Saljuqiylar davlati tarixiga oid manbalar va ularning tahlili 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	83.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Saljuqiylar davlati tarixiga oid manbalar va ularning tahlili 26

Купить

“ Saljuqiylar davlati tarixiga oid manbalar va ularning
tahlili
MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………………………….. 4
I bob. Saljuqiylar davlati tarixiga oid yozma
manbalar va ularning tahlili ………………………………………….... 6
1.1. Arab tilidagi tarixiy manbalar va ularning
o‘ziga xos xususiyatlari………………………………………………..…. 6
1.2. Fors tilidagi manbalar va ularning tarixiy ahamiyati……………..…. 10
1.3. Vizantiya va boshqa xorijiy manbalar: qiyosiy tahlil……………..… 14
II bob. Moddiy va epigrafik manbalar asosida
Saljuqiylar davlati tarixini yoritish …………………………………… 17
2.1. Me’moriy yodgorliklar va ularning tarixiy
manba sifatidagi ahamiyati……………………………………………… 17
2.2. Epigrafik manbalar (bitiklar, yozuvlar, tangalar) va
ularning xususiyatlari……………………………………………………. 20
2.3. Yozma va moddiy manbalar o‘rtasidagi bog‘liqlik
va ularning tarixiy ahamiyati……………………………………………... 21
III bob. Saljuqiylar davlati tarixining manbalar
asosidagi talqini ………………………………………………………… 25
3.1. Din va davlat munosabatlari: Nizomulmulk qarashlari……………... 25
3.2. Saljuqiylar tarixi: zamonaviy tarixshunoslikning
qiyosiy tahlili…………………………………………………………….. 28
3.3. Manbalardagi tadqiq etilmagan jihatlar va ularning ilmiy talqini…... 31
Xulosa …………………………………………………………………… 34
Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………………………... 36

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Saljuqiylar davlati (1038–1194) O'rta Osiyo, Yaqin
Sharq va Kichik Osiyoning siyosiy, iqtisodiy hamda madaniy tarixida alohida o'rin
tutadi. Ushbu saltanat nafaqat keng hududlarga egalik qilgan, balki islom
sivilizatsiyasining rivoji, davlat boshqaruvi tizimining takomillashuvi va turk-
islom madaniy sintezining shakllanishida ham muhim rol o'ynagan. Saljuqiylar
davlati tarixini o'rganish faqat o'tmishni anglash nuqtai nazaridan emas, balki
bugungi kunda ham siyosiy va madaniy jarayonlarni tushunish uchun zarurdir.
Mavzu doirasida o'rta asrlarga oid yozma manbalarni tahlil qilish, ularning
ishonchliligi, muallif ko'zlagan maqsad va tarixiy sharoitni baholash zamonaviy
tarixshunoslikning muhim vazifasi hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Saljuqiylar
davlati tarixiga oid asosiy manbalarni aniqlash, ularni turkumlash va tarixiy-
tahliliy usulda o'rganishdan iborat. Manbalar qiyosiy tahlil qilinib, ularning tarixiy
jarayonlarni yoritishdagi o'rni va ahamiyati belgilanadi.
Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Saljuqiylar davlati tarixiga oid asosiy yozma manbalarni aniqlash va
tasniflash;
2. Arab, fors va turk tillaridagi birlamchi manbalarni o'rganish va ularning
xususiyatlarini ochib berish;
3. Manbalarning ishonchliligi, to'liqligi va tarixiy qadriyatini baholash;
4. Zamonaviy tadqiqotchilarning ushbu manbalarga munosabatini o'rganish;
5. Manbalar asosida Saljuqiylar davlati tarixi haqida xulosa va umumlashmalar
chiqarish.
Tadqiqotning ob'ekti sifatida Saljuqiylar davlati tarixi olingan. Tadqiqot
predmeti esa shu davlat tarixiga oid arab, fors va turk tillaridagi yozma manbalar
hamda ularning tahliliy xususiyatlaridan iborat.
Tadqiqot metodlari. Kurs ishida tarixiy-qiyosiy, tarixiy-tahliliy,
manbashunoslik va sistemli tahlil usullaridan foydalanildi. Manbalar mazmuni,
2

muallif pozitsiyasi, yozilish sharoiti va tarixiy haqiqatga muvofiqligi nuqtai
nazaridan baholandi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur kurs ishi Saljuqiylar tarixiga oid
manbalarni o'zbek tarixshunosligida qiyosiy va kompleks tarzda tahlil qilishga
qaratilgan. Manbalar nafaqat ro'yxatga olingan, balki ularning tarixiy ahamiyati,
bir-biri bilan munosabati va zamonaviy ilm-fan nuqtai nazaridan o'rni ham
belgilangan.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa,
foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Birinchi bobda
Saljuqiylar davlati tarixiga oid birlamchi manbalar xronikalar, geografik asarlar va
rasmiy hujjatlar tahlil qilinadi. Ikkinchi bobda esa zamonaviy tadqiqotlar va
ularning manbashunoslik sohasidagi hissasi yoritiladi.
3

I BOB: SALJUQIYLAR DAVLATI TARIXIGA OID YOZMA
MANBALAR VA ULARNING TAHLILI
1.1 ARAB TILIDAGI TARIXIY MANBALAR VA ULARNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Buyuk Saljuqiylar imperiyasi yoki Saljuqiylar davlati — (1038-1308)
o rta asrlarda o g uz turkmanlarining Kinik qabilasi tomonidan asos solingan turk ,ʻ ʻ ʻ
sunniy musulmon imperiyasi. Saljuqiylar Hindukush tog'laridan G'arbiy
Anadolugacha va O'rta Osiyodan Fors ko'rfaziga qadar cho'zilgan katta hududni
nazorat qildilar. Orol dengizi yaqinida kuchayib, avval Xurosonni qo'lga kiritgan
saljuqiylar bu yerdan Eronga o'tib , Anado'lidagi shaharlarni nazorat ostiga oldilar.
Shimoliy Afrikadan tashqari deyarli butun Islom olamida siyosiy hukmronlik
o‘rnatgan saljuqiylar davri Islom sivilizatsiyasi tarixida muhim burilish yasagan
bosqichlardan biri hisoblanadi 1
. Mazkur davr uch asrga yaqin vaqtni qamrab olgan
bo‘lsa-da, unda yuz bergan siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlar to‘liq va tizimli
ravishda yoritilmagan. Ayrim tadqiqotlarda esa saljuqiylar tarixi noto‘g‘ri talqin
qilinib, biryoqlama yondashuvlar asosida baholangan holatlar ham uchraydi.
Bunday holatning yuzaga kelishiga bir qator omillar sabab bo‘lgan. Avvalo,
saljuqiylar davlatining hududi nihoyatda keng bo‘lib, u Sharqda Xitoy
chegaralaridan tortib, G‘arbda O‘rta yer dengizi sohillarigacha bo‘lgan hududlarni
qamrab olgan. Bu esa turli etnik guruhlar, qabila va xalqlar tarixini yagona tizim
asosida o‘rganishni murakkablashtiradi. Ikkinchidan, ushbu davrga oid manbalar
turli tillarda — asosan arab va fors tillarida yozilgan bo‘lib, ularning ayrimlari
bizgacha yetib kelmagan yoki parchalanib ketgan. Shuningdek, ayrim tarixiy
davrlarga oid ma’lumotlarning yetishmasligi ham tadqiqot jarayoniga sezilarli
darajada ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, saljuqiylar hukmronligining dastlabki bosqichi
bo‘lgan XI–XII asrlar tarixini o‘rganishda manbalar tanqisligi yaqqol seziladi. Bu
davrga oid ko‘plab tarixiy asarlar yo‘qolib ketgan bo‘lib, ular haqida keyingi davr
mualliflari asarlarida keltirilgan iqtiboslar orqali xulosa chiqarish mumkin. 2
1
A.D.Kuşçu, C.Güler, M.Özer, M.Öztemel. Selçuklu Tarihçiliği’ne Başlarken. – Konya: Necmettin Erbakan
Üniversitesi, 2017. 22-b.
2
Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. — Toshkent: Sharq, 2000. 125-b.
4

Jumladan, Ali ibn Abulfaraj Basriyning “Siyrat al-malik To‘g‘rulbek as-saljuqiy”,
noma’lum muallifga mansub “Risolayi Malikshoh”, Ali ibn Mahmud Qayiniyning
“Mafohirul-atrok”, Muizziyning “Siyar va futuhi sulton Sanjar”, Abu Tohir
Xotuniyning “Shikornoma” kabi asarlar bizgacha yetib kelmagan muhim manbalar
sirasiga kiradi. Saljuqiylar davri tarixiga oid manbalarni xronologik jihatdan uch
asosiy guruhga ajratish mumkin: birinchisi — bevosita saljuqiylar davrida
yaratilgan manbalar; ikkinchisi — ushbu davrga yaqin zamonda yozilgan asarlar;
uchinchisi esa — zamonaviy ilmiy tadqiqotlardir. Ushbu bo‘limda asosan birinchi
va ikkinchi guruhga mansub manbalar tahlil qilinadi. Saljuqiylar davriga oid
muhim yozma manbalardan biri Ibn Kalonisiyning “Zaylu tarixi Damashq” asari
bo‘lib, unda XI asr o‘rtalaridan boshlab Damashq va Shom hududida yuz bergan
siyosiy voqealar yilma-yil bayon etilgan. Asar, ayniqsa, birinchi salib yurishlari
davridagi voqealarni batafsil yoritgani bilan ahamiyatlidir. Shu bilan birga, unda
botiniylarning faoliyati, ularning siyosiy suiqasdlari va saljuqiylar bilan bo‘lgan
qarama-qarshiliklari haqida ham muhim ma’lumotlar mavjud. Azimiyning
“Tarixul-azim” asari ham saljuqiylar tarixini o‘rganishda muhim manbalardan biri
hisoblanadi. Ushbu asarda Buyuk Saljuqiylar davlatining shakllanishi, Alp
Arslonning harbiy yurishlari, Malazgirt jangi, shuningdek Sulaymonshohning
faoliyati keng yoritilgan. Bundan tashqari, Ibn Azraqning “Tarixi Mayyafariqin va
Amid” asarida Anadolu hududida saljuqiylar hukmronligining o‘rnatilishi, turkman
qabilalarining harakatlari va siyosiy jarayonlar haqida qimmatli ma’lumotlar
keltirilgan. Ibn al-Javziyning “al-Muntazam fi tarix al-muluk va-l-umam” asari
umumiy tarixiy xarakterga ega bo‘lib, unda saljuqiylar davlatining siyosiy hayoti,
Alp Arslon va Malikshoh davri, shuningdek abbosiy xalifaligi bilan o‘zaro
munosabatlar yoritilgan. Shuningdek, “Axbor ad-davlat as-saljuqiyya” asari ham
saljuqiylar tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib, unda sulolaning
shakllanishidan boshlab uning inqirozigacha bo‘lgan voqealar bayon qilingan.
Bundan tashqari, Ibn Asirning “Al-Komil fit-tarix”, Sibt ibn al-Javziy, Ibn al-Adim
va Ibn Kasir kabi tarixchilarning asarlarida ham saljuqiylar davriga oid muhim
5

