Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Samarqand shahri tarixi manbalarda aks etishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 TARIX (MAMLAKATLAR VA YO’NALISHLAR BO’YICHA) SAMARQAND SHAHRI TARIXI MANBALARDA AKS ETISHI MAVZUSIDA KURS ISHI 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………………3 I.BOB. QADIMGI VA O ‘RTA ASR MANBALARIDA SAMARQAND SHAHRI TARIXINING YORITILISHI .................................................................. 5 1.1.Qadimgi va ilk o’rta asr manbalarida Samarqandning ijtimoiy-iqtisodiy tarixining yoritilishi ............................................................................................................... ........ 5 1.2.O‘rta asr manbala rida Samarqa nd shahri aholisnin g etnogen ezi va etnografiyasi………………………………………………………………………...15 II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDAGIMAHALLIY VA XORIJIY MANBALARDA SAMARQAND ………………………………………………....19 2.1.Temuriylar davridagi mahalliy manbalarda Samarqand tarixi ………………………………………………………………………………...19 2.2. Temuriylar davriga oid xorijiy manbalarda Samarqand tarixi ………………………………………………………………………………...23 III.BOB. ABU TOXIRXO‘JANING “SAMARIYA” ASARIDA SAMARQAND SHAHRI TAVSIFI .................................................................................................... 27 3.1.Abu Toxirxo‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining tarixiy geografiyasi .......................................................................................................... ....... 27 3.2. Abu Toxirxo‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining ijtimoiy hayoti…… .............................................................................................................. .... 32 XULOSA ................................................................................................................ .... 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................. 38 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Samarqand shahri O‘rta Osiyo tarixida muhim ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatida dunyo miqyosida tan olingan. Qadimiy va o‘rta asrlardan boshlab Samarqand Buyuk Ipak yo‘lining muhim uzeli, islom sivilizatsiyasining gullagan markazi va turli xalqlar o‘rtasidagi madaniy almashinuvning muhim maydoni bo‘lib kelgan. Ushbu shaharga oid tarixiy manbalarni manbashunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish Samarqandning tarixiy rivojlanish jarayonlarini chuqur tahlil qilish, shuningdek, ushbu manbalarning ishonchliligi va ahamiyatini aniqlash imkonini beradi. Hozirgi kunda global miqyosda O‘rta Osiyo tarixiga qiziqishning ortishi, shuningdek, Samarqandning UNESCO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilganligi ushbu mavzuni yanada dolzarb qilmoqda. Manbalarni tahlil qilish orqali Samarqandning o‘tmishdagi va hozirgi zamondagi ahamiyatini yoritish ilmiy va amaliy jihatdan muhim hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Samarqand shahrining tarixi mahalliy va xalqaro olimlar tomonidan keng o‘rganilgan bo‘lib, bu borada ko‘plab ilmiy ishlar, monografiyalar va maqolalar nashr etilgan. O‘zbek olimlari, masalan, V. A. Shishkin, G. A. Pugachenkova va M. E. Masson kabi tarixchilar Samarqandning arxeologik va tarixiy ahamiyatini o‘rgangan. Xalqaro miqyosda esa R. Hillenbrand, J. M. Rogers va boshqa olimlar shaharning islom davri arxitekturasi va madaniyatiga oid tadqiqotlar olib borgan. Biroq, Samarqand shahriga oid tarixiy manbalarni manbashunoslik nuqtai nazaridan tizimli ravishda tahlil qilish bo‘yicha tadqiqotlar yetarlicha keng qamrovli emas. Ayniqsa, manbalarning ishonchliligi, ularning mualliflarining maqsadlari va yozilish sharoitlariga doir tahlillar zamonaviy tarixshunoslikda qisman e’tibordan chetda qolmoqda. Shu sababli, ushbu kurs ishi mavzuning o‘rganilganlik darajasidagi bo‘shliqlarni to‘ldirishga qaratilgan. Kurs ishining maqsadi . Kurs ishining asosiy maqsadi Samarqand shahrining tarixiga oid manbalarni manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish, ularning tuzilishi, mazmuni, ishonchliligi va tarixiy ahamiyatini aniqlashdan iborat. Shuningdek, ushbu manbalarning Samarqand shahrining tarixiy rivojlanishini 3 yoritishdagi o‘rnini va zamonaviy tarixshunoslikda qo‘llanilishini baholashga qaratilgan. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi quyidagi vazifalarni o’z ichiga oladi: 1.Samarqand shahrining tarixiga oid asosiy tarixiy manbalarni aniqlash va tasniflash. 2.Manbalarning kelib chiqishi, mualliflari, yozilish davri va sharoitlarini o‘rganish. 3.Manbalardagi ma’lumotlarning ishonchliligi, xolisligi va ularning tarixiy kontekstga muvofiqligini tahlil qilish. 4.Manbalarda keltirilgan voqealar va ma’lumotlarni Samarqand shahrining tarixiy rivojlanishi kontekstida solishtirish va talqin qilish. 5.Ushbu manbalarning zamonaviy tarixshunoslikda qo‘llanilishi va ahamiyatini baholash. Kurs ishining obyekti . Kurs ishining obyekti Samarqand shahrining tarixi va uning O‘rta Osiyo hamda jahon tarixidagi o‘rni hisoblanadi. Kurs ishining predmeti . Kurs ishining predmeti Samarqand shahriga oid tarixiy manbalar, ularning tuzilishi, mazmuni, ishonchliligi va shaharning tarixiy jarayonlarini yoritishdagi roldir. Kurs ishining xronologik chegaralari. Kurs ishi qadimgi davrdan to XIX asrgacha bo’lgan uzoq tarixiy davrni o’z ichiga oladi. Xususan, qadimgi va ilk o’rta asrlar, rivojlangan o’rta asrlar manbalari qamrab olingan. Kurs ishining tarkibi. Kurs ishi kirish, 3ta bob, 6ta paragraph, xulosa va foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 4 I.BOB. QADIMGI VA O ‘RTA ASR MANBALARIDA SAMARQAND SHAHRI TARIXINING YORITILISHI I.1.Qadimgi va ilk o’rta asr manbalarida Samarqandning ijtimoiy- iqtisodiy tarixining yoritilishi Samarqandning ilk o’rta asrlar tarixi turli yozma va moddiy manbalarda aks etgan. Ushbu davr eramizning IV-VIII asrlarini qamrab olib, Samarqandning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim o’rin tutadi. Quyida ushbu davrni o’rganishda asosiy bo’lgan manbalarning qisqacha tavsifi keltiriladi: "Avesto"bu zardushtiylikning muqaddas kitobi bo’lib, Samarqand va uning atrofidagi xalqlarning diniy va madaniy hayoti haqida qimmatli ma’lumot beradi. Samarqand bu davrda So’g’dning yirik markazi sifatida tilga olinadi. "Avesto"da So’g’diyona haqida batafsil ma‟lumotlar quyidagilardan iborat: So’g’diyona geografiyasi va tabiati, "Avesto"ning "Vidivdat" (yoki "Vendidod") bo’limida Ahura Mazda tomonidan yaratilgan eng yaxshi yerlardan 16 ta hudud sanab o’tiladi. Ular orasida So’g’diyona ham tilga olinadi. U "Sug’uda" yoki "Sug’dho" nomi bilan atalib, unumdor yerlari va sug’orish tizimi tufayli qishloq xo’jaligi uchun qulay bo’lgan hudud sifatida ta’riflanadi 1 . Zarafshon vodiysi bu yerning asosiy hayot manbai bo’lib xizmat qilgan. Sug’dning diniy ahamiyati, So’g’d aholisi "Avesto" davrida zardushtiylik dinining muhim markazlaridan biri hisoblangan. Ushbu hududda Ahura Mazda (yaratuvchi xudo)ga sig’inish va unga atalgan muqaddas marosimlar o’tkazilgan. So’g’diyona zardushtiylik ta‟limotining muhim qismi bo’lgan olovgasig’inish an‟analari bilan mashhur bo’lgan. "Avesto"da Zarafshon daryosi va uning suv tizimi haqida bilvosita ma‟lumotlar keltirilgan. Bu hudud aholisi suvdan unumli foydalanib, yirik sug’orish tizimlarini barpo etgani va dehqonchilikda katta muvaffaqiyatlarga erishgani ta‟kidlangan. So’g’d aholisi tartibli jamiyatga ega bo’lib, odil boshqaruv va axloqiy qadriyatlarga katta ahamiyat bergan. Ularning asosiy maqsadi yaxshi yashash va 1 Абаев В.И. Скифский быт и реформа Зороастра.- Москва, 1956. С. 26. 5 yaxshilik qilish edi. Bu qadriyatlar zardushtiylik ta‟limotining asosiy qismi hisoblanadi. So’g’dning dushmanlari va muammolari, "Vidivdat" bo’limida So’g’dning tabiiy va ijtimoiy muammolari haqida ham ma‟lumotlar beriladi. Jumladan, bu yerda sovuq qishlar, qurg’oqchilik va boshqa tabiiy qiyinchiliklar tilga olinadi. Bundan tashqari, dushman hujumlari xavfi haqida ogohlantirishlar ham bor 2 . "Avesto"da Samarqand joylashgan So’g’diyona unumdor yer, rivojlangan qishloq xo’jaligi va tartibli jamiyatga ega bo’lgan muhim hudud sifatida tasvirlanadi. Bu ma‟lumotlar Samarqand va uning atrofidagi madaniyat va tarixni o’rganishda muhim ahamiyatg a ega bo’lib, hududnin g qadimdan rivojlang anligini tasdiqlaydi.Xitoy yilnomalari.Xitoyning "Tang sulolasi yilnomalari" Samarqand haqida ma‟lumot beradi. Unda Samarqand (Kang ju yoki Sogdiana) savdo yo’llarida muhim shaharlardan biri sifatida tilga olingan. Xitoy yilnomalari, xususan "Tang sulolasi yilnomalari" (Tangshu) va boshqa qadimgi Xitoy manbalari, Soʻgʻd va uning shaharlari, jumladan, Samarqand haqida muhim maʼlumotlarni o’z ichiga oladi. Ushbu maʼlumotlar Buyuk Ipak yo’li orqali olib borilgan savdo aloqalari, So’g’dnin g siyosiy tuzumi va madaniy hayotini o’rganish da juda muhimdir.So’g’dning geografik joylashuvi va ahamiyati, Xitoy yilnomalarida Soʻgʻd "Kangju" yoki"Kang" nomi bilan atalgan 3 . U Amudaryo va Sirdaryo oralig’ida joylashgan boy va unumdor hudud sifatida tasvirlangan. Samarqand Kang davlatining siyosiy va madaniy markazi bo’lib xizmat qilgani alohida taʼkidlanadi. Xitoy manbalariga ko’ra, So’g’d Buyuk Ipak yo’lidagi asosiy tranzit hudud bo’lib, u orqali Xitoy ipaklari, shisha buyumlari va boshqa mahsulotlar Yaqin Sharq va Yevropaga yetkazilgan. Savdo aloqalari, Soʻgʻd savdogarlari Xitoyda juda mashhur edi. Xitoy manbalarida ular o’zlarining faol savdo- sotiqlari bilan tanilgan. Soʻgʻd savdogarlari Xitoyga nafaqat ipak va boshqa mahsulotlar olib kelgan, balki mahalliy bozorlarda oʻz mahsulotlarini faol 2 Ртвеладзе. Э., Алимова. Д. Ўзбек давлатчилиги тарихи : 1 қисм. Тошкент: Академнашр, 2021 3 Қаюмов. А. П. Худро Авесто .