinchi bosqich (er. avv. 280- er. avv.
II asr o’rtalari)-yunon-sharq davlatchiligi, iqtisodiyot va madaniyatning gullab-
yashnash davri, Ellin davrini yetuklik bosqichi. Uchinchi bosqich er. avv. II asr
o’rtalaridan ellin davlatchiligini oxir-oqibatda yemirishga olib kelgan tushkunlik
belgilarini yaqqol ko’rinishi, so’ngi Ellin davlati ptolemeylar Misrining er. avv.
30-yilda halokatga uchrashi va uning Rim davlati tarkibiga qo’shib olinishhi bilan
belgilanadi. Bu vaqt Ellin tafakkurini yaqqol so’nish davri edi. Ilgari Ellin
davlatlariga qarashli butun hudud g’arbda Rim sharqda Parfiya davlatlari
tomonidan bo’lib olindi 2
.
Boshqa sharqdagi ellin davlatlari kabi Ptolemeylar podsholigi ham bir necha
ming yillik madaniyat va qadimiy an’analar rivojlangan qadimgi sharq
2
Вощинина А. И. Античное искусство. М., 1962.
5

mamlakatlaridan birini bosib olish natijasida paydo bo’ldi. Ptolemeylar davlati
ellin davlatlari ichida eng boyi va bepoyoni edi. Ptolemeylar sulolasi 100 yil
davomida faol harakat qilib Misrni haqiqiy imperiyaga aylantirdilar. Uning
yadrosini Misrning an’anaviy tarixiy chegaralari tashkil qildi. Ellin Misrining
sharqiy chegaralari Ptolemey hukmdorlarning tashqi siyosati yutuqlari va
mag’lubiyatlari bilan o’zgarib turdi. Er. avv. III asr boshlarida Ptolemeylar
Misrdan tashqari Sharqiy o’rtayerdengizi qirg’og’ining barcha orollarini nazorat
qildilar. Lekin Salavkiylar va Makedoniya bilan bir necha urushlar natijasida er.
avv. II asr boshlarida bu hududlar Misrdan ajralib ketdi.
Misrda hukmronlik qilgan ellin sulolasining asoschisi Ptolemey Lag
makedon zodagonini o’g’li, harbiy boshliq, Iskandarning safdoshi edi. U o’zi
keksayib, o’z tabiiy o’limi bilan vafot qilgan Iskandarning yagona diadoxi edi.
Antik mualliflar Ptolemey Lagni Soter (Qutqaruvchi) deb nomlaydilar, chunki u
misr xalqini Iskandar tayinlagan noib Kleomen zulmidan ozod qilgan hisoblanadi.
Bosqinchilar mamlakat boshqaruvida minglab yillar davomida saqlanib
qolgan an’anaviy, ma’muriy tizimini saqlab qoldilar, faqat yuqori lavozimlarda
turgan fors va Misr amaldorlarini o’rniga yunon-makedonlar o’tqazildi.
Ptolemeylar qadimgi fravn-podshoning mutlaq hokimiyati, ko’p tarmoqli davlat
apparatini, ko’p sonli amaldorlarni, qat’iy markazlashgan davlat hokimiyatini va
uni mamlakat xo’jalik hayotiga faol aralashivuni saqlab qoldilar.
Yangi sulola Misr firavnlaridan mamlakatni hududiy bo’linishini, nom
tizimini meros qilib oldilar. Faqat nomlar sonlarini o’zgartirib, qayta tashkil
qildilar. Dastlab nomlarni podsho tayinlagan nomarxlar boshqardilar. Er. avv. III
asr oxiridan boshlab nomarxlar qo’lida hududning moliyaviy sohasigina qoldirilib,
ularning oliy ma’muriy hokimiyati harbiy soha bilan strateglarga berildi.
Ptolemeylar mamlakatni iqtisodiyoti va mafkurasida muhim o’rin tutgan mahalliy
kohinlarni va ibodatxonalarni firavnlar davridagidek o’zgarmagan holda saqlab
qoldilar, lekin ularning faoliyati davlat nazoratiga olindi. Ibodatxonalar oldida
podshoning maxsus vakillari epstatlar kohinlarning diniy va iqtisodiy faoliyati
ustidan nazorat qilib turdilar.
6

Yunon-makedonlar kelishi arafasida Misrning iqtisodiyoti so’ngi tosh davri
ibtidoiy texnikasi darajasida bo’lib, faqatgina qisman takomillashtirilgan mis va
bronza qurollariga asoslangan edi. Yunon-makedonlar kelishi bilan mamlakat
xo’jaligida haqiqiy to’ntarish bo’ldi: qishloq xo’jaligida temir mehnat qurollari
paydo bo’ldi, Bobildan seyalka olib kelindi. Qishloq xo’jaligida yangi texnik
moslamalar vino va zaytun yog’ini olish uchun vintli pres (Arximed vinti)dan
foydalana boshlanishi dehqonlarni mehnatini yengillashtirdi. Yangi ekinlar paydo
bo’ldi va ishlov beriladigan yer-maydonlarining hosildorligi keskin o’sdi. Firavn
Nexo kanali qayta tiklandi, tashlab qo’yilgan ko’plab yerlar o’zlashtirilib,
irrigatsiya inshootlari qayta ishga tushirildi.
Hunarmandchilik shaharlarda to’planib, qishloq xo’jaligida qaraganda bu
sohada qul mehnati keng qo’llandi. Hunarmandchilik mahsulotlari bozor uchun
ommaviy ravishda ishlab chiqarildi. Kemasozlik uy-joy va jamoat binolarini
qurilishi, metal va keramik idish-tovoqlar, gazlamalr, mebellar, zargarlik
buyumlari tayyorlash keng rivojlandi. Yuqori sifatli hunarmandchilik mahsulotlari
eksport qilindi.
Ptolemey I savdo-hunarmandchilik, qishloq xo’jaligini rivojlantirish
maqsadida o’z tanga pullari oltin stater, kumush tetradraxma va mis obollarni zarb
qila boshladi. Oltin va kumush qazish, tanga zarb qilish, turli xil pul ayirboshlash
davlat monopoliyasiga aylantirildi, hamda chet el tanga pullarini ishlatish
taqiqlandi. Misr iqtisodiyoti va tashqi savdosida o’ziga xos qog’oz vazifasini
bajargan papirusni ishlab chiqarish ham davlat monopoliyasiga aylantirildi.
Ptolemey I va Misrni boshqargan uning vorislari (Ptolemey II, Filadelf III,
Everget III, Filopator IV, Epifan V) deyarli yuz yil davomida faol tashqi siyosat
olib borib, Ellin dunyosida yetakchilik qilishga da’vo qildilar. Ptolemey V
Epifanning er. avv. 180-yil o’limidan keyin tashqi siyosatda qiyinchiliklar tug’ila
boshlandi, tushkunlikning uzoq davri boshlanib, er. avv. 30-yilda Rim istilosi bilan
tugallandi.
Er. avv. III asr o’rtalarida Misr kuchli harbiy flot va qo’shinga ega edi.
Ptolemeylarning asosiy raqibi Makedoniya, Bobil va Kichik Osiyodagi ba’zi
7

davlatlar edi. Ptolemey IV Filopator davri (er. avv. 222-205-yillar) Misr tashqi
siyosiy yutuqlarining eng oliy nuqtasi bo’ldi. Misrning mavqei Old Osiyoda
kuchayib ketdi, lekin bu vaqtinchalik edi.
Er. avv. 70-yillardan boshlab, Rim davlati Misrning ichki ishlariga faol
aralasha boshladi. Ptolemey sulolasining bir necha vakillari Rim yordami bilan
hokimiyatni boshqardilar. Sulolaning so’ngi vakili Kleopatra VII ham rimliklar
yordamida taxtga keldi.
8

1.2. Makedoniya
Ptolemeylar Misri Salavkiylar davlati bilan bir qatorda Makedoniya ellin
dunyosining katta davlatlaridan biri edi. Diadoxlar urushlaridan so’ng Makedoniya
tushkunlik holatida edi. Aholini katta qismi Iskandar yurishlari davrida sharqqa
ko’chgan edi. Antigonidlar olib borgan doimiy urushlar shimoldagi varvar
qabilalarini xavfi makedon iqtisodi va davlatini zaiflashtirdi. Antigonidlar xo’jalik
hayotini qayta tiklash, aholini ko’paytirishga e’tibor berishga majbur bo’ldilar.
Shu sababli yangi shaharlar qurilib, eskilari qayta tiklandi, bo’sh yotgan yerlarga
aholi ko’chirildi, konlar qazildi. Kemasozlik rivojlandi, qurilish yog’ochlari bilan
qizg’in savdo qilindi.
Iqtisodiyotni asosini erkin dehqon mehnati yetakchi bo’lgan qishloq
xo’jaligi tashkil etar edi. Podshoga faqat o’rmon va qazilma boyliklar tegishli edi.
Ellin Makedoniyasiga podsho hokimiyati ba’zi bir eski belgilarini meros qilib oldi:
qo’shin yig’ini avvalgidek podshoni taxtga chiqish vaqtidagi o’z ahamiyatini
saqlab qoldi, u oliy sudya rolida chiqar edi.
Makedoniyadagi beqaror vaziyat Iskandar vafotidan keyin qariyb ellik yil
davom etdi. Er. avv. 276-yilda Kassandrning nevarasi, galat (kelt)lar hujumini ikki
marta qaytargan. Yunonistondagi vaziyatni barqaror qilgan Antigon 276-yilda
taxtga chiqdi. Antigon va uning avlodlari Makedoniyani Rim bosib olgunga (er.
avv. 168-yilgacha) qadar boshqardilar. Antigonidlar uchun Yunonistonni
bo’ysundirib turish juda qiyin siyosiy muammo edi.
Bu davrda manfaatlari bir-biriga zid bo’lgan yunon polislari turli
ittifoqlarga birlashib, urush olib borar edilar. Makedoniya ham bir necha yunon
polialri kirgan Ellin ittifoqiga boshchilik qildi va yunon shaharlari ichki ishlariga
faol aralashdi.
Rim va Ptolemeylar yunon polislarini Makedoniyaga qarshi chiqishlarini
qo’llab-quvvatladilar. ikkinchi puni urushlari vaqtida Makedoniya Gannibal bilan
ittifoq tuzdi. Bunga qarshi Rim Perga va Peloponnesning bir necha polislarini
Makedoniyaga qarshi chiqishga undadi. Natijada er. avv. 215-206-yillar birinchi
9

makedon urushi yuz berdi. Karfagenni Gannibal ustidan g’alabasi Makedoniya
podshosi Filipp V ni Italiyaga yurish xavfini yo’q qildi.
G’ayratli podsho Filipp V Salavkiylar bilan ittifoq bo’lib zaiflashgan
Ptolemeylarni Kichik Osiyo va Egey mulklarini bosib oldi. Italiya, Pergam va
Rodos bunga qarshi chiqib Rimdan yordam so’radilar. Natijada ikkinchi makedon
urushi (er. avv. 200-197 yillar) boshlandi. Fessaliyadagi er. avv. 197-yildagi hal
qiluvchi jangda Makedoniya yengildi. U Yunoniston va Kichik Osiyodagi barcha
mulklaridan ajraldi.
Filipp V ning o’g’li Persey (er. avv. 179-168 yillar) makedoniyani avvalgi
qudratini qayta tiklashga urindi. Ammo Rim bilan urushda (uchinchi makedon
urushi er. avv. 171-168 yillar) Pidna yonidagi jangda yengildi. Makedoniya hududi
g’oliblar o’rtasida to’rt okrugga bo’lindi. Er. avv. 148-yilda Andriskni Rimga
qarshi qo’zg’olonidan so’ng Makedoniya Rim provinsiyasiga aylantirildi.
10

1.3. Gelinistik madaniyatning xususiyatlari
Ellinizm davri bir qator mutlaqo yangi xususiyatlar bilan ajralib turardi.
Qadimgi tsivilizatsiya maydonining keskin kengayishi hayotning deyarli barcha
sohalarida keng hududlarda yunon va Sharqiy elementlarning o'zaro ta'siri qayd
etilganda sodir bo'ldi. III-I asrlarning asosiy madaniy hodisalaridan biri. Miloddan
avvalgi e., shubhasiz, e'tiborga olish kerak Mahalliy aholining ellenizatsiyasi
sharqiy hududlarda, bosib olingan erlarga to'kilgan yunon ko'chmanchilari oqimi
bilan bog'liq. Ulardan amalda farqlanmaydigan yunonlar va makedoniyaliklar
ellinistik davlatlarda tabiiy ravishda eng yuqori ijtimoiy mavqeni egallagan.
Aholining ushbu imtiyozli qatlamining obro'si Misr, Suriya, Kichik Osiyo
zodagonlarining muhim qismini o'zlarining turmush tarziga taqlid qilishga,
qadimgi qadriyatlar tizimini idrok etishga undadi.
Ellinizatsiyaning eng kuchli mintaqasi Sharqiy O'rta er dengizi edi. Yaqin
Sharqda badavlat oilalar uchun bolalarni ellin ruhida tarbiyalash yaxshi shakl edi.
Natijalar uzoq kutilmadi: ellinistik mutafakkirlar, yozuvchilar, olimlar orasida biz
Sharqdan ko'plab odamlarni uchratamiz (ular orasida faylasuf Zeton, tarixchilar
Maneto va Berossus eng mashhur).
Balki istisno, ellinizatsiya jarayonlariga o'jarlik bilan qarshilik ko'rsatgan
yagona hudud Yahudiya edi. Yahudiy xalqining madaniyati va dunyoqarashining
o'ziga xos xususiyatlari uning etnik, kundalik va ayniqsa diniy o'ziga xosligini
saqlash istagini belgilab berdi. Xususan, yunonlarning politeistik e'tiqodlari bilan
solishtirganda diniy taraqqiyotning yuqori bosqichini ifodalovchi yahudiy
monoteizmi har qanday kult va teologik g'oyalarni tashqaridan o'zlashtirishga
qat'iy to'sqinlik qildi. To'g'ri, 2-1-asrlardagi ba'zi yahudiy podshohlari. Miloddan
avvalgi NS. (Aleksandr Yashgay, Buyuk Hirod) ellin madaniy qadriyatlarining
muxlislari edi. Ular mamlakat poytaxti Quddusda yunoncha uslubda monumental
binolar barpo etishdi, hatto sport o‘yinlarini tashkil etishga ham harakat qilishdi.
Ammo aholi tomonidan bunday tashabbuslar hech qachon qo'llab-quvvatlanmadi
va ko'pincha yunonparastlik siyosatini amalga oshirish o'jar qarshilikka duch keldi.
11

Umuman olganda, Sharqiy O'rta er dengizida ellenizatsiya jarayoni juda
shiddatli kechdi. Natijada ko'p asrlar davomida butun mintaqa bo'ldi yunon
madaniyati va yunon tili sohasi. Bu ellinizm davrida alohida lahjalar asosida
birlashish jarayonlari jarayonida (klassik Attikaning eng katta roli bilan) yagona
yunon tili shakllandi - koine. Shunday qilib, Iskandar Zulqarnaynning
yurishlaridan so'ng, Ellin dunyosi avvalgi davrlardagi kabi nafaqat Gretsiyani,
balki butun keng ellinlashgan Sharqni o'z ichiga oldi. Albatta, Yaqin Sharq
mahalliy madaniyatining o'ziga xos an'analari bor edi va bir qator mamlakatlarda
(Misr, Bobiliya) ular yunonlardan ko'ra ancha qadimiyroq edi. Yunon va Sharq
madaniy kelib chiqishi sintezi muqarrar edi. Bu jarayonda yunonlar faol tomon
bo'lgan, bunga yunon-makedoniyalik bosqinchilarning mahalliy aholi mavqeiga
nisbatan yuqori ijtimoiy mavqei yordam bergan, bu esa qabul qiluvchi, passiv
tomon rolida bo'lgan. Sobiq Fors davlati yerlarida turmush tarzi, shaharsozlik
usullari, adabiyot va san’at “me’yorlari” – bularning barchasi hozirda yunon
namunalari bo‘yicha qurilgan. Sharq madaniyatining yunonlarga qarama-qarshi
ta'siri ellinistik davrda unchalik sezilmaydi, garchi u ham sezilarli bo'lgan. Lekin u
jamoat ongi darajasida va hatto ongsiz ong darajasida, asosan, diniy sohada
namoyon bo'ldi. Ellinistik madaniyat rivojlanishining muhim omili o'zgarish bo'ldi
siyosiy vaziyat. Yangi davr hayotini ko'p sonli urush siyosatlari emas, balki bir
qancha yirik davlatlar belgilab berdi. Bu davlatlar o z mohiyatiga ko ra faqatʻ ʻ
hukmron sulolalar bilan farq qilar, sivilizatsiyaviy, madaniy, tilshunoslik nuqtai
nazaridan ular bir butun edi. Bu sharoitlar ellinistik dunyoda madaniy
elementlarning tarqalishini osonlashtirdi. Ellinizm davri buyuk davr bilan ajralib
turardi aholining harakatchanligi, lekin bu ayniqsa “ziyolilar”ga xos edi.
Agar oldingi davrlardagi yunon madaniyati polis bo'lsa, u holda ellinizm
davrida birinchi marta yagona madaniyatning shakllanishi haqida gapirish
mumkin. jahon madaniyati.
Jamiyatning bilimli qatlamlarida polis kollektivizmi nihoyat almashtirildi
kosmopolitizm- "kichik vatan" (o'z siyosatining) emas, balki butun dunyo
fuqarolari bo'lish hissi. Kosmopolitizmning tarqalishi bilan chambarchas bog'liq
12

holda individualizm kuchaydi. Madaniyatning barcha sohalarida (din, falsafa,
adabiyot, san'at) endi u fuqarolar jamoasi emas, balki hukmronlik qiladi. alohida
shaxs, barcha intilishlari va his-tuyg'ulari bilan. Albatta, kosmopolitizm ham,
individualizm ham IV asrda namoyon bo'ldi. Miloddan avvalgi e., klassik polis
inqirozi davrida. Ammo keyinchalik ular faqat intellektual elitaning ayrim
vakillariga xos bo'lib, yangi sharoitlarda ular hukmron munosabatning
elementlariga aylandi.
Ellinistik davrning madaniy hayotidagi yana bir muhim omil faollik edi
madaniyatni davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash. Boy monarxlar madaniy
maqsadlar uchun hech qanday mablag'ni ayamasdilar. Ma’rifatparvar sifatida
tanilish, yunon olamida shuhrat qozonish maqsadida ular o‘z saroylariga mashhur
olimlar, mutafakkirlar, shoirlar, san’atkorlar, notiqlarni taklif etib, ularning
faoliyatini saxovatpeshalik bilan moliyalashtirdilar. Albatta, bu ellinistik
madaniyatga ma’lum darajada “sud” xarakterini bermay qo‘ymasdi. Intellektual
elitaga endi o‘z “xayr-ehsonchilari” – qirollar va ularning atrofidagilar rahbarlik
qilardi. Ellinistik davr madaniyati klassik davr polisidan erkin va siyosiy ongli
yunon uchun nomaqbul bo'lib tuyuladigan bir qator xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
adabiyot, san'at va falsafadagi ijtimoiy-siyosiy masalalarga e'tiborning keskin
pasayishi, ba'zan. hokimiyatdagilarga nisbatan ochiq xizmatkorlik, "odoblilik",
ko'pincha o'z-o'zidan maqsad bo'lib qoladi. Karnak. Everget Ptolemey III ustuni.
Fotosurat
Ayniqsa faol madaniy siyosat ellinistik dunyoning eng boy monarxlari -
Misr Ptolemey tomonidan amalga oshirildi. Bu sulolaning asoschisi diadochi
Ptolemey I III asr boshlarida allaqachon kashf etilgan. Miloddan avvalgi NS. uning
poytaxti Iskandariyada, barcha madaniy tadbirlar markazi, ayniqsa adabiy va ilmiy,
- Mussi(yoki muzey). Musey yaratilishining bevosita tashabbuskori faylasuf
Demetriy Falerlik edi, u surgundan keyin Misrga qochib, Ptolemey xizmatiga
kirgan Afinaning sobiq zolimidir.
Musay butun yunon dunyosidan Iskandariyaga taklif qilingan olimlar va
yozuvchilarning hayoti va faoliyati uchun binolar majmuasi edi. Yotoq xonalari,
13

ovqat xonalari, bog'lar va dam olish va sayr qilish uchun galereyalardan tashqari, u
o'z ichiga ma'ruza zallari, ilmiy tadqiqotlar laboratoriyalari, hayvonot bog'i,
botanika bog'i, rasadxona va, albatta, kutubxonani o'z ichiga olgan.
Ptolemeylarning mag'rurligi, Iskandariya kutubxonasi qadimiy dunyoning eng
yirik kitob ombori edi. Ellinistik davrning oxiriga kelib, unda 700 000 ga yaqin
papirus varaqlari mavjud edi. Kutubxona rahbari odatda taniqli olim yoki yozuvchi
bo'lgan (turli davrlarda bu lavozimni shoir Kallimax, geograf Eratosfen va
boshqalar egallagan).
Misr podshohlari bu haqda g'ayrat bilan g'amxo'rlik qilishdi, iloji bo'lsa,
barcha kitob "yangiliklari" ularning qo'liga tushdi. Farmon chiqarildi, unga ko'ra u
erda bo'lgan barcha kitoblar Iskandariya bandargohiga kelgan kemalardan
musodara qilindi. Ulardan nusxalar tayyorlanib, egalariga berildi va asl nusxalari
Iskandariya kutubxonasida qoldirildi. Bu "bibliofil monarxlar" ayniqsa noyob
namunalarni yaxshi ko'rar edilar. Shunday qilib, Ptolemeylardan biri Afinada -
go'yoki bir muncha vaqt - yunon klassiklarining eng yaxshi asarlarining rasman
tasdiqlangan matnini o'z ichiga olgan eng qimmatli, noyob kitobni oldi: Esxil,
Sofokl va Evripid. Misr podshohi Afina hukumatiga katta jarima to'lashni afzal
ko'rib, kitobni qaytarib bermoqchi emas edi.
Pergamon qirollari kutubxonani jamlashda faol qatnashganlarida,
Ptolemeylar raqobatdan qo rqib, papirusni Misrdan tashqariga olib chiqishniʻ
taqiqladilar. Inqirozni yozma materiallar bilan engish uchun Pergamda ixtiro
qilingan pergament- maxsus qayta ishlangan buzoq terisi. Pergament kitoblari
kodeksning tanish shakliga ega edi. Biroq, Pergam shohlarining barcha sa'y-
harakatlariga qaramay, ularning kutubxonasi Iskandariyanikidan past edi (u erda
200 mingga yaqin kitob bor edi).
Yirik kutubxonalarning yaratilishi ellinistik madaniyatda yana bir yangi
voqelikni belgilab berdi. Agar polis davrining madaniy hayoti asosan klassik
Yunonistonda notiqlikning rivojlanishiga hissa qo'shgan ma'lumotni og'zaki idrok
etish bilan belgilanadigan bo'lsa, hozir juda ko'p ma'lumotlar yozma ravishda
tarqatiladi. Adabiy asarlar endi jamoat joyida qiroat qilish uchun emas, ovoz
14

chiqarib o'qish uchun emas, balki tor doirada yoki o'zi bilan yolg'iz o'qish uchun
yaratilmaydi (ehtimol, ellinizm davrida "o'z-o'zidan" o'qish amaliyoti paydo
bo'lgan. tarixda birinchi marta paydo bo'ldi). Notiqlar, asosan, kuchli hukmdorlar
saroyida notiqlik bilan porlashardi. Ularning nutqlari endi fuqarolik pafosi va
ishontirish kuchi bilan emas, balki mazmundan shakl ustun bo‘lgan uslubning
dabdabali va sovuqqonligi, texnik mukammalligi bilan ajralib turardi.
Ellinistik davrda eng yirik yunon madaniyat markazlari Bolqon Gretsiyasida
emas, balki Sharqda joylashgan. Bu birinchi navbatda Iskandariya, ilm-fan,
she'riyat, me'morchilik rivojlangan. Boylarda Pergam, kutubxonadan tashqari
ajoyib haykaltaroshlar maktabi ham bor edi. Xuddi shu maktab u bilan
raqobatlashdi Rodos ; bu orol ham ritorik ta'lim markaziga aylandi. Biroq, ular
yunon dunyosi va qadimgi odamlarning ma'naviy va madaniy hayotidagi etakchi
rolini saqlab qolishda davom etdilar Afina , eng muhim falsafiy maktablar hali
ham joylashgan bo'lib, Dionis teatri sahnasida muntazam ravishda teatrlashtirilgan
tomoshalar namoyish etilgan.
Pergamon qurbongohi. Qayta qurish
Ushbu matn kirish qismidir."Germaniya tarixi" kitobidan. 1-jild. Qadimgi
davrlardan Germaniya imperiyasining tashkil topishigacha muallif Bonwetsch
Bernd "Qadimgi Yunoniston" kitobidan muallif Lyapustin Boris Sergeevich
GELINISTON MADANIYATI XUSUSIYATLARI Ellinizm davri bir qator
mutlaqo yangi xususiyatlar bilan ajralib turardi. Qadimgi tsivilizatsiya
maydonining keskin kengayishi, yunon va yunonlarning o'zaro ta'sirida sodir
bo'ldi. "Qadimgi davrlardan Germaniya imperiyasining yaratilishigacha" kitobidan
muallif Bonwetsch Bernd Nemis madaniyatining rivojlanish xususiyatlari Ilk yangi
davrning o'tish davri, ruhiy va ijtimoiy o'zgarishlar, gumanistik g'oyalarning
tarqalishi nemis yerlarining madaniy rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Eng
kuchli ta'sir etuvchi omillardan biri edi "Maya xalqi" kitobidan muallif Rus
Alberto Madaniyatning xususiyatlari Klassik essesida Kirxgof Shimoliy va Janubiy
Amerikaning yuqori va quyi dehqonlarining bir nechta kichik guruhlarini ajratib
ko'rsatadi: And mintaqasining yuqori dehqonlari va qisman Amazon xalqlari,
15

Janubiy Amerika va Antil orollarining quyi dehqonlari, yig'uvchilar va
yig'uvchilar. muallif Kerov Valeriy Vsevolodovich
2. Qadimgi rus madaniyatining xususiyatlari 2.1. Umumiy xususiyatlar.
Qadimgi rus madaniyati yakka holda rivojlanmagan, balki qo'shni xalqlar
madaniyati bilan doimiy aloqada bo'lgan va o'rta asrlar Evrosiyo madaniyati
rivojlanishining umumiy qonuniyatlariga bo'ysungan.
"Qadimgi davrlardan XXI asr boshlarigacha Rossiya tarixining qisqacha
kursi" kitobidan. muallif Kerov Valeriy Vsevolodovich
Rus madaniyatining xususiyatlari 1.1. Mo'g'ul-tatar istilosi va Oltin O'rda
bo'yinturug'i qadimgi rus xalqining madaniy rivojlanish sur'ati va yo'nalishiga
salbiy ta'sir ko'rsatdi. Minglab odamlarning o'limi va eng yaxshi hunarmandlarning
qo'lga olinishi nafaqat bunga olib keldi muallif Konstantinova, SV 1.
O'rganilayotgan davr madaniyatining o'ziga xos xususiyatlari Bu davr SSSR
madaniyatining o'ziga xos xususiyatlari hukumatning "sotsialistik qurilish
vazifalari" dan chetga chiqishga qarshi kurashidan iborat edi. Partiya tomonidan
bosim va nazorat shunchalik kuchli ediki, ular san'atkorlarning erkinligini ta'qib
qilishdi va “Jahon va milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni muallif
Konstantinova, SV 1. Xitoy madaniyatining xususiyatlari Xitoy sivilizatsiyasi
dunyodagi eng qadimiylaridan biridir. Xitoyliklarning o'zlariga ko'ra, ularning
mamlakati tarixi miloddan avvalgi 3-ming yillikning oxiridan boshlanadi. NS.
Xitoy madaniyati o'ziga xos xususiyatga ega bo'ldi: u oqilona va amaliy. Xitoy
bilan xarakterlanadi “Jahon va milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni
muallif Konstantinova, SV 1. Hind madaniyatining xususiyatlari Hindiston
insoniyatning global sivilizatsiyasiga asos solgan dunyodagi eng qadimiy
mamlakatlardan biridir. Hind madaniyati va ilm-fanining yutuqlari arab va eron
xalqlari bilan bir qatorda Yevropaga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Gullash “Jahon va
milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni muallif Konstantinova, SV 1.
Qadimgi madaniyatning xususiyatlari Qadimgi madaniyat insoniyat tarixida noyob
hodisa, namuna va ijodiy yuksaklik etalonidir. Ba'zi tadqiqotchilar buni "yunon
mo''jizasi" deb ta'riflaydilar. asosida yunon madaniyati shakllangan “Jahon va
16

milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni muallif Konstantinova, SV 1.
Yapon madaniyatining xususiyatlari Yapon tarixi va san'atining davriyligini idrok
etish juda qiyin. Davrlar (ayniqsa 8-asrdan boshlab) harbiy hukmdorlar sulolalari
(syogunlar) bilan ajralib turadi.Yapon an anaviy san ati juda o ziga xos, uningʼ ʼ ʻ
falsafiy va estetik “Jahon va milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni
muallif Konstantinova, SV 1. Arab mamlakatlari madaniyatining xususiyatlari
Hozirgi arab dunyosi geografiyasi hayratlanarli darajada xilma-xildir. Arabiston
yarim oroli Saudiya Arabistoni, Yaman, Ummon va boshqa davlatlar tomonidan
o zaro bo lingan. Iroq Mesopotamiya tsivilizatsiyalarining vorisi bo'ldi; Suriya,
ʻ ʻ
Livan va Iordaniya
“Jahon va milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni muallif
Konstantinova, SV
1. Uyg onish davri madaniyatining xususiyatlari (fransuzcha renessans —
ʻ
«uyg onish») Markaziy va G arbiy Yevropaning bir qator mamlakatlari madaniy
ʻ ʻ
taraqqiyotining hodisasidir. Xronologik jihatdan Uyg'onish davri XIV-XVI asrlar
davrini qamrab oladi. Bundan tashqari, 15-asrning oxirigacha. Uyg'onish davri
asosan saqlanib qoldi “Jahon va milliy madaniyat tarixi” kitobidan: ma’ruza matni
muallif Konstantinova, SV 1. XIX asr boshidan yangi davr madaniyatining
xususiyatlari. inson muhitida keskin o'zgarishlar ro'y beradi - shahar turmush tarzi
qishloqnikidan ustun kela boshlaydi. XIX asrda. shiddatli jarayon boshlanadi.
Fikrlash o'zgaradi O'n jildda "Ukraina SSR tarixi" kitobidan. Beshinchi jild:
Imperializm davridagi Ukraina (XX asr boshlari) muallif Mualliflar jamoasi
1. Madaniyat rivojlanish xususiyatlari bolsheviklar partiyasining ilg‘or
madaniyat uchun kurashi. Proletar madaniyatining paydo bo'lishi. V.I.Lenin
tomonidan yaratilgan proletar partiyasi nafaqat ijtimoiy va milliy zulmga qarshi,
balki milliy zulmga qarshi izchil kurash bayrog‘ini ko‘tardi. "Qadimgi xitoylar:
etnogenez muammolari" kitobidan muallif Kryukov Mixail Vasilevich Moddiy
madaniyatning xususiyatlari Moddiy madaniyatning o'ziga xosligi har qanday etnik
guruhning muhim belgilaridan biridir. Biroq, S.A.Tokarev ishonchli tarzda
ko'rsatganidek [Tokarev, 1970], moddiy madaniyat turli funktsiyalarga ega, ular
17

orasida Ellinizm: davrning umumiy xususiyatlari, asosiy davlatlari. Arxitektura va
san'at va hunarmandchilik.
ellinizm- O'rta er dengizi tarixidagi, birinchi navbatda, sharqiy, Iskandar
Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323 yil) bu hududlarda Rim
hukmronligining yakuniy o'rnatilishigacha bo'lgan davr, odatda Ptolemey
Misrining qulashidan boshlanadi (30). miloddan avvalgi). Bu atama dastlab yunon
tilini, ayniqsa, grek bo lmaganlar tomonidan to g ri qo llashni bildirgan, biroqʻ ʻ ʻ ʻ
Iogan Gustav Droysenning “Yellinizm tarixi” (1836-1843) asari nashr etilgandan
so ng bu tushuncha tarix faniga kirib keldi. Ellinistik davrning o ziga xos
ʻ ʻ
xususiyati Iskandar Zulqarnayn o limidan so ng u bosib olgan hududlarda tashkil
ʻ ʻ
topgan diadochi davlatlari tarkibiga kirgan hududlarda yunon tili va
madaniyatining keng tarqalishi va ularning o zaro kirib borishi edi. yunon va sharq
ʻ
- birinchi navbatda fors madaniyatlari, shuningdek, klassik quldorlikning paydo
bo'lishi. Ellinistik eraning boshlanishi polis siyosiy tashkilotidan irsiy ellinistik
monarxiyalarga o'tish, madaniy va iqtisodiy faoliyat markazlarining Gretsiyadan
Kichik Osiyo va Misrga ko'chishi bilan tavsiflanadi.
Ellinistik davlatlarning shakllanishi va siyosiy tuzilishi
Miloddan avvalgi 323 yilda Iskandar Zulqarnaynning to'satdan vafoti e., o'z
imperiyasining qulashi boshlanishi uchun signal bo'lib xizmat qildi, bu uning
barcha vaqtinchalikligini ochib berdi. Iskandarning diadoxlar deb atalgan harbiy
boshliqlari 22 yil davom etgan yagona davlat taxti uchun bir qator qonli urushlar
va kurashlarni boshladilar. Diadochilarning hech biri boshqalar ustidan hal
qiluvchi g'alaba qozona olmadi va miloddan avvalgi 301 yilda. e., Ipsus jangidan
keyin ular imperiyani bir necha mustaqil qismlarga bo'lishdi. Ipsus jangidan keyin
Makedoniyalik Iskandar hokimiyatining bo'linishi (miloddan avvalgi 301 yil)
Masalan, Kassandr Makedoniya taxtini, Lisimax - Frakiya va Kichik Osiyoning
katta qismini, Ptolemey - Misr taxtini, Selevk Suriyadan Hind daryosigacha
bo'lgan keng erlarni egalladi. Bu bo'linish uzoq davom etmadi - miloddan avvalgi
285 yilda. NS. Lisimak Epir shohi bilan birgalikda Makedoniyani zabt etadi, lekin
tez orada Selevk I Nikator bilan urushda halok bo'ladi. Biroq, Salavkiylar
18

imperiyasining o'zi tez orada Kichik Osiyodagi bosib olingan mulklarini yo'qotadi,
buning natijasida mintaqa bir nechta kichik mustaqil davlatlarga bo'linadi, ulardan
Pontus, Bitiniya, Pergam va Rodosni alohida ta'kidlash kerak.
Yangi davlatlar mahalliy despotik va yunon polisi siyosiy an'analarining
sinteziga asoslangan ellinistik monarxiya deb ataladigan maxsus tamoyil asosida
tashkil etilgan. Polis mustaqil fuqarolik jamiyati sifatida hatto ellinistik monarxiya
doirasida ham ijtimoiy va siyosiy institut sifatida o'z mustaqilligini saqlab qoladi.
Iskandariya kabi shaharlar avtonomiya va ularning fuqarolari alohida huquq va
imtiyozlarga ega. Ellinistik davlatning boshida odatda to'liq davlat hokimiyatiga
ega bo'lgan qirol turadi. Uning asosiy tayanchi ma'lum bir avtonomiyaga ega
bo'lgan siyosat maqomiga ega bo'lgan shaharlar bundan mustasno, davlatning
butun hududini boshqarish funktsiyalarini bajaruvchi byurokratik apparat edi.
Oldingi davrlar bilan solishtirganda, yunon dunyosidagi vaziyat keskin
o'zgardi: ko'plab qarama-qarshi siyosatlar o'rniga, endi Gretsiya dunyosi bir nechta
nisbatan barqaror yirik davlatlardan iborat edi. Bu davlatlar o'sha davrning
madaniy va siyosiy jihatini tushunish uchun muhim bo'lgan umumiy madaniy va
iqtisodiy makonni ifodalagan. Yunon dunyosi bir-biri bilan juda chambarchas
bog'langan tizim bo'lib, bu hech bo'lmaganda ellinistik dunyoda yagona moliyaviy
tizim mavjudligi va migratsiya oqimlarining ko'lami bilan tasdiqlanadi (ellinistik
davr yunon aholisining nisbatan yuqori harakatchanligi davri edi. In. xususan,
materik Gretsiya, miloddan avvalgi 4-asrning oxirlarida. aholining haddan tashqari
ko'payishidan aziyat chekkan, miloddan avvalgi 3-asrning oxiriga kelib, aholi
etishmasligini his qila boshladi).
Ellinistik madaniyat
Ellinistik jamiyat klassik Yunonistondan bir qancha jihatlari bilan keskin
farq qiladi. Polis tizimining haqiqiy fonga ketishi, siyosiy va iqtisodiy vertikal
(gorizontal emas, balki) aloqalarning rivojlanishi va tarqalishi, eskirgan ijtimoiy
institutlarning yemirilishi, madaniy fonning umumiy o'zgarishi yunon ijtimoiy
tuzilishida jiddiy o'zgarishlarni keltirib chiqardi. U yunon va sharq unsurlarining
19

aralashmasi edi. Sinkretizm dinda va monarxlarni ilohiylashtirishning rasmiy
amaliyotida eng yorqin namoyon bo'ldi.
20

II.BOB. SALAVKIYLAR DAVLATI
Iskandarning safdoshlaridan biri Salavk er. avv. 321-yilda satraplar
o’rtasidagi shartnomaga ko’ra Bobilni egalladi. Ammo diadoxlar o’rtasida kurash
natijasida Eron O’rta Osiyo satrapliklari ustidan nazorat o’rnatgan Osiyoning oliy
hokimi Antigon tez orada Salavkdan Bobilni tortib oldi(er. avv. 315-yil). Antigon
bilan boshqa satraplar o’rtasidagi kuchayib ketgan raqobatdan foydalangan Salavk
Misr hukmdori Ptolemey yordami bilan er. avv. 312-yilda Bobilda o’z
hokimiyatini tikladi. Aynan shu yildan boshlab Salavk sulolasining er. avv. 64-
yilgacha hukmronligi boshlandi.
Salavk g’arbda diadoxlar o’rtasida davom etayotgan urushdan foydalanib
Sharqqa yurish qildi. Yurish davomida u Eron va O’rta Osiyo satrapliklarini qo’lga
kiritdi.
Yurish oxirida Salavk Hindistonda Maur’ilar davlatining asoschisi
Chandragupta bilan to’qnashdi. Urush Salavkni ilgari Iskandar davlati tarkibiga
kirgan barcha hind mulklaridan voz kechishga, buning evaziga Chandragupta
tomonidan 300 jangovar fillarni Salavkaga sovg’a qilishi bilan tugadi. Salavk er.
avv. 305-304-yillar atrofida o’zini podsho deb e’lon qildi. Shundan sal o’tgach
shimoliy Suriyani, er. avv. 281-yilda Kichik Osiyoning katta qismini bosib oldi;
shu yildayoq Makedoniyani egallash uchun bo’lgan yurishda halok bo’ldi.
Salavk davlati gullab-yashnagan davrida Iskandarning Osiyodagi sobiq
mulklarini katta qismini o’z tarkibiga olgan edi. Bu bepoyon hududda turli
iqtisodiy va madaniy taraqqiyot bosqichida turgan etnik va til jihatidan olaquroq
bo’lgan xalqlar joylashgan edi. Salavk davlatida yunon va makedonlar podsho
boshchiligida hukmron tabaqaga aylandilar, ular barcha oliy hokimiyat
lavozimlarini egallab oldilar hamda qo’shinning asosiy qismini tashkil etdilar.
Mahalliy zodagonlar hokimiyat boshqaruvida deyarli ishtirok etmadilar. Faqat
Bobil shaharlarining fuqaro-ibodatxona jamoalari ma’lum bir imtiyozlardan
foydalandilar.
Salavkiylar davlati aholisining asosiy qismi jamoachi dehqonlardan iborat
edi. Bu jamoalar podsho foydasiga pul va natural majburiyatlarni o’tar edilar.
21

Jamoachi dehqonlar shaxsan erkin edilar, lekin davlat hokimiyati dehqonlarni asta-
sekin qaram qila boshladi. Bu ularni yerga biriktirib qo’yishda ko’rinadi. Davlat
yerlari ikki qismga bo’lingan edi. Bir qism yerlar podshoning shaxsan o’ziga
tegishli yerlar, ikkinchi qismi shaharlar, mahalliy zodagon-hokimlar, qabilalar va
jamoalarga tegishli bo’lib podsho tomonidan nazorat qilinar edi.
Davlatning butun hududi satrapliklarga bo’lingan bo’lib, undan kichik
mamuriy birliklar yeparxiya va giparxiyalar edi. Satraplik boshida satrap(Antiox
III davrida-Strateg) turib, u fuqarolik va harbiy hokimiyatni amalga oshirar edi.
Moliya muassasi esa mustaqil edi.
Salavkiylar davlatida O’rta Osiyo va Eron hududlari muhim o’rin tutar edi.
Salavk I davrida uning o’g’li va merosxo’ri Antiox I (er. avv. 280-261-yillar.) bu
hududlarni boshqarar edi. Antiox I Slavkni Spitamenning qizidan bo’lgan o’g’li
edi. O’rta Osiyoda sulola hokimiyatini mustahkamlash uchun yangi shaharlar va
harbiy manzilgohlar qurildi, eskilari qayta tiklandi (Marv vohasi devor bilan to’liq
o’rab olindi).
Antiox I davridan keyin er. avv. III asr o’rtalarida Baqtriya, So’g’diyona va
Parfiya ajralib chiqdilar, Vifiniya, Paflagoniya, Kappadokiya va Galatiya kabi
davlatlar paydo bo’ldi, Qora va Kaspiy dengizlari oralig’ida Armaniston davlati,
Midiyaning Shimoliy qismida satrap Atropat Salavkiylardan ajralib chiqib, Midiya
Atropatenasini tashkil qildi. Natijada Yunon-Baqtriya va Parfiya podsholiklari
vujudga keldi (Yunon-Baqtriya er. avv. 130 yillargacha, Parfiya davlati esa
eramizning 227 yiligacha mavjud bo’ldi.). Antiox III bu davlatlarni bo’ysundirish
uchun er. avv. 212-205-yillarda sharqqa yurish qildi. Yurish davomida xarajatlarni
qoplash uchun Antiox III Ekbatanadagi Anaxita ibodatxonasini taladi. Yurish
natijasida Parfiya qayta bo’ysundirildi, Yunon-Baqtriya uning shaharlarini ikki yil
natijasiz qamal qilish bilan rasman Salavkiylar hokimiyatini tan oldi. Antiox
qo’shinlari Hindikush tog’laridan o’tib Hindiston yerlariga bostirib kirdi va
mahalliy hokim bilan shartnoma tuzilib Antiox Hind jangovar fillariga ega bo’ldi.
Antioxning bu yurishi salavkiylar davlatining yemirilishini vaqtincha
to’xtatdi. U markaziy hokimiyatni mustahkamladi. Kichik Osiyoning katta qismi
22

bosib olindi va Kelesiriyani Misrdan batamom tortib oldi. Kuchayib ketgan
Salavkiylar davlati Pergam va Rodosni xavfsizligiga jiddiy xavf sola boshladi.
Pergam va Rodos Antiox III dan shikoyat qilib, Rimdan yordam so’radi. Rim ham
Antiox III saroyiga mashhur Karfagen qo’mondoni Gannibalni maslahatchi bo’lib
turganidan norozi edi. Er. avv. II asr boshlarida Salavkiylar bilan Rim respublikasi
o’rtasida Yunoniston uchun raqobat boshlandi. Er. avv. 189-yilda Rim bilan
bo’lgan urushda Antiox III qo’shinlari yengildi. Mamlakat hududlarida norozilik
Salavkiylarning zulmiga qarshi qo’zg’olon va isyonlar boshlanib ketdi. Yunon-
Baqtriya va Parfiya o’z mustaqilliklarini qayta tikladilar va Parfiya g’arbga tomon
yurish qilib Salavkiylar hududlarini bosib ola boshladi. Midiyada satrap
Timarxning isyon ko’tarishi bu viloyatni parfiyaliklar tomonidan bosib olinishiga
yordam berdi. Bundan tashqari parfiyaliklar fors va Elamni egalladilar.
Antiox III ning o’g’illaridan biri Antiox IV (Er. avv. 175-yilda) shijoatli
hukmdor bo’lib, davlat hokimiyatini bir qadar mustahkamlashga erishdi. Uning
boshqaruvi davrida mamlakatda podsho san’at va madaniyatga homiylik qildi.
Shuhratparast Antiox IV Salavkiylar davlatining o’tmishdagi kuch-qudratini
tiklashga urindi. Mamlakat ichida bir qadar ijtimoiy siyosiy barqarorlikni vujudga
keltirib, uning hududini kengaytirishga harakat qildi. Antiox IV Misrni bosib
olish uchun kuchli qo’shin bilan yurish boshladi. Yo’lda uni Rimning Misrdagi
elchisi Gay Popiliy Lena to’xtatadi. Aytishlaricha Salavkiylardan ko’ra qudratli
bo’lgan Rim elchisi Antiox IV o’tirgan joyni atrofida doira chizib, Rimning
talabi bajarilmaguncha (Misrga yurishni to’xtatish) Antiox IVni doira ichidan
chiqib ketishini taqiqladi. Natijada rimliklarning tazyiqi ostida Misr yurishi
to’xtatiladi.
Salavkiylar davlatining yemirilish jarayoni tezlashib ketdi. Er. avv. I asr
boshlarida Yahudiya o’z mustaqilligini qo’lga kiritdi. Natijada Salavkiylar davlati
hududi Suriya, Finikiya va Klikiyaning bir qismi bilan chegaralanib qoldi. Er. avv.
64-yilda Salavkiylar davlatining qoldiqlari Rimga Suriya provinsiyasi sifatida
qo’shib olindi. Sharqiy Pont, Paflagoniya, Galatiya, Kappadokiya, Armaniston va
Kommagen rimliklarga vassal bo’lgan mahalliy hokimlar qo’lida qoldi.
23

2.1. Pergam. Attalidlar davlati
Er. avv. 287 yil Pergam Salavkiylar davlati tarkibiga kirdi. Er.avv. 240 yil
Salavkiylar noibi Attal I Pergamni mustaqil deb e’lon qilib, podsholik tojini kiydi.
Uning asosiy hududi Kichik Osiyoning shimoliy g’arbiy qismi va Misiya
viloyatidan iborat edi. Attalidlar sulolasi hukmdorlarining faol tashqi siyosati
hamda mohir diplomatiya sababli Pergam davlatining hududi er. avv. II asr
boshlarida g’arbiy Kichik Osiyoning Troada, Lidiya, Kariya va Likiyani qo’shib
olinishi bilan kengaydi. Bu hududlarda qadimdan rivojlangan yunon polislari
mavjud bo’lganligi sababli rivojlangan iqtisodiyotga ega edi.
Attalidlar tashqi siyosatda Sharqda Salavkiylar podsholigiga qarshi turib,
g’arbda kuchli ittifoqchi sifatida Rim davlatiga tayandilar va bu amalda Pergamni
Rim respublikasiga tobe bo’lishga olib keldi. Attal I (er. avv. 241-197-yillar)
galatlar ustidan g’alaba qilib, Rim bilan ittifoq tuzdi. U birinchi va ikkinchi
makedon urushlarida (er.avv. 215-205-yillar va 200-197-yillar) rimliklar
tomonidan ishtirok etdi. Rimliklar homiyligi yordamida Pergam podsholigi Kichik
Osiyodagi barcha Salavkiylar mulklarini egallab oldi va o’zining eng qudratli
davriga kirdi.
Ammo Pergamning yuksalishi uzoq davom etmadi. Attal II va Attal III
hukmronliklari davrida Rim Pergam jamiyatining hukmron tabaqalariga kuchli
ta’sir o’tkazgan holda podsholikning ichki va tashqi siyosatiga faol aralasha
boshladilar. Oqibatda er. avv. 133-yilda vafot etgan Attalidlar sulolasining so’ngi
podshosi Attal III vorisi bo’lmaganligi sababli o’z davlatini rimliklarga vasiyat
qilishga majbur bo’ldi.
Bunga javoban Pergam jamiyatining quyi tabaqalari podsho Evmey IIning
noqonuniy o’g’li Aristonik boshchiligida qo’zg’olon ko’tardilar. Qo’zg’olonni
grek shaharlari aholisi qo’llab-quvvatlamadi, natijada qo’zg’olonchilar yengildi.
Aristonik er. avv. 129-yilda rimliklar tomonidan qatl qilindi. Vasiyat qilingan
podsholik o’rniga Rimning Osiyo provinsiyasi tashkil etiladi.
Pergam Ellin dunyosining iqtisodiy jihatdan rivojlangan markazlaridan biri
edi. Qulay iqlim va tabiiy sharoit qishloq xo’jaligini intensiv rivojlanishiga
25

imkoniyat yaratdi. Pergam O’rtayer dengizi hududi aholisi uchun qishloq xo’jaligi
mahsulotlari yetkazib beradigan markazlardan biriga aylandi. Qul mehnatidan
unumli foydalanildi. Pergam shaharlari dengiz savdosi yo’llarida turganligi uchun
mamlakatning boy xom ashyolari (metal, yog’och, smola, teri, jun) Pergam
hunarmandchilik mahsulotlari, jumladan Pergament qog’ozi, butun O’rtayer
dengizi ehtiyojlarini qondirdi.
Attalidlar sulolasi podsholari savdo-hunarmandchilikka homiylik qildilar,
yunon tipidagi yangi shaharlarga asos soldilar. Bu shaharlar eski shaharlar bilan bir
qatorda tezda iqtisodiyot va madaniyat o’choqlariga aylandilar.
Attalidlar fan, adabiyot va san’atga faol homiylik ko’rsatdilar. Podsholik
poytaxtida galatlar ustidan g’alaba sharafiga ulkan Zevs ibodatxonasi qurildi,
Evmen II mashhur Pergam kutubxona binosini barpo qildi. Bu kutubxona antik
mualliflar asarlari to’plami, hamda filologiya maktabiga ega bo’lib, mashhur
Iskandariya kutubxonasi bilan raqobat qildi.
26

2.2. Materik Yunonistoni va orollar
Antik mualliflarning ma’lumotlariga ko’ra ellin davrida Yunonistondan
aholining katta qismi sharqqa ko’chdi. Faqat Afina va Korinf o’z ahamiyatini
saqlab qolishga urindilar.
Yunoniston hududidagi talonchilik urushlari iqtisodiy hayotni butunlay
izdan chiqardi. Ijtimoiy ziddiyatlarni keskinlashtirdi. Bu esa og’ir qarama –
qarshiliklarni tug’dirdi. Spartada bu ziddiyatlarni bartaraf etish uchun podsholar
Agis IV va Kleomen II lar islohotlar o’tkazishdi. Qarzlarni bekor qilishga harakat
qilindi, yersiz spartaliklarga yer taqsimlandi 3
.
Er.avv. III asrda yerlarni qayta taqsimlash harakati Yunonistonga avj oldi.
Argosda tiran Aristomax, Megalopolda Aristodemni qo’llab quvvatlashdi. Er.avv.
III asr o’rtalarida Xios va Teri orollarida norozilik harakatlari kuchayib ketdi.
Yunonistonning madaniy o’choq sifatidagi shuhratini Afina qo’llab
quvvatlab turdi. Afinada yunon falsafasi o’qitildi. Bu yerda bir qancha an’anaviy
haykaltaroshlik maktablari mavjud edi.
Orollar ichida eng gullab yashnagani Rodos edi. Rodos Ptolemeylar
Misridan o’z mustaqilligini saqlab qoldi. Rodos kemalari Egey dengizini
qaroqchilardan tozaladi. Uning kemalari Suriya, Kichk Osiyo, Attika orollaridan,
Qora dengiz qirg’oqlaridan mahsulotlarni tashidi. Rodosdan xurmo va asal Misrga
chiqarildi.
San’at gullab yashnadi. Mahalliy haykaltaroshlik maktablari shakllandi.
Ayniqsa “Ilonlar bilan kurashayotgan Laokoon va uning o’g’illari” haykal guruhi
mashhur edi. Esxin asos slogan Rodos notiqlik maktabi faoliyat ko’rsatdi. Er.avv.
II asr oxiri I asr boshida bu erda mashhur notiq Molon mashhur Sitseronning
o’qituvchisi ta’lim oldi.
Rodos homiyligida orollarga ipakchilik va vinochilik markazi, Kosda
mashxur tabiblar maktabi faoliyat ko’rsatdi.
3
Бойназаров Ф. А. Кадимги дунё тарихи. Тошкент 2004.
27

2.3. Ellin madaniyati
Ellini madaniyati yunonlar va Sharq xalqlarining madaniy yutuqlarining
qo’shilib ketishi natijasida shakllandi. Ellin dunyosining ma’naviy shakllanishiga
davlatlarning ulkan hajmlari cheklanmagan podsho hokimligining mavjudligi,
shaharlarning amaldagi mustaqilligini yo’qolishi o’z ta’sirini o’tkazdi.
Bu davrda fan va texnika notekis rivojlandi. Davlat hokimiyati manfaatdor
bo’lgan harbiy ish, kemasozlik, shaharlarni qamal qilish texnikasi va qurilish
sohalarida eng katta yutuqlarga erishildi.
Ellinizm davrida yunon dunyosi sharq diniy tasavvurlarni qabul qila
boshladi. Misrda Kichik Osiyo xudosi Serapisga sig’inish avj oldi. Misr mabudasi
Isidani yunonlar Demetra sifatida qabul qildilar. Pergamda Frigiya ma’budasi
(Kibela – yerni onasi) bosh xudo sifatida qabul mqilina boshlandi. Ellinlashgan
sharq ilohlarining barchasi mistik va ekstatik edi. Yahudiy dini keng tarqala
boshlandi.
Yunonistonda yahudiy dini tarqala boshladi. Yunonlar bu monoteistik dinga
ishonib, uni qabul qildilar. Yahudiy diniga yangi qabul qilinganlar “prozelitlar”
deb ataldi. Ellin davlatlarida turli xudolar turli xalqlarning diniy e’tiqodlari keng
tarqaldi. Diniy tolerantlik shakllandi. Joylarda dinning universalligini namoyish
qilishga intilib barcha xudolarga atab ibodatxona-Panteon qurila boshlandi. Ana
shunday Panteon Iskandariyada qurildi.
Ptolemeylar Misrida qadimgi firavnlar davrida bo’lganidek podsho
hokimiyatining mavqei kuchayib ketdi va Ellin sharqidagi boshqa mamlakatlardagi
kabi Misrda podsholarga sig’inish yana boshlandi. Ptolemey II Filadel’f o’ziga va
o’z singlisi Arsenoyaga sig’inishga buyruq berib, o’zi va sinhlisi sharafiga
ibodatxonalar qurdirdi. Misrda Ptolemey III va uning xotini Berenikaga ham
sig’inish keng yoyildi.
O’sha davr falsafasida inson shaxsini o’rganish muammosi birinchi o’ringa
chiqa boshladi. Er. avv. V-IV asrlarda ikki falsafiy maktab: yangi stoik va epikur
maktablari vujudga keldi. Ular inson, shaxs nima, baxt nima degan savollar ustida
bosh qotira boshladilar. Stoiklar maktabining asoschisi faylasuf Zenon edi. Ular
28

Afinaning eng gavjum joyi bo’lmish Agorada naqshin peshayvon “stoya” ostida
vaz aytib, o’z tinglovchilariga ta’lim berar edilar (Bu maktabning nomi ham shu
so’zdan kelib chiqqan). Stoizm yunon va sharq nazariyalarining sintezi edi. U
keng tarqalgan va shu bilan birga uzoq yashagan ellin falsafiy maktab edi. Stoiklar
hamma narsani shu jumladan fikr, so’z, olov va shu kabilarni ham jism deb atar
edilar. Butun olamni stoiklar rivojlanib turadigan olov deb hisoblashar edi. Stoiklar
barcha odamlar teng degan g’oyani ilgari surdilar. Ular insonlar tabiat bilan mos
holda yashab, baxt va ilohiylik topadi degan fikrni shakllantirdilar.
Er. avv. IV asrda Afinada Epikur falsafa maktabi shakllandi. Faylasuf
Epikurning bog’ida uning do’stlari va shogirdlari to’planib, falsafiy suhbatlar
qurdilar. Bozorlar, maydonlar odamlar ko’p bo’lgan joylarda o’z ta’limotlarini
targ’ib qilgan Stoiklarga aksan, Epikur tinch va sokin joyda tafakkur qilishni
yo’lga qo’ydi. Epikurchilar baxtni mohiyati-azobning yo’qligidir “Kimda kam
ehtiyoj bo’lsa, u kishida ko’p farog’at bo’ladi”-degan tushunchani ilgari surdilar.
Er.avv. III asrda yana bir falsafiy maktab skeptiklar maktabi shakllandi. Bu
maktabga Arastuning kichik zamondoshi Pirron asos soldi. Skeptiklar atrof
dunyoni bilib bo’lmaydi, uning tabiati to’g’risidagi barcha nazariyalar xayol deb
hisobladilar. Shuning uchun ular fizika bilan shug’ullanmadilar, dunyoni bilish
nazariyalarini yaratmadilar, lekin boshqa maktablar yaratgan nazariyalar tanqidiga
e’tibor berdilar. Ular “Barcha narsalarni hech qachon bilib bo’lmaydi, ular haqida
na haqiqatni, na yolg’onni aytish mumkin emas” deb hisobladilar.
Skeptiklar falsafiy oqimi tibbiyotga ta’sir qildi. Tabiblar kasalliklarning
sabablarini bilishlari mumkin emas, faqat bemor kasalligini kuzatish kerak.
Kasallikni kasalda dorilarni sinash bilan davolash zarur degan tushunchani ilgari
surdilar.
Er. avv. IV asrda falsafada yana bir maktab kiniklar paydo bo’ldi. Bu
maktab asoschisi Antisfen, uning mashhur o’quvchisi Diogen. Kiniklar tabiatga
qaytish qulayliklardan voz kechishni talab qildilar; insonning qonun-qoidalari
tabiatga qarama-qarshidir deb, davlatni tan olmadilar.
29

Er.avv. III-II asrlarda Arastu maktabida aniq va tabiiy fanlar o’rganildi.
Feosfrast avvalgi faylasuflarni, Menon tibbiy adabiyotni o’rgandi. Evdem
matematika va astranomiya tarixini yozdi. Feofrast “O’simliklar
tarixi” ,“O’simliklar fiziologiyasi” asarlarini yozib ilmiy botanikaga, uning ustozi
Arastu esa zoologiyaga asos soldilar 4
.
Arastu Likmiyada o’z o’quvchilari bilan sayr qilib yurar va ular bilan
falsafiy suhbat qilar edi. Shu sababli ular “peripateitiklar”(sayr qilayotganlar) deb
atalgan. Ptolemey I Soter Aleksandriyada ilmiy markaz Museyonni tashkil qildi.
Bu erda ulkan ming jildli kutubxona, botanika bog’i, zoopark, xirurgiya
laboratoriyalari, astronomik rasadxona, olimlar uchun o’quv zali bor edi. Bu yerda
matematika, fizika, astronomiya, jug’rofiya va filologiya fanlari bo’yicha kop
olimlar tuplangan edi. Jumladan bu erda mashhur matematik Evklid (uning
“Boshlang’ich geometriya”si ko’p asrlar davomida 1700 marta chop etilgan)
ishladi. Arximed yoshligidan bu erda o’z faoliyatini boshladi.
Er. avv. III-II asrda Pergida mashhur matematik Apollogiy ishladi.
Iskandariyada geograf Eratosfen, astranomlar Kono va Dosifeylar faoliyat
ko’rsatdilar. Iskandar yurushlari qissachisi Aristobul, xarbiy boshliq Nearx
yunonlarga boshqa mamlakatlar to’g’risida boy ma’lumotlar berdilar.
Kirenalik Eratosfen fizik va matematik jug’rofiyaga asos soldi. Samoslik
Aristrax er. avv. III asrda yerdan oygacha bo’lgan masofani o’lchab ko’rdi. Xuddi
shu davrda Iskandariyalik Ktesiy pnevmatik qo’lda otadigan snaryadni kashf qildi.
U yana suv soati, turli nasoslarni, gidravlik organ, olovga qarshi nasosni yaratdi.
Qal’alarni qamal qilish uchun mashxur taranlardan tashqari g’ildiraklar
ustiga o’rnatilgan maxsus xarakatlanuvchi minoralar-geliorlar (shahar olarlar ham)
paydo bo’ldi. Bu moslamalar dushman shaxri devorlariga baravar yoki balandroq
qilib yasalar edi. Harakatlanuvchi minora ichida askarlar, zaxira o’qlari va toshlar
bilan otuvchi to’plar joylashtirilgan.
Savdo, dengiz kemalari takomollashtirildi. Ular ko’pincha ochiq dengizda,
okeanga ham chiqar edi. Er. avv. II asrda yunon Gippal Hindistonga kemada safar
4
Бойназаров Ф. А. Кадимги дунё тарихи. Тошкент 2004.
30

qilganida ilk bor musson shamollaridan foydalandi. Dengizchilikning rivijlanishi
mukammalroq portlar va savdo soxillarida ombor va boshqa yordamchi binolar
qurishni zarur qilib qo’ydi.
Ellin arxitekturasida umumiy va xususiy kishilar foydalanadigan binolar
ko’pchilikni tashkil qilar edi. Klassik Yunonistonning arxitekturasida asosiy bino
Pripter- xususiy uy bo’lgan edi. Shaharlar odatda reja asosida qurilib, bir-birini
kesishib o’tadigan to’g’ri burchakli tik ko’chalari bilan chiroyli ko’rinar edi.
Er. avv. I asrda Pontiy podsholigida ixtiro qilinib ishlab chiqarishda o’z
o’rnini topgan suv tegirmoni ellinistik jamiyatida eng yuqori texnika yutug’i edi.
Kam sonli suv tegirmonlari bilan bir qatorda yuz yillar davomida xayvonlar kuchi
bilan aylantiriladigan tegirmonlar, yorg’ichoqlar va xatto oddiy o’girlar keng rasm
bo’lib keldi. Konchilik ishi texnika jihatidan eng qoloq va mehnatning eng og’ir
turi bo’lib konlarda qullar, hukm qilingan jinoyatchilar, harbiy asirlar ko’plab
halok bo’lar edi.
Poytaxtlarda ilmiy markazlar va kutubxonalar vujudga keldi. Misrdagi
Iskandariya, Orontdagi Pergam, Antioxiya ellin dunyosining ilmiy va madaniy
markazi sifatida o’z mavqeylarini saqlab qoldilar. Iskandariyada Ptolomeylar
homiyligida o’sha vaqt uchun g’oyat katta kutubxona to’plangan bo’lib, ellin
davrning oxiriga borib bu erda 70000 ga yaqin papirus o’ramlari mavjut edi. Bu
kutubxona o’sha zamonga qadar to’plangan yunon-sharq donishmandligining
asarlarini to’laroq ravishda o’z ichiga olgan edi. Saroy qarshisida kutubxonadan
tashqari Museyon-ilmiy muassasa ham tashkil qilinib, unda olimlar uchun
yotoqxona ham bor edi. Iskandariya olimlari matematika, tibbiyot va texnika
fanlari sohasida erishgan yutuqlari bilan hamda mutaxasis-filologlar sifatida dong
taratdilar.
Ellin davrida fanlar differensiyalashib va sistemalashib bordi. Arestotelning
shogirdlari va muxlislari bo’lmish peripa tetiklar tarixi bu deffirensiyalash va
sistemalashish jarayonining yaqqol misolidir. Peripatetiklar falsafa maktabiga
rahbarlik qilgan Arastuning vorisi Teofrast faqat faylasufgina emas, balki olim
ham edi.
31

Teofrastdan keyin maktabga Straton raxbarlik qildi. Qadim zamonda u
“fizik” degan laqab olgan edi. Stratonning alohida xizmati shundan iboratki, u
tabiat xodisalarini tadqiq qilishda eksperiment usulini tadqiq qilishda ekspriment
usulini tadbiq etishda intilgan edi. Stratonning shogirdlari orasida Samos orolida
tug’ilib o’sgan ajoib astronom Aristarx bo’lib u yer va boshqa sayyoralar quyosh
atrofida aylanadi, degan farazni ilgari surdi. Lekin ilm-fanning o’sha vaqtdagi
darajasi va u o’zi kashf etgan geliotsentrik sistemaning chinligini boshqa olimlarga
ishonarli tarzda isbot qila olmas edi.
Iskandariya matematiklaridan birinchisi Evklid edi. U o’z davri falsafasini
erishgan yutuqlarini tizimga soldi, umumlashtirdi va tugalladi. Uning “Ibtido”
degan asosiy asari ikki ming yildan oshiq vaqtdan beri boshlang’ich geometriya
darsliklari uchun asos bo’lib xizmat qilib kelmoqda.
Taxt vorisi bo’lg’usi Ptolemey IV Filopatorning tarbiyachisi, Museyon
kutubxonasining mudiri kirenalik Eratosfen atoqli geograf, astronom, matematik
va faylasuf edi. U yer aylanasi uzunligini kup darajada aniqlab, hisoblab chiqdi va
fizik-matematik geografiyaning asoslarini yaratdi. “Geografiya” atamasini ilk bor
Eratosfen ishlatdi.
Iskandariya birdan – bir fan markazi emas edi. Teofrast Afinada ishlagan.
Arximed Sirakuzada yashagan. Atoqli injener – ixtirochi bo’lmish Arximed
nazariy mexanikaning, gidrostatikaning sferik geometriya va trigonometriyaning
asoslarini yaratgan yirik nazariyotchi olim edi. U katta sonlarni hisoblab
chiqishning arifmetik metodlarini yaratishda dastlabki qadamlarni qo’ydi. U atoqli
astronom ham edi.
Er.avv. III asrda tibbiyot ancha taraqqiy qildi. U Misrda anatomiyani
o’rganish yutuqlaridan Misr va Bobilda dori- darmonlar tayyorlash va tadbiq
qilishning ming yillik tajribasini o’zlashtirdi. Yunon tibbiyoti nazariyasi va
amaliyotini qadimgi sharq tajribasi bilan birga qo’shish Iskandariyadagi tibbiyot
maktabida o’z ifodasinin topdi. Gerofil bu maktabning asoschisi hisoblanadi. U
odamning tasviriy ifodasini yaratgan, diagnoz metodlarini aniqlagan, dori –
32

darmonlarga katta ahamiyat bergan tabib edi. U qisman Salavkiylar hududida
qisman Iskandariyada ishlagan edi.
Er.avv. II asrda yashagan nikeyalik Gipparx atoqli astronom va geograf edi. U
bir qancha astronomik asboblarni takomillashtirdi va ixtiro qildi. Kecha –
kundizning tengligi kashfiyotini Gipparxga nisbat berdilar. Ammo bu kashfiyot
Bobilda qilingan bo’lishi mumkin. U harakatsiz yulduzlar katalogini tuzdi. Bu
katalogda 900 ga yaqin yulduzlar o’z o’rnini topgan. Gipparx taqvimni, yerdan
oygacha bo’lgan masofani, yer va quyosh massasi haqidagi bilimlarni aniqlagan.
Lekin ikkinchi tomondan bu mashhur olim samoslik Aristarxning
geliotsentrik nazariyasiga qarshi chiqqan va o’z obro’yi uchun geliotsentrik
tizimini mustahkamlab kelgan. Lekin uning xatoligini tan olmagan. Gipparx
ekvatorni 360 ga taqsimlab, uzunlik va kenglik tushunchasini joriy qilgan. Er.avv.
I asrda Geron mexanika bilan muvaffaqiyatli shug’ullangan edi.
Shaq va Yunon ma’daniyatini o’zaro ta’sirida Bobil va Misrda
tarixshunoslikning rivoji ko’zga tashlanadi. Er.avv. III asrning I yarmida bobillik
kohin Beroesning “Xaldeya tarixi” va misrlik kohin Manefonning “Misr tarixi”
nomli asarlari yaratildi. Har ikkala asar ham yunon tilida bo’lsada, maxalliy
manbalar aosida yozilgan edi.
Afsuski ikkala asardan ham bizgacha faqat ayrim parchalar etib kelgan.
Manefon asarida esa, fir’avnlarning eng qadimgi zamonlardan to Iskandargacha
podsholar sulolalarini xronologik ro’yxati berilgan.
Ellin davrida fan sifatida adabiyotshunoslik kurtaklaridan filologik tanqid,
Gomerdan boshlab klassik mualliflar asarlarini asl nusxalarini qayta tiklash va
sharxlash shaklida yuzaga keladi. Filologlar mantiqiy asosda yunon grammatika
tizimini ishlab chidilar.
Iskandariya museyoni yunon adabiyotining muhim markazi bo’lib qoldi. Bu
erda va boshqa joylarda rivoj topgan adabiy oqim “Iskandariya adabiy oqimi” deb
nom olgan. Bu ellin jamiyati yuqori tabaqasining kayfiyatini ifodalagan poeziya
edi. Iskandariya shoirlarining boshlig’i Kallimax edi. U museyon kutubxonasining
mudiri va taxt vorisining tarbiyachisi edi. Kalllimax kutubxona katalogini tuzdi.
33

Shu bilan birga Kallimax mifologik, tarixiy va adabiy mavzularda yozilgan hajm
jihatidan kichik – kichik she’rlar muallifidir.
Kallimaxning kichik zamondoshi Feokrit Iskandariyadagi eng taniqli shoir
edi. U kichik – kichik lirik – dramatik poema g’oyalar muallifi bo’lib tarixga kirdi.
Kallimax o’z asarlarida qishloq va shahar hayotining tinch manzaralarini
ideallashtirgan, cho’ponlar hamda shaharlik erkak va ayollarning hissiy
kechinmalarini madh etuvchi nozik lirikdir.
Iskandariya poeziyasidan tashqari, ellin davrida yangi attika komediyasi katta
ahamiyat kasb etdi. Attika komediyaning asosiy vakili Menandr edi. Misrda
topilgan papirus o’ramlari tufayli uning komediyalari bizga ma’lum bo’ldi.
Menandr komediyalari syujeti oilaviy, maishiy, dramalardan iborat. Menandr
komediyalari baxtiyorlik bilan tamomlandi 5
.
Ellin davrida tasviriy san’at ajoyib yutuqlarga erishdi. Bu davrda yunon va
sharq an’analari bilan qo’shilgan anchagina arxitektura yodgorliklari bunyod
etilgan. Xashamat va ulug’vorlikka intilish ularning ko’plari uchun xos bo’lgan
xususiyat harakterlidir. Haykaltaroshlik san’ati bu davrda ancha ravnaq topgan edi.
Ammo uning mazmuni klassik davr an’analaridan farq qildi. Ma’budalar va
qahramonlarning ideallashtirilgan va umumlashtirilgan haykallari orqaga surilib
tabiiy tarzda gavdalantirilgan va tasvirlangan shaxsning individualligi yaqqol
ko’rsatilgan portretlar oldingi qatorga o’tdi. Ellin davrning haykaltaroshlari
yaratgan yakka va guruh tarzidagi haykallarda jismoniy va ruhiy azob, kurash,
g’alaba, o’lim tasvirlab ko’rsatilar edi.
Peyzajni fan sifatida tasvirlab unda yoki uning o’rtasida asosiy syujetni aks
ettirish haykaltaroshlikda yangilik edi. Bu usul klassikaga ma’lum emas edi. Shu
bilan bir qatorda haykaltaroshlikda dabdabali yo’nalish mavjud bo’lib, u ellin
hukmdorlarni haykallar soyasida namoyon bo’lardi. Ellin haykaltaroshligida er.
avv. IV asrning ulug’, mohir ustalariga borib taqaladigan bir necha yo’nalishni
ko’rish mumkin. Afinada va Iskandariya Praksitelga borib taqaladigan san’at
5
Свенцицкой. М., 1983, т. II, лекции 19.
34

asarlarini tomosha qilish uchun kiruvchi o’ziga to’q kishilarning didiga
mo’ljallangan san’at asarlarini ko’rishi mumkin edi.
Afroditaning va boshqa ma’budalarning yalang’och haykallari bu yo’nalishga
xos xususiyatdir. Dramatizmda to’la Pergam maktabi Skopasga borib taqalafi.
Pergam mexrobining friz mazkur maktabni ajoyib yodgorligi bo’lib, unda
ma’budlarning gigantlar bilan kurashi tasvirlanadi. Bu pergam va boshqa ellin
davaltlarining jangovor galat (kel’t) qabilalari bilan olib borgan og’ir
kurashlarining ramzi edi. Rodos mashhur haykaltaroshlik maktabi Asippga borib
taqaladi. Bu maktabda asosan haykallar baquvvat atletlarning tasvirlaridan iborat.
Tayanch iboralar
Serapis, Frigiya ma’budasi (Kibela-yerni onasi), yahudiy dini, Ptolemey II
Filadel’f, Ptolemey III, Berenika, “stoya”, Epikur falsafa maktabi, Antisfen,
Diogen, Feosfrat, Menon, tibbiy adabiyot, matematika va astranomiya,
“O’simliklar tarixi”, “O’simliklar fiziologiyasi”, ilmiy markaz Museyon,
astronomic rasadxona, fizika, Evklid, “Boshlang’ich geometriya”, Eratosfen,
dengizchilik, Orontdagi Pergam, Antioxiya, Aristofel, Teofrast, “fizik”, Museyon
kutubxonasining mudiri Kirenalik Eratosfen, “Geografiya”, Gipparx atoqli
astronom, Kallimax kutubxonasi, Menandr, Rodos haykaltaroshlik maktabi Asipp,
Skopas, “Xaldeya tarixi”, Manefon “Misr tarixi”, “Apaliya” sulh shartmomasi.
35

XULOSA
Salavkiylar davlati va Ellin davri, o'z aholilari, madaniy va san'ati, siyosat va
fikr sohalarida rivojlanishda katta muvaffaqiyatlar qo'ldirgan davrlardir.
Salavkiylar, nomadik hayot olib, o'z davriga xos madaniyat va arxitekturaga ega
bo'lgan, Ulug'bek davridagi Samarkand, Buxoro, Qarshi shaharlarida o'zaro
munosabatlarni rivojlantirdi 6
.
Ellin davri esa, adiblik, falsafa, arxitektura, san'at va siyosat sohalarida
ajoyib muvaffaqiyatlar ko'rsatdi. Bu davrda Homeros, Sokrat, Platon, Aristotell,
Fidiya, Praksitelles, Eshil va boshqalar kabi shaxslar adiblik, falsafa va san'atda iz
bermish. San'at sohasida yaratilgan ob'ektlar, qal'chalar va heykelliklar bugungi
kunda ham san'atshunoslar uchun o'ziga xosdir.
Ikkala davrning tarixiy yodgorliklari, ularning madaniy va san'at boyicha
o'ziga xos rivojlanish jarayonlarini o'rganish, ularning ajoyib adiblik va falsafa,
arxitektura va san'at boyicha yaratilgan unikal asarlarini tanishuv qo'shiqchi va
qiziqarli bo'lishi mumkin.
Salavkiylar davlati va Ellin davri, ularning o'z navolarida yaratilgan madaniy
va san'atning asosiy xususiyatlarini o'rganish imkoniyatiga ega bo'lib, ularning
tarixiy o'zgarishlar va rivojlanish jarayonlarini tushunish, dunyodagi boshqa
madaniyatlar bilan ta'sir ko'rishish, ulardan o'rgangan saboqlarni jamiyatga
o'tkazishga imkoniyat yaratadi. Bu davrlar tarixiy yodgorliklari, falsafa, madaniyat,
va san'at sohasidagi rivojlanishlar, bugungi kundagi mazmun va g'oyalar uchun
asosiy manbai bo'lib qoladi.
6
Свенцицкой. М., 1983, т. II, лекции 19.
36

FOYDLANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йук. Тошкент 1998.
Asosiy adabiyotlar
2. Бойназаров Ф. А. Кадимги дунё тарихи. Тошкент 2004.
3. Вощинина А. И. Античное искусство. М., 1962.
4. История древнего мира/Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д.
Нероновой, И. С.
5. Свенцицкой. М., 1983, т. II, лекции 19.
6. Лурье С. Я. Архимед. М.-Л., 1945.
7. Соколов В. В. Античная философия. М., 1958.
8. Штол Г. Боги и гиганты. Пер. с нем. М., 1971.
9. Источниковедение Древней Греции (эпоха эллинизма)/Под ред.
В. И.
Qo’shimcha adabiyotlar
10. Кузищина. М., 1982.
11. Кошеленко Г. А. Греческий полис на эллинистическом Востоке.
М., 1979.
12. Тарн В. Эллинистическая цивилизация. М., 1949.
13. Доватур А. И. «Политика» и политии Аристотеля. Л., 1965.
37

SALAVKILAR DAVLATIDA ELLIN MADANIYATING TARQALISHI VA ARALASH MADANIYATNING TARQALISHI.docx

Купить