ma’lumotlar uchraydi. 3
Ushbu manbalar orqali saljuqiylar davrining siyosiy, harbiy
va diniy jarayonlarini chuqurroq tahlil qilish imkoniyati yuzaga keladi.
Al-komil fi-t-ta rixʼ (Mukammal tarix) – tarixiy asar. Muallifi arab
tarixchisi Ibn al-Asir (1160–1234). Asarda dunyoning yaratilishidan to 1231-
yilgacha Sharq mamlakatlarida bo lib o tgan ijtimoiy-siyosiy voqealar bayon
ʻ ʻ
qilingan. Asar 12 jilddan iborat bo lib, Sharq mamlakatlari, xususan
ʻ o rta ʻ
Osiyo xalqlari tarixini yoritib beruvchi manbalardan biri hisoblanadi [1]
. Al-komil
fi-t-ta rix asarida
ʼ Tabariyning saqlanib qolmagan „Kitob fi axbor vuloti
Xuroson“ (Xuroson hukmdorlari haqida axborot beruvchi kitob) asari
ma lumotlaridan foydalanilgan. Asarning I-II jildlarida dunyo yaratilishidan 931-
ʼ
yilgacha bo lgan jarayonlar yozilgan va Tabariy,
ʻ Balazuriy , as-Salomiy va
boshqalar asarlaridan keng foydalanilgan 4
. Al-komil fi-t-ta rix asarining VII–XII
ʼ
jildlari mustaqil ahamiyatga ega va aniq ma lumotlar asosida yozilgan. Asarda
ʼ
o rta Osiyoda yuz bergan muhim va aniq voqealarni uchratish mumkin. Ayniqsa
ʻ
XII jildda mo g ullar
ʻ ʻ istilosi haqida ma lumotlar keltirilgan bo lib, XIII asr ʼ ʻ
birinchi choragida siyosiy tarixni o rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Al-
ʻ
komil fi-t-ta rix asari Buxoro tarixini o rganishda ham muhim ahamiyatga ega.
ʼ ʻ
Asarda Buxoroda hukmronlik qilgan somoniylar davri voqea-
hodisalarini, Xorazmshoh Muhammad bilan Buxoro munosabatlarini uchratish
mumkin. Bundan tashqari asarda Ismoil Somoniy va Amir ibn Lays o rtasidagi
ʻ
munosabatlar haqida ma lumotlar mavjud. Asar matni uch marotaba 1851, 1876,
ʼ
1901-yillarda chop etilgan. Asarning ayrim
parchalari Krimskiy va Mednikov tomonidan rus tiliga tarjima qilingan. Xiva
xoni Muhammad Rahimxon II (1863–1910) davrida to liq ravishda asar o zbek
ʻ ʻ
tiliga Muhammad Sharif oxund va Narzulla muftiy tomonidan tarjima qilingan 5
.
Izzuddin ibn al-Asir (1160–1233) tomonidan yozilgan "Al-Komil fit-tarix"
3
Бурибой Ахмудов. Узбекистон тарихи манбаларда.— Т : “Укитувчи” , 2001 133- b .
4
Аҳмедов Б . Ўзбекистон тарихи манбалари . Тошкент: Ўқитувчи, 2001 134- b .
5 Равандий Муҳаммад. Роҳат ус-судур ва оят ус-сурур (Салжуқийлар тарихи). — Теҳрон: Иқбол, 1985. 245- б.
5
6

(Mukammal tarix) asari jahon tarixshunosligidagi eng fundamental manbalardan
biridir. 12 jilddan iborat ushbu asar dunyoning yaralishidan boshlab, muallif
yashagan XIII asrning birinchi choragiga qadar bo‘lgan ulkan davrni qamrab oladi.
Asarning o‘ziga xosligi uning xronologik (yilnomaviy) tartibda yozilganidadir. Ibn
al-Asir o‘zidan oldingi tarixchilar, xususan, Tabariy uslubini takomillashtirib,
voqealarni tanqidiy tahlil qilgan. U turli manbalardagi ma’lumotlarni solishtirib,
eng ishonchli variantni taqdim etadi.
"Al-Komil" asari ayniqsa Markaziy Osiyo tarixi, Xorazmshohlar davlati va
mo‘g‘ullar istilosini o‘rganishda beqiyos ahamiyatga ega. Muallif mo‘g‘ullar
bosqinini insoniyat tarixidagi eng katta fojia sifatida ta’riflaydi va bu jarayonni
guvoh sifatida o‘ta aniqlik bilan yozib qoldiradi. Shuningdek, asarda Salib
yurishlari, Islom xalifaligining yuksalishi va parokandaligi sabablari chuqur
yoritilgan. Ibn al-Asirning ushbu asari shunchaki voqealar bayoni emas, balki
davlat boshqaruvi va ijtimoiy inqirozlar haqidagi falsafiy-tarixiy tahlildir. Bugungi
kunda ham ushbu asar O‘rta Osiyo va Yaqin Sharq xalqlari o‘tmishini o‘rganishda
birinchi darajali ilmiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning xolisligi va faktlarga
boyligi asarni "Mukammal tarix" degan nomga to‘la loyiq ekanini isbotlaydi.
"Axbor ud-davlat as-Saljuqiyya" — Sadruddin al-Husayniy tomonidan
yozilgan "Axbor ud-davlat as-Saljuqiyya" (Saljuqiylar davlati haqida xabarlar)
asari o‘rta asrlar Sharq tarixshunosligining eng qimmatli yodgorliklaridan biridir.
Ushbu asar XI–XII asrlarda ulkan hududni birlashtirgan Buyuk Saljuqiylar
imperiyasining siyosiy tarixini o‘rganishda birlamchi manba bo‘lib xizmat qiladi. 6
Asarning mazmuni saljuqiylarning o‘g‘uz qabilalari tarkibidan ajralib chiqishi va
Markaziy Osiyo hududlariga ko‘chib o‘tishi bilan boshlanadi. Muallif 1040-yildagi
Dandanaqan jangi, Alp Arslonning Manzikertdagi g‘alabasi va Malikshoh
davridagi saltanatning eng gullagan davrini batafsil yoritadi. Husayniy
sultonlarning shaxsiy xislatlari, ularning adolati va harbiy mahoratiga alohida
e’tibor qaratgan. Asarning ilmiy qimmati shundaki, u ko‘p o‘rinlarda davlatning
rasmiy hujjatlariga va ishonchli guvohliklarga tayanadi. Unda nafaqat urushlar,
6
Usmon Turon. Seljuqiylar tarixi va turk-islom sivilizatsiyasi. — Istanbul: Ötüken Neşriyat, 2014. 15-b.
7

balki davlatning ma’muriy tuzilishi, vazirlarning (xususan, Nizomulmulkning)
faoliyati va sulton Sanjar davridagi inqiroz sabablari ham tahlil qilingan.
Movarounnahr va Xuroson shaharlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti haqidagi
ma’lumotlar mintaqa tarixini yoritishda muhim o‘rin tutadi.
1.2. FORS TILIDAGI MANBALAR VA ULARNING TARIXIY
AHAMIYATI
Saljuqiylar saltanati tarixiga oid manbalarning deyarli asosiy qismini fors
tilidagi manbalar tashkil qiladi. Nima uchun degan savol tug`ilishi tabiiy albatta.
Chunki, saroydagi ijod, so`zlashish va sultonlarga ko`proq fors tili yoqqani uchun
ham menimcha, kitoblarning ko`prog`ini aynan fors tilida bo`lgan. Shuningdek,
Saljuqiylar davri tarixini o‘rganishda fors tilidagi manbalar alohida va beqiyos
o‘rin egallaydi. Buning asosiy sababi shundaki, Saljuqiylar davlati siyosiy jihatdan
turkiy sulola tomonidan boshqarilgan bo‘lsa-da, ma’muriy va madaniy jihatdan
fors an’analariga tayangan. Natijada fors tili davlat boshqaruvi, ilm-fan va
adabiyotning asosiy tiliga aylangan. Avvalo, fors tilidagi manbalar Saljuqiylar
davlatining ichki tuzilishini yoritishda eng muhim manbalardan hisoblanadi.
Masalan, “Siyosatnoma” asarida davlat boshqaruvi, vazirlik tizimi, moliya siyosati
va harbiy tuzilma haqida juda batafsil ma’lumotlar berilgan. Bu kabi asarlar orqali
sulton hokimiyati, devonlar faoliyati va boshqaruv mexanizmlarini aniq tasavvur
qilish mumkin. 7
Ikkinchidan, fors manbalari Saljuqiylar davridagi madaniy va ma’naviy hayotni
o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Bu manbalarda ilm-fan rivoji, madrasalar
faoliyati, diniy siyosat va jamiyatning ijtimoiy tuzilishi keng yoritilgan. 8
Ayniqsa,
Nizomiyya madrasalarining tashkil etilishi va sunniy islomning mustahkamlanishi
aynan fors manbalarida chuqur aks ettirilgan. Uchinchidan, fors tilidagi tarixiy
asarlar Saljuqiylar davlatining siyosiy tarixini ichki nuqtai nazardan yoritadi.
Masalan, Xushunat ut-tavorix kabi asarlarda saroy hayoti, sultonlar faoliyati, ichki
7
Ахмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. — Тошкент: Ўқитувчи, 2001. 142-b.
8
A.Zamonov.O`zbekiston tarixi. II qism. — Toshkent: “BAYOZ”, 2024. 166-167-b.
8

nizolar va diplomatik aloqalar batafsil bayon qilingan. Bu esa tadqiqotchiga
voqealarning “ichkaridan” qanday kechganini tushunish imkonini beradi.
To‘rtinchidan, fors manbalari o‘zining badiiy-uslubiy boyligi bilan ajralib turadi.
Ularda tarixiy voqealar ko‘pincha she’riy va obrazli tarzda ifodalangan bo‘lib, bu
holat nafaqat tarixiy, balki adabiy manba sifatida ham ularning qiymatini oshiradi.
Shu bilan birga, ular davrning dunyoqarashi va tafakkur tarzini ham aks
ettiradi. Beshinchidan, fors tilidagi manbalar boshqa tillardagi manbalarni, xususan
arab tilidagi asarlarni to‘ldiruvchi manba sifatida ham muhimdir. Arab
manbalarida ko‘proq harbiy-siyosiy voqealar yoritilgan bo‘lsa, fors manbalarida
boshqaruv tizimi, madaniyat va ijtimoiy hayot kengroq aks ettiriladi. Shu sababli
ularni o‘zaro solishtirib o‘rganish ilmiy jihatdan eng to‘g‘ri yondashuv
hisoblanadi. Shu bilan birga, fors manbalarining ayrim cheklovlari ham mavjud.
Ularning aksariyati saroy muhitiga yaqin mualliflar tomonidan yozilganligi sababli
qarashlari kuzatiladi.
Mualliflar ko‘pincha o‘z homiylarini ulug‘lashga moyil bo‘lib, raqib
kuchlarni salbiy tasvirlaydi. Shuningdek, geografik jihatdan asosan Eron va Iroq
hududlariga e’tibor qaratilib, boshqa mintaqalar nisbatan kamroq yoritilgan. Keling
endi ayrim fors tilidagi manbalar bilan tanishib chiqaylik:
"Uyun ut-tavorix" — tarixiy ma’lumotlar xazinasi . O‘rta asrlar Sharq
tarixshunosligida yilnoma (xronika) va biografik lug‘at janrlarini o‘zida
birlashtirgan asarlar alohida o‘rin tutadi. Shunday asarlardan biri Muhammad ibn
Shokir al-Kutubiy (1287–1363) tomonidan yozilgan "Uyun ut-tavorix" (Tarixlar
bulog‘i) asaridir. Ushbu asar Islom olamining siyosiy va madaniy hayotini keng
qamrovda yoritib beruvchi ko‘p jildli fundamental manba hisoblanadi. Asarning
tuzilishi an’anaviy yilnomaviy uslubda bo‘lib, voqealar yillar kesimida bayon
etiladi. Muallif Payg‘ambarimiz (s.a.v.) davrlaridan boshlab, o‘zi yashagan
Mamluklar davri o‘rtalariga qadar bo‘lgan hodisalarni qalamga olgan. "Uyun ut-
tavorix"ning boshqa asarlardan farqli va ustun jihati shundaki, unda har bir yil
oxirida o‘sha yili vafot etgan mashhur shaxslar — olimlar, shoirlar, siyosatchilar
va
9

din peshvolarining batafsil biografiyasi keltiriladi. 9
Tahliliy jihatdan asar bir necha yo‘nalishda muhim:
1. Siyosiy tarix: Abbosiylar xalifaligining inqirozi va mo‘g‘ullar bosqinidan
keyingi musulmon dunyosining qayta tiklanish jarayonlari xolis yoritilgan.
2. Ilmiy muhit: Asar o‘sha davrdagi madaniy hayot, kutubxonalar va ilmiy
majlislar haqida nodir ma’lumotlar beradi.
3. Manbashunoslik: Al-Kutubiy o‘zidan oldingi Tabariy, Ibn al-Asir va Sibti
ibn al-Javziy kabi tarixchilarning asarlaridan foydalangan holda, ularni
yangi faktlar bilan boyitgan.
"Uyun ut-tavorix" asari faqatgina urushlar va hukmdorlar almashinuvi haqidagi
quruq ma’lumotlar to‘plami emas, balki Islom sivilizatsiyasining salohiyatini
ko‘rsatuvchi biografik nodir qo`llanmadir.
Siyar ul-muluk (Siyosatnoma) — barcha davrlar uchun davlatni boshqarish,
e`tiqod va mamlakat daxlsizligini saqlash, salohiyatli rahbarlar tayyorlash haqida
asardir. 10
Saljuqiylar davlatining mashhur vaziri Abu Ali al-Hasan ibn Ali, ya’ni
Nizomulmulk (1018–1092) tomonidan yozilgan "Siyosatnoma" asari jahon siyosiy
tafakkuri xazinasidan munosib o‘rin egallagan. 1091-yilda sulton Malikshohning
topshirig‘iga binoan yozilgan ushbu asar davlatni adolatli va barqaror idora etish
bo‘yicha mukammal qo‘llanma hisoblanadi. Asar 50 ta bobdan iborat bo‘lib, unda
davlat boshqaruvining barcha jabhalari qamrab olingan. Nizomulmulk
"Siyosatnoma"da markazlashgan kuchli davlat g‘oyasini ilgari suradi. Muallifning
fikricha, hukmdor eng avvalo adolatli bo‘lishi, xalq ahvolidan muntazam xabardor
bo‘lishi va zulmga yo‘l qo‘ymasligi shart. Asarda soliq tizimi, sud hokimiyati,
harbiy qo‘shin va josuslik xizmati kabi davlat institutlarini qanday tashkil etish
kerakligi aniq misollar va tarixiy hikoyatlar orqali tushuntirib berilgan.
Nizomulmulk amaldorlarning o‘zboshimchaligini jilovlash, poraxorlikka qarshi
kurashish va ilm-fan ahliga homiylik qilish masalalariga katta urg‘u beradi. Uning
9
Usmon Turon. Seljuqiylar tarixi va turk-islom sivilizatsiyasi. — Istanbul: Ötüken Neşriyat, 2014. 65-68-b.
10
A.Zamonov.O`zbekiston tarixi. II qism. — Toshkent: “BAYOZ”, 2024. 167-b.
10

qarashlari faqat nazariy emas, balki o‘zining 30 yillik vazirlik tajribasiga
asoslangani bilan qadrlidir. Asarda muallif "Podshoh adolatli bo‘lsa, mamlakat
obod bo‘ladi, aks holda parokandalikka yuz tutadi", degan oliy haqiqatni himoya
qiladi. "Siyosatnoma" asari nafaqat saljuqiylar davri uchun, balki barcha davrlar
uchun dolzarb bo‘lgan siyosiy asardir. U nafaqat tarixiy manba, balki davlat
boshqaruvi etikasi, huquqiy me’yorlar va ijtimoiy adolat tamoyillarini o‘zida
mujassam etgan bitmas-tuganmas bilimlar manbaidir. 11
“Bittamimiz «Siyar ul-muluk» kitobi shudir. Olam podshohi, Alloh uning
davlatini uzaytirsin, menga shu ma’noda bir kitob yozgin, deb buyorgan edi, bu
farmonga binoan men o‘ttiz to‘qqiz fasldan iborat asar yozib, majlisi oliyga olib
kirdim, ma’qul tushdi. Lekin qisqa bo‘lgani uchun farogat paytlarida kerakli
boblariga yana fasllar va so‘zlar qo‘shib, erkin va oson so‘zlar bilan sharh berdim.
Kitobni to‘rt yuz sakson beshinchi yili Bag‘dod sari ketayotgan vaqtimda xos
kitoblarni ko‘chiruvchi xattot Muhammad Nosix Mag‘ribiyga berib, uni chiroyli
xatda ko‘chirishini buyurdim. Agar banda tasodifan qaytib kelmasam, bu daftarni
shohi olam oldiga olib kirishini istadim, toki u kitobni o‘qib, muxlis bandaning
e’tiqodidan va sadoqatidan xabardor bo‘lsin, so‘zlarimga quloq solsin. Bu kitobni
o‘qish unga malol tushmasin, chunki kitobda pandu hikmat, masallar, «Qur’on»
tafsiri, hazrat Rasul salallohu alayhi vasallamning hadislari, anbiyolar qissasi, odil
podshohlar fazlu siyratlari haqida hikoyatlar keltirilgan, bo‘lgan va bo‘lmaganlar
haqida ham xabarlar bor. Shuncha uzun bo‘lsa ham, bu kitob muxtasar bo‘lib, odil
podshohga arziydigan asardir. Kim bu asarni o‘qib, undagidek ish tutsa, olam
podshohidir, kim buni qilmasa, bilginki, u Alloh dargohidan uzoqdir.
«Siyar ul-muluk» yoki «Siyosatnoma» kitobati Maliki ma’bud-Alloh
inoyati bilan hijriy 970 yili muborak muharram oyining o‘rtasida tamom bo‘ldi.”.
12

Nizomulmulkning "Siyar ul-muluk" (Siyosatnoma) asari Islom sharqi davlatchilik
tarixidagi eng nodir manbalardan biridir. Ushbu asar nafaqat tarixiy voqealar
11
A.Zamonov.O`zbekiston tarixi. II qism. — Toshkent: “BAYOZ”, 2024. 167-169-b.
12
Nizomulmulk. “Siyar ul-muluk” (Siyosatnoma) — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2025 274-b.
11

bayoni, balki sulton Malikshoh davridagi saltanatni boshqarishning huquqiy va
axloqiy qonun-qoidalari to‘plamidir. Asar tahlili shuni ko‘rsatadiki, muallif davlat
mustahkamligini adolat tushunchasi bilan bog‘laydi. Rasmda keltirilgan xotima
qismida ta’kidlanganidek, muallif asarni dastlab 39 faslda yozgan bo‘lsa-da,
keyinchalik uni hayotiy tajribalari va sharhlar bilan boyitgan. Nizomulmulk
hukmdorni har bir ishda "o‘rtachalik" (mo'tadillik) tamoyiliga amal qilishga, din va
dunyo ishlarini muvozanatda saqlashga chaqiradi.
Asarning qimmati undagi manbalarning xilma-xilligidadir: muallif o‘z
o‘gitlarini isbotlash uchun Qur’on oyatlari, hadislar, payg‘ambarlar hayoti va
o‘tmishdagi odil podshohlarning (masalan, Anushirvon) faoliyatidan misollar
keltiradi. Ayniqsa, muallifning asarni xattotga topshirayotib, "agar qaytib
kelmasam, buni shohga yetkaz" degan vasiyati, uning o‘z asariga davlat taqdirini
belgilovchi muhim dasturilamal sifatida qaraganini ko‘rsatadi. "Siyosatnoma" —
shunchaki pand-nasihat kitobi emas, balki markazlashgan davlatni inqirozdan
saqlab qolish haqiqiy yo`l ko`rsatuvchi shamchiroqdir. Asar adolatli podshoh
timsolini yaratish orqali jamiyatda tinchlik va farovonlik o‘rnatish yo‘lini ko‘rsatib
beradi.
1.3. VIZANTIYA VA BOSHQA XORIJIY MANBALAR: QIYOSIY TAHLIL
Saljuqiylar davlati tarixini o‘rganishda Vizantiya manbalari muhim o‘rin
tutadi. Ushbu manbalar orqali Saljuqiylarning Kichik Osiyo (Anadolu) hududiga
kirib kelishi, Vizantiya imperiyasi bilan bo‘lgan harbiy-siyosiy to‘qnashuvlari va
bu jarayonlarning mintaqa tarixiga ta’siri haqida muhim ma’lumotlar olish
mumkin. Vizantiya mualliflari Saljuqiylarni ko‘pincha “turklar”, “skiflar” yoki
ba’zan “forslar” deb atab, ularni tashqi tahdid sifatida tasvirlaydi. Bu esa ularning
qarashlarida ma’lum darajada subyektivlik mavjudligini ko‘rsatadi.
Vizantiya tarixshunosligida Saljuqiylar haqida eng muhim manbalardan biri
Aleksiada asaridir. Ushbu asar muallifi Anna Komnene bo‘lib, u Vizantiya
imperatori Aleksiy I Komnenos ning qizi hisoblanadi. “Aleksiada” asari asosan
12

imperator Aleksiy I hukmronligi davrini yoritadi va unda Saljuqiylar bilan bog‘liq
voqealar muhim o‘rin egallaydi. Asarda Saljuqiylarning Anadoluda
mustahkamlanishi, 1071-yildagi Manzikert jangi va undan keyingi siyosiy
o‘zgarishlar batafsil bayon qilingan. Shuningdek, Saljuqiylar va salibchilar
o‘rtasidagi murakkab munosabatlar ham yoritilgan. Ushbu asarning afzalligi
shundaki, muallif saroy muhitiga yaqin bo‘lgan va ko‘plab voqealarga bevosita
guvoh bo‘lgan. Biroq, uning imperator oilasiga mansubligi sababli, asarda
Vizantiya siyosati oqlanishi va Saljuqiylar faoliyati salbiyroq talqin qilinishi
kuzatiladi. 13
Yana bir muhim manba — “Xronika” bo‘lib, uning muallifi Matfey
Edessalikdir. Ushbu asar arman-vizantiya nuqtai nazaridan yozilgan bo‘lib, unda
Saljuqiylarning Kichik Osiyo va Kavkaz hududlariga kirib kelishi, mahalliy xalqlar
hayotiga ko‘rsatgan ta’siri keng yoritilgan. Matfey Edessalik Saljuqiylar
yurishlarini ko‘pincha vayronkor kuch sifatida tasvirlaydi va bu jarayonlarning
ijtimoiy oqibatlariga e’tibor qaratadi. Asarning muhim jihati shundaki, unda oddiy
aholi hayoti, iqtisodiy o‘zgarishlar va demografik jarayonlar haqida ham
ma’lumotlar uchraydi. Shu bilan birga, muallifning diniy va etnik qarashlari
ta’sirida ayrim voqealar biryoqlama talqin qilinganini ham inobatga olish zarur.
Vizantiya tarixchisi Mixail Attaliates ning “Tarix” asari ham Saljuqiylar
bilan bog‘liq voqealarni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Attaliates XI asr
voqealarini tasvirlab, ayniqsa Manzikert jangiga alohida e’tibor qaratadi. U
jangning sabablarini, kechishini va natijalarini tahlil qilib, Vizantiya
imperiyasining siyosiy inqirozga yuz tutish jarayonini ko‘rsatadi. Muallif
Saljuqiylarning harbiy ustunligini tan olgan holda, Vizantiya ichki siyosiy
zaifliklarini ham ochib beradi. Shu jihatdan uning asari nisbatan obyektivroq
baholanadi. 14
Mazkur Vizantiya manbalarining umumiy xususiyati shundaki, ular
Saljuqiylarni tashqi bosqinchi kuch sifatida tasvirlaydi va ularning faoliyatini
13
Wikipedia.com
14
Alexander D. Beihammer, "Orthodoxy and Religious Antagonism in Byzantine Perceptions of the Seljuk Turks
(Eleventh and Twelfth Centuries)" in the journal Al-Masaq , published in 2011. 145-b.
13

ko‘proq harbiy-siyosiy nuqtai nazardan yoritadi. Bu manbalarda Saljuqiylarning
davlat boshqaruvi yoki ichki ijtimoiy hayoti haqida ma’lumotlar nisbatan kam
uchraydi. Shu bilan birga, ular Saljuqiylarning Kichik Osiyodagi harbiy yurishlari,
Vizantiya bilan bo‘lgan to‘qnashuvlari va mintaqadagi siyosiy vaziyatni
tushunishda muhim ahamiyatga ega. Vizantiya manbalarining asosiy afzalligi —
voqealarga tashqi nuqtai nazardan baho berish imkonini yaratishidadir. Bu esa arab
va fors manbalaridagi ma’lumotlarni solishtirish va tekshirish uchun muhim asos
bo‘lib xizmat qiladi. Biroq ularning kamchiligi — subyektivlik va diniy-etnik
qarashlarning kuchli ta’siridadir. Shu sababli ushbu manbalarni boshqa tarixiy
manbalar bilan qiyosiy tahlil qilish zarur.
II BOB. MODDIY VA EPIGRAFIK MANBALAR ASOSIDA
SALJUQIYLAR DAVLATI TARIXINI YORITISH
2.1. ME’MORIY YODGORLIKLAR VA ULARNING TARIXIY
MANBA SIFATIDAGI AHAMIYATI
Saljuqiylar davlati (XI–XII asrlar) davrida me’morchilik san’ati sezilarli
darajada rivojlandi. Saljuqiylar davri (XI–XII asrlar) Islom me’morchiligi tarixida
14

"Oltin davr" hisoblanadi. Bu davrda pishgan g‘ishtdan foydalanish san’ati
cho‘qqisiga chiqdi va O‘rta Sharq me’morchiligining qiyofasi shakllandi. Bu davr
me’morchiligi turkiy an’analar, fors madaniyati va islomiy me’morchilik
uslublarining uyg‘unlashuvi natijasida shakllandi. Ayniqsa, davlatning keng
hududlarni qamrab olgani sababli Eron, Xuroson, Iroq va Anadolu hududlarida
turli me’moriy maktablar yuzaga kelgan. Saljuqiylar me’morchiligining asosiy
xususiyatlari — monumental ko‘lam, g‘isht va koshinlardan keng foydalanish,
murakkab geometrik naqshlar, kufiy yozuvlar va muqarnas bezaklarining
qo‘llanilishidir. Bu davrda masjidlar, madrasalar, karvonsaroylar, maqbaralar va
minoralar keng miqyosda qurilgan. Saljuqiylar me’morchiligining yorqin
namunalaridan biri Isfahon Jome masjidi hisoblanadi. Ushbu masjid Saljuqiylar
davrida kengaytirilib, to‘rt ayvonli reja asosida qayta qurilgan. Aynan shu reja
keyinchalik butun islom olamida keng tarqaldi. Masjidning ulkan gumbazlari,
murakkab bezaklari va muqarnaslari o‘sha davr me’morchiligining yuqori
darajasini ko‘rsatadi. Yana bir muhim yodgorlik — Sulton Sanjar maqbarasi
bo‘lib, u Saljuqiylar me’morchiligining eng yirik va muhtasham inshootlaridan
biridir. Ushbu maqbara katta gumbazi, mustahkam konstruksiyasi va sodda, ammo
salobatli tashqi ko‘rinishi bilan ajralib turadi. Bu yodgorlik Saljuqiylar davrida
maqbara me’morchiligi qanday rivojlanganini yaqqol namoyon etadi. Anadolu
hududida ham Saljuqiylar me’morchiligi o‘ziga xos tarzda rivojlangan. Masalan,
Divrig`i Ulu masjidi va uning yonidagi shifoxona majmuasi o‘zining noyob
bezaklari bilan mashhur. Bu yerda tosh o‘ymakorligi nihoyatda yuqori darajada
rivojlangan bo‘lib, eshik va devorlardagi naqshlar san’at asari darajasiga
ko‘tarilgan. Saljuqiylar davrida karvonsaroylar qurilishi ham alohida ahamiyat
kasb etgan. Ipak yo‘li ustida joylashgan bu inshootlar savdo-sotiq rivojiga xizmat
qilgan. Masalan, Sultonxon karvonsaroyi savdo yo‘llaridagi eng yirik va
mustahkam karvonsaroylardan biri hisoblanadi. U katta ichki hovlisi, baland
devorlari va himoya tizimi bilan ajralib turadi. Shuningdek, Saljuqiylar davrida
minoralar qurilishi ham rivojlangan. Gonbad-e Qabus minorasi o‘zining balandligi
va o‘ziga xos silindrsimon shakli bilan mashhur. Bu inshoot nafaqat me’moriy,
15

balki muhandislik yutug‘i sifatida ham qadrlanadi. 15
Saljuqiylar me’morchiligining yana bir muhim jihati — madrasalar
qurilishidir. Nizomulmulk tomonidan asos solingan Nizomiyya madrasalari ilm-
fan markazlariga aylangan. Bu inshootlar odatda ichki hovli, darsxona va
masjiddan iborat kompleks shaklida qurilgan.
Isfahon Jome masjidi (Eron) — Saljuqiylar davrida tubdan qayta qurilib, to‘rt
ayvonli kompozitsiya asosida mukammallashtirilgan. Mazkur reja islom
me’morchiligida paradigmatik o‘zgarish yasab, keyingi davr masjidsozligining
asosiy modeliga aylangan. Inshootning ikki qavatli gumbaz konstruksiyasi,
murakkab muqarnas tizimi hamda geometrik naqshlarning yuqori darajada
uyg‘unlashtirilishi uni nafaqat diniy markaz, balki muhandislik va estetik
tafakkurning yuksak namunasi sifatida namoyon etadi. Ayniqsa, Nizomulmulk va
Tojmulmulk tomonidan qurdirilgan gumbazlar g‘ishtin naqshlarning matematik
aniqligi bilan hayratga soladi. 16
Sulton Sanjar maqbarasi (Marv) — Saljuqiylar davrida hukmdorlik ramzi sifatida
shakllangan monumental maqbara me’morchiligining eng yetuk ko‘rinishidir.
Me’mor Muhammad ibn Otsiz tomonidan qurilgan ushbu bino o‘rta asrlar
muhandisligining eng mukammal namunasi hisoblanadi. Uning 38 metr
balandlikdagi gumbazi ikki qavatli bo‘lib, bu qurilma binoning salobatini oshirish
bilan birga, akustik imkoniyatlarni ham kengaytirgan. Uning ulkan gumbazi, qat’iy
simmetrik tuzilishi va tashqi ko‘rinishdagi sodda, ammo salobatli yechimlari
siyosiy hokimiyatning barqarorligi va qudratini ifodalaydi. Mazkur inshoot
konstruktiv jihatdan ham muhim bo‘lib, keyingi Temuriylar davri gumbazli
me’morchiligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Divriği Ulu masjidi — esa Saljuqiylar me’morchiligining hududiy variatsiyasini
aks ettiruvchi noyob yodgorlikdir. Bu inshootda tosh o‘ymakorligi nihoyatda
yuqori darajaga ko‘tarilgan bo‘lib, portal va devor bezaklarida murakkab
15
Pugachenkova G.A. Iskusstvo Zodchix Uzbekistana (O‘zbekiston me’morlari san’ati). — Toshkent: Fan, 1962.
174-b.
16
Pugachenkova G.A. Iskusstvo Zodchix Uzbekistana (O‘zbekiston me’morlari san’ati). — Toshkent: Fan, 1962.
176- b
16

ornamentika va ramziy tasvirlar mujassam. Mazkur masjid funksional jihatdan
diniy markaz bo‘lish bilan birga, badiiy tafakkurning yuksak darajada ifodasi
sifatida ham baholanadi.
Jarqo‘rg‘on minorasi (Surxondaryo) — 1108-yilda me’mor Ali ibn Muhammad
tomonidan qurilgan bu minora Saljuqiylar davri "g‘ishtin bezak" san’atining eng
nafis namunasidir. Minoraning o‘ziga xosligi shundaki, u 16 ta yarim
ustunchalardan tashkil topgan bo‘lib, ularning har biri alohida geometrik naqshlar
bilan bezatilgan. Bu uslub binoga o‘zgacha harakatlanish ruhini va yengillikni
baxsh etadi. 17
Ushbu yodgorliklar umumiy islomiy me’moriy an’analar doirasida
yaratilgan bo‘lsa-da, ularning har biri o‘ziga xos konseptual yo‘nalishga ega.
Isfahon Jome masjidi me’moriy tizim va rejalashtirishdagi mahobati bilan ajralib
tursa, Sulton Sanjar maqbarasi monumentalizm va siyosiy ramziylikni ifodalaydi.
Divriği Ulu masjidi esa bezak san’ati va estetik tafakkurning eng yuqori
cho‘qqisini namoyon etadi. Shuningdek, qurilish materiallari va uslubdagi ham
farqlar kuzatiladi: Isfahonda g‘isht va koshin ustuvor bo‘lsa, Divriğida tosh
o‘ymakorligi hukmron, Mervdagi maqbarada esa konstruktiv mustahkamlik asosiy
o‘ringa qo‘yilgan. Bu esa Saljuqiylar me’morchiligining geografik muhit va
mahalliy an’analarga moslashgan holda rivojlanganini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, Saljuqiylar davri me’moriy yodgorliklari islom
me’morchiligi tarixida muhim bosqichni tashkil etadi. Ular orqali bu davrning
siyosiy qudrati, iqtisodiy rivoji va madaniy yuksalishi haqida tasavvur hosil qilish
mumkin. Saljuqiylar yaratgan me’moriy an’analar keyinchalik Temuriylar va
Usmoniylar davrida yanada rivojlantirilgan.
2.2. EPIGRAFIK MANBALAR (BITIKLAR, YOZUVLAR, TANGALAR)
VA ULARNING XUSUSIYATLARI

Epigrafik manbalar tarixiy tadqiqotlarda alohida ilmiy yo‘nalish sifatida
17
Pugachenkova G.A. Iskusstvo Zodchix Uzbekistana (O‘zbekiston me’morlari san’ati). — Toshkent: Fan, 1962.
135-b.
17

qaraladigan yozuvli yodgorliklardir. Ular tosh, metall, g‘isht yoki sopol kabi
mustahkam materiallarga bitilgan bo‘lib, o‘z davrining rasmiy yoki yarim rasmiy
axborotini saqlab qolgan eng ishonchli manbalardan biri hisoblanadi. Epigrafika
fan sifatida aynan ana shu yozuvlarni o‘qish, tahlil qilish va tarixiy kontekstga
joylashtirish bilan shug‘ullanadi. Epigrafik manbalar bir necha asosiy xususiyatlari
bilan ajralib turadi. Avvalo, ular qisqa, ixcham va formulaviy xarakterga ega
bo‘lib, odatda aniq maqsadga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Bu yozuvlarda ko‘pincha
hukmdor nomi, qurilish sanasi, diniy iboralar yoki rasmiy shiorlar uchraydi.
Ikkinchidan, ular bevosita tarixiy voqelik bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘pincha voqea
sodir bo‘lgan davrning o‘zida yaratiladi. Shu sababli epigrafik manbalar tarixiy
xronologiyani aniqlashda juda muhim rol o‘ynaydi. 18
Epigrafik yozuvlar turlarga bo‘linadi: qurilish yozuvlari, qabr toshlari,
farmon va rasmiy bitiklar, shuningdek diniy mazmundagi matnlar. Har bir tur
o‘ziga xos tarixiy axborot tashiydi. Masalan, qurilish yozuvlari davlat siyosati va
me’morchilik faoliyati haqida ma’lumot bersa, qabr toshlari ijtimoiy tuzilma va
shaxs maqomini yoritadi. 19
Lingvistik jihatdan epigrafik manbalar tartibga
keltirilgan, til va formulalarga asoslanadi. Bu ularning rasmiy xarakterini
kuchaytiradi. Shu bilan birga, ular belgilari jihatdan ham muhimdir, chunki
yozuvning joylashuvi, o‘lchami va uslubi ham ma’no tashiydi. Masalan, masjid
peshtoqiga yozilgan epigrafik matn faqat axborot emas, balki hokimiyat va din
uyg‘unligining ramzi hisoblanadi. Saljuqiylar davri epigrafik madaniyati juda
rivojlangan bosqichni tashkil etadi. Bu davr yozuvlarida diniy formulalar bilan bir
qatorda siyosiy legitimatsiya elementlari ham kuchli ifodalangan. Hukmdor
nomining alohida ta’kidlanishi davlat hokimiyatining markazlashganligini
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, kalligrafik san’atning rivojlanishi epigrafik yozuvlarni
estetik darajaga ko‘targan.
2.3. YOZMA VA MODDIY MANBALAR O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK
18
Бурибой Ахмудов. Узбекистон тарихи манбаларда.—Т : “Укитувчи” , 2001. 7-13.
19
Бурибой Ахмудов. Узбекистон тарихи манбаларда.—Т : “Укитувчи” , 2001. 13-20- b .
18

VA ULARNING TARIXIY AHAMIYATI

Buyuk Saljuqiylar imperiyasi (XI–XII asrlar) o‘rta asrlar islom
dunyosida siyosiy barqarorlik, madaniy yuksalish va ilm-fan taraqqiyotining
muhim bosqichlaridan biri sifatida ajralib turadi. Bu davr nafaqat hududiy
kengayish, balki davlat boshqaruvi tizimining mukammallashuvi, diniy-
mafkuraviy birlikning mustahkamlanishi va me’morchilik hamda ilmiy
markazlarning rivoji bilan xarakterlanadi. Shu sababli Saljuqiylar tarixini o‘rganish
faqat tarixiy faktlarni sanab o‘tish emas, balki murakkab manbalar tizimini tahlil
qilishni talab etadi.
Tarixshunoslik metodologiyasida manbalar tizimini o‘rganish
boshlang`ich ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa yozma va moddiy (epigrafik)
manbalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash tarixiy bilishning epistemologik
asoslarini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. An’anaviy tasnifga ko‘ra, tarixiy
manbalar yozma va moddiy guruhlarga ajratiladi, biroq zamonaviy yondashuvda
ular qarama-qarshi emas, balki o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi tizim
sifatida talqin qilinadi. Saljuqiylar davri bu jihatdan ayniqsa muhimdir, chunki bu
davrga oid boy yozma meros bilan bir qatorda, me’moriy yodgorliklar, epigrafik
yozuvlar va numizmatik materiallar ham keng saqlanib qolgan. Ushbu ikki turdagi
manbalarni ilmiy tahlil qilish orqali tarixiy haqiqatni yanada aniq va xolis
o`rganish mumkin.
1. Yozma manbalar: tarixiy diskurs va interpretatsiya maydoni: Saljuqiylar
davriga oid yozma manbalar asosan fors va arab tillarida bitilgan bo‘lib, ular
tarixiy voqelikning tarixiy gaprish ifodasini tashkil etadi. Bu manbalar orqali
o‘tmish jamiyatining siyosiy tafakkuri, boshqaruv mexanizmlari va ijtimoiy
munosabatlari haqida batafsil tasavvur hosil qilish mumkin. Xususan,
“Siyosatnoma” asari davlat boshqaruvi nazariyasining klassik namunasi sifatida
ajralib turadi. Unda hukmdorning vazifalari, adolat tamoyili va davlat
barqarorligini ta’minlovchi mexanizmlar chuqur tahlil qilingan. Shuningdek, “Al-
Komil fit-tarix” yilnomasi hamda “Axbor ud-davlat as-Saljuqiyya” kabi manbalar
19

Saljuqiylar davlatining siyosiy tarixi, harbiy yurishlari va diplomatik aloqalari
haqida muhim ma’lumotlar beradi.
Yozma manbalar tarixiy voqealarning sabab-oqibat bog‘liqligini ochib
berishda beqiyos ahamiyatga ega. Ular tarixiy jarayonni “ma’noli tizim” sifatida
talqin qilish imkonini beradi. Biroq bu manbalarning asosiy kamchiligi — muallif
qarashlaridadir. Saroy tarixchilari hukmdorni ideallashtirishi, diniy mualliflar esa
voqealarni ilohiy iroda bilan bog‘lab talqin qilishi mumkin. Shu bois yozma
manbalar nafaqat axborot, balki ideologik diskurs mahsuli sifatida ham qaraladi.
2. Epigrafik manbalar: tarixiy haqiqatning moddiy “muhri”: Epigrafik manbalar
— bu me’moriy obidalar, tangalar va turli buyumlar ustiga bitilgan yozuvlar
bo‘lib, ular tarixiy voqelikning bevosita va nisbatan o‘zgarmas dalili hisoblanadi.
Saljuqiylar davrida epigrafik madaniyat ayniqsa rivojlangan bo‘lib, “g‘ishtin
epigrafika” uslubi keng tarqalgan. Me’moriy obidalardagi yozuvlar tarixiy
xronologiyani aniqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Jarqo‘rg‘on minorasi
yoki Vobkent minorasi kabi yodgorliklardagi kufiy yozuvlar orqali qurilish sanasi,
homiy shaxs va me’mor haqida aniq ma’lumot olish mumkin.
Numizmatik manbalar ham muhim ahamiyatga ega. Saljuqiylar tomonidan
zarb etilgan tangalarda hukmdor unvonlari, siyosiy maqomi va ba’zan hatto diniy
qarashlari aks etadi. Masalan, “As-Sultonul-A’zam” yoki “As-Sultonul-Odil” kabi
iboralar siyosiy ierarxiya va mafkuraviy asoslarni aniqlashda muhim dalil bo‘lib
xizmat qiladi. Epigrafik manbalar yozma manbalarga nisbatan qisqa va rasmiy
bo‘lsa-da, ular tarixiy haqiqatni bevosita aks ettiradi. Shu sababli ular
tarixshunoslikda “empirik dalil” sifatida yuqori baholanadi. 20
3. Yozma va epigrafik manbalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik: Saljuqiylar tarixini
o‘rganishda yozma va epigrafik manbalar o‘zaro integratsion tizim sifatida faoliyat
yuritadi. Zamonaviy tarixshunoslikda bu yondashuv “ko‘p manbali
rekonstruksiya” tamoyili asosida tushuntiriladi. Birinchidan, bu manbalar bir-birini
tasdiqlaydi. Masalan, yozma manbada qayd etilgan hukmdor faoliyati yoki qurilish
ishlari epigrafik yozuvlar orqali dalillanadi. Ikkinchidan, ular bir-birini to‘ldiradi.
20
Бурибой Ахмудов. Узбекистон тарихи манбаларда.—Т : “Укитувчи” , 2001. 16- b .
20

Yozma manbalarda umumiy tarzda berilgan ma’lumotlar epigrafik manbalar orqali
aniqlashtiriladi, xususan aniq sanalar va titulatura tiklanadi. Uchinchidan, ular
o‘rtasida ziddiyatlar ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan, yozma manba
hukmdorni ideallashtirgan bo‘lsa, epigrafik yoki moddiy dalillar uning real siyosiy
imkoniyatlarini ko‘rsatishi mumkin. Bunday holatlarda tarixchi “manbalar tanqidi”
metodidan foydalanadi. Shuningdek, yozma manbalarda ilgari surilgan mafkuraviy
g‘oyalar epigrafik yozuvlarda o‘z aksini topadi. Masalan, Siyosatnomada ilgari
surilgan adolatli hukmdor konsepsiyasi obidalardagi “As-Sultonul-Odil” kabi
yozuvlar orqali amaliy ifodasini topadi.
4. Farqli jihatlar: interpretatsiya va empiriklik qarama-qarshiligi: Yozma va
epigrafik manbalar o‘rtasidagi asosiy farq ularning funksional tabiatida namoyon
bo‘ladi. Yozma manbalar voqeani hikoya qiladi, izohlaydi va talqin qiladi.
Epigrafik manbalar esa voqeaga bevosita guvohlik beradi. Yozma manbalar
ko‘chirilish jarayonida o‘zgarishi, tahrir qilinishi yoki ideologik ta’sirga uchrashi
mumkin. Epigrafik yozuvlar esa o‘zining moddiy tabiatiga ko‘ra nisbatan barqaror
va o‘zgarmasdir. Shu sababli yozma manbalar interpretativ, epigrafik manbalar esa
empirik xarakterga ega deb qaraladi. 21
Saljuqiylar davlati tarixini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, yozma va
epigrafik manbalar alohida-alohida holda to‘liq tarixiy tasvirni bera olmaydi. Faqat
ularning o‘zaro integratsiyasi orqali tarixiy haqiqatni ko‘p qatlamli va xolis tarzda
tiklash mumkin. Yozma manbalar tarixiy jarayonning mazmuniy va ideologik
tomonini ochib bersa, epigrafik manbalar uning moddiy va empirik asosini
mustahkamlaydi. Shu bois bu ikki manba turi o‘rtasidagi uyg‘unlik tarix fanining
eng muhim metodologik tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Saljuqiylar misolida bu uyg‘unlik nafaqat tarixiy haqiqatni tiklashga, balki
o‘rta asrlar islom sivilizatsiyasining murakkab va ko‘p qirrali tabiatini chuqur
anglashga xizmat qiladi.
21
Бурибой Ахмудов. Узбекистон тарихи манбаларда.—Т : “Укитувчи” , 2001.
21

III BOB. SALJUQIYLAR DAVLATI TARIXINING MANBALAR
ASOSIDAGI TALQINI
3.1. DIN VA DAVLAT MUNOSABATLARI: NIZOMULMULK
QARASHLARI

O‘rta asr Sharq davlatchiligi tarixida davlat va din munosabati siyosiy
hokimiyatning qonuniyligi, jamiyatning ma’naviy barqarorligi hamda boshqaruv
tizimining ichki mustahkamligini belgilovchi asosiy omillardan biri sifatida
namoyon bo‘lgan. Ayniqsa, Buyuk Saljuqiylar davlati davrida bu munosabatlar
22

faqat nazariy qarashlar darajasida emas, balki amaliy davlat siyosati shaklida ham
o‘z ifodasini topgan. Bu jarayonda Saljuqiylar davlatining buyuk vaziri Abu Ali
Hasan ibn Ali at-Tusiy, ya’ni Nizomulmulk alohida o‘rin egallaydi. Uning
mashhur “Siyosatnoma” asari Sharq siyosiy tafakkurining eng yirik namunalaridan
biri bo‘lib, unda davlat boshqaruvi, siyosiy axloq, hukmdor mas’uliyati va dinning
davlat hayotidagi o‘rni chuqur yoritilgan.
Nizomulmulk davlat va din munosabatlarini oddiy siyosiy vosita sifatida
emas, balki jamiyatning mavjudligini ta’minlovchi o‘zaro uyg‘un tizim sifatida
talqin etadi. Uning nazarida siyosiy hokimiyat kuch bilan barpo etilishi mumkin,
biroq uni uzoq muddat saqlab turish faqat ma’naviy asos, adolat va diniy me’yorlar
bilan bog‘liqdir. Shu jihatdan uning qarashlari Saljuqiylar davridagi siyosiy
tafakkurning nazariy poydevorini tashkil etgan.
Davlat va dinning ajralmasligi: “egizaklik” tamoyili : Nizomulmulk siyosiy
falsafasining markazida davlat va dinning ajralmasligi haqidagi g‘oya turadi. U
“din va davlat egizakdir” degan mashhur tamoyilni ilgari surib, siyosiy hokimiyat
va diniy tizimni bir-birisiz yashay olmaydigan ikki tayanch sifatida ko‘rsatadi.
Uning fikricha, din davlatning ma’naviy asosini yaratadi, davlat esa dinning
tashkiliy va siyosiy himoyachisi vazifasini bajaradi. Bu qarash tasodifiy emas edi.
XI asrda Saljuqiylar imperiyasi turli etnik guruhlar, siyosiy kuchlar va diniy
oqimlarni birlashtirgan murakkab tuzilishga ega edi. Bunday sharoitda faqat harbiy
kuch orqali davlatni boshqarish yetarli bo‘lmas edi. Nizomulmulk shuni anglab,
diniy birlikni siyosiy barqarorlikning asosiy sharti deb hisoblaydi. Uning nazarida
davlat zaiflashsa bid’at kuchayadi, din zaiflashsa esa siyosiy parokandalik yuzaga
keladi.
Bu g‘oya Saljuqiylar davlatining amaliy siyosatida ham ko‘rinadi. Hukmdorlar
masjid, madrasa va vaqf tizimini qo‘llab-quvvatlaganlari orqali o‘z hokimiyatlarini
diniy asos bilan mustahkamlashga intilganlar. Natijada davlat va din bir-birini
mustahkamlovchi ikki institut sifatida shakllangan.
Hukmdorning diniy mas’uliyati va siyosiy burchi : Nizomulmulk hukmdor
hokimiyatini ilohiy inoyat natijasi deb tushuntiradi. Biroq uning fikricha,
23

hokimiyat faqat imtiyoz emas, balki ulkan mas’uliyat hamdir. Sulton davlatning
boshlig‘i sifatida nafaqat siyosiy tartibni saqlashi, balki diniy me’yorlarni himoya
qilishi lozim. Uning siyosiy qarashlarida hukmdorning uch asosiy diniy vazifasi
mavjud:
Birinchidan, hukmdor shariat qonunlariga hurmat bilan qarashi va ularni davlat
siyosatiga moslashtirishi kerak. Ikkinchidan, hukmdor ulamolar bilan
maslahatlashishi lozim, chunki ilm diniy va siyosiy qarorlar o‘rtasidagi
muvozanatni ta’minlaydi. Uchinchidan, hukmdor adolatni davlat boshqaruvining
markaziga qo‘yishi shart.
Nizomulmulk adolatni shunchaki siyosiy tamoyil emas, balki diniy
majburiyat deb biladi. Uning fikricha, zulm davlatning ichki yemirilishiga sabab
bo‘ladi. Shuning uchun hukmdorning diniy mas’uliyati faqat ibodatni himoya
qilish emas, balki xalq oldida adolatni ta’minlashdan iborat. Saljuqiylar tarixiga
oid manbalarda ham hukmdorning diniy obraziga alohida urg‘u beriladi.
Sultonning nomi ko‘pincha “adil”, “islom himoyachisi”, “din tayanchi” kabi
unvonlar bilan birga tilga olinishi davlat hokimiyatining diniy to`g`rilini ko‘rsatadi.
Nizomiya madrasalari: din va davlatning institutsional birligi Nizomulmulkning
qarashlari faqat nazariy bo‘lib qolmagan, balki amaliy siyosatda ham
mujassamlangan. Buning eng yorqin misoli sifatida u tashkil etgan Nizomiya
madrasalari ko‘rsatiladi. Bag‘dod, Nishopur, Balx va boshqa shaharlarda barpo
etilgan bu madrasalar davlat va din munosabatining institutsional ifodasiga
aylangan.
Mazkur madrasalarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat edi:
 sunniy aqidani mustahkamlash
 davlatga sodiq ilmiy elita tayyorlash
 siyosiy birlikni mafkuraviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash
 diniy ekstremizm va firqachilikka qarshi kurashish
Shunday qilib, Nizomulmulk ta’lim tizimini oddiy ilm markazi sifatida
emas, balki davlat xavfsizligi va mafkuraviy barqarorlik vositasi sifatida ko‘rgan.
Bu Sharq siyosiy tafakkurida yangi bosqich bo‘lib, davlatning ma’naviy nazorat
24

funksiyasini kuchaytirgan.
Diniy birlik va siyosiy barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik, Nizomulmulk diniy
bo‘linishlarni faqat aqidaviy muammo sifatida emas, balki davlat xavfsizligiga
tahdid sifatida baholaydi. Uning nazarida diniy nizolar siyosiy parokandalikka,
siyosiy parokandalik esa davlat inqiroziga olib keladi. Shu sababli u turli
buzg‘unchi oqimlar, yashirin siyosiy-diniy harakatlar va firqachilikka nisbatan
keskin pozitsiyada bo‘lgan. Ayniqsa, u davlatni zaiflashtiruvchi har qanday diniy
bo‘linishni siyosiy xavf deb ko‘rgan. Bu yondashuv Saljuqiylar davlatining
markazlashuv siyosatiga mos kelgan.
Manbalar shuni ko‘rsatadiki, Nizomulmulk davlat mustahkamligini faqat
harbiy qudrat bilan emas, balki diniy birlik va ma’naviy intizom bilan bog‘lagan.
Shu ma’noda u diniy siyosatni ichki xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida talqin
etgan.
Nizomulmulk siyosiy tafakkurining tarixiy ahamiyati: Nizomulmulkning davlat
va din haqidagi qarashlari o‘z davridan ancha kengroq tarixiy ta’sir ko‘rsatgan.
Uning siyosiy modeli keyingi musulmon davlatlari uchun namunaga aylangan.
Saljuqiylardan keyingi ko‘plab Sharq davlatlarida ham hukmdor–ulamo–davlat
munosabatlari aynan shu konsepsiya asosida shakllangan.
Uning qarashlarining tarixiy ahamiyati shundaki:
 siyosiy hokimiyatning diniy asoslari mustahkamlangan;
 adolat davlat boshqaruvining markaziga qo‘yilgan;
 ilm va siyosat o‘rtasidagi aloqadorlik kuchaytirilgan ;
 davlat va ma’naviyat o‘rtasidagi uyg‘unlik nazariy asoslangan.
Shu bois Nizomulmulk nafaqat vazir yoki siyosatchi, balki Sharq siyosiy
falsafasining eng muhim namoyandalaridan biri sifatida baholanadi.
Nizomulmulkning siyosiy qarashlari shuni ko‘rsatadiki, Saljuqiylar davlati
sharoitida davlat va din bir-biriga qarama-qarshi tushunchalar emas, balki o‘zaro
bog‘liq va bir-birini mustahkamlovchi tizim sifatida tushunilgan. Uning nazarida
ideal davlat — adolatli hukmdor boshqaradigan, ilm ahli yo‘l ko‘rsatadigan va
diniy qadriyatlar siyosiy hayotning axloqiy mezoni bo‘lib xizmat qiladigan
25

tuzumdir.
3.2. SALJUQIYLAR TARIXI: ZAMONAVIY TARIXSHUNOSLIKNING
QIYOSIY TAHLILI

Buyuk Saljuqiylar imperiyasi (XI–XII asrlar) o‘rta asrlar islom
sivilizatsiyasining siyosiy, madaniy va ijtimoiy taraqqiyotida muhim burilish
yasagan tarixiy hodisalardan biridir. Ushbu davlat nafaqat Yaqin va O‘rta Sharq,
balki Markaziy Osiyo tarixiy jarayonlariga ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Shu bois
Saljuqiylar tarixini o‘rganish bugungi kunda ham turli ilmiy maktablar doirasida
davom etib, turli qanday qilish (m etodologik) va nimaga asoslanish( konseptual)
yondashuvlar orqali talqin qilinmoqda.
Zamonaviy tarixshunoslikda Saljuqiylar davlati ikki asosiy yo‘nalishda —
o‘zbek (mintaqaviy) va xorijiy (g‘arb, turk va sharqshunoslik maktablari) doirasida
o‘rganiladi. Bu ikki yondashuv bir xil tarixiy obyektni tadqiq etsa-da, ularning
ilmiy metodologiyasi, manbashunoslik bazasi va konseptual qarashlari sezilarli
darajada farq qiladi. Shu bilan birga, ular o‘zaro bir-birini boyituvchi va
to‘ldiruvchi ilmiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. 22
1. Zamonaviy O‘zbekiston tarixshunosligi: mintaqaviylik va milliy davlatchilik
konsepsiyasi: O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng Saljuqiylar tarixiga
bo‘lgan yondashuv tubdan o‘zgardi. Sovet davrida hukmron bo‘lgan sinfiy va
ideologik talqinlar o‘rnini milliy davlatchilik va tarixiy uzviylik konsepsiyasi
egalladi. Zamonaviy o‘zbek tarixshunosligida Saljuqiylar davlati Markaziy Osiyo
tarixining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Bu yondashuvda asosiy e’tibor quyidagi jihatlarga qaratiladi:
 Saljuqiylarning turkiy davlatchilik an’analarini Yaqin Sharqqa olib
chiqishi
 Movarounnahr, Xorazm va boshqa hududlar bilan siyosiy-iqtisodiy
aloqalar
 mahalliy boshqaruv tizimi va hududiy integratsiya jarayonlari
22
Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. — Toshkent: Sharq, 2000. 129-b.
26

Xususan, o‘zbek olimlari Saljuqiylar davlatini faqat tashqi imperiya
sifatida emas, balki mintaqaviy tarixiy rivojlanishning uzviy bosqichi sifatida tahlil
qiladilar. Bu jarayonda Movarounnahr shaharlari — Buxoro va Samarqandning
siyosiy va madaniy ahamiyati alohida o‘rganiladi. Shuningdek, Saljuqiylar davriga
oid moddiy meros — masalan, Jarqo‘rg‘on minorasi va Vobkent minorasi kabi
obidalar arxeologik va san’atshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinib, ularning
mintaqa madaniyatiga ta’siri aniqlanadi. Bundan tashqari, Nizomulmulk faoliyati
va uning Sibyosatnoma asari o‘zbek tarixshunosligida siyosiy-falsafiy jihatdan
chuqur tadqiq etilib, davlat boshqaruvi an’analari bilan bog‘liq holda talqin
qilinmoqda.
2 . G‘arb tarixshunosligi: imperiya modeli va strukturaviy tahlil: G‘arb
tarixshunosligida Saljuqiylar davlati uzoq vaqt davomida asosan Salib yurishlari
kontekstida o‘rganilgan bo‘lsa, zamonaviy bosqichda bu yondashuv sezilarli
darajada kengaydi. Bugungi kunda g‘arb olimlari Saljuqiylarni mustaqil siyosiy
tizim, ya’ni murakkab imperiya modeli sifatida tahlil qiladilar. 23
Ushbu yondashuv quyidagi asosiy yo‘nalishlar bilan xarakterlanadi:
 davlat boshqaruvi va ma’muriy tizimni institutsional tahlil qilish;
 “iqto” tizimi orqali iqtisodiy va harbiy tuzilmani o‘rganish;
 diplomatik aloqalar va xalqaro munosabatlarni qiyosiy tahlil qilish;
 madaniy almashinuv va sivilizatsion integratsiyani baholash.
G‘arb olimlari Saljuqiylar davlatini ko‘chmanchi turkiy siyosiy an’analar
bilan o‘troq Eron-Islom boshqaruv tizimining sintezi sifatida talqin qiladilar. Bu
yondashuv davlatni faqat tarixiy hodisa sifatida emas, balki ijtimoiy va siyosiy
tizim sifatida o‘rganishga imkon beradi. Shuningdek, g‘arb tarixshunosligida
“Sunniy tiklanish” konsepsiyasi muhim o‘rin tutadi. Bu nazariyaga ko‘ra,
Saljuqiylar davrida sunniy islom mafkurasi siyosiy darajada mustahkamlanib,
islom sivilizatsiyasining klassik modeli shakllangan.
3. Turkiya tarixshunosligi: milliy identitet va tarixiy vorislik konsepsiyasi:
Turkiya tarixshunosligida Saljuqiylar alohida o‘rin egallaydi, chunki ular
23
Basan A. The Great Seljuqs: A history. Routledge. 2010. 114-b.
27

zamonaviy turk davlatchiligining tarixiy ildizi sifatida qaraladi. Bu maktabda
Saljuqiylar merosi milliy identitetni shakllantirishda muhim omil sifatida
baholanadi. 24
Turk olimlari quyidagi jihatlarga alohida e’tibor qaratadilar:
 Saljuqiylarning o‘g‘uz turklari bilan etnik bog‘liqligi;
 turkiy harbiy an’analar va davlat boshqaruvi tizimi;
 Anadolu hududining turklashuvi jarayoni ;
 Buyuk Saljuqiylar va Rum Saljuqiylari o‘rtasidagi tarixiy uzviylik.
Bu yondashuvda Saljuqiylar imperiyasi nafaqat tarixiy davlat , balki turk
sivilizatsiyasining kengayish bosqichi sifatida talqin qilinadi . Shu bois Turkiya
tarixshunosligi milliy tarixiy ongni mustahkamlashga xizmat qiluvchi konseptual
yo‘nalishga ega.
4. Qiyosiy tahlil : farqlar va o ‘ zaro to ‘ ldiruvchanlik : Zamonaviy o ‘ zbek va xorijiy
tarixshunoslikni qiyosiy tahlil qilish quyidagi muhim xulosalarni beradi :
Metodologik farqlar : O ‘ zbek tarixshunosligi tarixiy uzviylik va mintaqaviy
kontekstga urg ‘ u bersa , g ‘ arb maktabi strukturaviy va qiyosiy tahlilga asoslanadi ,
Turkiya tarixshunosligi esa milliy identitet va tarixiy vorislik konsepsiyasini ilgari
suradi .
Manbashunoslik bazasi : O ‘ zbek olimlari ko ‘ proq Movarounnahr va Xorazmga
oid manbalarga tayanadi , g ‘ arb olimlari esa arab , fors , yunon , arman va lotin
manbalarini kompleks tarzda o ‘ rganadi . Turkiya tarixshunosligi esa turkiy va
islomiy qo ‘ lyozmalarni keng qamrab oladi .
Konseptual yondashuv : O ‘ zbekiston uchun Saljuqiylar — mintaqa tarixining
ajralmas qismi , Turkiya uchun — milliy davlatchilikning tarixiy ildizi ,
G ‘ arb uchun esa — o ‘ rta asrlar Sharqining muvaffaqiyatli imperiya modeli
hisoblanadi . Shunga qaramay, bu yondashuvlar bir-birini inkor etmaydi, aksincha
to‘ldiradi. O‘zbek tarixshunosligi mahalliy kontekstni chuqur ochib bersa, g‘arb
tadqiqotlari umumiy nazariy modelni taqdim etadi, Turkiya maktabi esa etnik va
madaniy uzviylikni yoritadi.
24
Usmon Turon. Seljuqiylar tarixi va turk-islom sivilizatsiyasi. — Istanbul: Ötüken Neşriyat, 2014. 322-b.
28

Saljuqiylar davlati tarixini zamonaviy tarixshunoslik prizmasida o‘rganish
shuni ko‘rsatadiki, ushbu mavzu ko‘p qirrali va ko‘p yondashuvli ilmiy muammo
hisoblanadi. O‘zbek tarixshunosligi uni mintaqaviy tarix va milliy davlatchilik
doirasida tahlil qilsa, xorijiy maktablar global siyosiy, iqtisodiy va madaniy
jarayonlar bilan bog‘lab o‘rganadi. Mazkur yondashuvlarning qiyosiy
integratsiyasi Saljuqiylar tarixini yanada chuqurroq, xolis va kompleks anglash
imkonini beradi. Shu bois zamonaviy tarixshunoslikda turli ilmiy maktablar
o‘rtasidagi hamkorlik va metodologik sintez tarixiy haqiqatni tiklashning eng
samarali yo‘li sifatida namoyon bo‘lmoqda.
3.3. MANBALARDAGI TADQIQ ETILMAGAN JIHATLAR VA
ULARNING ILMIY TALQINI
Har qanday tarixiy davrni o‘rganishda manbalar to‘liqligi hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, hech bir tarixiy manba
mukammal va har tomonlama qamrovli emas. Buyuk Saljuqiylar davlati tarixini
o‘rganishda ham aynan shu muammo — ya’ni manbaviy yetishmovchilik va
tarixiy bo‘shliqlar masalasi yaqqol namoyon bo‘ladi. Mavjud yozma manbalar
asosan siyosiy elita, saroy muhitlari va diniy arboblar faoliyatiga qaratilgan bo‘lib,
jamiyatning boshqa qatlamlari ko‘pincha e’tibordan chetda qolgan. Shu bois
Saljuqiylar tarixining to‘liq va obyektiv manzarasini tiklash zamonaviy
tarixshunoslik oldidagi dolzarb ilmiy vazifalardan biridir.
1. Ijtimoiy hayot va quyi qatlamlar tarixining yetarli yoritilmaganligi: Saljuqiy
davr tarixchilari, jumladan al-Husayniy va Ravandiy kabi muarrixlar, asosan
sultonlar faoliyati, harbiy yurishlar va saroy ichki kurashlariga e’tibor qaratganlar.
Natijada jamiyatning asosiy qismini tashkil etgan dehqonlar, hunarmandlar va
ko‘chmanchi chorvadorlarning kundalik hayoti haqida ma’lumotlar nihoyatda
cheklangan. Ayniqsa, soliq tizimi va uning real ta’siri masalasi yuzaki yoritilgan.
Rasmiy manbalarda “adolatli boshqaruv” ta’kidlangan bo‘lsa-da, amalda soliqlar
og‘irligi va uning oddiy aholi turmushiga ta’siri tizimli tarzda aks ettirilmagan.
Shuningdek, shahar hayotining ichki mexanizmlari — hunarmandchilik gildiyalari,
29

bozor munosabatlari va ularning huquqiy asoslari ham yetarlicha tadqiq etilmagan.
Bu esa Saljuqiylar jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy strukturasini to‘liq anglashga
to‘sqinlik qiladi.
2. Ayollarning siyosiy va ijtimoiy mavqeyining cheklangan aks etishi:
Manbalardagi yana bir muhim bo‘shliq — ayollarning jamiyat va davlat
boshqaruvidagi o‘rni bilan bog‘liq. Tarixiy haqiqat shuni ko‘rsatadiki, turkiy
siyosiy an’analarda ayollar muhim rol o‘ynagan. Saljuqiylar davrida ham Terkan
xotun kabi kuchli siyosiy arboblar mavjud bo‘lgan. Biroq o‘rta asr musulmon
yilnomachilari ko‘pincha patriarxal dunyoqarash ta’sirida ayollar faoliyatini
cheklangan holda yoki bilvosita yoritganlar. Natijada ularning diplomatik, siyosiy
va madaniy hayotdagi haqiqiy roli to‘liq aks etmagan. Ayollarning madaniy
homiyligi, xayriya ishlari va bunyodkorlik faoliyati haqida ko‘proq epigrafik
yodgorliklar — masjidlar, madrasalar va vaqf yozuvlari orqali ma’lumot olish
mumkin.
3. Mahalliy boshqaruv tizimi va imperiya chekkalaridagi hayot: Saljuqiylar
markaziy hokimiyati — Isfahon, Marv kabi siyosiy markazlar tarixi nisbatan
yaxshi o‘rganilgan bo‘lsa-da, imperiyaning chekka hududlari, xususan
Movarounnahr viloyatlaridagi boshqaruv tizimi yetarlicha tadqiq etilmagan.
Mahalliy hokimlar va markaziy hukumat o‘rtasidagi munosabatlar ko‘pincha
umumiy “vassallik” tushunchasi bilan izohlanadi, biroq amaliy boshqaruv
mexanizmlari, huquqiy kelishuvlar va hududiy o‘ziga xosliklar chuqur ochib
berilmagan. Qishloq darajasidagi boshqaruv tizimi, mahalliy soliq yig‘ish
amaliyoti va ijtimoiy munosabatlar haqida esa manbalar deyarli sukut saqlaydi.
4. Iqtisodiy hayotning pastki qatlamlari va tizimli bo‘shliqlar: Saljuqiylar
iqtisodiy tizimi haqida umumiy tasavvurlar mavjud bo‘lsa-da, uning asosini tashkil
etgan quyi qatlamlar — dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar faoliyati haqida
yetarli ma’lumotlar yo‘q. Bu esa iqtisodiy modelni to‘liq tiklashni
murakkablashtiradi. Ayniqsa, ishlab chiqarish jarayonlari, ichki savdo aloqalari,
mehnat taqsimoti va iqtisodiy resurslarning qayta taqsimlanishi kabi masalalar
yetarli darajada yoritilmagan. Natijada iqtisodiy tizim ko‘proq nazariy va umumiy
30

tasvir darajasida qolib ketadi.
5. Tarixiy bo‘shliqlarni to‘ldirishning zamonaviy yondashuvlari: Yozma
manbalardagi ushbu kamchiliklarni bartaraf etishda zamonaviy tarixshunoslik bir
necha yondashuv (interdisiplinar) metodlarga murojaat qiladi. Xususan:
 Arxeologik tadqiqotlar moddiy madaniyat, qurilish texnologiyalari va savdo
aloqalari haqida muhim ma’lumotlar beradi.
 Numizmatika (tangashunoslik) iqtisodiy tizim, pul muomalasi va siyosiy
hokimiyat doirasini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
 Epigrafik manbalar (tosh bitiklar, binolardagi yozuvlar) rasmiy tarixlarda
aks etmagan ijtimoiy va madaniy jarayonlarni yoritadi.
 Vaqfnoma hujjatlari esa iqtisodiy hayot, yer egaligi va ijtimoiy tuzilma
haqida
eng ishonchli va xolis ma’lumotlarni beruvchi “tirik manbalar” sifatida alohida
ahamiyatga ega.
Bu yondashuvlar tarix fanining kompleks va ko‘p tarmoqli xarakterga ega
ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.
Saljuqiylar davlati tarixidagi bo‘shliqlar muammosi, avvalo, manbalarning
bir tomonlama va elita markazida yaratilganligi bilan izohlanadi. Tarixiy haqiqatni
to‘liq tiklash uchun faqat yozma manbalar bilan cheklanib qolish yetarli emas.
Aksincha, arxeologik topilmalar, epigrafik yozuvlar, vaqf hujjatlari va boshqa
moddiy manbalarni kompleks tahlil qilish zarur.
XULOSA
Saljuqiylar davlati tarixini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, mazkur imperiya
o‘rta asrlar islom olamida nafaqat harbiy-siyosiy kuch sifatida, balki murakkab
ijtimoiy-iqtisodiy tizimga ega bo‘lgan davlat sifatida ham alohida ahamiyat kasb
etadi. Biroq ushbu davrga oid tarixiy bilimlar tizimi chuqur tahlil etilganda,
mavjud manbalar asosida shakllangan tasavvurlar ko‘p jihatdan to‘liq emasligi,
balki muayyan chegaralar doirasida shakllanganligi ayon bo‘ladi. Bu esa
Saljuqiylar tarixini qayta ko‘rib chiqish va uni yanada mukammalroq tiklash
zaruratini yuzaga keltiradi.
31

Eng avvalo, yozma manbalarning asosiy qismi siyosiy elita vakillari
tomonidan yaratilganligi sababli, ular tarixiy jarayonlarning faqat yuqori
qatlamini aks ettiradi. Saroy muhitiga yo‘naltirilgan bu manbalar sultonlar
faoliyati, harbiy yurishlar va diplomatik munosabatlarni batafsil yoritgan bo‘lsa-da,
jamiyatning asosiy qismini tashkil etgan quyi qatlamlar hayoti ko‘pincha
e’tibordan chetda qolgan. Natijada tarixiy tasvir muvozanatsiz shakllanib,
jamiyatning ichki ijtimoiy mexanizmlarini to‘liq anglash imkoniyati cheklanadi.
Ayniqsa, iqtisodiy hayotning amaliy jihatlari — ishlab chiqarish jarayonlari,
mehnat taqsimoti, ichki savdo aloqalari va resurslarning qayta taqsimlanishi
masalalari yetarli darajada yoritilmagan. Rasmiy manbalarda iqtisodiy barqarorlik
va adolatli boshqaruv ta’kidlangan bo‘lsa-da, ularning real amaliy ko‘rinishi
haqida tizimli va chuqur ma’lumotlar yetishmaydi. Bu esa Saljuqiylar iqtisodiy
tizimining to‘liq modelini tiklashda muhim to‘siq bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bilan birga, davlat boshqaruvining hududiy darajadagi tuzilishi ham
tarixshunoslikda yetarlicha ochib berilmagan. Markaziy hokimiyat faoliyati
nisbatan keng yoritilgan bo‘lsa-da, imperiyaning chekka hududlarida amal qilgan
boshqaruv mexanizmlari, mahalliy hokimlar bilan markaz o‘rtasidagi real
munosabatlar va hududiy o‘ziga xosliklar masalasi ko‘p hollarda umumiy va
soddalashtirilgan talqinlar bilan cheklanib qolgan. Bu esa davlat tuzilmasining
murakkabligi va ko‘p qatlamliligini yetarli darajada aks ettirmaydi.
Manbaviy bazaning bunday cheklanganligi faqat son jihatidan emas, balki
mazmuniy va metodologik jihatdan ham namoyon bo‘ladi. Har bir muarrix o‘z
davrining siyosiy va mafkuraviy muhitida faoliyat yuritganligi sababli, tarixiy
voqealar ko‘pincha muallifning shaxsiy pozitsiyasi orqali talqin etilgan. Natijada
bir xil voqea turli manbalarda turlicha aks etib, tarixiy haqiqatni aniqlash
jarayonini murakkablashtiradi. Bu holat tarixiy tadqiqotlarda tanqidiy yondashuv
zarurligini yanada kuchaytiradi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish maqsadida zamonaviy tarixshunoslik
interdisiplinar metodlardan keng foydalanmoqda. Arxeologik tadqiqotlar moddiy
madaniyat va xo‘jalik faoliyatining real ko‘rinishini tiklash imkonini bersa,
32

numizmatik materiallar iqtisodiy tizim va siyosiy hokimiyat doirasini aniqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Epigrafik yozuvlar va vaqf hujjatlari esa ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlarni chuqurroq anglashda beqiyos manba sifatida xizmat qiladi.
Ayniqsa, vaqfnomalar amaliy hayotga yaqinligi bilan yozma yilnomalarga nisbatan
ko‘proq xolis va aniq ma’lumotlar beradi.
Shunday qilib, Saljuqiylar davlati tarixini o‘rganishda mavjud bo‘shliqlar
— bu faqat kamchilik emas, balki ilmiy izlanishlar uchun yangi ufqlarni ochuvchi
muhim omildir. Tarixiy haqiqatni tiklash jarayoni faqat mavjud manbalarni
takrorlash bilan emas, balki ularni tanqidiy qayta ko‘rib chiqish, yangi metodlar
asosida tahlil qilish va turli manba turlarini uyg‘unlashtirish orqali amalga
oshirilishi lozim.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash mumkinki, Saljuqiylar davlati tarixining haqiqiy
mohiyatini anglash uchun uni faqat siyosiy voqealar majmui sifatida emas, balki
murakkab ijtimoiy tizim sifatida o‘rganish zarur. Chunki davlatning haqiqiy
qudrati uning faqat markaziy hokimiyatida emas, balki jamiyatning barcha
qatlamlari o‘rtasidagi munosabatlar, iqtisodiy barqarorlik va boshqaruv tizimining
uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Aynan shu yondashuvgina Saljuqiylar tarixini
chuqur, xolis va ilmiy asosda anglash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Normativ huquqiy va metodologik ahamiyatga molik nashrlar
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 24 майдаги
ПҚ – 2995 сонли «Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва
тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-
тадбирлари тўғрисида»ги қарори. // «Халқ сўзи», 2017 йил, 103
(6797)-сон. – huquqiy hujjat.
2. 2. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Тошкент:
O‘zbekiston, 2021. – 464 б. – kitob.
33

II. Manbalar
1. Ибн ал-Асир. Ал-Комил фи-т-тарих (Мукаммал тарих). (П.Г.
Булгаков таржимаси). — Тошкент: Ўзбекистон, 2006. — 560 б.
2. Равандий Муҳаммад. Роҳат ус-судур ва оят ус-сурур
(Салжуқийлар тарихи). — Теҳрон: Иқбол, 1985 (қайта нашр). —
640 б.
3. Жувайний Алоуддин Отамалик . Тарихи жаҳонгушой (Жаҳон
фотиҳи тарихи). — Тошкент: Mumtoz so'z, 2015. — 528 б.
4. Nizom ul-mulk . Siyosatnoma (Siyar ul-muluk). (Fors tilidan Sh.
Vohidov va A. Qayumov tarjimasi). — Toshkent: Adabiyot, 2021. —
240 b.
III. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. — Тошкент: Шарқ,
2000. — 368 б
2. Ахмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. — Тошкент:
Ўқитувчи, 2001. — 352 б.
3. Абдуллаев И. Марказий Осиёнинг ўрта асрлар олимлари ва
адабиётшунослари. — Тошкент: Фан, 1992. — 176 б
4. Alexander D. Beihammer, "Orthodoxy and Religious Antagonism in
Byzantine Perceptions of the Seljuk Turks (Eleventh and Twelfth
Centuries)" in the journal Al-Masaq , published in 2011.
5. Бўрибоев Э. Ўзбекистоннинг ўрта асрлар шаҳарлари тарихидан
лавҳалар. — Тошкент: Шарқ, 2008. — 240 б.
6. Босворт К.Э. Мусулмон сулолалари (Маълумотнома). —
Москва: Наука, 1971. — 324 б.
7. Буниётов З.М. Ануштегиний Хоразмшоҳлар давлати тарихи
(1097-1231). — Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт, 1998.
— 214 б.
8. Martin Konecny, "The Road to Myriokephalon: The Policy of
Byzantine Emperor Manuel I Komnenos in Asia Minor (1143-76)" in
the journal Archiv Orientalni , published in 2012.
34

9. Pugachenkova G.A. Iskusstvo Zodchix Uzbekistana (O‘zbekiston
me’morlari san’ati). — Toshkent: Fan, 1962. — 210 b.
10.Eshov B. O`zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv. 1-kitob. T:
Yangi asr avlodi, 2019.
IV. Internet saytlar va resurslar
1. https://ru.wikipedia.org .
2. https://www.reddit.com/r/byzantium/comments .
3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Saljuqiylar
4. https:// Великая Сельджукская империя — Википедия
5. https:// Роль Великих Сельджуков в истории ислама | Islam.Global
35

Купить