- Тошкент.: Ёзувчи , 2000 - Б 4-32 6 sotgan. Shu sababli, Xitoyda soʻgʻd savdogarlarini hurmat qilishgan. Soʻgʻd va Xitoy munosabatlari, Soʻgʻd hukmdorlari va Xitoy imperatorlari o’rtasida diplomatik aloqalar bo’lgan. Xitoy yilnomalarida So’g’d hukmdorlari Xitoy saroyiga elchilar yuborib, sovg’alar taqdim etgani va o’zaro ittifoqlar tuzishga harakat qilgani haqida maʼlumotlar bor. Samarqand hukmdorlari tomonidan yuborilgan sovg’alar orasida qimmatbaho toshlar, zeb-ziynat buyumlari va noyob mahsulotlar bo’lgan. Soʻgʻdning diniy va madaniy taʼsiri, Xitoy manbalarida Soʻgʻdiyona aholisi dinlari va madaniyati haqida ham maʼlumotlar uchraydi. Soʻgʻdiylar zardushtiylik, buddizm va boshqa dinlarga eʼtiqod qilgani taʼkidlanadi. Ularning madaniyati Xitoyda katta taʼsirga ega bo’lib, xususan, musiqasi va raqs sanʼati xitoyliklar orasida mashhur edi 4 . Soʻgʻd savdogarlarining Xitoydagi faoliyati, Xitoy yilnomalarida Soʻgʻdiy savdogarlarining Xitoyda joylashib, mahalliy jamiyatlarga moslashgani haqida maʼlumotlar keltirilgan. Baʼzi soʻgʻdiy savdogarlar Xitoyda yuqori lavozimlarga erishgan va mahalliy aholi bilan oila qurib, madaniy almashinuvni kuchaytirgan. Xulosa qilib aytganda: Xitoy yilnomalari Soʻgʻd haqida boy maʼlumotlarni taqdim etadi. Ularning yozuvlarida Soʻgʻd rivojlangan savdo markazi, xalqaro aloqalarning muhim qismi va o’ziga xos madaniyatga ega hudud sifatida taʼriflanadi. Xitoy bilan o’rnatilgan savdo va diplomatik munosabatlar So’g’dning mintaqaviy va xalqaro ahamiyatini yanada oshirgan. Bu yilnomalar orqali Samarqand va So’g’dning o’sha davrdagi hayoti haqida muhim tasavvur hosil qilish mumkin. Arman va fors yozuvlari.Ilk o’rta asrlarda yozilgan Arman tarixchilari Movarounnahr shaharlarini, jumladan Samarqandni tilga oladi 5 . Fors tarixiy yozuvlarida esa So’g’d davlatining siyosiy va madaniy ahamiyati tasvirlanadi.Soʻgʻdning o’rta asrlardagi tarixi va madaniyati haqida arman va fors manbalarida ham muhim maʼlumotlar uchraydi. Ushbu yozuvlar So’g’dning siyosiy, 4 Қаюмов. А. П. Худро Авесто .- Тошкент.: Ёзувчи , 2000 - Б 4-32 5 Камолиддинов Ш. С. Историческая география Южнога Согда И Тохаристана по аробоязичним историчникам ИХ-начало XIII.b.b Тошкент Ўзбекистан -1966.-422 7 iqtisodiy va madaniy hayotini o‘rganishda qimmatli hisoblanadi. Quyida bu yozuvlardagi asosiy maʼlumotlar keltiriladi: Movarounnahr va Soʻgʻdning tasviri, Arman manbalarida, xususan, Favstos Buzand (V asr) va boshqa tarixchilarning asarlarida Soʻgʻd "Xyonlar yurtining" bir qismi sifatida tasvirlangan. Arman tarixchilari bu hududni savdo yo’llarining kesishgan joyi, boylik va madaniy xilma-xillik markazi deb taʼriflagan. Arman yozuvlari Soʻgʻdning Buyuk Ipak yo’lidagi muhim o’rni haqida maʼlumot beradi. Samarqand kabi shaharlar orqali Sharq va Gʻarb o’rtasida savdo karvonlari qatnagan, bu esa Soʻgʻdni Yaqin Sharq davlatlari bilan bog’lovchi markazga aylantirgan 6 . Arman tarixchilari Soʻgʻdiyona aholisining diniy eʼtiqodlari haqida ham yozgan. Zardushtiylik, buddizm va boshqa qadimiy dinlarning mavjudligi qayd etilgan. Shuningdek, soʻgʻdiylarning tillari va yozuv tizimi Arman tarixchilari tomonidan alohida eslatib o’tilgan. Ahamoniylar davridagi Soʻgʻd Fors yozuvlari, xususan, Behistun bitiklari (miloddan avvalgi VI asr) va boshqa Ahamoniylar davri yodgorliklarida Soʻgʻd haqida muhim maʼlumotlar uchraydi. Behistun bitiklarida Soʻgʻd (Sug’uda) Ahamoniylar saltanatining muhim satrapliklaridan birisifatida tilga olinadi. Bu yer qishloq xo’jaligi va savdo uchun boy resurslarga ega bo’lgan hudud sifatida tavsiflanadi 7 . Fors manbalarida Soʻgʻd Ahamoniylar saltanatining shimoliy- sharqiy chegarasida joylashgan strategik hudud sifatida tasvirlanadi. U savdo va harbiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo’lib, qimmatbaho toshlar va boshqa boyliklar bilan mashhur bo’lgan. Sosoniylar davri fors yozuvlarida Soʻgʻdni sosoniylar bilan Turk xoqonligi o’rtasidagi strategik hudud sifatida tilga olishadi. Soʻgʻd bu davrda mustaqil bo’lib, ammo Sosoniylar va turkiy qabilalar bilan siyosiy va savdo aloqalarini davom ettirgan. Fors yozuvlari Soʻgʻdning diniy va madaniy hayotini ham yoritadi. Sosoniylar davrida Soʻgʻdda zardushtiylikning rivojlangani va uning 6 Қаюмов. А. П. Худро Авесто .- Тошкент.: Ёзувчи , 2000 - Б 4-32 7 Камолиддинов Ш. С. Историческая география Южнога Согда И Тохаристана по аробоязичним историчникам ИХ-начало XIII.b.b Тошкент Ўзбекистан -1966.-422 8 bu hududda kuchli taʼsirga ega bo’lgani qayd etiladi. Shu bilan birga, Soʻgʻdiylar fors madaniyati va yozuv tizimidan taʼsirlangan. Xulosa qilib aytganda: Arman va fors yozuvlari Soʻgʻdning savdo, siyosat, din va madaniyat sohasidagi yuksak o’rnini ochib beradi. Arman yozuvlarida Soʻgʻd savdo aloqalari va madaniy boyliklari taʼriflangan bo’lsa, fors yozuvlari Soʻgʻdning Ahamoniylar va Sosoniylar davridagi siyosiy mavqeiga alohida eʼtibor qaratadi. Bu manbalar Soʻgʻdning o’z davrida xalqaro aloqalarda tutgan o’rni va ahamiyatini yoritishda muhim o’rin tutadi. O`zbekiston va qolaversa, Markaziy Osiyo tarixining ilk o`rta asrlar bosqichi (V–VIII-asr birinchi yarmi) o`ziga xos tarixiy jarayonlari bilan ahamiyatlidir. III–IV asrlarga kelib, Kushon va Qang` kabi davlatlar tanazzuli kuchayib, ular o`rniga siyosiy jihatdan mustaqil va mahalliy ma’muriy boshqaruviga ega davlatlar (Afrig`iylar, Choch va Farg`ona) va davlat uyushmalari (Sug`d va Toxariston konfederasiyalar) vujudga keldi. Ularning shaklanishida mintaqada kechgan ijtimoiy-siyosiy va etnomadaniy jarayonlar muhim rol o`ynadi. Xususan, ikki yirik etnik guruh: hind-evropa tillari oilasiga mansub sug`diylar, xorazmiylar, boxtariylar va oltoy tillari oilasi vakillari–turkiylarning o`ziga xos sinkretik yaqinlashuvi kuchaydi. Prototurk qabilalari uyushmasi “turk” nomi ostida mintaqada etakchi mavqega chiqa boshladi. Natijada, bu hodisa etnomad aniy jarayonl arni takomillashtirdi. Marvdan Xitoy devoriga qadar turli etnoslar, jumladan turkiy va sug`diy komponentlar simbiozi ro`y berdi. Bu yangi tipdagi davlatlarining siyosiy barqarorligi, iqtisodiy rivoji mahalliy xalqlarning shakllanishiga zamin hozirladi 8 . Ko’plab xorijiy olimlar tomonidan Markaziy osiyoning yuragi deb nomlangan So’g’d o’lkasining qadimiy tarixi nihoyatda murakkab va jozibali. Markaziy Osiyoning qadimiy shaharsozlik madaniyati beshiklaridan hisoblangan, hozirgi Samarqand, Qashqadaryo, va Buxoro vohasini o’z ichiga olgan bu qadimiy o’lkada miloddan avvalgi II-ming yillikning oxirgi choragi I-ming yillikning boshlarida, yani so’ngi bronza va ilk temir davridayoq urbanizatsiya jarayonlari 8 Камолиддинов Ш. С. Историческая география Южнога Согда И Тохаристана по аробоязичним историчникам ИХ-начало XIII.b.b Тошкент Ўзбекистан -1966.-422 9 boshlanib, bir nechta shaharlar paydo bo’lgan va gullab yashnagan. Aynan manashu shaharlar tarixi yurtimizning qadimiy shaharsozlik madaniyati va ayni paytda ilk davlatchilik tarixining shonli bosqichini namoyon etadilar. Bular So’g’dning buyuk shaharlari Marokanda, (Smarkanda, Samarqand) Basileya, (Vidor, Chelak) Nikshapaya (Naxshab, Nasaf, Qarshi) va Kishsh (Kesh-Shahrisabz) shaharlaridir. So’g’d hududida juda qadimdanoq yashab kelgan olim ajdodlarimiz buyuk madaniyat ijodkorlari, ulkan shaharlar bunyodkorlari bo’lishgan. O’lkamizning qadimiy shahar va qishloqlarida yashagan ajdodlarimiz nafaqat o’z yurtlari, balki insoniyat taraqqiyoti uchun bemisil xizmat qilganliklarnini dunyoga ko’z ko’z qilish uchun So’g’d shaharlari Qarshi va Shahrisabzning 2700 yillig, Samarqandning 2750 yilligi xalqaro miqyosda keng nishonlandi, bu shaharlar o’zlarning qadimiy mavqelarini yana bir bor yangidan tikladilar, obod bo’ldilar 9 . Qadimgi So’g’dning markaziy qismi hisoblangan Samarqand tarixi uzoq o’tmishga ega bo’lib azaldan insoniyat tamadduni beshiklaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa voxaning ilk o’rta asrlar davri Samarqand tarixida muhim o’rin tutgan. Bugungi kunga qadar So’g’d tarixi yuzasidan bir qator tadqiqotlar amalga oshirilgan. Ularda So’g’d tarixi juda yaxshi yoritigan va o’rganilgan. So’g’d tarixini o’rganish XIX- asrning kkinchi yarmidan boshlangan 10 . So’g’diy yozma yodgorliklarni dastlabki tarjima qilgan ingliz olimi I. Gershevichning 11 So’g’d tarixini lingvistik jihatdan o’rganishni birinchilardan bo’lib boshlab berdi. I. Gershevich Mug’ tog’i hujjatlarini ilmiy tahlil qilib ularni ingliz tiliga tarjima qildi va So’g’dshunoslikni dunyo miqyosiga olib chiqdi. So’g’dshunos M Ishoqov izlanishlari ham So’g’diy manbalarning lingvistik tahliliga etibor qaratilgan. Jumladan olimning “Glagolnaya Sistema v Sogdiyiskom yazike” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasi va doktorlik dissertatsiyalarida islomga qadar bo’lgan so’g’diy yozma yodgorliklar lingvistikasi paleografiyasi tadqiq etilgan. So’g’d 9 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 10 TomashekW Central Asiatische Studies I. Sogdian \\ SPAY-Wien 1887- vol LXXXVIII.-187 11 Gershevich I.A grammar of Manichaen Sogdian-Oxford 1954-P.12. 10 tarixini manbalarini lingvistik tahlil qilgan ingliz olimi N. Cime Vilyams tadqiqotlarini ham muhim izlanishlarga kiritish mumkin. Shu o’rinda fransuz olimi F. Grene tadqiqotlarini mumim deb aytish mumkin. Bu olim ham Mug’ hujjatlarini lingvistik jihatdan tahlil qilgan. I.S. Yakubovich ham o’zining ilmiy izlanishlarida So’g’diy yozma yodgorliklarning etimologiyasiga alohida etibor berib o’tadi. So’g’dagi nikox shartnomalarining hamda Abdurahmon ibn Subhning Devashtichga maktublarini etimologik jihatdan ilmiy tahlil qilgan. So’g’d tarixini o’rganishda O.I. Smirnovaning ilmiy ishlari alohida diqqatga sazovordir. Olima Mug’ tog’i So’g’diy hujjatlaridagi So’g’dning panj hukmdorligi tasarrufidagi toponimlarning topografiyasini aniqlagan hamda yuqori Zarafshon vohasining tarixiy geografik xaritasini tuzgan. Sh. Kamiliddinov So’g’ddagi turkey toponomlarni tadqiq etish bilan birga Markaziy (Samarqand) va Janubiy So’g’d (Kesh va Naxshab) hukmdorlarining tarixiy geografiyasi hamda mamuriy tuzilishiga doir tadqiqotlar olib brogan 12 . Olimning tadqiqotlari natijasida Kesh va Naxshabning qaram mulklari nomi aniqlangan. So’g’dshunos A Ataxo’jayev tadqiqotlarida ilk o’rta asrlar turk-sug’d munosabatlari chuqur tahlil etilgan, bo’lib olimtadqiqotlari asosida So’g’dning markaziy Osiyo svilizatsiyasidagi o’rnini ko’rsatib bergan va shu asnoda Sug’dning ilk o’rta asrlar davriga alohida etibor qaratgan 13 . V.A. Livshts o’z tadqiqotlarida Strabon ma’lumotlari asosida Sug’dning janubiy chegarasi Oksgacha (Waxsu-Amudaryo) va shimolda esa Yaksartning yuqori oqimigacha (qadimgi eroniy tilda Yax sarta-Tez oquvchi. Sirdaryo) bo’lgan deb keltiriladi 14 . 12 Kamoliddinov Sh.S. Istoricheskaya geografiya Yujnoga Sogda I Toxaristana po aroboyazichnim istorichnikam IX-nachalo XIII.b.b Toshkent O’zbekistan-1966.-422 13 Otaxo’jayev A. Ilk o’rta asrlar Markaziy Osiyo Svilizatsiyasida turk-sug’d munosabatlari –Toshkent ART-FLEX 2010-219-b 14 Лившиц В В Древнее название СырғДарьи ВДИ –М 2003 1.3-10 11 So’g’d miloddan avvalgi I ming yillikning boshlarida shakillangan ilk davlatlardan biri bo’lib hisoblanadi. Qadimgi eroniy manbalarda Suguda Yunon manbalarida Sogdiana deb tarif beriladi. A. Otaxo’jayev o’z tadqiqotlarida R. Frayga asoslangan holda so’g’diylarning bu hududda joylashuvi miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmi va I ming yillikning boshlari deb keltiradi. O’rta Osiyo Ahamoniylar tomonidan bosib olinguniga qadar ham So’g’d hududida qadimgi so’g’diy podshohlik mavjud bo’lganligi ehtimoldan holi emas. Qadimgi shahar akropolining ulkan hajmi shundan dalolat beradi. Agar shaharni ahamoniylar hukmdori qurdirgan bo’lsa u o’zi uchun bunday kata qarorgoh ajratmas edi. Antik yozma manbaga ko’ra Ahamoniylarning emas mahalliy hukmdorlarning borligiga ishora qilinadi. Xususan Aleksandr Makedonskiy Samarqandni bosib olgach u “Bazayra” degan joyda ov qiladi . 15 U joy zarafshon daryosi bo’yida joylashgan bo’lishi mumkin. G.V. Grigorev takidlaganidek bunday qo’riaxonalar muqaddas qo’riaxonalar bo’lib, bu yerda faqat podshoh va uning vazirlari ov qilishi mumkin edi. Qadimiy xalqlar tasavvuriga ko’ra, podshohlar kelib chiqishiga ko’ra ilohiy bo’lgan 16 . G.V. Grigorev yana bir muhim faktni qayd etadi, yani ushbu muqaddas daratzorlarda to’rt avlod davomida ov qilishmagan. Agar har bir avlod xayotini 50 yil deb hisoblasak, demak kamida bu yerda 200 yil davomida bu yerda mahalliy hukmdorlar ov qilmagan. Ushbu 200 yilni Aleksandr Makedonskiy ov qilgan davrdan ayrsak, Ahamoniylarning O’rta Osiyodagi hukmronlik davri chiqib ketadi. Ahamoniylargacha bo’lgan davrda mahalliy hukmdorlarning o’z muqaddas daraxtzoriga ega bo’lish an’anasi mavjud bo’lgan. Bu o’rinda yozma manbalarda anashunday “muqaddas daraxtzorlar” xaqida xabar qilinadi. Ahamoniylar hukmronligi davrida esa bu yerda xech qanday ov qilinmagan. Chunki “muqaddas daraxtzor” faqat sug’dlar shoxi uchun mo’ljallangan va undan faqat podshoh avlodlari yoki uning yaqin qarindoshlari ov qilishi mumkin bo’lgan. 15 O’zbekiston tarixi manbalarda ( II jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 16 O’zbekiston tarixi manbalarda ( IX jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 12 Tarixiy adabiyotda yozma manbalarga asoslangan Qadimgi Baqtriya podshohligi mavjud bo’lganligi to’g’risida ma’lumot bor 17 . A.M. Belentskiyning So’g’dning ushbu birlashmaga kirishi haqidagi taxmini o’sha davrga oid So’g’d va Baqtriya moddiy madaniyati o’xshashlogi bilan ham tasdiqlanishi mumkin. Ayni paytda shunisi ajablanarliki qadimgi Baqtriya tarkibida bo’lgani hold anima sababdan faqat So’g’d hududining o’zida to’rtta yirik shahar bor va ularning har biri hajmiga ko’ra Baqtriya shaharlari hajmidan katta. Arxeologiya materiallari bunday munozarali masalani hal eta olmaydi yani bu masalada biron yangi fikir topish mushkul. Shu bilan birga Samarqand So’g’didan tashqari bu hududda Janubiy So’g’d hududi ham kiradi. Har qanday holda ham bu birlashmada Samarqandning yetakchiligiga shubha yo’q. Har holda agar ilgari So’g’d Baqtrya siyosiy birlashmasi siyosiy tarkibiga kirgan bo’lsa eramizdan avvalgi VII asrning boshi yoki o’rtalaridan boshlab So’g’d siyosiy mustaqillikka erishgan. Samarqand Sug’dida Ko’ktepa, Samarqand Navtaka va Naqshab singari yirik shaharlarning paydo bo’lishi shu bilan izoxlanadi. Eramizdan avvalgi VIII-VII asrlarga oid Avestoning dininy matnlar ham bu diyorning qadimligidan dalolat beradi. Unda So’g’d Gava tilga olinib, afsonaviy vatani yaratilganidan so’ng buyuk tangri Axuramazda “So’g’diylar vatani bo’lgan Gava”ni yaratgani tilga olinadi 18 . Albatta So’g’dni nomi tilga olingan yirik shaxarlarsiz tasavvur etish mushkul. Avestoga ko’ra, Gava –Eronvej bilan bir hududda joylashgan. Zardushtiylik ta’limotiga ko’ra bu yerda Zardushtning o’zi ta’limotini targ’ib qilgan. Afsonaviy podsholar sulolasi Kayoniylar aynan O’rta Osiyoda (So’g’dda) shakillangan bo’lishi mumkin. Bu yerda so’z Zarafshon vodiysidagi urbanizatsiya jaroyonlarining birinchi bosqichi haqida bormoqda. Gap shundaki, Afrosiyobning Turondagi hukmronligi hammaga ma’lum. “Shohnoma”ga ko’ra va Tabariyning “Tarix” asariga ko’ra afsonaviy Afrosiyob Eron shoxi Manuchehr hukmronligining ikkinchi yarmida 17 Dyakonov I.M 1954, 121-140 betlar; shu muallifning asari ,1956,401-486-betlar. Tolstov S.P 1938 176-203 betlar Masson V.M1959 18 Yasht X, 12-16 13 podshohlik qilgan, ayni paytda anashu manbalar bu davrda Turonda aholi zich yashaydigan obod shaharlar ko’p ekanligi xabar qilinadi. Anashu manbalardan podsholarning hukmronligi davrini aniqlash mumkin. Qayd etiladiki Manuchehrning jiyani Kaykubodshoh Sulaymonshoh hukmronligi davrida, yani eramizdan avvalgi X-asrda hukmronlik qilgan. Shu yerda Kaykovus hamda Kayxusrav nomlari ham tilga olinadi. Kayxusrav podshohligi davrida Turon shohi Afrosiyob vafot etgan. Bu esa Zardusht xomiysi, shox Vishtasp hukmronligi davriga to’g’ri keladi 19 . So’g’dning bu davri haqida boshqa manbalar ham xabar beradi. Xususan, 8 kitobdan iborat “Xarbiy xiylalar” asari muallifi Polien Ossuriylar hukmronligi haqida ma’lumot berib, Semiramida yozuvini keltiradi; “Nina podshoxligiga men sharqdagi Ginama daryosidan shimoldagi saklar va so’g’diylargacha hukmronlik qilganman 20 . Shu tariqa manbalar bu o’rinda maksimal darajada haqiqatga yaqinlashgan va fikrimizcha, eramizdan avvalgi VIII-asr o’rtasi va VII asr boshida Samarqand shahar sifatida qaror topgan va davlat boshqaruvi joylashgan poytaxt markazi hisoblangan. Yozma manbalar saltanatning siyosiy chegarasini birmuncha aniq ko’rsatadi, uning shimoli sharqiy qismi hozirgi Xo’jakent bilan Yaksart daryosi yaqinida chegaradosh bo’lgan, bu daryoning ortida esa sak qabilalari istiqomat qilgan 21 . Bu daryogacha bo’lgan barcha axoli yashash joylari keyinchalik Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirgan. Samarqandda Ahamoniylar hukmronligi davri moddiy madaniyati o’zining yaqqol ifodasini topgan. Bular birinchi navbatda mudofa devorlari qurilishida ifodalanadi. Xususan Ahamoniylargacha bo’lgan davrda So’g’dning barcha shaxarlarida yassi qabariq g’ishtlardan yasalgan monolit devorlardan tashkil topgan bo’lsa, Ahamoniylar saltanati qaror topgach, yo’lakli-galeriya tipidagi mudofa devorlari paydo bo’lgan. 19 . O’zbekiston tarixi manbalarda ( IX jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 20 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 21 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 14 I.2.O‘rta asr manbalarida Samarqand shahri aholisning etnogenezi va etnografiyasi Samarqand va uning ko’hna tarixi haqida ayrim alohida asarlar yozilganligi ma’lum. Lekin ular bizgacha to’la yetib kelmagan. Bulardan biri Abul–Abbos Ja’far ibn Muhammad al-Mustag’fariyning “Tavorixi Samarqand “(Samarqand tarixi) asaridir. Ushbu asar Samarqandning ibtidoiy zamonlardan to X asrgacha bo’lgan tarixi uning asori atiqalari shuningdek Nasaf (Qarshi) va Kesh (Shahrisabz) viloyatlarining tarixini o’z ichiga olgan 22 . III asr oxiridan boshlab arab manbalari, jumladan, al-Balazuriy va al-Istahriy asarlari, Samarqandning arab istilosi davrini batafsil yoritadi. VIII-X asrlar davrida arab sayyohlarining safarlari va tarixchilarning yozuvlari Soʻgʻd, xususan Samarqandning siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayoti va uning musulmon olamidagi ahamiyati haqida boy maʼlumotlar beradi. Ushbu davrda Soʻgʻd Islom olamiga qoʻshilib, oʻzining oʻziga xosligi va madaniyati bilan mashhur boʻlgan. Quyida o’z asarlarida So’g‟d haqida qimmatli ma‟lumotlar yozib qoldirgan tarixchilar aytib o’tilgan:1. Al-Balazuriy (IX asr). Al-Balazuriy oʻzining "Fotuh al-Buldan" (Shaharlarning fath etilishi) asarida arablarning Samarqand va Soʻgʻdni zabt etishi haqida yozgan. U Samarqandni boy va rivojlangan shahar sifatida tasvirlab, bu yerning qishloq xoʻjaligi, hunarmandchiligi va savdo aloqalarini alohida qayd etgan. Al-Balazuriy Samarqandning arablar tomonidan bosib olinishi jarayonini batafsil yoritib, mahalliy aholi arablar bilan tinchlik bitimlari tuzganini eslatadi 23 . Al-Istahriy (X asr). Al-Istahriy oʻzining "Kitab al-Masalik va al- Mamalik" (Yoʻllar va davlatlar kitobi) asarida Samarqand va Soʻgʻdni iqtisodiy va madaniy jihatdan boy hudud sifatida tasvirlagan. U Samarqanddagi hunarmandchilik, 22 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 23 Абу-л-‘Аббос Аҳмад ибн Йаҳйо ал-Балозурий. Футуҳ ал-булдон. Хуросоннинг фатҳ этилиши / Сўз боши, араб тилидан таржима, шарҳлар, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи Ш.С.Камолиддин. Тошкент: ТошДШИ, 2017. 15 xususan, ipak ishlab chiqarish va savdo ahamiyatini taʼkidlab oʻtgan. Shuningdek, Samarqanddagi sugʻorish tizimlari va unumdor yerlar haqida maʼlumot bergan 24 . Al-Muqaddasiy (X asr). Al-Muqaddasiy oʻzining "Ahsan at-Taqasim fi Ma‟rifat al-Aqalim" (Hududlarni bilishning eng yaxshi usuli) kitobida Soʻgʻdni Movarounnahrning eng muhim hududlaridan biri sifatida taʼriflagan. U Samarqandni "butun Movarounnahrning yuragi" deb atagan va bu shaharni ajoyib arxitekturasi, boy bozorlari va ko’p sonli karvonsaroylari bilan mashhur deb taʼkidlagan. Samarqandda mavjud bo’lgan xalqaro savdo aloqalari va madaniy xilma-xillik ham eslatib oʻtilgan. Ibn Havqal (X asr). Ibn Havqal o’zining "Kitab Surat al-Ard"(Yer suratlari kitobi) asarida Soʻgʻdni iqtisodiy jihatdan rivojlangan, dehqonchilikka asoslangan va Buyuk Ipak yoʻlidagi muhim savdo markazi sifatida taʼriflaydi. U Samarqandda ipak va qimmatbaho matolar ishlab chiqarilishi va ular orqali xalqaro savdo amalga oshirilishini batafsil yoritgan. Ibn Havqalning yozuvlariga koʻra, Soʻgʻd aholisi savdo va hunarmandchilikda juda mohir boʻlgan 25 . . Al-Tabariy (IX asr). Al-Tabariy oʻzining tarixiy asarlarida Soʻgʻdning Islom olamiga kirishi jarayonini tasvirlagan. Uarablarning Soʻgʻdni zabt etish jarayonida mahalliy aholining o’z dinini himoya qilish uchun kurashganini, biroq so’ngra Islom dinini qabul qilib, arab madaniyatini o’zlashtirganini yozgan 26 . Yaqut al-Hamaviy (XIII asr). Yaqut al-Hamaviy oʻzining "Muʻjamal-Buldan" (Shaharlar lugʻati) asarida Soʻgʻdni tarixiy va madaniy jihatdan yoritgan. U Samarqandni o’sha davrning eng katta va go’zal shaharlari qatorida sanab, bu shahar madaniyat, ilm-fan va hunarmandchilik sohalarida mashhur bo’lganini taʼkidlagan. Xulosa qilib aytganda: Arab sayyohlari va tarixchilari Soʻgʻdni iqtisodiy jihatdan rivojlangan, madaniy va ilmiy markaz sifatida tasvirlashadi. Ular Samarqandning xalqaro savdodagi o’rni, aholining turmush tarzi, diniy va madaniy xilma-xilligi 24 Истахрий. Китаб ал-масалик вал-мамалик. Р.Т.Худайберганов таржимаси. Тошкент: Фан-2019 70 б 25 O’zbekiston tarixi manbalarda ( III jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 26 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. Ташкент, 1987. С 19 16 haqida qimmatli maʼlumotlarni taqdim etishgan. Soʻgʻd arab bosqinidan soʻng ham o’zining madaniy va iqtisodiy o’rnini saqlab qolgan va Islom olamida yetakchi markazlardan biriga aylangan 27 . Abu Rayhon Beruniy 28 , Mahmud Koshg‘ariy 29 va Zahiriddin Muhammad Bobur 30 asarlarida Samarqand “Semirqand” ya’ni “semiz shahar” ma’nosini bildiradi, degan fikr bayon etilgan. Bulardan tashqari, turli davrlarda bitilgan tarixiy manba va kitoblarda shahar nomi Samariana, Saramanka, Sakanna, Sanmangan, Samakiyon, Sumron, Shamarkan, Samaroy, Simroyat kabi shakllarda ham qayd etiladi. Fanda Samarqand toponimining yuzaga kelishi va semantikasi borasida turli xil fikr va mulohazalar keltirilgan. Ayrim xorijiy toponimistlar shahar nomi sanskritga samariya – “yig‘in” yoki “anjuman” so‘zidan olingan degan fikrni aytgan. “Tarixi Tabariy”, “Samariya” va “Gʻiyos ul-lug‘ot” asarlarining mualliflari yozishlaricha, “Samar”- podshoning nomi bo‘lib, “kand” esa turkiy tilda “shahar” degan ma’noni anglatgan. Demak, Samarqand - Samar shahri demakdir. Ularning yana bir fikricha, Yaman podsho zodagonlaridan bo‘lmish Shamar So‘g‘d aholisi bilan jang qilib, shaharni buzib vayronaga aylantirgan. U qayta boshdan tiklanib, Shamarkand nomi bilan yuritilib ketgan. Yana bir manbada esa shahar hududida Samar ismli e’tiborli shaxs tomonidan qazilgan buloq bo‘lgan. Aholi ushbu buloq atrofida yig‘ilib, o‘rnashgani sababli buloqboshi mavzei Samarqand, ya’ni Samarkan nomi bilan atalgan ekan. Samarqand toponimlari, garchi shaklan bir-biriga hamohang bo‘lsa-da, ularning morfologiyasi ham, tub ma’nosi ham ma’lum darajada o‘zgarib mukammallashib borgan. Samarqand hududida Sangin - Chashmasiyob, Sangrason - Novadon, Obirahmat va Obimashat kabi sersuv buloqlar hamda ularning oqar jilg‘alaridan 27 O’zbekiston tarixi manbalarda (IIIjild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 28 Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. // таржимон А. Аҳмедов. Т.: O‘zbekiston ,2023. 622б 29 Маҳмуд Кошғарий, Девону луғотит Турк. // таржиман С. М. Муталлибов. - Тошкент : Фан, 1961 30 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. .\С Хасанов., О Журабоев Тошкент: Фан, 2019. 17 hosil bo‘lgan obihayot manbai mavjud bo‘lgan. Bu chashmalar ko‘pgina xastaliklar uchun shifobaxsh va tabarruk hisoblangan. “Samariya” kitobida bu borada “Samarqand elining eskidan qolgan bir odati bordirkim, ajam yilining so‘ngi dushanba oqshomi (Navro‘zning oxirgi dushanbasi)da ushbu ariq (Obirahmat) yoqasiga yig‘ilishib cho‘miladilar va tahorat qiladilar. Tabarruk yuzasidan ushbu suvdan oladilar” deb ma’lumot beriladi. Bayramona kechgan bunday e’tiqodiy oqshomdan so‘ng, “Gunoh to‘kildi”, “Qozon to‘ldi” va “Boy bo‘ldi” deb yuritiladigan an’anaviy yig‘inlar o‘tkazilgan. Qadimgi Samarkand atamasi avval Samarkand, so‘ngra esa Samarqand shakllarida talaffuz etiladi 31 . Samarqand toponimi morfologik jihatdan ikki bo‘g‘inli bo‘lib, uning bosh bo‘g‘ini “samar” iborasi so‘g‘d, fors-tojik va o‘zbek tillarida keng istifoda etilgan. Bu so‘z “mashhur, tanilgan, samarali” va barakali kabi ma’nolarni anglatgan. Ikkinchi bo‘g‘ini “kand, qand va kent” leksemalari esa katta yoki ulkan qishloq, shahar, o‘lka tushunchalarini bildirgan. Bundan ikki xil shakllardagi iboralar birikmasidagi “Samarqand” mashhur va shuhratli shahar sifatida tasvirlangan. Shu boisdan, bunday nomdor Samarqand tarixda “sayqali ro‘yi zamin”, ya’ni “Yer yuzining jilosi” sifatida ta’riflanib kelingan. 31 O’zbekiston tarixi manbalarda ( IX jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. 18 II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDAGI MAHALLIY VA XORIJIY MANBALARDA SAMARQAND 2.1.Temuriylar davriga oid mahalliy manbalarda Samarqand tarixi Amir Tеmur kim edi? U, birinchi navbatda ulug’ bunyodkor shaxs edi. Samarqanddagi obidalarni, Shahrisabzdagi yodgorliklarni kim qurdi? Turkistondagi Yassaviy maqbarasini kim tikladi? Amir Tеmur va uning avlodlari zamonida Afg’oniston, Eron, Hindiston hududlarida amalga oshirilgan obodonchilik, mе’morchilik ishlarini aytmaysizmi. 32 O’rta asr qurilishi san’ati tarixi tadqiqotchi-olimlarining fikricha, XIV asrning oxiri va XV asrning boshlarida Movaraunnahrda O’rta va Yaqin Sharq arxitekturasining eng yahshi yutuqlarini o’zida ifodalagan, original, o’ziga xosligi bilan ajralib turadi. Aynan shu vaqtda Samarqand shahri yanada gullab, yangidan shakllandi. Bunga sabab, Amir Temur butun umr davomida Samarqandni go’zal hamda markaziy shaharga aylantirishni asosiy ishi va vazifasi deb bildi. Amirning fikricha, aynan Samarqand dunyoning eng dongdor shahri bo’lib qolishi kerak edi. Sharafuddin Ali Yazdiy ham, Ryui Gonzales de Klavixo ham shu haqda xabar qiladilar. Masalan Ryui Gonzales de Klavixo bunday yozgan edi: “Samarqand shahrida Xitoydan, Hindiston, Tataristondan va boshqa turli joylardan keltirilgan hamda Samarqand podsholigining o’zida ishlangan har xil mollar sotiladi… Samarqandda barcha narsalarni tartib bilan sotish rasta va do’konlar qurishni buyurdi. Ko’chani keng olib, uning har ikki tomoniga savdo do’konlari qurishdi; har bir do’kon oldida oq toshlar bilan qoplangan baland kursilar qo’yildi. Barcha do’konlar ikki qavatli bo’lib, ularning tepasi esa butun ko’cha bo’ylab gumbaz qilib qoplab olingan, yorug’lik tushsin uchun gumbaz sahnida derazalar o’rnatilgan edi.” 33 Temur va Temuriylar boshqaruvi davrida Samarqandda Kuksaroy, Binixonim madrasasi, Jome masjidi, Shohizinda ansamblida bir necha maqbaralar qurildi. Bundan tashqari Samarqand atrofida bog’-rog’lari bo’lgan Bog’i Chinor, Bog’i Dilkusho, Bog’i Bihisht, Bog’i Nav kabi madaniy dam olish majmualari qad ko’tardi. Qolaversa yo’l va ko’priklar qurilishiga alohida e’tibor berildi. Masalan Ko’hak-Zarafshon, Amudaryo va Sirdaryoga ko’priklar qurilishi bunga dalil bo’la oladi. Usbu barcha qurilish ishlariga mahalliy hamda chet el me’mor hamda ustalalari jalb etildi. Amir Temur va Temuriylar davrida me’morchilik bilan bir qatorda, madaniyat, ilm-fanga ham katta e’tibor qaratildi. Bu davrda ko’plab tarixchilar samarali ijod qilgan bolib, ulardan Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” va Lui Gonsales de Klavixoning asarlarini tahlil qilishni lozim deb topdik. 32 I.Karimov. “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch”.T.: Ma’naviyat. 2008 33 Рюи Гонзалес де Клавихо. Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканде в 1403-1406 гг. И.И.Средневский. “Имперская Академия наук”,1881.стр.316 19 Sharafiddin Ali Yazdiy asarlarida Samarqand tarixi Sharafiddin Ali Yazdiy (vaf. 1454) Temuriylar davrining yirik tarixchisi va "Zafarnoma" asarining muallifi sifatida Samarqand tarixiga oid qimmatli ma'lumotlar qoldirgan. Uning asarlari, ayniqsa Samarqandning Amir Temur davridagi taraqqiyoti, shaharning poytaxt maqomi va undagi intellektual muhit haqida muhim manba hisoblanadi. 1. Muallifning hayoti va Samarqand bilan bog'liqligi Sharafiddin Ali Yazdiy 1454 yilda vafot etgan bo'lib, umrining so'nggi qismida Samarqandda bo'lgan va Mirzo Ulug'bek bilan hamkorlik qilgan . U dastlab Shohruh mirzo saroyida xizmat qilgan, keyinchalik 1447 yilda Samarqandga kelib, Mirzo Ulug'bek bilan astronomiya ilmi bo'yicha tadqiqotlarda ishtirok etgan . Bu holat uning Samarqanddagi ilmiy muhit bilan bevosita aloqada bo'lganligini ko'rsatadi. 2. "Zafarnoma" asarida Samarqand tasviri Yazdiyning "Zafarnoma" asari Amir Temur faoliyatiga bag'ishlangan bo'lib, unda Samarqandga oid quyidagi muhim ma'lumotlar keltirilgan: Amir Temur davrida Samarqandning tiklanishi. Yazdiy o'z asarida Amir Temurning Movaraunnahrda barpo etgan ishlari, xususan Samarqandni obodonlashtirish haqida keng ma'lumot bergan . Muallif Sohibqiron tomonidan poytaxtni dunyoning eng go'zal shaharlaridan biriga aylantirilgani, bog'-rog'lar, gulzorlar, mahobatli binolar va naqshinkor saroylar qurilganini ta'kidlagan. Samarqandning poytaxt maqomi. Asarda Samarqandning Amir Temur saltanatining markazi sifatidagi o'rni alohida qayd etilgan. Bu shahar nafaqat siyosiy, balki ilm-fan, madaniyat va san'at markazi ham bo'lgan . 3. Samarqandning ilm-fan markazi sifatidagi o'rni Yazdiy asarlarida Samarqandning intellektual hayoti haqida muhim ma'lumotlar mavjud: - Ilmiy muhit: Samarqand madrasalarida diniy ilmlar bilan birga dunyoviy ilmlar ham o'qitilgan. Amir Temur zabt etgan o'lkalardan taniqli olimlar, fozilu donishmandlarni poytaxtga olib kelgan va ular orasidan buyuk allomalar yetishib chiqqan . - Intellektual aloqalar: Yazdiyning o'zi ham Temuriylar davridagi keng intellektual tarmoqning bir qismi bo'lgan. Uning aloqalari Samarqand, Hirot, Sheroz va Qohira kabi shaharlarni qamrab olgan . Bu tarmoq orqali olimlar, munajjimlar va mutafakkirlar o'zaro ilmiy hamkorlik qilganlar. 4. Samarqandga shaxsiy tashrifi va ilmiy hamkorlik 20 Yazdiy 1447 yilda Samarqandga kelib, Mirzo Ulug'bek bilan astronomiya tadqiqotlarining so'nggi bosqichlarida ishtirok etgan . Bu davrda Ulug'bek Samarqandda mashhur rasadxonasida ilmiy ishlar olib borayotgan edi. Yazdiyning bu tashrifi uning nafaqat tarixchi, balki astronomiya sohasida ham bilimdon ekanligini ko'rsatadi. Shuningdek, Alisher Navoiy yoshligida Sharafiddin Ali Yazdiy, Mavlono Lutfiy va Abdurahmon Jomiy kabi ulug' mutafakkirlarning suhbatlaridan bahramand bo'lgani qayd etilgan . Bu holat Yazdiyning Temuriylar davridagi nufuzli olimlardan biri bo'lganligini tasdiqlaydi. 5. Asarning tarixiy ahamiyati "Zafarnoma" XIV-XV asrlarda nafaqat O'rta Osiyo, balki Oltin O'rda, Eron va Afg'oniston tarixini o'rganishda muhim manba hisoblanadi . Asarda Samarqand va butun Movaraunnahrning Amir Temur davridagi taraqqiyoti batafsil yoritilgan. Asarning ilmiy qimmati shundaki, u turklarning kelib chiqish tarixi, Chingizxon davri, XIV asr boshlarida Markaziy Osiyodagi siyosiy vaziyat va ichki urushlar haqida ham ma'lumot beradi . Bu ma'lumotlar Samarqand va uning atrofidagi hududlar tarixini to'liqroq tushunishga yordam beradi. 6. Asarning tarjimalari va nashrlari "Zafarnoma"ning turli tarjimalari uning qimmatli manba ekanligidan dalolat beradi: - XV-XVI asrlarda Lutfiy tomonidan nazmga aylantirilgan - XVI asrda Muhammad Ali Buxoriy tomonidan o'zbek tiliga tarjima qilingan - 1822-1823 yillarda Xudoyberdi Xivoqi tomonidan xorazm tiliga o'girilgan - XVIII asrda asarning ayrim qismlari fransuz, ingliz va rus tillariga tarjima qilingan Xulosa Sharafiddin Ali Yazdiyning asarlari Samarqand tarixini o'rganishda quyidagi jihatlardan muhim ahamiyat kasb etadi: 1. Shahar obodonchiligi - Amir Temur davrida Samarqandning qanday qayta qurilgani va bezatilgani haqida batafsil ma'lumot 2. Ilmiy muhit - Samarqandning ilm-fan markazi sifatidagi o'rni va undagi intellektual hayot 3. Siyosiy tarix - Shaharning Temuriylar saltanatidagi markaziy o'rni va ahamiyati 21 4. Shaxsiy kuzatishlar - Muallifning Samarqandga tashrifi va Mirzo Ulug'bek bilan hamkorligi haqidagi ma'lumotlar Yazdiyning "Zafarnoma" asari bugungi kunda ham Samarqandning oltin davri tarixini o'rganishda eng muhim manbalardan biri bo'lib qolmoqda. 22 2.2. Temuriylar davriga oid xorijiy manbalarda Samarqand tarixi Ruy Gonsales de Klavixo asarlarida Samarqand tarixi tasviri Ruy Gonsales de Klavixo (vaf. 1412) – Kastiliya qiroli Genrix III (Enriko III)ning Amir Temur huzuriga yuborgan elchiligi rahbari sifatida 1403-1406 yillarda amalga oshirgan safar kundaligi bilan Samarqand tarixini oʻrganishda bebaho manba qoldirgan yirik ispan sayyohi va diplomatidir . U qadimiy va badavlat xonadonda tugʻilgan boʻlib, elchilar tarkibida olim Alonsi Paes va saroy shoiri Gomes de Salasar ham boʻlgan . Elchilar 1403-yil 22-mayda Kadis shahridan yoʻlga chiqib, 15 oydan soʻng Samarqandga yetib kelgan . Klavixoning yoʻli Oʻrta yer dengizi boʻylab, Italiya, Gretsiya, Kichik Osiyo qirgʻoqlari, Konstantinopol va Trapezunt orqali oʻtgan, soʻngra Sultoniya orqali sharqiy karvon yoʻliga kirib, Tehron, Nishopur va Balxdan oʻtgan holda nihoyat Samarqandga yetib borgan . Ushbu uzoq va mashaqqatli safar davomida Klavixo batafsil kundalik yuritib, unda bosib oʻtilgan manzillar – Kadis, Balear orollari, Gaeta, Messina, Rodos, Xios, Konstantinopol, Trapezunt, Arzirum, Tabriz, Tehron, Nishopur, Mashhad, Balx, Buxoro va Samarqandning batafsil bayoni bilan birga, Amir Temur saltanatining mukammal siyosiy-iqtisodiy tafsilotini ham yozib qoldirgan . Ushbu kundalik birinchi marta 1582-yilda Ispaniyaning Argonte de Molina shahrida "Buyuk Temur tarixi" nomi bilan nashr etilgan boʻlib, keyinchalik ingliz, fransuz, turk, rus va fors tillariga tarjima qilingan . Mustaqillik yillarida ushbu asar oʻzbek tiliga bir necha marta tarjima qilinib, nashr etilgan . Klavixo Samarqandga 1404-yil sentabrida yetib kelgan va shaharda ikki oydan ortiq boʻlgan . Uning Samarqand haqidagi taassurotlari nihoyatda hayratomuz boʻlib, shaharga yaqinlashganda u shunday yozgan: "Shahar atrofida shunchalik koʻp bogʻ va uzumzorlar borki, unga yaqinlashsangiz, butun bir oʻrmonga yaqinlashayotgandek boʻlasiz va baland daraxtlar oʻrtasida shaharning oʻzi namoyon boʻladi. Shahar va bu bogʻlar orqali koʻplab sugʻorish kanallari oʻtkazilib, bu yerlarda koʻplab poliz ekinlari va paxta yetishtiriladi. Bu zaminda qovunlar moʻl va zoʻr... Bu yerdagi hamma narsa kabi – non ham, sharob ham, goʻsht ham, mevalar ham, parranda goʻshti ham..." . Ispan elchisi Samarqandni nafaqat oziq-ovqat moʻlligi, balki hunarmandchilik mahsulotlarining boyligi bilan ham ajralib turishini qayd etgan: uning yozishicha, shahar boyligi va oziq-ovqat moʻlligi bilan emas, balki shoyi mato, atlas, moʻynadan qilingan kiyimlar va shunga oʻxshash son-sanoqsiz mollari bilan diqqatga sazovor boʻlgan . Klavixo Samarqand shahri hunarmandchilik markazi ekani, u yerda Sharqning turli hududlaridan kelgan hunarmandlar yashagani haqida ham maʼlumot beradi . Shahar aholisi orasida esa turli xalqlar – turklar, arablar, mavrlar, arman va yunon katoliklari, nestorianlar va yakobitlar, shuningdek, oʻziga xos tushunchaga ega nasroniylar istiqomat qilgani qayd etilgan . 23 Klavixo asarida Amir Temurning Samarqanddagi qabul marosimlari, saroy hayoti va bogʻlari alohida batafsil tasvirlangan. 1404-yil 8-sentabrda Amir Temur elchilarni Samarqand chekkasidagi "Dilkusho" bogʻida qabul qilgan . Klavixo ushbu qabul marosimini batafsil bayon qilib, "Hukmdor kichkina kashta tikilgan ipak boʻyraga oʻtirardi, tirsagi esa kichkina dumaloq yostiqqa qoʻyilgandi. U naqshsiz silliq ipak koʻylak va boshiga yoqut va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan baland oq qalpoq kiygan edi" deb yozgan . Qabulda Amir Temurning rafiqalari, jumladan, saroyning katta xonimi Saroymulkxonim ham ishtirok etgan va ular yuzlariga parda tutgan holda hukmdor yonida oʻtirganlar . Klavixo, shuningdek, Ispaniya qiroli yuborgan sovgʻalar orasidan Amir Temur qizil rangli matoni afzal koʻrgani va bu haqda avvalo Saroymulkxonim bilan maslahatlashgani haqida ham yozgan . 1404-yil 17-oktabrda esa Saroymulkxonimning oʻzi ham katta ziyofat uyushtirgan va unda ispan elchilari ham ishtirok etgan . Klavixo Amir Temur bogʻlaridagi ziyofatlarning serobligi, bogʻlardagi rang-barang ipak chodirlar, ulardagi oltin va kumush bezaklar, bogʻlarning katta did va mahorat bilan jihozlanganini qiziqish bilan hikoya qiladi . Amir Temur harbiy yurishlarda boʻlmagan paytlarida boʻsh vaqtini koʻpincha shahar atrofidagi bogʻlarda oʻtkazgan va bu bogʻlarda Temur yoki uning ayollari, nabiralari boshchiligida koʻngilochar bazmlar uyushtirilgan . Klavixo kundaligida Samarqandning meʼmoriy yodgorliklari, xususan, Bibixonim masjidi haqida ham qimmatli maʼlumotlar mavjud boʻlsa-da, uning asl nomi va ahamiyati haqida toʻliq tasavvurga ega boʻlmagan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, ushbu masjid Amir Temur tomonidan 1399-1404 yillarda Hindiston yurishidan qaytgach, oʻzining katta xonimi Saroymulkxonim sharafiga qurdirilgan . Masjid Oʻrta Osiyodagi eng yirik yodgorliklardan biri boʻlib, hovlisining maydoni 63.8x76.0 metrni tashkil etgan, ayvon va tomlar bilan oʻralgan, umumiy maydoni 167x109 metrga yetgan . Bir vaqtlar ushbu inshoot uch qator oq marmar ustunlar, ravоqli ayvonlar bilan birlashtirilgan boʻlib, ularning tepasida 400 gumbaz joylashgan, ustunlarning umumiy soni 480 tani tashkil etgan . Klavixo, shuningdek, Samarqanddan unchalik uzoq boʻlmagan maydonda (Konigil) Amir Temurning buyrugʻi bilan mamlakatning turli hududlaridan kelgan kishilar tomonidan uch kunda 20 ming atrofida chodir tiklanib, oʻzgacha bir koʻrinish kasb etgani, bunda har bir amaldor oʻzining maqomiga qarab hukmdorning baland va mahobatli chodiri atrofida chodir tiklay boshlagani hayratga soladi . Bu yerga nafaqat sarkardalar, balki oshpaz, qassob, novvoy, arpa va meva sotuvchilar ham koʻchib kelib, har biri alohida koʻchaga joylashgani, qoʻshin bilan birga koʻchma hammom va masjidlar ham olib yurilgani qayd etilgan . Klavixo asarida Amir Temur shaxsi, uning kelib chiqishi va oilasi haqida ham qimmatli maʼlumotlar keltirilgan. Uning yozishicha, Amir Temur Keshda tugʻilgan boʻlsa-da, aslida bu yerlik boʻlmagan, balki chigʻatoy deb ataluvchi qabilalardan biriga taalluqli boʻlib, tatarlarga mansub boʻlgan . Klavixo Dashti Qipchoq yerlarini oʻsha davr Yevropa anʼanasiga xos tarzda Tartaliya, moʻgʻul qoʻshinidagi turkiy qavmlarni esa tatarlar deb atagan . Amir Temurning otasi haqida yozar ekan, ispan 24 elchisi turkiy qavmlarga xos muhim xususiyatni qayd etgan: "Uning otasi ham shaharga yaqin qishloqda yashagan, bu qabilaning aslzodalari shahardan koʻra qishloqda yashashni afzal koʻrgan" . Demak, Amir Temurning Samarqand va Shahrisabz shaharlari atrofida koʻplab bogʻlarni barpo etishda tabiatga yaqin boʻlish singari turkiy oʻzlik muhim omil boʻlgan . Klavixo, shuningdek, Amir Temurning rafiqalari haqida ham muhim maʼlumotlar qoldirgan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Amir Temur oʻn sakkiz marta uylangan va yigirma ikki kanizakka ega boʻlgan, Sohibqiron vafot etganida toʻrtta rafiqasi – Saroymulkxonim, Tuman ogʻa, Tukalxonim va Ruhparvar ogʻa tirik boʻlgan . Ulardan Saroymulkxonim alohida mavqega ega boʻlib, u moʻgʻul xonlaridan birining qizi boʻlgani uchun Amir Temur "kuragon" – yaʼni "xalifaning kuyovi" unvoniga sazovor boʻlgan . Saroymulkxonim aql-zakovati, tadbirkorligi va ilm- fanga homiyligi bilan ajralib turgan, oʻz davrining siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotidan yaxshi xabardor, vatanparvar ayol boʻlib, davlat ishlarida dono maslahatlari bilan qatnashgan . Klavixo asarida Shahrisabz (Kesh) shahri va uning meʼmoriy yodgorliklari haqida ham batafsil maʼlumot berilgan. 1404-yil 28- avgustda diplomatlar yirik Kesh shahriga yaqinlashganlar . Muallif shaharni tezoqar soylar va yam-yashil bogʻlar bilan oʻralgan vodiy sifatida tasvirlaydi, shaharning oʻzi mudofaa devori bilan himoyalanganligini qayd etadi . Klavixo Temur tugʻilib oʻsgan yurtning batafsil tavsifini berib, saroy va maqbaralarning hashamati ispanlarni hayratga solganini yozadi. Shahrisabzdagi "Dorus Saodat" majmuasiga shunday taʼrif bergan: "Bu masjid va maqbara juda muhtasham boʻlib, oltin, qimmatbaho boʻyoqlar va koshinlar bilan bezatilgan, daraxtlar bilan qoplangan, hovuzlari boʻlgan keng maydon bor. Har kuni hukmdorning buyrugʻi bilan bu masjidga dafn etilgan Amir Temurning otasi va oʻgʻlining xotirasiga yigirmata qoʻy goʻshti pishirib joʻnatiladi" . Ispanlar Oqsaroy saroy majmuasini ham ziyorat qilishga muvaffaq boʻlganlar: "Xonalar shu qadar koʻp ediki, ularni birdaniga taʼriflab boʻlmaydi, bezaklar oltin, lak va jozibali ranglarda edi, hattoki juda koʻp malakali ustalar boʻlgan Parijda ham eʼtirof etishga arziydi" . Klavixo kundaligining yana bir muhim jihati shundaki, unda Amir Temur saroyidagi ayollar – malikalarning mavqei, ularning siyosiy va ijtimoiy hayotdagi ishtiroki haqida qimmatli maʼlumotlar mavjud. Klavixo yozishicha, Amir Temur saroyida joriy etilgan tartibga koʻra, xorijiy elchilarni qabul qilishda hukmdorning rafiqalari ham ishtirok etgan . Bu oʻsha davr Yevropa saroylari uchun noodatiy hol edi. Saroymulkxonimdan tashqari, Tuman ogʻa va Cholpon Mulk ogʻa begim haqida ham maʼlumotlar keltirilgan . Cholpon Mulk ogʻa moʻgʻul Xojibekning qizi boʻlib, Klavixo uni 1404-yilda tirikligida koʻrganligini qayd etgan, biroq Amir Temur 1405-yil 18-fevralda vafot etganda uning rafiqalari orasida Cholpon Mulk ogʻa boʻlmagan, shuning uchun u shu ikki sana orasida vafot etgan boʻlishi mumkin . Bu maʼlumotlar Temuriylar saroyidagi ayollarning nafaqat oilaviy, balki davlat protokolidagi muhim oʻrni haqida qimmatli dalillar beradi. 25 Klavixo asarining tarixiy ahamiyati shundaki, u Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi boʻyicha, xususan Amir Temur saltanatining soʻnggi yillari haqida noyob maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi . Turk olimi Oʻmar Rizo Klavixo haqida "kitobda Temurning oʻzi va uning oilasi, uning saroy hayoti haqida boshqalar yozmagan maʼlumotlar bor. Muallifning bir necha bor Temur bilan uchrashgani ushbu kitobning qimmatini oshiradi" deb yozgan edi . Xitoylik olim Yanshao Jyun esa "Oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Osiyo geografiyasi haqidagi yozuvlar juda kam, sharq va gʻarb tadqiqotchilari material yetishmasligidan azob chekishadi. Shu bois Klavixoning ushbu kitobini Marko Polo sayohatnomasidan keyin paydo boʻlgan muhim yozuv deb atash mumkin" deb taʼkidlagan . Xitoy manbalarida esa "Xitoy klassik asarlarida Gʻarbiy va Markaziy Osiyo haqida koʻplab nodir asarlar mavjud... ammo Xitoy olimlarining yozuvlari qisqa boʻlib, oʻsha davrdagi ijtimoiy faoliyatning turli holatlarini qayd etmagan, shuning uchun bizga tadqiqot materiallari sifatida taqdim etiladigan maʼlumotlar unchalik koʻp emas. Klavixoning kitobi esa zerikarli boʻlishidan qatʼiy nazar, iloji boricha batafsilroq boʻlishga intilgan" deyilgan . Xulosa qilib aytganda, Ruy Gonsales de Klavixoning sayohat kundaligi Samarqand tarixini oʻrganishda quyidagi jihatlardan muhim ahamiyat kasb etadi: birinchidan, shahar obodonchiligi va meʼmorchiligi – Amir Temur davrida Samarqandning qanday qayta qurilgani, bogʻlari, saroylari va masjidlarining batafsil tavsifi; ikkinchidan, ijtimoiy-iqtisodiy hayot – shahar hunarmandchiligi, savdo-sotiq, aholining etnik tarkibi va turmush tarzi haqida noyob maʼlumotlar; uchinchidan, saroy hayoti va protokol – Amir Temurning elchilarni qabul qilish marosimlari, saroydagi ayollarning mavqei va roli; toʻrtinchidan, siyosiy tarix – Amir Temur saltanatining soʻnggi yillari, uning shaxsiyati, oilasi va atrofidagi shaxslar haqida batafsil maʼlumot. Asarning yana bir muhim qimmati shundaki, u Gʻarbiy Yevropa nuqtayi nazaridan yozilgan birinchi batafsil manba boʻlib, Sharq manbalaridagi maʼlumotlarni toʻldirish va solishtirish imkonini beradi. Klavixo kundaligi bugungi kunda ham Samarqandning XIV asr oxiri – XV asr boshlaridagi tarixi, shaharning oʻsha davrdagi qiyofasi, meʼmorchilik va madaniy hayotini oʻrganishda eng muhim xorijiy manbalardan biri boʻlib qolmoqda. Asarning dunyoning koʻplab tillariga tarjima qilingani va turli mamlakatlarda nashr etilgani uning jahon tarixshunosligidagi oʻrnini koʻrsatadi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Klavixo asarining oʻzbek tilida nashr etilgani milliy tariximizni xorijiy manbalar asosida chuqurroq oʻrganishga xizmat qilmoqda. 26 III.BOB. ABU TOXIRXO ‘JANING “SAMARIYA” ASARIDA SAMARQAND SHAHRI TAVSIFI 3.1. Abu Toxirxo ‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining tarixiy geografiyasi Samarqand shahri O‘rta Osiyoning eng muhim madaniy, iqtisodiy va siyosiy markazlaridan biri sifatida “Samariya” asarida keng yoritilgan. Asar muallifi Abu Tohirxo‘ja Samarqandni “Firdavsmonand” (jannatga o‘xshash) sifatida ta’riflab, shaharning tabiiy go‘zalligi, strategik joylashuvi va tarixiy ahamiyatini ta’kidlaydi. Samarqandning tarixiy geografiyasi uning Zarafshon vodiysidagi joylashuvi, suv resurslari, unumdor yerlari va shahar atrofidagi hududlar bilan chambarchas bog‘liq. Asarda shaharning turli davrlardagi rivojlanish va tanazzul bosqichlari, shuningdek, uning ichki va tashqi geografik tuzilishi haqida muhim ma’lumotlar keltiriladi. Samarqandning geografik xususiyatlari shaharni O‘rta Osiyo savdo yo‘llarining markaziga aylantirgan va uning iqtisodiy, madaniy hamda diniy hayotida muhim rol o‘ynagan 34 . Samarqandning geografik joylashuvi shaharni qadimdan savdo va qishloq xo‘jaligi markazi sifatida rivojlanishiga imkon bergan. Shahar Zarafshon daryosi vodiysida joylashgan bo‘lib, bu daryo shaharning suv ta’minotidagi asosiy manba hisoblanadi. Asarda Zarafshon daryosining shahar iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotidagi ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Daryo suvlari qishloq xo‘jaligi uchun sug‘orish tizimlarini ta’minlagan, shahar atrofidagi dalalar va bog‘larni unumdor qilgan. Biroq, asarda keltirilishicha, XVIII asrda, xususan, 1752-yilda Mo‘g‘ul amiri Rahimxon Samarqandga kelganida, shahar suvsizlanib, deyarli cho‘lga aylangan edi. Bu holat suv ta’minoti tizimining yemirilishi, ayniqsa, Rambot Xojabandi tug‘oni kabi muhim suv ob’ektlarining ishlamay qolishi bilan bog‘liq edi. Suv ta’minotidagi muammolar shaharning iqtisodiy va ijtimoiy hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan, aholining ko‘chib ketishiga va shaharning obodonligi yo‘qolishiga sabab bo‘lgan. 34 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 . – 77 б 27 Samarqandning qayta obodonlashuvi 1780-yillarda, Shomurod hukumati davrida boshlangan. Asarda aytilishicha, bu davrda shaharda 24 ta g‘uzar (mahalla) tashkil etilib, Samarqand qayta shahar ko‘rinishiga ega bo‘lgan. G‘uzarlar shaharning ijtimoiy va geografik tuzilishining asosiy birligi bo‘lib, har bir mahalla o‘ziga xos nomga ega edi. Bu mahallalar shahar aholisini turli ijtimoiy guruhlar va kasblar bo‘yicha birlashtirgan, savdo, hunarmandchilik va diniy faoliyat markazlari sifatida xizmat qilgan. G‘uzar nomlari asarda aniq keltirilmagan bo‘lsa-da, ularning soni va tashkil etilishi shaharning ma’muriy tuzilishi haqida muhim ma’lumot beradi. Masalan, g‘uzarlar shahar markazidan tashqariga qarab joylashgan bo‘lib, ular orasida masjidlar, madrasalar va bozorlar kabi muhim ijtimoiy ob’ektlar mavjud edi. Bu mahallalar shaharning ichki geografik bo‘linishini ko‘rsatib, Samarqandning ijtimoiy hayotini tartibga solgan 35 . Samarqand atrofidagi hududlar asarda shaharning kengroq geografik chegaralarini ochib beradi. Urgut, Xovos va Zomin kabi joylar Samarqand bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lgan qishloq va shaharchalar sifatida tilga olinadi. Urgut Samarqandning janubi-sharqida joylashgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligi va savdo markazi sifatida muhim ahamiyatga ega edi. Bu hudud Samarqandning oziq-ovqat ta’minotida va mahalliy savdo tarmog‘ida katta rol o‘ynagan. Xovos va Zomin esa shahar atrofidagi boshqa muhim aholi punktlari bo‘lib, ular Samarqandning viloyat sifatidagi kengroq hududiy tuzilishini ko‘rsatadi. Bu joylar shaharning iqtisodiy tarmog‘iga qo‘shilgan va Samarqandning O‘rta Osiyodagi strategik ahamiyatini mustahkamlashda muhim bo‘lgan. Asarda keltirilgan bu geografik nomlar Samarqandning nafaqat shahar, balki kengroq viloyat sifatidagi rolini ta’kidlaydi 36 . Samarqandning tarixiy geografiyasida shaharning diniy va madaniy ob’ektlari alohida o‘rin tutadi. Asarda Samarqandning masjidlari, madrasalari va ziyoratgohlari haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lib, bu ob’ektlar shaharning geografik landshaftini boyitgan. Masalan, shahar ichidagi diniy markazlar g‘uzarlar ichida joylashgan 35 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 - Б 22 36 O’sha manba, - B 24 28 bo‘lib, ular aholining ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynagan. Asarda XVI asrda yashagan bir mutasavvuf bilan bog‘liq ziyoratgohlar tilga olinadi, bu esa Samarqandning diniy geografiyasining kengayganligini ko‘rsatadi. Bu ziyoratgohlar shahar atrofidagi hududlarda joylashgan bo‘lib, nafaqat mahalliy aholi, balki tashrif buyuruvchilar uchun ham muhim ma’naviy markazlar bo‘lgan. Diniy ob’ektlar shaharning madaniy va ijtimoiy hayotini mustahkamlab, Samarqandning O‘rta Osiyodagi diniy markaz sifatidagi o‘rnini oshirgan. Samarqandning geografik tuzilishida shahar atrofidagi qishloq xo‘jaligi hududlari muhim ahamiyatga ega. Asarda shaharning unumdor yerlari, bog‘lari va uzumzorlari haqida ma’lumotlar keltiriladi. Zarafshon daryosining suvlari shahar atrofidagi dalalarni sug‘orish uchun ishlatilgan, bu esa Samarqandning oziq-ovqat ta’minotida katta rol o‘ynagan. Shahar atrofidagi bog‘lar shaharning tabiiy go‘zalligini oshirgan va aholining iqtisodiy faoliyatida muhim o‘rin tutgan. Bu bog‘lar nafaqat qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish uchun, balki shahar aholisining dam olish va ijtimoiy faoliyati uchun ham ishlatilgan. Asarda keltirilgan bu tafsilotlar Samarqandning tabiiy resurslari shahar iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida muhim omil bo‘lganligini ko‘rsatadi 37 . Samarqandning tarixiy geografiyasi shaharning turli davrlardagi rivojlanish bosqichlari bilan ham bog‘liq. Asarda keltirilishicha, Samarqand bir vaqtlar O‘rta Osiyoning eng muhim madaniyat va siyosat markazlaridan biri bo‘lgan, ammo XVIII asrda suv ta’minotidagi muammolar va ijtimoiy-siyosiy beqarorlik tufayli tanazzulga yuz tutgan. Shaharning qayta tiklanishi XIX asrda, xususan, Rus imperiyasi tasarrufida boshlangan. Bu davrda shahar infratuzilmasi, suv ta’minoti tizimi va ma’muriy tuzilishi qayta tashkil etilgan. Asarda bu jarayonlar haqida batafsil ma’lumot berilmasa-da, Samarqandning geografik o‘zgarishlari shahar tarixining muhim qismi sifatida ta’kidlanadi. Masalan, Rus imperiyasi davrida 37 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 - Б 20 29 shahar atrofidagi suv kanallari qayta tiklangan, bu esa Samarqandning qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy faoliyatini jonlantirishga yordam bergan 38 . Geografik joy nomlari nuqtai nazaridan, asarda Samarqandning ichki va tashqi hududlari aniq chegaralangan. Shahar ichidagi g‘uzarlar shaharning ma’muriy va ijtimoiy bo‘linishini ko‘rsatadi. Har bir g‘uzar o‘ziga xos ijtimoiy va iqtisodiy funktsiyaga ega bo‘lib, shahar aholisini birlashtirgan. Tashqi hududlar, masalan, Urgut, Xovos va Zomin, Samarqandning viloyat sifatidagi kengroq chegaralarini ochib beradi. Rambot Xojabandi tug‘oni shaharning suv ta’minoti tizimida muhim ob’ekt sifatida tilga olinadi. Bu tug‘on shahar atrofidagi suv resurslarini boshqarishda katta rol o‘ynagan, ammo uning yemirilishi shaharning tanazzuliga olib kelgan. Shu bilan birga, asarda keltirilgan boshqa geografik nomlar, masalan, shahar atrofidagi bog‘lar va qishloq xo‘jaligi hududlari, Samarqandning tabiiy va iqtisodiy resurslarini yoritadi 39 . Samarqandning tarixiy geografiyasi shaharning tabiiy va ijtimoiy omillarga bog‘liq holda rivojlanganligini ko‘rsatadi. Shahar Zarafshon vodiysidagi strategik joylashuvi tufayli qadimdan savdo, qishloq xo‘jaligi va madaniyat markazi sifatida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Asarda keltirilgan geografik joy nomlari, xususan, Zarafshon daryosi, g‘uzarlar, Urgut, Xovos, Zomin va Rambot, Samarqandning ichki va tashqi geografik tuzilishini aniqlab beradi. Bu nomlar shaharning nafaqat ichki tuzilishi, balki atrofidagi hududlar bilan aloqalari orqali O‘rta Osiyodagi strategik ahamiyatini ta’kidlaydi. Samarqandning diniy va madaniy ob’ektlari, shahar atrofidagi qishloq xo‘jaligi hududlari va suv ta’minoti tizimi shaharning tarixiy geografiyasini yanada boyitadi 40 . Samarqandning tarixiy geografiyasi va geografik joy nomlari shaharning O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rnini ochib beradi. Asarda keltirilgan ma’lumotlar Samarqandning tabiiy resurslari, ijtimoiy tuzilishi va atrofidagi hududlar bilan 38 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 . – Б 50 39 O’sha manba – B 32 40 O’sha manba. – B 34 30 aloqalari shahar rivojlanishida muhim omil bo‘lganligini ko‘rsatadi. Zarafshon daryosi shaharning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan, g‘uzarlar esa shaharning ichki tuzilishini mustahkamlagan. Urgut, Xovos, Zomin kabi hududlar Samarqandning viloyat sifatidagi kengroq chegaralarini ko‘rsatadi, Rambot Xojabandi tug‘oni esa shaharning suv ta’minotidagi muhim ob’ekt sifatida alohida ahamiyatga ega. Bu geografik xususiyatlar va joy nomlari Samarqandning O‘rta Osiyodagi madaniy, iqtisodiy va diniy markaz sifatidagi rolini yanada mustahkamlaydi. 31 3.2. . Abu Toxirxo ‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining ijtimoiy hayoti Samarqand shahri O‘rta Osiyoning eng muhim madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri sifatida “Samariya” asarida keng yoritilgan bo‘lib, uning aholisining ijtimoiy hayoti shaharning tarixiy va geografik xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq. Asar muallifi Abu Tohirxo‘ja Samarqandni “Firdavsmonand” (jannatga o‘xshash) sifatida tasvirlab, shaharning nafaqat tabiiy go‘zalligi, balki uning ijtimoiy tuzilishi, diniy hayoti va aholisining turmush tarzi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Samarqand aholisining ijtimoiy hayoti g‘uzarlar tizimi, savdo va hunarmandchilik, diniy va madaniy faoliyat, shuningdek, turli tarixiy davrlardagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar orqali shakllangan. Asarda shaharning XVIII asrdagi tanazzul davri va 1780-yillardan boshlab Shomurod hukumati ostidagi qayta tiklanish jarayonlari aholining ijtimoiy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan 41 . Samarqandning ijtimoiy tuzilishida g‘uzarlar markaziy o‘rin tutadi. Asarda aytilishicha, 1780-yillarda Shomurod hukumati davrida shaharda 24 ta g‘uzar (mahalla) tashkil etilgan. Bu g‘uzarlar shaharning ijtimoiy va ma’muriy bo‘linishining asosiy birligi bo‘lib, aholini turli kasb va ijtimoiy guruhlar bo‘yicha birlashtirgan. Har bir g‘uzar o‘ziga xos nomga ega bo‘lib, unda savdo, hunarmandchilik, diniy va ijtimoiy faoliyat markazlari joylashgan edi. G‘uzarlar shahar aholisining kundalik hayotini tartibga solgan, mahalla ichidagi masjidlar, bozorlar va madrasalar esa ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Asarda g‘uzar nomlari aniq keltirilmagan bo‘lsa-da, ularning tashkil etilishi shaharning ijtimoiy hayotining qayta jonlanishi va aholining turli guruhlari o‘rtasidagi hamkorlikni ko‘rsatadi. G‘uzarlar ichida hunarmandlar, savdogarlar, ulamolar va oddiy dehqonlar birgalikda yashagan, bu esa Samarqandning ijtimoiy hayotida xilma-xillikni ta’minlagan 42 . 41 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 – Б 10 42 O’sha manba – B 11 32 Samarqand aholisining iqtisodiy faoliyati shaharning ijtimoiy hayotining asosiy omillaridan biri bo‘lgan. Asarda Samarqandning savdo markazi sifatida muhim ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlanadi. Shahar O‘rta Osiyo savdo yo‘llarining markazida joylashgan bo‘lib, bu aholining savdo va hunarmandchilik bilan shug‘ullanishiga imkon bergan. G‘uzarlar ichidagi bozorlar shahar aholisining iqtisodiy faoliyat markazi bo‘lib, unda mahalliy mahsulotlar, masalan, meva, sabzavot, ipak va gilamlar sotilgan. Hunarmandchilik ham Samarqand ijtimoiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Asarda hunarmandlarning kulolchilik, zargarlik va to‘qimachilik kabi sohalarda faoliyat yuritgani haqida ma’lumotlar mavjud. Bu kasblar nafaqat aholining iqtisodiy daromadini ta’minlagan, balki shaharning madaniy va ijtimoiy hayotini boyitgan. Masalan, Samarqandning ipak matolari O‘rta Osiyo bo‘ylab mashhur bo‘lib, shahar aholisining hunarmandchilikdagi mahoratini ko‘rsatgan. Diniy hayot Samarqand aholisining ijtimoiy tuzilishida muhim o‘rin tutgan. Asarda shahar ichidagi masjidlar, madrasalar va ziyoratgohlar haqida ma’lumotlar keltiriladi. Bu diniy muassasalar g‘uzarlar ichida joylashgan bo‘lib, aholining ma’naviy hayotini boshqargan. Masjidlar nafaqat ibodat joyi, balki ijtimoiy yig‘inlar va muhim qarorlar qabul qilinadigan markazlar sifatida ham xizmat qilgan. Asarda XVI asrda yashagan bir mutasavvuf bilan bog‘liq ziyoratgohlar tilga olinadi, bu ziyoratgohlar shahar aholisi va tashrif buyuruvchilar uchun muhim ma’naviy markazlar bo‘lgan. Diniy ta’lim madrasalarda olib borilgan bo‘lib, ularda ulamolar va talabalar shaharning ilmiy va madaniy hayotini rivojlantirishga hissa qo‘shgan. Bu diniy muassasalar shahar aholisining ijtimoiy hayotida birlashtiruvchi omil sifatida xizmat qilib, turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasida aloqalarni mustahkamlashga yordam bergan 43 . Samarqand aholisining ijtimoiy hayoti shaharning tarixiy o‘zgarishlariga qarab o‘zgargan. Asarda keltirilishicha, XVIII asrda, xususan, 1752-yilda Mo‘g‘ul 43 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 – Б 10 33 amiri Rahimxon Samarqandga kelganida, shahar suvsizlanib, iqtisodiy va ijtimoiy tanazzulga yuz tutgan edi. Bu davrda aholining ko‘p qismi shaharni tark etgan, savdo va hunarmandchilik faoliyati deyarli to‘xtab qolgan. Suv ta’minoti tizimining yemirilishi, ayniqsa, Rambot Xojabandi tug‘onining ishlamay qolishi, qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy faoliyatga jiddiy zarar yetkazgan. Bu holat aholining ijtimoiy hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, g‘uzarlar tizimining parokandaligiga olib kelgan. Biroq, 1780- yillarda Shomurod hukumati davrida shahar qayta obodonlashtirilgan, g‘uzarlar tizimi tiklangan va aholining ijtimoiy hayoti jonlangan. Bu davrda shahar aholisi qayta birlashib, savdo, hunarmandchilik va diniy faoliyatni rivojlantirishga kirishgan 44 . Samarqand aholisining ijtimoiy hayotida shahar atrofidagi hududlar bilan aloqalar muhim rol o‘ynagan. Asarda Urgut, Xovos va Zomin kabi hududlar Samarqand bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lgan qishloq va shaharchalar sifatida tilga olinadi. Urgut Samarqandning janubi-sharqida joylashgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetkazib berishda muhim ahamiyatga ega edi. Xovos va Zomin esa shahar atrofidagi boshqa aholi punktlari bo‘lib, ular Samarqandning iqtisodiy tarmog‘iga qo‘shilgan. Bu hududlar aholisi Samarqand bozorlarida savdo qilgan, shahar madaniy va diniy hayotida ishtirok etgan. Bu aloqalar shahar aholisining ijtimoiy hayotini kengaytirib, Samarqandning viloyat sifatidagi ahamiyatini oshirgan. Samarqandning ijtimoiy hayotida madaniy faoliyat ham muhim o‘rin tutgan. Asarda shaharning ilmiy va adabiy hayoti, xususan, madrasalarda olib borilgan ta’lim va ulamolar faoliyati haqida ma’lumotlar mavjud. Madrasalar shahar aholisining yosh avlodini tarbiyalashda muhim rol o‘ynagan, ularda diniy va dunyoviy fanlar o‘qitilgan. Shu bilan birga, Samarqandning hunarmandchilik mahsulotlari, masalan, ipak matolar va gilamlar, shaharning madaniy o‘ziga xosligini ko‘rsatgan. Bu mahsulotlar nafaqat mahalliy bozorlarda, balki O‘rta Osiyo bo‘ylab 44 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991Ю – Б 15 34 sotilgan, bu esa Samarqand aholisining iqtisodiy va madaniy hayotini boyitgan. Shahar atrofidagi bog‘lar va uzumzorlar aholining dam olish va ijtimoiy faoliyati uchun muhim joylar bo‘lib xizmat qilgan, bu esa shaharning ijtimoiy hayotiga rang-baranglik kiritgan 45 . Samarqand aholisining ijtimoiy hayoti XIX asrda, Rus imperiyasi tasarrufida yana o‘zgarishlarga duch kelgan. Asarda bu davr haqida batafsil ma’lumot berilmasa-da, shahar infratuzilmasining tiklanishi, suv ta’minoti tizimining qayta tashkil etilishi va iqtisodiy faoliyatning jonlanishi aholining ijtimoiy hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. G‘uzarlar tizimi saqlanib qolgan, ammo shahar aholisining tarkibi va ijtimoiy tuzilishi yangi ma’muriy boshqaruv tufayli o‘zgargan. Rus imperiyasi davrida Samarqa ndning savdo va madaniy markazi sifatidagi o‘rni mustahkamlangan, bu esa aholining iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatini rivojlantirishga yordam bergan 46 . Samarqand aholisining ijtimoiy hayoti shaharning tarixiy va geografik xususiyatlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, g‘uzarlar tizimi, savdo, hunarmandchilik, diniy va madaniy faoliyat orqali shakllangan. Asarda keltirilgan ma’lumotlar Samarqandning ijtimoiy tuzilishida xilma-xillik va dinamizm mavjudligini ko‘rsatadi. G‘uzarlar shahar aholisini birlashtirgan, diniy muassasalar ma’naviy hayotni boshqargan, savdo va hunarmandchilik esa iqtisodiy barqarorlikni ta’minlagan. Shahar atrofidagi hududlar bilan aloqalar Samarqandning ijtimoiy hayotini kengaytirgan, uning O‘rta Osiyodagi madaniy va iqtisodiy markaz sifatidagi o‘rnini mustahkamlashga yordam bergan. 45 O’sha manba. B 20 46 Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 – Б 20 35 XULOSA Samarqand shahri tarixiga oid manbalarni manbashunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish O‘rta Osiyo va jahon tarixidagi muhim masalalarni yoritishda alohida ahamiyatga ega. Samarqand nafaqat Buyuk Ipak yo‘lining muhim markazi, balki islom sivilizatsiyasining gullagan davrida madaniy, ilmiy va iqtisodiy rivojlanishning uzel shahri sifatida dunyo miqyosida muhim o‘rin egallagan. Ushbu shaharga oid tarixiy manbalarni tahlil qilish orqali uning qadimiy va o‘rta asrlardagi ijtimoiy-siyosiy tuzilishi, iqtisodiy hayoti, madaniy yutuqlari va xalqaro aloqalarini chuqur anglash mumkin. Kurs ishi doirasida Samarqand shahriga bag‘ishlangan manbalarni aniqlash, tasniflash, ularning kelib chiqishi, mualliflarining maqsadlari va yozilish sharoitlarini o‘rganish orqali shaharning tarixiy rivojlanish traektoriyasini aniqroq tasavvur qilish imkoniyati yaratildi. Tadqiqot jarayonida manbalarda gi ma’lumotlar ning ishonchliligi va xolisligini tahlil qilish, ularni tarixiy kontekstda solishtirish muhim natijalarni keltirib chiqardi. Manbalarning ba’zilari o‘sha davr hukmdorlari yoki mualliflarning ma’lum bir maqsadlari ta’sirida yozilgan bo‘lishi mumkinligi aniqlandi, bu esa ularning xolisligini baholashda qo‘shimcha e’tibor talab qiladi. Shu bilan birga, Samarqandning turli davrlardagi tarixini yorituvchi manbalarning xilma-xilligi shaharning global tarixdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Masalan, arab, fors, xitoy va yevropa manbalarida Samarqand haqida keltirilgan ma’lumotlar shaharning xalqaro savdo, diplomatiya va madaniy almashinuv markazi sifatidagi muhim rolini tasdiqlaydi. Kurs ishi natijalari Samarqand shahriga oid manbalarning nafaqat o‘tmishni yoritishda, balki zamonaviy tarixshunoslikda ham muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Ushbu manbalarni manbashunoslik usullari asosida tahlil qilish orqali shaharning tarixiy jarayonlardagi o‘rni aniqlanib, ularning zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilishi imkoniyatlari kengaytirildi. Shu bilan birga, tadqiqot Samarqandning UNESCO Jahon merosi ro‘yxatidagi o‘rni va hozirgi zamonda turizm va madaniy merosni saqlashdagi ahamiyatini hisobga olgan holda, shaharning 36 tarixiy manbalarni o‘rganish orqali global miqyosda yanada ko‘proq e’tirof etilishiga xizmat qiladi. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot manbashunoslik yondashuvlarining tarixiy ma’lumotlarni tahlil qilishdagi samaradorligini isbotladi va kelgusida Samarqand shahri tarixiga oid kengroq va chuqurroq ilmiy izlanishlar uchun poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Tadqiqot natijalari mahalliy tarixshunoslikda manbalarni tahlil qilishning yangi yo‘nalishlarini ochib, O‘rta Osiyo tarixini global kontekstda o‘rganishga hissa qo‘shadi. Shu tariqa, Samarqand shahriga oid manbalarni manbashunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish nafaqat tarixiy bilimlarni boyitish, balki shaharning o‘tmishdagi va hozirgi zamondagi muhim o‘rnini yanada yorqinroq namoyon etish imkonini beradi. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Asosiy manbalar Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. // таржимон А. Аҳмедов. Т.: O‘zbekiston ,2023. 622б Маҳмуд Кошғарий, Девону луғотит Турк. // таржиман С. М. Муталлибов. - Тошкент : Фан, 1961 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. .\С Хасанов., О Журабоев Тошкент: Фан, 2019. Абу Тоҳирхўжа Самарқандий. Самария // форс тилидан Абдулмўмин Сатторий таржимаси. - Тошкент : Тошкент, 1991 . – 77 б Истахрий. Китаб ал-масалик вал-мамалик. Р.Т.Худайберганов таржимаси. Тошкент: Фан-2019 70 б История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. Ташкент, 1987. С 19 Абу-л-‘Аббос Аҳмад ибн Йаҳйо ал-Балозурий. Футуҳ ал-булдон. Хуросоннинг фатҳ этилиши / Сўз боши, араб тилидан таржима, шарҳлар, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи Ш.С.Камолиддин. Тошкент: ТошДШИ, 2017. II.Asosiy adabiyotlar Абаев В.И. Скифский быт и реформа Зороастра.- Москва, 1956. С. 26. Ртвеладзе. Э., Алимова. Д. Ўзбек давлатчилиги тарихи : 1 қисм. Тошкент: Академнашр, 2021 Қаюмов. А. П. Худро Авесто .- Тошкент.: Ёзувчи , 2000 - Б 4-32 Камолиддинов Ш. С. Историческая география Южнога Согда И Тохаристана по аробоязичним историчникам ИХ-начало XIII.b.b Тошкент Ўзбекистан -1966.-422 Қаюмов. А. П. Худро Авесто .- Тошкент.: Ёзувчи , 2000 - Б 4-32 Otaxo’jayev A. Ilk o’rta asrlar Markaziy Osiyo Svilizatsiyasida turk-sug’d munosabatlari –Toshkent ART-FLEX 2010-219-b 38 Лившиц В В Древнее название СырғДарьи ВДИ –М 2003 1.3-10 O’zbekiston tarixi manbalarda ( II jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. O’zbekiston tarixi manbalarda ( IX jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. Dyakonov I.M 1954, 121-140 betlar; shu muallifning asari ,1956,401-486- betlar. Tolstov S.P 1938 176-203 betlar Masson V.M1959 O’zbekiston tarixi manbalarda ( III jild). // A.Ahmedov va O.Bo’riyev tahririda. – Toshkent : O’zbekiston, 2023. III.Xorijiy adabiyotlar TomashekW Central Asiatische Studies I. Sogdian \\ SPAY-Wien 1887- vol LXXXVIII.-187 Gershevich I.A grammar of Manichaen Sogdian-Oxford 1954-P.12. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. QADIMGI VA O ‘RTA ASR MANBALARIDA SAMARQAND SHAHRI TARIXINING YORITILISHI

1.1.Qadimgi va ilk o’rta asr manbalarida Samarqandning ijtimoiy-iqtisodiy tarixining yoritilishi

1.2.O‘rta asr manbalarida Samarqand shahri aholisning etnogenezi va etnografiyasi

II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDAGI MAHALLIY VA XORIJIY MANBALARDA SAMARQAND

2.1. Temuriylar davridagi mahalliy manbalarda Samarqand tarixi

2.2. Temuriylar davriga oid xorijiy manbalarda Samarqand tarixi

III.BOB. ABU TOXIRXO‘JANING “SAMARIYA” ASARIDA SAMARQAND SHAHRI TAVSIFI

3.1.Abu Toxirxo‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining tarixiy geografiyasi

3.2. Abu Toxirxo‘janing “Samariya” asarida Samarqand shahrining ijtimoiy hayoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить