Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 60.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Samarqand shahri tarixining o‘rganilishi

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. .... 2 I.BOB. SAMARQAND SHAHRINING TARIXINING O‘RGANILISHI ........ 4 I.1. Samarqand shahri tarixi bo‘yicha arxeologik tadqiqotlar tasnifi ....................... 4 I.2. Samarqand tarixiga oid geografik va tarixiy joy nomlarining izlanishiga doir tadqiqotlar (yo‘llar, mahalla va maydonlar tarixi) .................................................... 7 II.SAMARQAND SHAHRI SHAHARSOZLIGI VA TA’LIM TIZIMINING TADQIQOTLARDA O‘RGANILISHI ............................................................... 12 II.1.O ‘rta asrlar shaharsozligi tarixining zamonaviy tadqiqotlardagi ahamiyati ... 12 II.2. Samarqand madrasalari va ta’lim tizimining yoritilishi .................................. 18 XULOSA .............................................................................................................. .. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 23 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Samarqand shahri Markaziy Osiyo tarixida muhim markazlardan biri bo‘lib, uning qadimiy va o‘rta asr davrlardagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy ahamiyati global miqyosda e’tirof etilgan. Mustaqillik yillarida (1991 yildan keyin) O‘zbekiston Respublikasida milliy o‘zlikni mustahkamlash va tarixiy merosni qayta baholash jarayonlari Samarqand shahri tarixiga oid tadqiqotlarni yangi bosqichga olib chiqdi. Ushbu davrda olib borilgan tarixshunoslik tadqiqotlari Samarqandning So‘g‘diyona, Temuriylar va keyingi davrlardagi rolini milliy va xalqaro kontekstda yoritishga xizmat qildi. Sovet davridagi ideologik cheklovlardan xoli bo‘lgan mustaqillik davri tadqiqotlari shaharning tarixini erkinroq va ko‘p qirrali yondashuvlar bilan o‘rganish imkonini berdi. Mavzuning dolzarbligi, birinchi navbatda, Samarqandning YuNESKO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilishi (2001) va shaharning global madaniy-tarixiy merosdagi o‘rnini mustahkamlash bilan bog‘liq. Mustaqillik davrida olib borilgan arxeologik qazishmalar, tarixiy manbalar tahlili va xalqaro hamkorlikdagi loyihalar Samarqand tarixiga yangi yorug‘lik berdi. Shu bilan birga, tarixshunoslik nuqtai nazaridan ushbu tadqiqotlarning metodologiyasi, yo‘nalishlari va yutuqlarini tahlil qilish zamonaviy o‘zbek tarixshunosligining rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Mavzu nafaqat ilmiy jamoatchilik, balki talabalar va madaniy merosni o‘rganuvchi mutaxassislar uchun ham dolzarb hisoblanadi, chunki Samarqand tarixi o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashda muhim omil sifatida xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi. Mustaqillik davrida Samarqand shahri tarixiga oid tarixshunoslik tadqiqotlarini tahlil qilish, ularning metodologiyasi, yo‘nalishlari va yutuqlarini baholash, shuningdek, ushbu tadqiqotlarning o‘zbek tarixshunosligidagi o‘rnini aniqlashdan iborat. Ish Samarqandning tarixiy merosini o‘rganishda mustaqillik davri yondashuvlarining xususiyatlarini ochib berishga qaratilgan bo‘lib, shaharning global va milliy kontekstdagi ahamiyatini yoritadi. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi quyidagi vazifalarni amalga oshirishni ko‘zlaydi: 2 - Mustaqillik davrida Samarqand shahri tarixiga oid tadqiqotlarning umumiy xususiyatlarini aniqlash va ularni tasniflash. - Samarqandning So‘g‘diyona, Temuriylar va keyingi davrlardagi tarixini o‘rganuvchi asosiy ilmiy ishlarni tahlil qilish. - Arxeologik qazishmalar va tarixiy manbalar tahliliga asoslangan tadqiqotlarning yutuqlarini baholash. - Mustaqillik davri tarixshunosligida Samarqand tarixini o‘rganishda qo‘llanilgan metodologik yondashuvlarni ko‘rib chiqish. - Samarqand tarixiga oid tadqiqotlarning xalqaro hamkorlikdagi loyihalar va global miqyosdagi ta’sirini tahlil qilish. - Ushbu tadqiqotlarning o‘zbek tarixshunosligi rivojiga qo‘shgan hissasini aniqlash va kelgusidagi tadqiqotlar uchun takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti. Mustaqillik davrida Samarqand shahri tarixiga oid tarixshunoslik tadqiqotlarining mazmuni, metodologiyasi, yo‘nalishlari va yutuqlari hisoblanadi. Bu tadqiqotlar Samarqandning qadimiy, o‘rta asr va keyingi davrlardagi tarixini o‘rganish jarayonlarini, shuningdek, arxeologik, manbashunoslik va tarixiy tahlil usullarini qamrab oladi. Kurs ishining obyekti . Samarqand shahrining mustaqillik davrida o‘rganilgan tarixiy merosi va ushbu merosga oid tarixshunoslik tadqiqotlari hisoblanadi. Obyekt Samarqandning So‘g‘diyona davridan boshlab Temuriylar davlatchiligigacha bo‘lgan tarixiy rivojlanishini, shuningdek, shaharning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy ahamiyatini o‘rganuvchi ilmiy ishlarni o‘z ichiga oladi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi kirish, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, 2 bob, 4 paragrafdan iborat. 3 I.BOB. SAMARQAND SHAHRINING TARIXINING O‘RGANILISHI I.1. Samarqand shahri tarixi bo‘yicha arxeologik tadqiqotlar tasnifi Samarqand shahri jahon tsivilizatsiyasining eng qadimiy va muhim markazlaridan biri sifatida nafaqat o‘zining boy tarixi, balki arxeologik tadqiqotlar nuqtai nazaridan ham alohida ahamiyatga ega. Miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda tashkil topgan bu shahar, 2750 yillik tarixga ega bo‘lib, Markaziy Osiyoning iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayotidagi o‘rni bilan dunyoda mashhur. Samarqandning arxeologik tadqiqotlari shaharning qadimiy tarixini, uning turli davrlardagi rivojlanish bosqichlarini, shuningdek, Buyuk Ipak yo‘lidagi strategik ahamiyatini yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqotlar nafaqat o‘zbek arxeologlari, balki xalqaro olimlarning ham e’tiborini tortib, shaharning global tarixdagi o‘rnini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini berdi. Samarqandning arxeologik tadqiqotlari XIX asr oxirlaridan boshlangan bo‘lsa-da, eng muhim yutuqlar XX asrning ikkinchi yarmida va mustaqillik yillarida qayd etildi. Shaharning qadimiy qismi sifatida tanilgan Afrosiyob tepaligi bu tadqiqotlarning asosiy markazi hisoblanadi. Afrosiyob, Samarqand shahrining shimoliy chegarasida joylashgan bo‘lib, 219 gektar maydonni egallaydi. Bu hudud miloddan avvalgi VIII asrdan boshlab So‘g‘diyona davlatining poytaxti sifatida rivojlangan va o‘zining murakkab shaharsozlik tuzilishi bilan ajralib turadi. Arxeologlar Afrosiyobda 11 ta madaniy qatlamni aniqlagan bo‘lib, ular shaharning ikki yarim asrdan ortiq davom etgan tarixiy rivojlanishini aks ettiradi. Bu qatlamlar orasida miloddan avvalgi IX-VII asrlarga oid sopol idishlar, mudofaa devorlari qoldiqlari va boshqa ashyolar topilgan, bu esa Samarqandning dastlabki shahar sifatidagi shakllanishini tasdiqlaydi. Afrosiyobdagi arxeologik qazishmalar 1960-yillardan boshlab tizimli ravishda olib borildi. 1966 yilda O‘zbekiston Respublikasi hukumati Afrosiyobni “arxeologik qo‘riqxona” deb e’lon qildi va uni o‘rganish uchun maxsus ilmiy reja ishlab chiqildi. Ushbu qaror asosida Toshkent va Samarqand davlat universitetlari hamda Madaniyat vazirligining San’atshunoslik instituti safarbar etildi. Tadqiqotlar natijasida shaharning turli davrlardagi topografiyasi, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va 4 bosqinlar tufayli yuz bergan inqirozlar aniqlandi. Xususan, Y. G‘ulomov rahbarligidagi ekspeditsiyalar (1967-1970) Afrosiyobning shimoliy qismida So‘g‘diyona hukmdorlarining shohona saroyini ochdi. Bu saroy devorlaridagi naqshlar va haykallar shaharning san’at va me’morchilikdagi yuksak darajasini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, arab istilosi (712-yil) davrida islomga zid deb topilgan haykal va devoriy rasmlarning qilich bilan chopilgan izlari ham topildi, bu esa diniy va madaniy o‘zgarishlarning arxeologik dalili sifatida muhim ahamiyatga ega 1 . Samarqandning arxeologik tadqiqotlari shaharning Buyuk Ipak yo‘lidagi markaziy o‘rnini ham yoritadi. Miloddan avvalgi III-I asrlarda Kushonlar saltanati davrida Samarqand savdo va hunarmandchilikning muhim markaziga aylandi. Afrosiyobda topilgan sopol idishlar, tangalar va boshqa savdo buyumlari shaharning Xitoy, Eron, Hindiston va Vizantiya bilan faol aloqalarini tasdiqlaydi. Arxeologik materiallar shuni ko‘rsatadiki, Samarqandning iqtisodiy yuksalishi shahar atrofiga qo‘shaloq mudofaa devorlari qurilishi bilan mustahkamlandi. Bu devorlarning qoldiqlari, ayniqsa, Afrosiyobning shimoliy qismida yaxshi saqlanib qolgan bo‘lib, ular miloddan avvalgi III asrga oid deb baholanadi. Shahar ichidagi guzarlar, ibodatxonalar, hunarmandchilik ustaxonalari va aholi uylari shaharsozlikning yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi 2 . Mustaqillik yillarida Samarqand arxeologiyasi yanada faol rivojlandi. O‘zbek arxeologlari M. Isomiddinov va A. Otaxo‘jayevlar fransuz olimlari Pol Bernar, Frans Grene va Klod Rapenlar bilan hamkorlikda Afrosiyobning eng quyi madaniy qatlamlarini o‘rgandi. Yer sathidan 10-15 metr chuqurlikda topilgan miloddan avvalgi IX-VII asrlarga oid sopol idishlar va 7 metr qalinlikdagi mudofaa devori qoldiqlari shaharning 2750 yillik tarixini ilmiy jihatdan tasdiqladi. Bu topilmalar Fransiyaning Jiv-Syur-Ivst shahridagi radioaktiv laboratoriyasida o‘rganilib, ularning miloddan avvalgi VIII asrga taalluqliligi isbotlandi. Ushbu kashfiyotlar 1 Ғуломов, Й. . Самарқанднинг қадимий тарихи ва археологияси. Самарқанд: Самарқанд Давлат Университети.1974. Б 50 2 Isamiddinov, M., & Otaxo‘jayev, A. . Afrosiyob: Arxeologik tadqiqotlar tarixi. Toshkent: Fan. 2006 B 40 5 Samarqandning 2007 yilda 2750 yillik yubileyini nishonlashga asos bo‘ldi va shaharni dunyoning eng qadimiy shaharlari qatoriga qo‘shdi. 6 I.2. Samarqand tarixiga oid geografik va tarixiy joy nomlarining izlanishiga doir tadqiqotlar (yo‘llar, mahalla va maydonlar tarixi) O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, 1991-yildan boshlab milliy tarix, madaniyat va geografiyani o‘rganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar yangi bosqichga ko‘tarildi. Samarqand shahri, Markaziy Osiyoning eng qadimiy va muhim madaniy markazlaridan biri sifatida, toponimika (geografik joy nomlari) tadqiqotlari uchun muhim ob’ekt bo‘ldi. Shaharning yo‘llari, mahallalari va maydonlari nomlari orqali uning ming yillik tarixi, ijtimoiy tuzilishi, savdo yo‘llari va madaniy xilma- xilligi yoritildi. Mustaqillik davri olimlari, xususan, tarixchilar, arxeologlar, tilshunoslar va geograflar, Samarqandning toponimikasini o‘rganishda qadimgi manbalar, arxeologik topilmalar va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llagan holda muhim yutuqlarga erishdilar. Ushbu tadqiqotlar nafaqat shaharning o‘tmishini chuqur tushunishga, balki milliy o‘zlikni mustahkamlashga va madaniy merosni saqlashga xizmat qildi. Mustaqillik davrida Samarqand toponimikasini o‘rganishda yetakchi olimlardan biri Edvard Rtveladze 3 bo‘ldi. Uning tadqiqotlari qadimgi So‘g‘diyona va Baqtriya hududlarining geografik nomlari, shu jumladan Samarqandning dastlabki nomi “Marakanda”ning kelib chiqishiga bag‘ishlangan. Rtveladze yunon manbalariga, xususan, Gerodotning “Tarix” va Strabonning “Geografiya” asarlariga tayanib, Samarqandning nomini sog‘d tilidagi “samar” (tosh yoki qoyali joy) so‘ziga bog‘ladi. Uning ishlari shaharning Zarafshon vodiysidagi strategik joylashuvi va uning Buyuk Ipak yo‘lidagi o‘rnini ta’kidlaydi. Rtveladze Afrosiyob tepaligidagi arxeologik qazishmalar natijalarini tahlil qilib, Samarqandning qadimgi yo‘llar tarmog‘ini va ularning savdo faoliyatidagi rolini aniqladi. Masalan, “Panjakent yo‘li” kabi nomlar shaharni boshqa savdo markazlari bilan bog‘lagan qadimgi yo‘llarning ahamiyatini ko‘rsatadi. Rtveladze shuningdek, Samarqandning toponimikasida sog‘d, fors va turkiy tillarining ta’sirini o‘rganib, ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatdi. 3 Ртвеладзе, Э. В.. Ўзбекистоннинг тарихий ўтмиши. – Тошкент: Ўзбекистон, 1991 7 Yana bir muhim olim Galina Pugachenkova 4 Samarqandning arxeologik va tarixiy merosini o‘rganishda katta hissa qo‘shdi. Uning tadqiqotlari, ayniqsa, Temuriylar davridagi shaharsozlik va toponimika bilan bog‘liq. Pugachenkova Registon maydonining tarixiy rivojlanishi va uning nomining kelib chiqishini o‘rgandi. “Registon” so‘zi fors tilida “qumli joy” ma’nosini anglatadi, chunki maydon dastlab Zarafshon daryosi yaqinidagi qumli hududda joylashgan edi. Uning tadqiqotlari Registonning Temuriylar davrida shaharning ma’muriy va madaniy markaziga aylanganligini ko‘rsatadi. Pugachenkova shuningdek, Samarqandning mahallalari, xususan, “G‘ur Amir” va “Bibi-Xonim” mahallalari nomlarining diniy va ijtimoiy ahamiyatini tahlil qildi. Masalan, “G‘ur Amir” mahallasi Amir Temur maqbarasi atrofida shakllangan bo‘lib, uning nomi shaharning Temuriylar davridagi diniy va siyosiy ahamiyatini aks ettiradi. Anatoliy Sagdullaev 5 mustaqillik davridagi toponimika tadqiqotlarida Samarqandning qadimgi va o‘rta asrlaridagi mahallalar tuzilishiga e’tibor qaratdi. Uning ishlari shaharning guzarlar atrofida shakllangan mahallalarini, xususan, “Chorsu” va “Kulollar” mahallalarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Sagdullaevning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, “Chorsu” mahallasi shaharning savdo markazi sifatida shakllangan bo‘lib, uning nomi “to‘rt yo‘l” ma’nosini anglatadi. Bu mahalla Samarqandning iqtisodiy hayotidagi muhim rolini ko‘rsatadi, chunki u Buyuk Ipak yo‘li savdogarlari uchun markaziy nuqta bo‘lgan. Sagdullaev shuningdek, mahallalar nomlarida hunarmandchilik turlari, masalan, kulolchilik yoki temirchilik kabi ixtisoslashgan faoliyatlarning aks etganini ta’kidlaydi. Uning ishlari arxeologik topilmalar va o‘rta asr manbalariga, xususan, Alisher Navoiyning “Xamsa” va Boburning “Boburnoma” asarlariga asoslanadi. Shokir Pidaev Samarqandning arxeologik tadqiqotlari va toponimikasiga oid muhim ishlar olib bordi. Uning Afrosiyob tepaligidagi qazishmalari Samarqandning qadimgi shaharsozlik tuzilishini, yo‘llar tarmog‘ini va mahallalar joylashuvini 4 Пугаченкова, Г. А. . Самарқанд – Бухоро: Ўзбекистоннинг меъморий обидалари. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991. 5 Сагдуллаев, А. С. Ўзбекистон тарихи: Қадимий даврдан мустақилликка қадар. – Тошкент: Шарқ нашриёти, 2000. 8 aniqlashda muhim rol o‘ynadi. Pidaevning tadqiqotlari Samarqandning sog‘d davridagi toponimikasini, xususan, shaharni boshqa savdo markazlari bilan bog‘lagan yo‘llarni o‘rganishga yordam berdi. Masalan, “Buxoro yo‘li” va “Toshkent yo‘li” kabi nomlar shaharning Ipak yo‘lidagi strategik o‘rnini ko‘rsatadi. Pidaev shuningdek, Samarqandning maydonlari, xususan, Bibi-Xonim maydonining tarixiy rivojlanishini tahlil qilib, uning nomining Amir Temur xotini sharafiga qo‘yilganligini va diniy-siyosiy ahamiyatini ta’kidladı 6 . Mustaqillik davrida toponimika tadqiqotlari zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali yanada rivojlandi. Masalan, geografik axborot tizimlari (GIS) yordamida Samarqandning tarixiy xaritalari tahlil qilinib, yo‘llar va mahallalarning rivojlanishi aniqlandi. O‘zbekiston Milliy Universiteti va Samarqand Davlat Universiteti olimlari, xususan, tarix va geografiya kafedralari xodimlari, ushbu texnologiyalarni qo‘llagan holda shaharning toponimik o‘zgarishlarini o‘rgandilar. Masalan, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi Rossiya xaritalari bilan Temuriylar davridagi manbalarni taqqoslash orqali Samarqandning ko‘cha va mahalla nomlarining evolyutsiyasi aniqlandi. Bu tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, mustaqillik davrida ko‘plab ko‘chalar milliy qadriyatlar va taniqli shaxslar sharafiga qayta nomlandi, masalan, “Amir Temur ko‘chasi” yoki “Alisher Navoiy ko‘chasi” 7 . O‘zbekistonlik olim Fozila Sulaymonova mustaqillik davrida Samarqand toponimikasini o‘rganishda muhim hissa qo‘shdi. Uning yunon manbalariga asoslangan tadqiqotlari Samarqandning qadimgi nomlari va ularning kelib chiqishini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Sulaymonova Samarqandning “Marakanda” nomini sog‘d tilidagi ildizlarga bog‘lab, shaharning tabiiy xususiyatlari (toshli hudud) va iqtisodiy ahamiyatini (serhosil vodiy) ta’kidladi. Uning ishlari shuningdek, shahardagi mahallalar nomlarida turkiy, fors va arab tillarining ta’sirini o‘rganib, ularning ko‘p madaniyatli xarakterini ko‘rsatdi. Masalan, “Yahudiy 6 Сагдуллаев, А. С. Ўзбекистон тарихи: Қадимий даврдан мустақилликка қадар. – Тошкент: Шарқ нашриёти, 2000. 7 Пидаев, Ш. Р. . Тангалар – давр кўзгуси. – Тошкент: Шарқ нашриёти, 2005. 9 mahallasi” shahardagi yahudiy jamoasining tarixiy yashash hududini anglatadi va Samarqandning etnik xilma-xilligini aks ettiradi. Bundan tashqari, mustaqillik davrida xalq og‘zaki ijodi va rivoyatlar toponimika tadqiqotlarida muhim manba sifatida ishlatildi. Masalan, “Chorsu” nomining kelib chiqishi haqidagi xalq rivoyatlari shaharning savdo markazi sifatida shakllanganligini tasdiqlaydi. Samarqand Davlat Universiteti olimlari tomonidan o‘tkazilgan etnografik tadqiqotlar mahalla nomlarining xalq hayoti va urf-odatlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. Bu tadqiqotlar mahallalarning nafaqat ijtimoiy, balki madaniy va diniy markazlar sifatida shakllanganligini ta’kidlaydi 8 . Samarqandning maydonlari, xususan, Registon va Bibi-Xonim maydonlari, mustaqillik davri tadqiqotlarida alohida e’tibor qozondi. Registon maydoni shaharning ma’muriy va madaniy markazi sifatida o‘rganildi, uning nomining fors tilidagi “qumli joy” ma’nosidan kelib chiqqanligi va Temuriylar davridagi rivojlanishi olimlar tomonidan tahlil qilindi. Bibi-Xonim maydoni esa diniy va ijtimoiy hayotning muhim markazi sifatida o‘rganildi, uning nomi Amir Temur xotini sharafiga qo‘yilganligi va shaharning Temuriylar davridagi gullab-yashnashini aks ettirishi ta’kidlandi. Bu maydonlarning atrofidagi ko‘chalar va mahallalar nomlari ham ularning tarixiy ahamiyati bilan bog‘liq holda tahlil qilindi 9 . Mustaqillik davri tadqiqotlari shuningdek, Samarqandning toponimikasida ko‘p madaniyatli ta’sirlarning muhim rol o‘ynaganligini ko‘rsatdi. Shaharda yashagan sog‘dlar, forslar, turklar, arablar va yahudiylar o‘zlarining madaniy izlarini mahalla va ko‘cha nomlarida qoldirgan. Masalan, “Arablar mahallasi” VII asrdagi arab istilosidan keyin shakllangan jamoalarni anglatadi. Bu nomlar shaharning tarixiy rivojlanishi va xalqlarning o‘zaro ta’sirini ko‘rsatadi. Olimlar, shu jumladan Boris Litvinskiy va Nikolas Sims-Uillyams, Samarqandning toponimikasida Baqtriya va So‘g‘diyona davridagi nomlarning ta’sirini o‘rganib, shaharning qadimgi madaniy merosini yoritdilar. 8 Ртвеладзе, Э. В. . Ўзбекистоннинг тарихий ўтмиши. – Тошкент: Ўзбекистон, 1991. 9 Сулеймонова, Ф. . Шарқ ва Ғарб: Ўзбекистоннинг маданий мероси. – Тошкент: Ўзбекистон нашриёти, 1997. 10 Mustaqillik davridagi O‘zbekiston olimlari Samarqand shahrining geografik va tarixiy joy nomlari bo‘yicha tadqiqotlarda muhim yutuqlarga erishdilar. Edvard Rtveladze 10 , Galina Pugachenkova 11 , Anatoliy Sagdullaev 12 , Shokir Pidaev 13 va Fozila Sulaymonova 14 kabi olimlarning ishlari shaharning yo‘llari, mahallalari va maydonlari nomlari orqali uning tarixiy va madaniy merosini chuqur o‘rgandi. Qadimgi manbalar, arxeologik topilmalar va zamonaviy texnologiyalarga asoslangan bu tadqiqotlar Samarqandning Buyuk Ipak yo‘lidagi strategik o‘rnini, ko‘p madaniyatli tuzilishini va ijtimoiy hayotini yoritdi. Ushbu ishlar nafaqat ilmiy ahamiyatga ega, balki milliy o‘zlikni mustahkamlash va madaniy merosni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. 10 Ртвеладзе, Э. В. . Ўзбекистоннинг тарихий ўтмиши. – Тошкент: Ўзбекистон, 1991. 11 Пугаченкова, Г. А. . Самарқанд – Бухоро: Ўзбекистоннинг меъморий обидалари. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991. 12 Сагдуллаев, А. С., & Ртвеладзе, Э. В.. Сўғдиёна ва Бақтриянинг тарихий географияси. – Тошкент: Университет нашриёти, 1995. 13 Пидаев, Ш. Р. . Тангалар – давр кўзгуси. – Тошкент: Шарқ нашриёти, 2005. 14 Сулеймонова, Ф. . Шарқ ва Ғарб: Ўзбекистоннинг маданий мероси. – Тошкент: Ўзбекистон нашриёти, 1997. 11 II.SAMARQAND SHAHRI SHAHARSOZLIGI VA TA’LIM TIZIMINING TADQIQOTLARDA O‘RGANILISHI II.1.O ‘rta asrlar shaharsozligi tarixining zamonaviy tadqiqotlardagi ahamiyati Vatanimiz nafaqat Sharq, balki umumjahon sivildizasiyasi beshiklaridan biri bo‘lganligini butun jahon tan olmoqda. Bu tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozilu fuzalolar, olimu ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Diniy va dunyoviy ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan. Eramizgacha va undan keyin qurilgan murakkab suv inshootlari shu kungacha ko‘hna fayzini, mahoratini yo‘qotmagan osori atiqalarimiz qadim-qadimdan yurtimizda dehqonchili k, hunarmand chilik madaniyati, me’morchili k va shaharsozlik san’ati yuksak bo‘lganligidan dalolat beradi. Beshavqat davr sinovlaridan omon qolgan eng qadimgi tosh yozuvlar, bitiklardan tortib bugun kutubxonalarimiz xazinasida saqlanayotgan 20 mingdan ziyod qo‘lyozma, ularda mujassamlashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika, kimyo, astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid 10 minglab asarlar bizning beqiyos ma’naviy boyligimizning asosi – iftixorimiz – deb ta’kidlaydi Yurtboshimiz. Vatanimiz hududidan ham arxetiktura yodgorliklari va ko‘plab qadamjolar ro‘yxatga olingan va ularning tarixini keng yoritish, yoshlar ongiga singdirish ham bugungi kundagi dolzarb vazifa hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi Qonunga binoan Respublikamiz hududida 2006 yil 1 yanvar holatida davlat hisobida 7734 nomlanishdagi madaniy meros obyektlari bo‘lib, ulardan 1526 tasi respublika ahamiyatiga, 6208 nomlanishdagi obyekt mahalliy ahamiyatdagi madaniy meros obyektlaridir. «…Har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi, o‘ziga xos urf-odati va an’analarini hayotiy qadriyatlardan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Bu borada, tabiyki, ma’naviy meros, madaniy boyliklar eng muhim omillardan biri 12 bo‘lib xizmat qiladi» 1 . O‘zbekistonda ko‘plab millat va elat vakillari istiqomat qiladi. Ularni tinch totuv yashashlari uchun barcha imkoniyatlar mavjud. Millatlararo totuvlik g‘oyasi – umumbashariy qadriyat bo‘lib, turli xil xalqlar birgalikda istiqomat qiladigan mintaqa va davlatlar milliy taraqqiyotini belgilaydi, shu yerdagi tinchlik barqarorlikni kafolati bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida:” …O‘zbekiston Respublikasi o‘z hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf-odatlari va an’analarini hurmat qilishni ta’minlaydi, ularni rivojlantirish uchun sharoit yaratadi»2 deb qayd qilingandir. Yoshlarni barkamol qilib tarbiyalashda tarix fanining, tarixiy obidalar va ziyoratgohlarning o‘rni beqiyosdir. Tarix-xalq ma’naviyatining asosidir. 3 U qalb ziyosi, ijodkorlik, shijoati bilan yashab, o‘z tarixini o‘z qo‘li bilan yaratib kelmoqda. Darvoqye, kishi o‘z tarixini qanchalik chuqurroq va teranroq anglasa, o‘z vataniga, xalqiga, ma’naviy-madaniy qadriyatlariga, diniga, urf-odatlariga hurmat va ehtiromi baland bo‘ladi. O‘zlikni anglash, mustaqillikni qadriga yetish uchun ham tarixni chuqur o‘rganish kerak. … «Ma’naviyatini tiklash, tug‘ulib o‘sgan yurtida o‘zini boshqalardan kam sezmay boshini baland ko‘tarib yurishi uchun insonga albatta tarixiy xotira kerak» 4 . Parijda taqdimoti bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilligiga bag‘ishlangan «Muqaddas shaharlar» deb nomlangan ikki qismdan iborat hujjatli filmda «Sobiq ittifoq davrida, O‘zbekistonda din unutilishiga mahkum etilgandi, muqaddas qadamjolar vayrona qilingandi. 1991 yil mustaqillikka erishgand an so‘ng O‘zbekisto n Respublik asi Prezidenti Islom Karimov mamlakatdagi milliy va diniy qadriyatlarni qayta tiklashga eng ustuvor vazifa sifatida alohida e’tibor qaratdi» 5 deb ta’kidlanadi. 1 И.А.Каримов. «Юксак маънавият – енгилмас куч». Т. «Манавият». 2008 й. 29-30 – бетлар. 2 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т. «Ўзбекистон» 2009 й 4-бет. 3 И.А.Каримов. «Тарихий хотирасиз келажак йўқ». Т. «Шарқ»1998 й. 21-бет. 4 Ўша жойда 8-бет. 5 «Халқ сўзи» газетаси 2010 й. 26-январ №17. Францияда Ўзбекистон ҳақидаги ҳужжатли фильм тақдимоти. 13 Darvoqye, mustaqillik sharofati bilan muqaddas qadamjolarimiz va ziyoratgohlarimizga e’tibor kuchaytirildi. Bu albatta yoshlar tarbiyasida ham katta ahamiyat kasb etadi. Sohibqiron Amir Temur ham davlat tepasiga kelgan dastlabki kunlardan boshlab buyuk bobokalonlarimiz islom dinining to‘g‘ri yo‘lboshchilari bo‘lgan aziz avliyolar qo‘nim topgan maskanlarga maqbaralar o‘rnattirdi, obodonlashtirdi, bu bejiz emas albatta. Inson borki, ulug‘ insonlar ruhidan madad olib yashaydi, ularning o‘gitllariga amal qiladi. Islom ta’limotchilari qabrlari ustiga o‘rnatiladigan maqbaralar ularning islom dinini to‘g‘ri talqin qilishdagi bebaho xizmatlari uchun chuqur minnatdorchilik ramzi sifatida qo‘yildi 6 . O‘zbekiston «Umumjahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya» ratifikasiya qilgan mamlakatlardan biridir. Ushbu Konvensiya BMTning YuNESKO tashkiloti tomonidan 1972 yil 16-noyabrida Parij shahrida qabul qilingan bo‘lib, uning asosiy maqsadi butun dunyodagi tarixiy yodgorliklarini asl holicha saqlab, kelajak avlodlarga yetkazishdan iborat. Konvensiya 8 bo‘lim, 38 moddadan tashkil topgan. Ushbu konvensiyani ruyobga chiqarish va uning me’yorlarini milliy qonunchiligimizga moslashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan «Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida»gi Qonunni 2001 yil 30 – avgustda qabul qildi.Qonun strukturaviy jihatdan 8 bo‘lim va 36 moddadan iborat holda tuzilgan. Konvensiya va qonunni ro‘yobga chiqarish maqsadida Respublikamizda, xususan Samarqand viloyatida bir qator e’tiborga molik ishlar amalga oshirildi. Jumladan, Samarqand tarixiy me’morchilik qadriyatlarini bosh rejasi ishlab chiqildi. Mustaqilik yillarida O‘zbekiston Respublikas i Birinchi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi va bevosita ishtiroki bilan o‘zbek xalqining buyuk farzandlari, tarixiy shaharlarning yubileylarini nishonlashga tayyorgarlik ko‘rish va 6 М. Ҳошимов «Религиозные и духовные памятники Центральной Азии». САГА 2001. стр. 7 14 ularni o‘tkazish davrida o‘sha davrlarga ta’luqli tarixiy yodgorliklar va me’moriy obidalar qayta ta’mirlanib qolmasdan, milliy an’analar bilan sug‘orilgan ko‘plab ajoyib zamonaviy me’moriy majmualar – Samarqand viloyatidagi Imom al-Buxoriy, Samarqan d shahridagi Imom al- Motrudiy,Q Axmad al- Farg‘oniy,Marg‘ilonda Burxoniddiy al-Marg‘inoniy maqbaralari, Toshkentda “Motamsaro ona”, “Shahidlar xotirasi” majmualari, Toshkent, Samarqand, Shahrisab z shaharlari da Sohibqiro n Amir Temur, Toshkentd a Mirzo Ulug‘bek,Alisher Navoiy,Termizda Alpomish,Urganchda Jaloliddin Manguberdi haykallari, “Avesto” haykaltaroshlik kompozisiyalari barpo etildiki, ular madaniy merosimizni boyitdi. 1998 yil hadis ilmining sultoni Imom al- Buxoriy tavalludining 1225 yilligi munosabati bilan bunyod etilgan yodgorlik majmuining ochilish marosimida Birinchi Prezidentimiz quyidagi fiklarni ta’kidlagandilar: «...Biz Imom al-Buxoriy maqbarasini ul zotning sha’n-shavkatiga munosib, yon atrofi munavvar go‘shaga, ziyoratga kelgan mo‘min musulmonlarga ruhiy ma’naviy kuch ato etadigan qadamjoga aylantirishni niyat qilgan edik. Allohning inoyati bilan ezgu niyatimiz ijobat bo‘lgan shu qutlug‘ kunda men bu muazzam yodgorlik majmuining shunchaki ziyoratgoh emas, balki go‘zal O‘zbekistonimizni butun dunyoda tanitadigan, har bir insonni hayot va abadiyat haqida o‘ylantiradigan aziz maskan bo‘lib qolishiga ishonaman…» 15 . Insonlar o‘zlarining qilgan ishlari bilan o‘zlarini abadiylikka muhrlaydilar. Islom dini targ‘ibotchilari, ta’limotchilari ham o‘z faoliyati orqali ko‘pchiligi yuksak e’zozlarga loyiq bo‘lishdi. Mustaqillik yillarida buyuk shaxslarning xotirasiga bag‘ishlab barpo etilgan yodgorliklar majmuasi jamiyat ma’naviyatini yuksaltirishga,milliy ong va milliy g‘ururni yanada kamol toptirish hamda xalqimiz,yoshlarimiz ma’naviy hayotida katta ahamiyatga egadir. 15 И.А.Каримов. «Маънавий юксалиш йўлида». Т. «Ўзбекистон» нашриёти. 1998 й. 23- октябр. 444-бет. 15 Buyuk olmon mutafakkiri G. Fabrisius «Hyech kim o‘limga chap berolmaydi, lekin odamlar o‘zlarining buyuk ishlari bilan o‘zlariga shunday haykal qo‘yadilarki, bu haykal quyosh turguncha turadi»- deb ta’kidlagan. Milliy qadriyatlarimiz va me’moriy obidalarimizni qayta tiklash ishlariga mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq alohida e’tibor qaratildi. Yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va rahnomaligi ostida yillar silsilasida xarobalikka yuz tutgan yodgorliklarimiz asl qiyofa kasb etdi. Tajribali usta me’morlarimiz tomonidan ular ta’mirlandi, qayta tiklandi. Ana shunda tarixiy binolardagi jilvakorlik va naqshinkorlik yanada yorqinroq namoyon bo‘la bordi.Naqshinkor tasvirlar zamiriga yashiringan bitiklar va hikmatlar esa ajdodlarimizning nechog‘lik yuksak aql-idrok sohibi bo‘lganligini yana bir bor namoyon etdi.O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 20 yilligiga tuhfa sifatida “O‘zbekiston madaniyati va san’ati forumi” jamg‘armasi tashabbusi bilan 4 jildlik “O‘zbekiston obidalaridagi durdona bitiklar” nomli kitob chop etilgan edi.Unda yurtimizdagi barcha osori-atiqalarda ajdodlarimiz tomonidan bitilgan yozuvlar va ularning mazmun-mohiyati ochib berilgan edi. “Shohi Zinda” majmuassidagi durdona bitiklar” ushbu yo‘nalishdagi ikkinchi kitob bo‘lib, bu jamg‘arma tomonidan amalga oshirilgan xayrli ishning daavomidir 16 . Muqaddas qadamjolar va ziyoratgohlarga uyushtiriladigan ziyorat yoshlarni ma’nan barkamol, ajdodlarimiz merosiga e’tiborli, vatanga sodiq ruhda tarbiya topishida katta ahamiyat kasb etadi. Samarqand o‘zining go‘zal tarixiy obidalari, muqaddas qadamjolari va ziyoratgohlari bilan butun dunyoda katta mavkega egadir. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlagani dek: “Samarqan d diyori umumbas hariyat sivilizasiyasining Rim singari qadimiy beshiklaridan biri sifatida butun yer yuzida tan olinishi, uning beqiyos tabiati, keng ma’nodagi unumdor zamini, nomlari jahon 16 Пугаченкова Г.А. Темуридское архитектурное на-следие Шахрисабза //Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихи-да тутган ўрни. Тошкент, 2002. - С. 8-10. 16 tarixiga zarhal harflar bilan yozilgan mumtoz zotlarni bergani bilan barchamsiz cheksiz faxrlanamiz” 17 . Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, muhtaram birinchi Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida milliy qadriyatlarimiz, an’analarimizni asrab-avaylash, keng targ‘ib etishga alohida e’tibor qaratila boshlandi. Butun mamlakatimizda, jumladan Samarqandda ham keng ko‘lamli bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Ajdodlarimiz zakovati va salohiyati mahsuli bo‘lgan me’moriy obidalarni qayta ta’mirlash, kelgusi avlodlarga bekamu ko‘st etkazish borasidagi ishlar ko‘lami yanada kengaydi. Samarqand tarixan Markaziy Osiyoning dunyoga mashhur ijtimoiy-siyosiy va madaniy-iqtisodiy markazidir. U Buyuk Ipak Yo‘lining tutashgan erida birida joylashgan bo‘lib, qadimgi madaniyatlar, dinlar va san’atlarning eng yaxshi durdonalarini o‘zida qamrab olgan, g‘oyalar va hunarmandchilikning rivojiga xizmat qilgan. Hozirgi kungacha shaharning tarixiy hududida san’at, shaharsozlik, me’morchilik va qadimgi sivilizasiyalariga oid madaniy yodgorliklarning ajoyib na’munalari saqlanib qolgan. «Afrosiyob», «Shoxi-Zinda», «Registon», «Go‘ri-Amir», Bibi-Xonim» va boshqalardir. 17 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. T.: Sharq, 2005. 384-bet. 17 II.2. Samarqand madrasalari va ta’lim tizimining yoritilishi Tarixchi olim K.Kattayevning 18 “Samarqand madrasalari va ilm-fan rivoji” kitobida koʻrsatilishicha, 1864-1868-yillarda Samarqand shahri mahallalarida madrasalar qatorida bir nechta maktablar ham qurilgan. Abulxayrboy, Soʻfi Roziq, Shohskashon, Toshkandiy, Qozi Abdurasul kabi mahalla maktablari shular jumlasiga kirgan. 1876-yilgacha Turkistonda 300 ga yaqin madrasa, 7 mingga maktablar faoliyat koʻrsatgan, deb yozadi tarixchi olim Sh.Gʻafforov 19 . Uning taʼkidlashicha bu davrlarda ayrim manbalarning qayd qilganidek Turkiston aholisining 2 foizigina savodli, qolganlari savodsiz boʻlgan degan fikrlar butkul nooʻrindir. Ibn Sinoning fikricha, bolaga oʻz vaqtida xat-savod, eng kerakli hunarlarni oʻrgatish va uni sanʼat asoslari bilan tanishtira borish zarurdir. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida ayrim ziyoli kishilar xususiy maktablar ochib, ularda daromadli oilalarning farzandlarini oʻzlari joylashtirgan. Bunday ziyolilar “maktabdor” deb atalib, ular bolalarga oʻqish va husnixatni oʻrgatishdan tashqari ogʻzaki hisobni ham oʻrgatganlar. Maktabdorning savodli xotinlari esa “otinoyi” deb atalib, ular oʻz uylarida davlatmand kishilarning qizlarini oʻqitgan. Bu davrga kelib qizlar ham oʻgʻil bolalar kabi boshlangʻich maktablarda oʻqiy boshlagan. Biroq, ular uchun alohida “qizlar maktabi” - belgilangan. Bunday maktabdagi oʻquvchilar soni 10-20 tagacha boʻlgan. Ularga bir muallim dars bergan, katta yoshdagi bolalardan biri guruh boshligʻi, xalfa esa oʻqituvchining yordamchisi vazifasini bajargan. Maktabning dasturida Qurʼoni karim oyatlari, hadislarni yodlash, shariat asoslarini oʻrgatish, arab yozuvi bilan tanishish, abjad usulidagi hisobdan xabardor boʻlish shuning uchun boshlangʻich bosqich talabalari abjadxon deb ham tilga olinadi, odob-axloq mavzusidagi pandnoma, sheʼriy asarlarni oʻqish va yodlash nazarda tutilgan 20 . Jumladan, Xoji Ismatulloh Abdulloh 21 oʻzining “Markaziy Osiyoda Islom madaniyati” nomli kitobida Markaziy Osiyoda bunyod etilgan islom obidalari 18 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. Toshkent: Sharq, 2006. – B 166 19 G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim-tarbiya tizimi tarixi. Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 31. 20 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. - Toshkent: Sharq, 2005. – B 231. 21 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. - Toshkent.: Sharq, 2005. 384-bet. 18 haqida qisqacha maʼlumotnoma berib oʻtgan. P.Sh.Zohidov 22 ning “Meʼmorlar sanʼati” kitobida ham Oʻrta Osiyoning oʻtmishdagi meʼmoriy obidalari haqida maʼlumotlar mavjud. B.Valixoʻjaev 23 respublikamizdagi mavjud oliy taʼlim tizimining tarixi ancha qadim zamonlarga borib taqalishini oʻzining “Samarqandda oliy talim-madrasayi oliya-universitet tarixidan lavhalar” monografiyasida ilk bor asoslab bergan. K.Kattayevning 24 Samarqand madrasalari va Shohizinda maqbaralari majmuasi xususidagi izlanishlari ham katta ahamiyatga molikdir. Sh.Gʻaffarov esa Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi taʼlimtarbiya tizimi tarixini yoritib bergan, M.Mamadazimovning Ulugʻbek va uning rasadxonasi haqidagi risolasida alloma yaratgan nodir ilmiy maskanga tavsif berilgan. A.Oʻralov va M.Xojixonovning “Temuriylar maʼnaviyati va madaniyat” (Samarqand, 1996) kitobida Temuriylar va Boburiylar davrida bunyod etilgan meʼmoriy obidalar, jamoat binolari va inshootlari haqida fikr yuritilgan. Mazkur 4 qoʻllanma mualliflari Oʻrta Osiyoning oʻtmishdagi taʼlim-tarbiya va ilm-fan maskanlari haqidagi kitobini 2005 yilda chop ettirgan. Markaziy, Osiyoning oʻrta asrlardagi davolash va shifobaxsh muassasalari meʼmorchiligi tarixiga A.Oʻralovning 2003-yilda rus tilida nashr etgan monografiyasi toʻliq bagʻishlangan 25 . Madrasa soʻzi arabcha “oʻrganmoq” maʼnosini anglatib, u Oʻrta Osiyoda umumiy va oliy taʼlim muassasasi sifatida VIII asr oxiri, xususan, Somoniylar davrida shakllangan. Madrasalar bu davrning yirik shaharlari Buxoro va Samarqandda VIII asrning oxiri va IX asrning boshlarida qurila boshlangan. Unga qadar taʼlim ishlari, yuqorida qayd qilinganidek, maktablar va masjidlarning kutubxonalarida hamda maxsus bilim uylarida olib borilgan. Dastlabki madrasalar aksari hollarda masjidlar qoshida shakllangan: Masalan Samarqandda IX asrning ikkichi yarmida qurilgan Raboti-Gʻoziyon madrasasi va XII asr oʻrtalarida qurilgan 22 Zohidov P.Sh.. Me’morlar san’ati - Toshkent: Toshkent, 2004 23 Valixo‘jaev.B.Samarqandda oliy talim-madrasayi oliya-universitet tarixidan lavhalar - Samarqand: Samarqand, 2003 24 G’affarov.Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’limtarbiya tizimi tarixi.Samarqand : Samarqand, 2001 25 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. Toshkent: Sharq, 2006. – B 166. 19 Qusamiya madrasalari oʻsha davr masjidlari bilan yonma-yon yoki tutash tarzda joylashgan 26 . IX-X asrlarda Samarqand ham Oʻrta Osiyodagi ilm-fan va taim markazlaridan biri edi. Bu davrda Samarqandda 17 ta madrasa mavjud boʻlib, ularda islomiy taʼlimotdan tashqari dunyoviy fanlar ham oʻqitilgan. K.Kattayev oʻzining yuqorida eslatilgan kitobida Samarqandda 55 ta madrasa va maktablar boʻlganligi, ularning aniq joylashgan joylari, taʼlim tizimi va ish yuritish tamoyillari haqida fikr yiritgan. XI asr boshida bu yerda Samarqand hukmdori Qoraxoniy Tamgʻoch Boʻgʻraxon madrasasi qurilib, u tarhda boʻyiga choʻziq toʻgʻri toʻrt burchakli, ichki hovlili,hovliga qaragan toqli ayvonlar, peshtoqi va uning ikki yonidagi gumbazli zallar koʻrinishida shakllangan. Madrasada turli fanlar uchun, xususan, Qurʼonni ovoz chiqarib oʻqish adab ilmi adabiyotlarini oʻrganish, ilm bilan shugʻullanish uchun alohida darsxonalar ajratilgan. alzim belgilanib, talabalar soni 50 dan kam boʻlmaganligi koʻrsatilgan. Madrasalar tarkibiy jihatdan ichki hovlili , yozgi va qishki xonalar, hujralar, masjid, ayrim hollarda ustoz mudarrislar uchun xonalar boʻlgan. Baʼzi madrasalar tarkibiga hatto maktablar ham kirgan. Hovlida esa moʻjaz bogʻ- boʻston yoki hovuz boʻlishi koʻzda tutilgan, yirik, ikki qavat qilib qurilgan. Katta madrasalarning burchaklariga minora guldastalar qurish rasm boʻlgan. Baʼzan madrasalarda hujralarning hovli tomoni toqli ayvon galereyalar bilan oʻralib, hovli oʻrtasiga hovuz ishlangan. Bundan maqsad bir joyning oʻzida ham ibodatga, ham ilm olishga imkoniyat yaratishdir. Keyinchalik, masalan, Temuriylar davrida madrasalar masjidlar qoshidagina emas, balki alohida binolar tarzida hamda xonaqohlar bilan birga ham qurilib yirik ilm maskanlariga aylantirilgan. Ularning ayrimlari tarkibida oʻz ibodatxonasi, yaʼni yozgi va qishki masjidlari boʻlgan. Masalan, Samarqanddagi Mirzo Ulugʻbek madrasasi oʻz masjidiga ega boʻlgan 27 . Ulugʻbek madrasasining oʻqish muddati 8 yil boʻlib, unda talabalar bilimiga qarab past, oʻrta va yuqori 26 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. Toshkent: Sharq, 2005. – B 384. 27 Murtozova S. O’zbekiston madaniyati tarixida Rossiya imperiyasi davriga doir qo’shimcha manbalar. Qarshi: Nasaf, 2013. – B 62 20 doiradagi nafaqalar bilan taʼminlangan. Talabalarga dars beruvchi mudarrislar va madrasa xizmatchilari ham oʻz maoshlariga ega boʻlganlar. Ushbu xarajatlar va madrasa binosiga qarash chiqimlarini qoplash maqsadida madrasalarni qurdirgan hukmdor va amaldorlar oʻzlarining koʻchmas mulklari daromadidan yetarlicha vaqflar belgilashgan. Vaqflarda madrasalarning joylashgan joyi, talabalar, mudarrislar, boshqa xodimlar soni, ularning oylik maoshlari koʻchmas mulklar va ulardan tushadigan daromadlar aniq koʻrsatib qoʻyilgan 28 . XV-XVI asrlarga kelib Oʻrta Osiyoda qoʻsh madrasalar qurish ham paydo boʻladi. Samarqanddagi Ulugʻbek va Sherdor, Buxorodagi Modarixon va Abdullaxon madrasalari qoʻsh madrasalardir 29 . Madrasalarni bitirganlar kamida uch tilni: arab, fors tillari va eski oʻzbek yozuvini mukammal bilgan. “Samarqandda oliy taʼlim - madrasayi oliya - universitet tarixidan lavhalar” kitobining muallifi akademik B.Valixoʻjayevning yozishicha, madrasalar oʻz vazifalariga qarab ikki xil: umumiy va oliy taʼlimga moʻljallangan. Umumiy taʼlim vazifasini bajargan muassasalar “madrasa”, oliy taʼlimga moʻljallangan muassasalar esa “madrasayi-oliya” deb atalgan. Bu madrasalar bir- biridan nafaqat katta-kichikligi, meʼmoriy yechimlarining saviyasi va nufuzi bilan, balki ularda oʻqitiladigan fanlar soni, ularning dasturlari, taʼlim yoʻnalishi, oʻquv jarayoni va tizimining tashkil qilinishi bilan ham farq qilgan 30 . 28 Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. Toshkent: Fan, 2009. – B 23 29 G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim-tarbiya tizimi tarixi. Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 187 30 Valixo’jayev B. Samarqandda oliy ta'lim - madrasayi oliya tarixidan lavhalar, Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 234. 21 XULOSA “Samarqand shahri tarixi tarixshunosligi (mustaqillik davri tadqiqotlarida)” mavzusidagi kurs ishi Samarqandning qadimiy va o‘rta asr davrlardagi tarixiy merosini mustaqillik yillarida o‘rganuvchi tarixshunoslik tadqiqotlarini tahlil qilishga qaratilgan. Mavzuning dolzarbligi Samarqandning global madaniy-tarixiy merosdagi o‘rni, YuNESKO ro‘yxatiga kiritilishi va milliy o‘zlikni mustahkamlash jarayonlarida muhim ramz sifatida xizmat qilishi bilan bog‘liq. Mustaqillik davri tadqiqotlari Sovet davridagi ideologik cheklovlardan xoli bo‘lib, shaharning So‘g‘diyona, Temuriylar va keyingi davrlardagi rolini erkin va ko‘p qirrali yoritdi. Kurs ishining maqsadi ushbu tadqiqotlarning metodologiyasi, yo‘nalishlari va yutuqlarini baholash, ularning o‘zbek tarixshunosligidagi o‘rnini aniqlashdan iborat. Vazifalar orasida tadqiqotlarning tasnifi, arxeologik va manbashunoslik yutuqlarni tahlil qilish, metodologik yondashuvlarni ko‘rib chiqish va xalqaro hamkorlik ta’sirini baholash muhim o‘rin tutadi. Ishning predmeti mustaqillik davri tarixshunoslik tadqiqotlarining mazmuni va usullari, obyekti esa Samarqandning tarixiy merosi va uni o‘rganuvchi ilmiy ishlardir. Ushbu kurs ishi Samarqand tarixini o‘rganishda zamonaviy yondashuvlarni yoritish orqali o‘zbek tarixshunosligining rivojiga hissa qo‘shadi va shaharning global miqyosdagi ahamiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. « И.А.Каримов. «Маънавий юксалиш йўлида». Т. «Ўзбекистон» нашриёти. 1998 й. 23-октябр. 444-бет. 2.Alimova D. O’zbekiston san’ati (1991-2001-yillar). T.: Sharq, 2001. B 70 3.Bernard, P., Grenet, F., & Isamiddinov, M. (1990). "Fouilles de Samarkand: Les travaux de la mission franco-soviétique à Afrasiab". Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres , 134(2), 356–380. 4.Isamiddinov, M., & Otaxo‘jayev, A. . Afrosiyob: Arxeologik tadqiqotlar tarixi . Toshkent: Fan. 2006 B 40 5.Isomiddinov, M. Temuriylar davlatchiligi / M. Isomiddinov. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – B 100 6.Isomiddinov, M. Temuriylar davrida Samarqand / M. Isomiddinov. – Toshkent: Akademnashr, 2010. – B 45 7.Kamoliddinov, Sh. Samarqandning ijtimoiy-madaniy hayoti / Sh. Kamoliddinov. – Samarqand: Samarqand Arxeologiya instituti nashriyoti, 2015 B 40 8.Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. T.: Sharq, 2006. 166-bet. 9.Ochildiyev, B. Temuriylar me’morchiligi / B. Ochildiyev. – Toshkent: Sharq, 2008. – B 170 10.Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan, 2009. 23-bet 11.Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan, 2009 B 23 12.Xamidov a.M. Temuriylar davrining Movarounnah rdagi me’moriy yodgorliklari tarixi. T.: EVRIKA- 2024. B 80 13.Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. T.: Sharq, 2005. 384-bet. 14.Жуманазар. А. Самарқанд таълим тизими ва мадрасалари тарихи. Т.: Фан, 2021. Б 293 23 15.И.А.Каримов. «Тарихий хотирасиз келажак йўқ». Т. «Шарқ»1998 й. 21-бет. 16.И.А.Каримов. «Юксак маънавият – енгилмас куч». Т. «Манавият». 2008 й. 29-30 – бетлар. 17.М. Ҳошимов «Религиозные и духовные памятники Центральной Азии». САГА 2001. стр. 7 18.Пидаев, Ш. Р. . Тангалар – давр кўзгуси. – Тошкент: Шарқ нашриёти, 2005. 19.Пугаченкова Г.А. Темуридское архитектурное на-следие Шахрисабза //Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихи-да тутган ўрни. Тошкент, 2002. - С. 8-10 20.Пугаченкова, Г. А. . Самарқанд – Бухоро: Ўзбекистоннинг меъморий обидалари. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991. 21.Ртвеладзе, Э. В. . Ўзбекистоннинг тарихий ўтмиши. – Тошкент: Ўзбекистон, 1991. 22.Сагдуллаев, А. С., & Ртвеладзе, Э. В.. Сўғдиёна ва Бақтриянинг тарихий географияси. – Тошкент: Университет нашриёти, 1995. 23.Сулеймонова, Ф. . Шарқ ва Ғарб: Ўзбекистоннинг маданий мероси. – Тошкент: Ўзбекистон нашриёти, 1997. 24.Ҳамидова. М. Амир Темур ва Темурийлар даври меъморий ёдгорликларининг ўрганилиши. Т.: TURON-IQBOL 2021. 320 б 24

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SAMARQAND SHAHRINING TARIXINING O‘RGANILISHI

I.1. Samarqand shahri tarixi bo‘yicha arxeologik tadqiqotlar tasnifi

I.2. Samarqand tarixiga oid geografik va tarixiy joy nomlarining izlanishiga doir tadqiqotlar (yo‘llar, mahalla va maydonlar tarixi)

II.SAMARQAND SHAHRI SHAHARSOZLIGI VA TA’LIM TIZIMINING TADQIQOTLARDA O‘RGANILISHI

II.1.O ‘rta asrlar shaharsozligi tarixining zamonaviy tadqiqotlardagi ahamiyati

II.2. Samarqand madrasalari va ta’lim tizimining yoritilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить