Samarqand viloyatida ekoturizm istiqbollari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	16.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Samarqand viloyatida ekoturizm istiqbollari

Купить

SAMARQAND VILOYATIDA EKOTURIZM ISTIQBOLLARI
A N N O T A T S I Y A
Turizm O‘zbekiston Respublikasida milliy iqtisodiyot tarkibida ustuvor
tarmoq va mintaqaviy rivojlanishning asosiy omillaridan biri sifatida qaraladi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, respublikada 7,3 ming madaniy meros ob’ekti
mavjud bo‘lib, ularning bir qismi YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga
kiritilgan. Shunday qilib, Ipak yo li O zbekiston hududidan o tgan va u bo ylabʻ ʻ ʻ ʻ
turlarga qiziquvchi xorijlik sayyohlar umumiy sayyohlar sonining 27 foizini
tashkil qiladi.). O‘zbekistondagi qudratli “magnit”lardan biri Buyuk ipak
yo‘lidir.
Bozorda mashhur bo‘lgan ushbu mahsulotdan sayyohlar uchun asosiy
mahsulot sifatida foydalanib, mamlakatimizda xalqaro loyihalar ko‘magida
rivojlana boshlagan, biroq xalqaro bozorlarda hali o‘z o‘rniga ega bo‘lmagan
ekologik turizmni rivojlantirish zarur. “Respublikamizda mavjud tabiiy dam
olish maskanlari resurslari ekologik turizm, agroturizm, madaniy turizm, sun’iy
va tabiiy suv havzalarida baliq ovlash, kabi turizmning turlarini,
Respublamizning turli fasllarida ham sayyohlarni qabul qilish imkonini beradi.
O‘zbekiston madaniy-ma’rifiy dam olishni yaxshi ko‘radiganlar uchun
hamda faol dam olish uchun keng ko‘lamli xizmatlarni taklif qila
oladi.Samarqand viloyati hududida ekologik sayohatlarga muvaffaqiyatli
aylanishi mumkin bo‘lgan noyob joylar ko‘p. Ulardan birini hisobga olish
mumkin. Zarafshon milliy tabiat bog i tabiiy resurslari ekologik turizm,
ʻ
agroturizm, ekstremal turizm, etnik turizm, baliq ovlash, kabi turizmning barcha
turlarini qabul qilish imkonini beradi. Turli turistik marshrut lar yil davomida
mehmonlarni kutib olish uchun mavjud resurslar yetarli hisoblanadi. Samarqand
viloyatida ekologik turizmni rivojlantirish maqsadida turistik obyektlarni
rivojlantirish magistrant faoliyatining vazifalaridan biridir. Ob'ektlardan biri
Zarafshon davlat qo'riqxonasi, ikkinchisi - Kattaqo'rg'on suv ombori, hududi
bo'yicha turli yo'nalishlarda ekologik sayohatlar tashkil etish mumkin bo'lgan
eng yirik hisoblanadi.

A N N O T A T I O N
Tourism is considered as one of the main factors of priority sector and
regional development in the structure of the national economy in the Republic of
Uzbekistan. According to statistics, there are 7.3 thousand objects of cultural
heritage in the republic, part of which are included in the UNESCO World
Heritage List. Thus, foreign tourists who have passed the Silk Road through the
territory of Uzbekistan and are interested in species along it make up 27% of the
total number of tourists). One of the powerful “magnets”in Uzbekistan is the
Great Silk Road.
Using this product, which is popular in the market, as the main product for
tourists, it is necessary to develop ecological tourism in our country, which
began to develop with the support of international projects, but has not yet had a
place in international markets. "The resources of the natural resorts that exist in
our Republic allow us to receive such types of tourism as ecological tourism,
agrotourism, cultural tourism, fishing in artificial and natural water bodies,
tourists even in different seasons of our Republic.
Uzbekistan is able to offer a wide range of services for those who like
cultural and educational recreation, as well as for active recreation. On the
territory of the Samarkand region there are many unique places that can
successfully turn into ecological tours. One of them can be taken into account.
The natural resources of Zarafshan National Nature Park make it possible to
accept all types of tourism, such as ecological tourism, agrotourism, extreme
tourism, ethnic tourism, fishing, etc. Various tourist routes are sufficient
resources available to welcome guests throughout the year. The development of
tourist facilities in the Samarkand region with the aim of promoting ecological
tourism is one of the tasks of the master's activity. One of the objects is the
Zarafshan state reserve, the other is the Kattakurgan reservoir, the largest in the
territory of which it is possible to organize ecological tours in different
directions.
2

M U N D A R I J A
KIRISH……… ………………………………………………………………5
I. BOB. ADABIYOTLAR SHARHI ……………………………………….....9
1.1. Ekologik turizmning paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi…………………9
1.2. “Ekoturizm” tushunchasining mavjud talqinlari va uning tamoyillari……12
II. BOB TADQIQOT SHAROITLARI, OBEKTI VA USLUBLARI …..…18
2.1. Tadqiqot sharoitlari.................................................. ....................................18
2.2. Tadqiqot obekti.......................................................... ...................................20
2.3.Tadqiqot uslublari......................................................................... .................20
III. BOB. TADQIQOT ISHI NATIJALARI SAMARQAND VILOYATIDA
EKOTURIZM ISTIQBOLLARI .……………………………………………21
3.1. Samarqand viloyatining ekoturizmni rivojlantirish uchun qulayligi………21
3.2. Samarqand viloyatida mavjud ekoturizimni rivojlantirish istiqbollari…….28
3.3. Zarafshon milliy tabiat bog’i, Urgut tumani, Ohaliksoy ekoturizm obyekti
misolida.……………………………………………………………………..…36
XULOSALAR ………………………………………………………………....67
TAVSIYALAR ……………………………………………………………...…68
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………….69
3

K I R I SH
Insonning dam olishga, ya'ni tiklanish va dam olishga bo'lgan ehtiyoji
doimo mavjud bo'lgan. Inson mehnat faoliyati jarayonida sarflangan kuchlarni
tiklashi kerak. Turizm nafaqat dam olish va sog'lomlashtirish, balki madaniy-
ma'rifiy tadbirlarni ham o'zida jamlagan holda jamiyatning rekreatsion
ehtiyojlarini qondirishning eng samarali usuli hisoblanadi. Hozirgi vaqtda
turizmning eng faol rivojlanayotgan yo'nalishlaridan biri ekologik turizmdir [8].
Ekoturizm - ekotizimlar yaxlitligini buzmasdan, ma'lum bir hududning
tabiiy va madaniy-etnografik xususiyatlari to'g'risida tasavvurga ega bo’lish
maqsadida tabiati nisbatan tegmagan joylarga sayohat [14,3].
Ekoturizm hissiy va psixologik stressni kamaytirishga, insonning tabiat
bilan aloqa qilish ehtiyojlarini ta’minlashga, yangi joylar, sayohatlar haqida
ma'lumot olishga yordam beradigan omil sifatida muhim ijtimoiy rol o'ynaydi.
Bu ma'rifat, dunyoqarashni faol ravishda kengaytirish va dunyoni bilish
vositasidir.
Hozirgi vaqtda atrof-muhitga kuchli antropogen ta'sir ko'rsatilayotganligi
sababli tabiiy resurslardan, jumladan, rekreatsion resurslardan oqilona
foydalanish muammosi juda dolzarbdir. Aholi o‘rtasida ekologik mas’uliyat va
ekologik bilimlarni shakllantirish zarurati dolzarbdir. Bunday sharoitda ekologik
turizm ekologik tarbiyaning eng samarali shakli hisoblanadi [18,12].
Shu bilan birga, ekoturizm tabiatda amalga oshiriladigan har qanday inson
faoliyati kabi tabiatdan foydalanish turlaridan biridir. Shuning uchun u, albatta,
tabiiy muhitga ta'sir qiladi. Ekologik turizmning uning boshqa turlaridan tubdan
farqi tabiatda turistlarning xulq-atvorini tartibga solish, tabiiy landshaftlarni
haddan tashqari yuklanish va ifloslanishdan himoya qilish, tabiiy majmualarning
buzilishining oldini olishdan iborat. Bunga ekologik turizmni rivojlantirish
uchun eng qulay va qulay bo'lgan hududda yo'nalishni oqilona tashkil etish
orqali erishish mumkin [102,86].
Ishning dolzarbligi. Butunjahon turistik tashkilotining hisobotida turizmni
barqaror rivojlantirishning 10 ta dasturi bayon etilgan bo'lib, unda «ekoturizmni
4

rivojlantirish uchun iqlim o'zgarishi, chiqindilarni nazorat qilish, yerlardan
barqaror foydalanish, bioxilma-xillikni va alohida muhofaza etiladigan
hududlarni saqlash masalalariga alohida e'tibor berish» lozimligi ta'kidlangan.
Ekoturizmni rivojlantirishda ekotizimlarning doimiyligini tabiiy holda saqlash,
bioxilma-xillikni va tabiat yodgorliklarini asrashni ilmiy asosda tashkil etish,
ekoturizmni barqaror rivojlantirish strategiyalarini ishlab chiqishni taqozo etadi.
Jahon amaliyotida ekoturizmni rivojlantirishda tabiat yodgorliklari, alohida
muhofaza etiladigan hududlar, geotizimlarni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan
oqilona foydalanishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Shuningdek,
ekoturizmning davriyligini uzaytirish, hududiy tarkibini takomillashtirish,
komplekslik imkoniyatlarini aniqlash hamda samaradorligini oshirishga alohida
e'tibor berilmoqda.
Respublikamizda turizm va uning (eko, agro, tarixiy, diniy, ekstremal)
tarmoqlarida xizmat turlarini shakllantirish, hududlarning imkoniyatlarini
hisobga olgan holda turizmni rivojlantirish bo'yicha qator chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi
PF–60-son Farmoni bilan tasdiqlangan «2022-2026 yillarga mo'ljallangan Yangi
O'zbekistonning taraqqiyot dasturida», «Ekoturizm infrotuzilmasi tarqqiy etishi,
qolgan sohalarda uning o’rnini oshirish, TUR xizmatlarni sifatini yaxshilash,
turizm infratuzilmasini kengaytirish» hamda «odamlarning ekologik xavfsiz
muhitda yashashini ta’minlash»1yuzasidan muhim vazifalar belgilab berilgan.
Respublikamiz Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF– 60-son Farmoni bilan
tasdiqlangan «2022–2026 yillarga mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi», Davlatimiz rahbarining 2016 yil 2 dekabrdagi PF-4861-
son «O'zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni
taminlash chora-tadbirlari to'g'risida»gi Farmoni, 2018 yil 3 fevraldagi PF-
5326son «O'zbekiston Respublikasi turizm salohiyatini rivojlantirish uchun
qulay sharoitlar yaratish bo'yicha qo'shimcha tashkiliy chora-tadbirlar
to'g'risida»gi Farmoni, 2018 yil 7 fevraldagi PQ-3514-son «Ichki turizmni jadal
rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to'g'risida»gi Qarori hamda mazkur
5

faoliyatga tegishli boshqa meyoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni
ijrosini ta’minlashda mazkur dissertatsiya ishi muayyan darajada xizmat
qiladi.Jamiyatning ekologik turizmga ko'zga ko'rinadigan qiziqishi bilan,
hududni rekreatsion faoliyatning ushbu turini rivojlantirish uchun yaroqliligi
nuqtai nazaridan baholash masalalari hali ham yaxshi ishlab chiqilmagan.
Hududning rekreatsion salohiyatini baholashga bag'ishlangan bir qator ilmiy
ishlar mavjud (Vedenin Yu.A., Kavaliauskas P., Kalashnikova O.V., Kotlyarov
E.A., Kochurnov B.I., Muxina L.I., Preobrajenskiy B.C., Postnikov D. A.
Filippovich L.S., Chalaya I.P.), ammo ular hududning yaroqliligini ekologik
turizm nuqtai nazaridan emas, balki tabiiy va rekreatsion komplekslarni
loyihalashning uslubiy asoslarini ishlab chiqish, hududlarni funktsional va
rekreatsion rayonlashtirish nuqtai nazaridan baholaydilar. rekreatsion tabiatni
boshqarishning turli turlari uchun hudud.
Mamlakatimiz tabiati ekologik turizmni rivojlantirish uchun katta
salohiyatli imkoniyatlar yaratadi. O’zbekiston Respublikasi ekoturizmni tashkil
etish va rivojlantirishning asosiy shartlari tabiiy va madaniy-tarixiy omillardir.
Ushbu omillarning namoyon bo’lishidagi hududiy farqlarni o'rganish istiqbolli
rekreatsion hududlarni o'rganish va baholash uchun zarurdir. Hududning
rekreatsion salohiyatini aniqlashning asosi rekreatsion resurslarni tavsiflash va
baholash hisoblanadi.
Ishning maqsadi. Samarqand viloyati landshaft larini ekoturistik
xususiyatlari va imkoniyatlari aniqlash orqali ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha
istiqbolli taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish.
Ishning vazifalari. Samarqand viloyatining ekoturistik obektlari
imkoniyatlarini aniqlash orqali ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha istiqbolli
taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish. Buning uchun biz q uydagi vazifalarnin
yechishni o‘ z oldimizga ma q sad qilib quydik :
1. Samarqand viloyatini ekoturistik nuqtai nazardan tavsiflash.
2. Ekotizimlardan ekoturistik ob’yekt sifatida foydalanish va istiqbollarini
aniqlash.
6

3. Samarqand viloyatidagi Ekoturistik marshrut larni alohida va kompleks
ravishda olib borish uchun ekoturistik rayonlar va marshrut larni aniqlash.
4. Samarqand viloyatidagi ekoturistik imkoniyatlarini aniqlash ulardan samarali
foydalanish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Qo’lga kiritilgan natijalar shuni
ko’rsatadiki Samarqand viloyatida ekoturizm imkoniyatlari jihatdan
Respublikamizning boshqa hududlariga nisbatan iqtiqbolli hudud hisoblanadi.
Zarafshon tabiat milliy bog’i, Omonqo’ton tog’lari rekratsiya va ekoturizm
uchun mos hudud ekanligi, tabiati, biologik xilma-xilligi o’simlik va hayvon
dunyosining boyligi bilan sayyohlarni o’ziga jalb etishi aniqlandi.
Amaliy tomondan olingan natijalar Samarqand viloyatidagi ekoturistik
imkoniyatlarini aniqlash ulardan samarali foydalanish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqildi.
Ishning tuzilishi va hajmi. Malakaviy bitiruv ishi kirish, 3 bob, xulosalar,
tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, ilovalardan iborat. Ishning matni
kompyuterda yozilgan 82 betni o’z ichiga oladi, unda 3 ta jadval, 14 ta rasm
berilgan.
7

I-BOB. ADABIYOTLAR SHARHI .
1.1. Ekologik turizmning paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi.
Dam olish - ishning ajralmas qismi bo'lib, bunda kishi ish faoliyati
jarayonida sarflangan kuchni tiklashi lozim. Bu dam olish vaqti intervallarini
belgilaydigan insonning ma'naviy va fiziologik faoliyatidir. Masalan, maktabda
har bir dars orasida tanaffus, kuniga bir marta, ya'ni sakkiz soatlik uyqu, ish
haftasi oxirida bir kunlik dam, yiliga bir marta bir oylik oylik mehnat ta'tili
bunga misoldir [68, 5, 78].
O'z navbatida, tabiatni tirik organizm sifatida qabul qilish, uni kishilarga
tanishtirish hamda inson o'zi tabiatning bir qismi ekanligiga ishonishi qadim
zamonlardan beri mavjud. Yunonlar va rimliklar orasida ko'plab tabiat
qo'riqxonalari diniy marosimlarni tark etish joyiga aylandi, muqaddas deb e'lon
qilindi va odamlarni ma'naviy boyitishning muhim manbaiga [58; 5].
Hech kimga sir emaski, tabiat insonning jismoniy va ruhiypsixologik
holatiga katta ta'sir ko'rsatadi. XX asrning o'rtalariga qadar "ommaviy turizm"
yo'q edi. O'sha paytda tabiiy go'zalliklardan bahramand bo’lish, sarguzashtlarga
bo'lgan qizish va buning uchun katta energiya va Iroda kuchiga ega bo'lgan
kishilar, ayniqsa, boy kishilar erimizning ekzotik joylarga sayohatlarga
borishgan. Tabiat qo'yniga sayohat uyushgan turizmni rivojlanishiga sabab
bo'ladi. X І X asrning o'rtalarida taniqli tadbirkor Tomas Kuk Shotlandiya
tog'lariga sayohatlarni tashkil qila boshlaydi va 1863 yilda Mon-Blanga birinchi
tijorat maqsadidagi ekskursiyani uyushtiradi. Rossiyada X І X asrning ikkinchi
yarmida N.M.Prejevalskiy, P.Semenov-Tyan-Shanskiy kabi olimlarning ilmiy
ishlari tabiatning manzarali joylarga borish uchun odamlarni jalb qilishda
muhim rol o'ynaydi. MDH davlatlari, jumladan, mamlakatimizda ekologik
turizmni vujudga kelishi 1995-1996 yillarga borib taqaladi. Rossiyaning
shimolig'arbiy va uzoq Sharq o'lkalarining ikki eng chekka hududlarida birinchi
marta ekoturistik yo'nalishda loyiha ishlarini amalga oshirish boshlandi.
Shimoli-G'arbda Evropaning TASIS loyihasi (mustaqil davlatlar Hamdo'stligi
uchun texnik yordam) ko'magida birinchi marta Vodloser milliy bog'ida
8

ekologik turizmni rivojlantirish rejasi ishlab chiqildi. Uchinchidan, odamlarning
hayotda va ishda jismoniy faolligining asta-sekin kamayishi faol sport
turlarining ommaviyligini oshirishga olib keldi [96,46].
Yilar davomida ekoturizm sanoati rivojlandi va turli yo'nalishlarda
farqlanadigan va tasniflangan turizm va rekreatsiyaning yangi turlari bilan
murakkablashdi. Demak, turizmning funksional yo’nalishi, asosiy mashg’uloti,
tashkil etilganlik darajasi, harakat qilish usuli, mavsumiyligi, ishtirokchilar
tarkibi, sayohatning davomiyligi va masofasi, jismoniy faollik hajmi va
boshqalarga ko’ra bo’linishi mavjud.
Ko'pgina mamlakatlar uchun turizm faoliyati byudjetlashtirishning asosiy
manbai hisoblanadi. Turizmning jahon yalpi ichki mahsulotiga qo‘shgan hissasi
Butunjahon turizm va sayohat kengashi ma’lumotlariga ko‘ra 2006 yilda 3,6
foizni, multiplikator effektini hisobga olgan holda (turar joy, oziq-ovqat,
suvenirlar va boshqalarni hamrohlik qilish) 10,3 foizni tashkil etdi. 1998 yildan
beri turizm jahon tovarlar va xizmatlar eksportida birinchi o'rinni egalladi.
(Kosolapov, 2005 yil).
Ekoturistik turlarning xilma-xilligida tabiatga yo'naltirilgan turizm alohida
ajralib turadi, unga havaskor baliq ovlash (rezavorlar, qo'ziqorinlar, o'simliklar,
ov va baliq ovlash), ma'rifiy turizm, sport turizmi, sarguzasht turizmi, ekologik
turizm va boshqa bir qator kiradi. Tabiatga yo'naltirilgan oqimlar yo'nalishida
sanoati rivojlangan mamlakatlardan (AQSH Yaponiya, Tailand, Germaniya,
Buyuk Britaniya va boshqalar) rivojlanayotgan mamlakatlarga (Hindiston,
Nepal, Keniya) poezdlar harakati tendentsiyasi ustunlik qiladi, bu erda tabiiy
landshaftlar hali ham saqlanib qolgan va antropogen faoliyat, o'simlik va
hayvonot dunyosi ob'ektlari, geologik, gidrologik va boshqa tabiat yodgorliklari
ta'siriga uchramagan.
Bunday turlar juda keng tarqalgan va yiliga millionlab va o'n millionlab
sayyohlarni tashkil etgan. Har doim ham dam oluvchilarning bunday ommaviy
oqimi tabiiy muhit va aholiga juda ijobiy ta'sir ko'rsatmagan. yer qoplamini
oyoq osti qilish, o'rmon tagini yo'q qilish, o'simliklarning buzilishi, shovqin
9

ifloslanishi, transport vositalarining chiqindisi, axlat. Ko'pincha, bunday ta'sir
tabiiy ob'ektning ishlashining global buzilishiga olib kelishi mumkin, masalan,
Kamchatkada sodir bo'lgan, bu erda sayyohlarning geyzerlar vodiysiga faol
tashriflari termal buloqlar rejimining buzilishiga va to'xtab qolishga olib kelgan.
Ijtimoiy muhitning yomonlashishi va madaniyatning tanazzulga uchrashi
mumkin. Sayyohlar oqimi ko'pincha tirnash xususiyati va mahalliy aholining
odatiy turmush tarzini buzishga olib keladi va mahalliy noyob hunarmandchilik
oqim ishlab chiqarishga aylanadi.
Asta-sekin tabiatga yo'naltirilgan turizm doirasida ekoturizm ajralib chiqa
boshladi, uning asosiy tamoyili tabiatga zararni minimallashtirishdir. "Ekologik
turizm" yoki "ekoturizm" atamasining o'zi 1983 yilda meksikalik ekolog-
iqtisodchi G. Seballos-Laskurin tomonidan taklif qilingan. Va allaqachon 1990
yilda Jahon turizm tashkiloti (JST) unga rasmiy maqom bergan. (Kolbovskiy,
2006)
An'anaviy turizm - ekologik turizm konsepsoyasida paydo bo’lishi va
uning rivojlanishi, shuningdek, tabiatdan uzilgan va ko'pincha qulay ekologik
muhitdan mahrum bo'lgan odamlarning tabiat bilan muloqot qilish, boshqa
xalqlarning madaniy an'analarini o'rganish istagi bilan izohlanadi. manzaralarni
tafakkur qilishdan estetik zavq olish. Ekologik turizmning uning boshqa
turlaridan tubdan farqi atrof-muhitga ta’sirini minimallashtirishga intilish,
sayyohlarning tabiatdagi xulq-atvorini tartibga solish, tabiiy landshaftlarni
haddan tashqari yuklanish va ifloslanishdan himoya qilish, tabiiy majmualarning
buzilishining oldini olishdir.
10

1.2. “Ekoturizm” tushunchasining mavjud talqinlari va uning
tamoyillari.
Mamlakatimizda ham, xorijda ham ekologik turizmning turli xil ta’riflari
mavjud bo‘lib, ularning har biri uning u yoki bu muhim jihatlarini ochib beradi.
Ko'pincha "Ekologik turizm" atamasi tabiatga yo'naltirilgan turizmning
sinonimi sifatida ishlatiladi va keng talqinda u hududning tabiiy resurslaridan
foydalanishga asoslangan rekreatsiyaning barcha shakllarini birlashtiradi.
Torqoq talqin ekoturizmni tabiatdagi dam olish va tarbiyaviy faoliyat
sifatida belgilaydi, atrof-muhitni boshqarish va tabiatdan foydalanish faoliyatini
boshqarish orqali atrof-muhitni boshqarish texnologiyalari bilan birga keladi.
Bu atamaning tushunchasi mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Shunday
qilib, hali ham inson faoliyati ta'sir qilmagan hududlar mavjud bo'lgan
hududlarda ekologik turizmni faqat tabiatda amalga oshirish mumkin, deb
hisoblashadi. Bunday hududlar deyarli qolmagan mamlakatlarda ekologik
turizm ma'lum darajada antropogenlashgan landshaftlarda amalga oshirilishi
mumkin deb taxmin qilinadi. Ikkala holatda ham ekoturistlarning asosiy
maqsadi turli ekotizimlar bilan tanishish, tabiiy muhitga sho'ng'ish, tabiat bilan
muloqotda dam olish va uni vayronagarchilikdan himoya qilishdir.
A.V.Drozdovning ta’kidlashicha, ekoturizm - bu tabiatni muhofaza qilish
kuchaygan paytda shunday iqtisodiy sharoitlarni yaratadigan ma'lum bir
hududning tabiiy va madaniy-etnografik xususiyatlari haqida tasavvurga ega
bo’lish maqsadida, ekotizimlar yaxlitligini buzmasdan, tabiati nisbatan
tegmagan joylarga sayohat. mahalliy aholi uchun foydali. Bir qator
tadqiqotchilar ekskursiyalarning ekologik tozalik darajasini aniqlash uchun bir
qator mezon va belgilardan foydalanishni taklif qilmoqdalar.
Kosolapov A.B. (2005) ekoturizmning quyidagi tamoyillari yoki
xususiyatlarini yoritib beradi:
1) yaxshi saqlanib qolgan tabiiy hududlarga tashriflar;
2) tabiiy resurslardan tuganmas, barqaror foydalanish va tabiiy, ijtimoiy va
madaniy xilma-xillikni saqlash;
11

3) muayyan, ancha qat'iy xulq-atvor qoidalarining mavjudligi;
4) an'anaviy turizm turlariga qaraganda kamroq resurs va energiya
intensivligi;
5) turistlarni ekologik tarbiyalash, ularning mahalliy madaniy va tabiatni
muhofaza qilish tadbirlarida ishtirok etishi;
6) puxta rejalashtirish, kompleks yondashuv, ekoturizmni hududiy
rivojlanish rejalariga integratsiyalash;
7) mahalliy aholining turizmni rivojlantirishda ishtirok etishi va bu
faoliyatdan moliyaviy va boshqa manfaatlar olishi;
8) kadrlarning ekologik tayyorgarligi.
Ekoturizmning eng qisqa va ixcham ta'riflaridan biri Kanadaning Atrof-
muhit bo'yicha maslahat kengashi tomonidan berilgan: ekoturizm - bu tabiatni
bilish bilan bog'liq bo'lgan va mahalliy aholi manfaatlarini hurmat qilgan holda
ekotizimlarni saqlashga hissa qo'shadigan turizm turi.
I. A. Rudenko (2001) tomonidan shakllantirilgan ekoturizmning yana bir
atamasi quyidagicha. Ekologik turizm - insonning tabiiy muhitda dam olish
maqsadida bo’lishi, uning insonning ilmiy, o'lkashunoslik ehtiyojlarini
qondiradigan manzarali, ekzotik, noyob tabiat hodisalari va ob'ektlari bilan
bevosita o'zaro munosabati. Ekologik turizmning uning boshqa turlaridan tubdan
farqi tabiatda turistlarning xulq-atvorini tartibga solish, tabiiy landshaftlarni
haddan tashqari yuklanish va ifloslanishdan himoya qilish, tabiiy majmualarning
buzilishining oldini olishdan iborat.
Ekologik turizm turizm sohasining alohida tarmog'i bo'lib, u, avvalambor,
tabiat bilan muloqot qilish, uning ob'ektlari va hodisalarini bilish, faol dam olish
va tabiatni vayronagarchilikdan himoya qilish istagini anglatadi. Shu bilan birga,
an'anaviy o'yin-kulgi va maishiy qulaylik fonga o'tadi.
Muallif ekologik turizmni quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha tasniflashni taklif
qiladi:
Kognitiv yo'nalish - dam oluvchilarni eng qiziqarli tabiiy hududlar, o'simlik
va hayvonot dunyosi, noyob landshaftlar, atrof-muhit bilan uyg'unlashgan
12

madaniyat va tarix yodgorliklari bilan tanishtirish. Ekologik yo'llar
rekreantlarning atrof-muhit bilan tanishishlarining asosiy usuli hisoblanadi.
Faqatgina ushbu yo nalish doirasida dam oluvchilarning turli yoshi va ta limʻ ʼ
darajasiga mo ljallangan turli murakkablikdagi va taklif etilayotgan
ʻ
mavzulardagi turistik marshrut larni ishlab chiqish mumkin.
ilmiy yo nalish - zarur ishbilarmonlik va ilmiy ma lumotlarni, masalan,
ʻ ʼ
noyob, yo qolib ketish xavfi ostida turgan hamda Qizil kitobga kiritilgan
ʻ
o simlik va hayvonot dunyosi vakillari to g risida ma lumotlarni olish bilan
ʻ ʻ ʻ ʼ
bog liq bo lgan ekologik turizmning alohida shakli; tabiat hodisalari, tarixiy
ʻ ʻ
obidalar va boshqalar haqida.
Sport yo'nalishi - tog', o'rmon, suv landshaftlari, o'simlik va hayvonot
dunyosi bilan o'zaro aloqada bo'lgan turli xil sport turlari bilan shug'ullanish. Bu
tog 'turizmi, sport baliq ovlash, rafting, orientiring bo’lishi mumkin.
Ekstremal yo'nalish - ekstremal sharoitlarda omon qolish ko'nikmalarini
rivojlantirish va xatti-harakatlar strategiyasini ishlab chiqish uchun odamlarning
yashashi uchun yaroqsiz joylarga sayohat.
Ekoturizm hissiy va psixologik stressni kamaytirishga, insonning tabiat
bilan aloqa qilish ehtiyojlarini ta’minlashga, yangi joylar, sayohatlar haqida
ma'lumot olishga yordam beradigan omil sifatida muhim ijtimoiy rol o'ynaydi.
Bu ma'rifat, dunyoqarashni faol ravishda kengaytirish va dunyoni bilish
vositasidir.
Shu bilan birga, ekoturizm sayyohlik kompaniyalari va mahalliy aholining
tijorat manfaatlarining timsolidir va tabiatda amalga oshiriladigan har qanday
inson faoliyati kabi tabiatdan foydalanish turlaridan biridir. Shuning uchun, bu,
albatta, hududga ta'sir qiladi.
Ushbu turdagi turizmning boshqalardan farqi shundaki, ushbu mahsulotni
amalga oshirish landshaftga salbiy ta'sirni ataylab minimallashtiradi. Bunga
ekologik turizmni rivojlantirish uchun eng qulay va qulay bo'lgan hududda
yo'nalishni oqilona tashkil etish orqali erishiladi. O. V. Kalashnikova (1997,
2000) landshaftlar estetikasini baholashda kvalimetrik yondashuvdan
13

foydalanishni taklif qiladi. Landshaftlarning go'zal sifati haqidagi g'oya baholash
davomida olingan ballar yig'indisi asosida shakllanadi.
Taklif etilayotgan rekreatsiya hududining sifatini iste'molchi baholash
ob'ekti rekreant hisoblanadi. Hududning rekreatsion sifatini belgilovchi
parametrlar baholanadi. Baholash jarayonida olingan ballar soni sifat o'lchovidir
va ob'ektning xususiyatlarini tavsiflaydi. Natijalarni keyinchalik yig’ish tavsiya
etilmaydi, chunki ballar yig'indisi aniq ko'rsatkich bo'lib, hududning haqiqiy
xususiyatlari va iste'mol fazilatlari haqida tasavvurga ega emas. Landshaft
tarkibiy qismlarining har birining xususiyatlari, shuningdek, ularning
kombinatsiyasi xususiyatlari aniqlanadi.
Ekspert baholash usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish hozirgi
vaqtda eng dolzarb soha hisoblanadi. Ob'ektiv baholash mezonlarini topishga
harakat qilinmoqda. Ushbu maqsadga erishilganda, landshaftni ko'proq yoki
kamroq jozibali deb tasniflash individual didga qarab emas, balki aniqroq
bo’lishi mumkin edi. Ushbu usullarning aksariyati landshaftlarning estetik
fazilatlarini miqdoriy baholashni o'z ichiga oladi. Bu erda landshaftning xususiy
rekreatsion xususiyatlarini va ularning kombinatsiyasining xususiyatlarini
baholash usuli ayniqsa keng tarqalgan. Matematik usullardan foydalanish
baholashda subyektivlik elementini imkon qadar kamaytirishga qaratilgan.
Rekreatsion resurslarni ekologik-geografik baholashning mavjud usullarini
tahlil qilish natijasida quyidagi xulosalar chiqarish mumkin:
1. Rekreatsion resurslarni baholash geografiya fanining ham, ekologiya
fanining ham dolzarb vazifasi bo’lib kelgan va hozir ham shunday bo’lib
qolmoqda.
2. Ekologik turizm Samarqandda faqat hozirgi vaqtda ommalashib
borayotganligi sababli, keng ma'noda ekologik turizm maqsadlari uchun
hududning ekologik-geografik muvofiqligini baholash uchun ishlab chiqilgan
usullar hali ishlab chiqilmagan.
3. Komponentma-komponent emas, balki integral yondashuv deb
hisoblaydigan usullar bir qator afzalliklarga ega, chunki ular landshaftni o'zaro
14

ta'sir qiluvchi komponentlar va tarkibiy qismlar o'rtasidagi bog'lanishlar
majmuasiga ega bo'lgan yaxlit, ko'p komponentli tizim sifatida ko'rib chiqadilar.
4. Bir qator mualliflarning fikricha, kvalimetrik yondashuvdan foydalanish
va ekspert bahosidan foydalanish hududning rekreatsion salohiyatini
aniqlashning eng maqbul usuli hisoblanadi.
5. Shuningdek, bir qator mualliflar geografik tadqiqotlarda sotsiologik
so‘rovdan foydalanishni taklif qiladilar.
6. Ko'pgina mualliflar rekreatsion resurslarni baholashning kartografik
usulidan eng to'g'ri foydalanishni, uning yuqori ma'lumotlar mazmuni,
ravshanligi va to'g'ridan-to'g'ri idrok etish va fazoviy tahlil qilish uchun
xaritalarning mavjudligi tufayli tan oladilar.
7. Baholash jarayonida o`z genezisi va namoyon bo`lish shakli bo`yicha
xilma-xil bo`lgan, rekreatsion faoliyatga u yoki bu ta`sir ko`rsatadigan omillarni
hisobga olish zarur. Shunga ko'ra, hududning umumiy integral rekreatsion
salohiyati omil bo'yicha ko'rib chiqilishi kerak.
8. Bunday xilma-xil ko'rsatkichlarni baholash imkoniyatiga ega bo’lish
uchun ma'lum bir baholash omilining u yoki bu ko'rinishi uning hududning
turistik va rekreatsion salohiyatiga qo'shgan hissasini ma'lum ball bilan
baholashga imkon berganda, ballli yondashuvni qo'llash mumkin.
9. Baholash tizimi bu muhitda eng keng tarqalganlardan biridir. Ekologik-
geografik baholash natijalarini ikkita asosiy shaklda ifodalash odatiy holdir:
og'zaki va raqamli. Og'zaki shakl baholash natijalarining sifat ko'rsatkichi bo'lib,
qiyosiy darajalarga bo'linadi, masalan, "mos", "nisbatan mos", "nomaqbul va
hokazo. Raqamli shakl - og'zaki shaklning ballar, darajalar, toifalar bo'yicha
yozuvidir. yoki to'g'ridan-to'g'ri hisoblangan ko'rsatkichlar.
10. Estetik jihatdan jozibali hududlarni tanlashda baholashning sub'ektivligi
va kichik hajmdagi doimiy baholash va xaritalashning qo'llanilmasligi sababli
uslubiy qiyinchiliklar mavjud. Rekreatsion faoliyat uchun mos bo'lgan
hududlarni kameral aniqlash va ularni batafsilroq tadqiqotlarda ko'rib chiqish
uchun boshqa usullar talab qilinadi.
15

11. Hududning rekreatsion salohiyatini baholashda tabiiy, ijtimoiy-
iqtisodiy omillar bilan bir qatorda, hisobga olish kerak.
12. Rekreatsion potentsialni kümülatif aniqlashda turli omillarning roli bir
xil emas, bu esa yakuniy ballda tahlil qilingan barcha omillarning o'ziga xos
bahosini oshiruvchi yoki kamaytiruvchi tuzatish vaznli omillarni joriy etishni
talab qiladi.
13. Hududning turizm industriyasini rivojlantirish uchun qulayligini
baholash jarayonida rekreatsiya zonasi va turistik obekt orasidagi masofani
hisobga olish zarur (1-rasm).
1-rasm. Markaziy Osiyoda iqlim o’zgarishini hisobga olgan holda yerdan
kompleks foydalanish (konferensiya).
16

II. B ОВ . TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTLARI VA
USLUBLARI
2.1. Tadqiqot sharoitlari
Tadqiqotlarni Samarqand viloyati ekoturizm obektlari hisoblanadigan
Zarafshon milliy tabiat bog’i, Omonqo’ton, Ohaliksoy hududlari va boshqa
ekoturistik hududlarda o’tkazdik. Ushbu hududlarni qisqacha tavsifi quyida
ko’rsatilgan (2-rasm).
2-rasm. Samarqand viloyati xaritasi
Urgut tumani - Shimoliy sharqdan Zarafshon daryosi orqali Bulung’ur
tumani, shimoliy tomonida Toyloq, shimoliy g’arbda va g’arbda Samarkand
tumanlari, sharqda Tojikiston Respublikasi, janub da Qashqadaryo viloyati bilan
chegaradosh hisoblanadi.
Maydoni 1120,3 km². Aholisi 335,2 ming kishini tashkil etadi (2002) .
Tumanda bitta shahar (Urgut shahri) , 12 ta Qishloq fuqarolari yig’ini bor.
Markazi - Urgut shahri. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning o’rtacha
temperaturasi - 1,5°C, eng past tempiratura -25°C, iyulning o’rtacha harorat
24,4°C, eng yuqori harorat 49°C. Yillik yog’ingarchilik miqdori 459–500 mm.
Yog’inning kup qismi qish fasliga (34%) va bahorda (48%) tushadi.
Oqqo’rg’on, G’ijduvonsoy, G’ussoy, Urgutsoy, Kamongaronsoy, Qoratepasoy,
17

shuningdek, Darg’om, Yangiariq, Yangi Urgut, Yangi Qozonariq va boshqa
kanallardan iborat.
Tuproqlari asosan bo’z tuproqdan iborat. Qum, shag’al, qo’ng’ir, kashtan
tuproqlar kabilar ham uchraydi. Tabiiy o’simliklardan tol, qayrag’och, qarag’ay,
tog’ zarangi, pista, archa, do’lana, achchiq bodom, na’matak, bodom, rovoch,
tog’ piyozi, zira va hakozolar o’sadi.
Yovvoyi sut emizuvchi hayvonlardan bo’ri, qobon, quyon, tulki, jayra,
tipratikanlar; sudralib yuruvchilardan, har xil ilonlar, echkemar; qushlardan
qarg’a, kaklik, chumchuq, jiblajibon, mayna,olashaqshaq, bedana, kaptar,
musicha, qaldirg’och, bulbul, qizilishton, so’fito’rg’ay, boyo’g’li,
sassiqpopishak, qorayaloq, tog zog’chasi, bolg’atumshuq, qarg’alar va
hakozalarni uchratish mumkin [51 , 22,19 ].
Aholisi ko‘p millatli bo‘lib, asosan o‘zbeklar, shuningdek, tojik, rus,
ukrain, tatar, yahudiy, ozarbayjon va boshqa millat vakillari ham yashaydi.
Aholining o’rtacha zichligi 1 km² ga 300 kishi (2002) to‘g‘ri keladi. Qishloq
xo’jaligining yetakchi tarmoqlarini mahsulotlarini qayta ishlash, qurilish mollari
va mahalliy sanoat tarmoqlari tashkil qiladi.
Tuman Qishloq xo’jaligida tamaki, g’alla, sabzavot, kartoshka, meva, uzum
hamda chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Keyingi
yillarda tuman uchun Pastdarg’om tumanida ajratilgan yerda paxta ham
yetishtirilmoqda.
Tumandagi asosiy texnika ekini - tamaki hisoblanadi. Urgut tumani yer
fondi 112 ming gektarni tashkil etadi. 9 ming ga yerga tamaki, 14,8 ming ga
yerga don ekinlari, 1,2 ming ga yerga kartoshka o‘simligi, 145 ga yerga poliz va
sabzavot ekinlari, 2907 ga yerga yemxashak ekinlari ekiladi. 1,4 ming ga yer
bog‘ va tokzor bilan qoplangan, 46,8 ming ga yer yaylov.
Tumanning chorvachilik sohasida qoramolchilik, parrandachilik, pillachilik
yetakchi o’rin egallaydi. Yetishtiriladigan Qishloq xo’jaligi mahsulotlarining
asosiy qismi shirkat va fermer xo’jaliklari hissasiga to’g’ri keladi. Urgut
tumanida 381ta fermer, 23 ta shirkat xo’jaligi faoliyat olib bormoqda.
18

Chorvachilikda qoramol, qo’y va echki, parranda, yilqi va boshqalar
ko‘paytirilmoqda. Urgut tumani demografik rivojlanishi suratlar yaniy aholi
sonini o’sishi o’rtacha bo’lgan tumanlardan yuqori turadi. Bu tumanda 2003-
2012-yillarda aholi soni 1. 46%ga o’sgan. Bu jihatdan shahar aholisi Qishloq
aholisiga nisbatan kam o’sgan. Urgut shahri aholisini o’sishiga qishloqlardan
aholi ko’chib borishi katta ahamiyatga ega.
Tumanda 2012 yil 1-yanvar xolatiga kura jami 789 ta fermer xujaliklari
mavjud bulib, ushbu fermer xujaliklarining 176 tasi bogdorchilik va uzumchilik,
9 tasi chorvachilikda va kolgan 604tasi dexkonchilikninig boshka tarmoklarida
tashkil topgan. Tumanda mavjud jami ekin maydoning 82 foizi fermyerlar
ixtiyorida bulib xar bir fermyerlarga urtacha 24,5 gektardan yer maydoni tugri
kelmoqda [52,54, 23 ].
2.2 Tadqiqot obyekti
Tadqiqot obyektlari sifatida Samarqand viloyati va Zarafshon vodiysi
hududi va uning rekreatsion salohiyati ustida ilmiy izlanishlar olib borildi.
Zarafshon vodiysi hududlari, Zarafshon milliy tabiat bog’i, Samarqand
viloyatida joylashgan Omonqo’ton, Ohaliksoy va turistik ahamiyatga ega
bo’lgan boshqa hududlar o’rganildi.
2. 3. Tadqiqot uslublari
Tadqiqot olib borilayotgan vaqtda asosan nazorat kuzatish va statestik
tashkilotlarda bo’lgan ma’lumotlarni orasida turizm sohasiga oid ma’lumot
topish va ularni tahlil qilish bilan olib bordik.
Olingan ma’lumotlarni tahlil qilishda Lakin G.F qo’llanmasida yozilgan
statestik uslublardan foydalandik Hisob ishlarini olib borishda Microsoft Excel
programmasi orqali tahlil ishlarini olib bordik [ 27, 59 ].
19

III-BOB. TADQIQOT ISHI NATIJALARI. SAMARQAND VILOYATIDA
EKOTURIZM ISTIQBOLLARI.
3.1. Samarqand viloyatining ekoturizmni rivojlantirish uchun qulayligi .
Samarqand viloyatining ekoturistik imkoniyatlari (tabiat yodgorliklari,
noyob landshaftlar) aniqlangan va istiqbolda ekoturizmni rivojlantirish uchun
«O'rta Zarafshonning ekoturistik rayonlari va marshrutlari» kartasi yaratilgan;
soy havzalaridan (Zarafshon, Omonqo'ton, Urgutsoy, To'sinsoy) ekoturistik
ob'ekt sifatida foydalanish yo'nalishlari asoslangan; ekoturistik marshrutlar taklif
etilgan va ekoturizmni kompleks (eko, agro, tarixiy, ekstremal turlari) ravishda
olib borish bo'yicha takliflar ishlab chiqilgan; havzaning ekoturistik
imkoniyatlaridan unumli foydalanish (tabiiy pitomniklar tashkil etish, tog' va
tog'oldi hududlarida mehmon uylari qurish) yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Ekoturizmga bag'ishlangan ilmiy adabiyotlarda Turkiston, Zarafshon va
Oloy tog'tizmalarining qo'shilish joyi "Mastchoh tog'tuguni" deb nomlanadi.
Ushbu tugundan boshlanadigan Zarafshon tog'tizmasidan Janubiy-g'arbiy
yo'nalishda Hisor tog'tizmasi tarmoqlanib ketadi. Zarafshon daryosi shu tog'
tugunining g'arbiy qismida joylashgan Zarafshon muzligidan, 2775 m
balandlikdan, Mastchohdaryo nomi bilan boshlanadi.
Unga Hisor tog'tizmasining Shimoliy yonbag'irlaridan suv yig'adigan
Fandaryo kelib qo'shilgach, Daryo Zarafshon nomini oladi. Zarafshon daryosi
manbaidan mansabigacha yirik havzani hosil qiladi. Bu havza sharqdan g'arbga
qarab juda katta masofaga cho'zilganligi, shu bilan bir qatorda sharqdan g'arbga
tomon geomorfologik strukturaning almashinishi, gipsomerik balandlikning
o'zgarishi, Daryo havzasining Sharqiy qismida torligi, Markaziy qismida yirik
tog'oralig'i botig'ini egallashi va nihoyat g'arbiy qismida cho'l zonasiga tutashib
ketishi Zarafshon havzasi tabiiy sharoitining xilma-xil bo’lishiga, turli landshaft-
ekologik sharoitlarni tarkib topishiga imkon yaratadi [112].
Yuqoridagilarni umumlashtirgan holda aytadigan bo'lsak, Samarqand
viloyati O'rta Osiyoning eng yirik daryolari, ya'ni Amudaryo va Sirdaryo
20

havzalarini bir-biridan ajratib turadi. Zarafshon daryosi havzasi 3 ta okrugga
ajratiladi. Zarafshon daryosi havzasini: yuqori Zarafshon, O'rta Zarafshon va
quyi Zarafshon okruglariga ajratishadi. Biz ham o'z tadqiqotimizda butun
havzani 3 qismga, ya'ni okrugga ajratib o'rganishni lozim topdik.
Yuqori Zarafshon okurgi Daryo havzasining Sharqiy qismini ishg'ol etib, u
tog'li hududlarni o'z ichiga oladi. Bu erda Turkiston va Zarafshon tog'tizmalari
bir-biriga yaqin joylashganligi tufayli Zarafshon daryosi va uning irmoqlari tor
vodiy hosil qilib oqadi. O'rta va quyi Zarafshon okruglari O'zbekiston
Respublikasining markazida joylashgan bo'lib sharqdan g'arbga 300 kilometrdan
ortiq masofaga cho'zilgan (3-rasm).
3-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’ida ekoturistik marshrutlarni o’rganish.
O'rta Zarafshon Ravotxo'ja to'g'onidan Navoiy shahri yaqinidagi Xazara
tangisigacha davom etadi, keyin, g'arbda quyi Zarafshon boshlanadi [81; 5-86
b.]. O'rta Zarafshon okrugi (havzasi) Zarafshon tog'oralig'i botig'iga to'g'ri
keladi. Bu erda Zarafshon daryosining qayiri, qayir usti terrasalari, tog'oldi
prolyuvial-allyuvial tekisliklar yaxshi rivojlanganligi, iqlim sharoitining
21

dehqonchilik uchun qulayligi voha landshaftlarini rivojlanishiga qulay sharoit
yaratgan [12,96].
O'rta Zarafshon havzasi yirik Zarafshon daryosi havzasining o'rta qismida
joylashgan bo'lib, u kelib chiqish tarixiga ko'ra tektonik sinklinal cho'kma
hisoblanadi. O'rta Zarafshon havzasi shimol tomondan Chumqortov,
G'o'bdintov, Qaroqchitov, Oqtov, Qoratov, janubdan esa Chaqilkalon, Qoratepa,
Zirabuloq, Ziyovuddin tog'lari bilan chegaralangan bo'lib, sharqdan g'arbga 200-
220 km ga cho'zilgan. O'rta Zarafshon havzasining umumiy maydoni zamonaviy
kompyuter texnologiyalarini qo'llagan holda kosmik usullar bilan o'lchanganda
13570,52 km2 ga teng ekanligi aniqlandi. O'rta Zarafshon havzasining eng keng
joyi Samarqand shahri meridianiga to'g'ri keladi.
Havza g'arbga borgan sari torayib, Navoiy viloyatining hazar qishlog’i
yaqinida kengligi 8-10 km keladigan hazar yo'lagi orqali quyi Zarafshon okrugi
bilan tutashadi. O'rta Zarafshon havzasi katta qismi ma'muriy jihatdan
Samarqand va qolgan qismlari Jizzax hamda Navoiy viloyatlariga qaraydi
[126,6].
Hududning juda katta masafaga cho'zilganligi, turli geomorfologik
strukturalarning, landshaftlar rang-barangligi, tabiiy sharotida ichki zonal
farqlarning mavjudligi, landshaftlarning vertikal tabaqalanishini e'tiborga olib,
havza landshaftlarini ekologik turizm maqsadida o'rganish uchun qulay tadqiqot
ob'ekti deb qarashga imkon beradi.
Arid zonalar (cho'l va chalacho'l) tabiiy xususiyatlariga uning iqlimining
o'ta quruqligi va amplitudasining nisbatan kattaligi, o'simlik qoplamining siyrak
va kambag'alligi, tuproqlarning oson eroziyaga uchrashi va zaif drenaj tizimi -
landshaftning alohida komponentlari o'rtasidagi tarang hamda kuchsiz berqaror
munosabatlarni vujudga kelishiga 40 sabab bo'ladi. Shuning uchun
komponentlar o'rtasida buzilgan munosabatlarni tiklanishi arid landshaft
komplekslarida juda sekin sodir bo'ladi. Binobarin, qurg'oqchil, ya'ni cho'l va
chalacho'l landshaftlar o'ta beqaror bo'lib, bu holat tabiiy sharoitning o'ziga
xosligidan kelib chiqadi.
22

Landshaft komponentlarining o'zaro ta'siri va o'zaro bog'liqligining eng
kichik o'zgarishi ularning tuzilishi va xarakterining o'zgarishiga olib keladi.
Biroq, tabiiy landshaftlar rivojlanishining o'zgarishi va dinamikasi ko'p jihatdan
ularning tarkibiy qismlarining o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq, ular
geosistemalarning strukturaviy va dinamik holatlarini belgilab beradi.
B.P.Alisovning iqlimiy tasniflashida havza kontinental subtropik iqlim tipidagi
hudud deb ko'rsatilgan.
Bu tipdagi iqlimning asosiy xususiyatlari yorug'lik va issiqlikning kattaligi,
yog'in miqdorining kamligi, kun, oy hamda fasllar davomida havo haroratning
keskin o'zgarib turishida aks etadi L.N.Babushkin, A.V.Hisomovlar [1965] O'rta
Zarafshon havzasini ikkita iqlim rayoniga ajratishgan: 1) Shimoliy Samarqand;
2) Janubiy Samarqand. Bu ajratilgan rayonlarda ayrim umumiy o’xshashliklar
ham mavjud [21].
O'zbekiston hududlarini 11 ta iqlimiy rayonga ajratadi, unda O'rta
Zarafshon havzasi Zarafshon rayoni tarkibida bo'lib, bu rayonda o'rtacha yillik
havo harorati 16-170S ga, yanvarniki 1-2 0
C, iyulniki 29-30 0
C, sovuqsiz kunlar
davomiyligi 250 kunga, +10 0
C dan harorat yuqori bo'lgan kunlar soni 249 kunga
teng deb hisoblaydi. Haroratning o'zgarishi 2015-2030 yillar oralig'ida 1 0
C ga,
yog'ingarchilik esa 110-115% ga oshishi kutiladi deb ta'kidlagan. O'rta
Zarafshon havzasining iqlimi yuqori va quyi Zarafshon havzalari iqlimidan
ancha farq qilib, ularga nisbatan komfortligi bilan ajralib turadi.
O'rta Zarafshon havzasida iqlim elementlarida katta farqlar kuzatiladi.
Buning asosiy sababi iqlimini vujudga keltiruvchi geografik omillar bilan
bog'liq. Bunga havzaning joylashgan o'rni, quyoshdan 41 keladigan radiasiya
miqdori, atmosfera tsirkuliyasiyasi, havzaning relefi va er usti tuzilishi,
orografik to'siqlarning mavjudligi va boshqa omillar ta'sir ko'rsatadi.
Hudud katta miqdordagi radiasiya balansi hamda quyoshning nur sochib
turadigan davrning davomiyligi bilan ajralib turadi. Bu erda yillik radiasiya
miqdori 180 kkal/sm2 ni, quyoshni nur sochib turish vaqti bir yilda 2500-3000
soatni tashkil etadi. Biroq relef xususiyatlari bilan bog'liq ravishda quyoshning
23

nur sochib turish davri ham o'zgaradi. Jumladan, havzaning g'arbida quyoshning
nur sochib turishi bir yilda 3000 soatni tashkil etsa, Sharqiy qismida 2000
soatgacha kamayadi. Bu holat asosan joyning gipsometrik balandligiga va
atmosferada bulutlilikning ortishi bilan bog'liq holda yuz beradi [12; 5-301 b.].
Bunday holat yuqori Zarafshon havzasi hududlari uchun ko'proq xosdir.
Lekin, quyi Zarafshon iqlimida yillik radiasiya miqdori ham, quyoshning nur
sochib turishining davomiyligi ham ancha yuqoriligi bilan ajralib turadi.
Havzaning g'arbiy va Sharqiy qismlarida +10 0S dan yuqori bo'ladigan havoning
o'rtacha kunlik harorati yig'indisi 15-18 kungacha farq qiladi
[Agroklimaticheskie resursi Djizakskoy i Samarkandskoy oblastey uzbekskoy
SSR. 1977]. Buning asosiy sabablaridan biri gipsometrik balandliklaridagi
farqlarda bo'lsa, ikkinchi sababi havzaning g'arbiy qismi Qizilqum cho'li iqlimi
ta'siri ostida bo’lishligidir. O'rta Zarafshonda yoz oylarida havo haroratining
yuqoriligi havoda nisbiy namlikning past bo’lishiga sabab bo'ladi (kunduzi
o'rtacha nisbiy namlik 24% dan 61%). Iqlimning quruqligini yana bir sababi
atmosfera havosi nisbiy namlikning 30% dan kam bo'lgan kunlar sonining
ko'pligidadir. Bunday kunlar O'rta Zarafshonning g'arbida o'rtacha 179,9 kunni,
sharqida 127,9 kunni tashkil etadi [139; 5-218 b.].
Nisbiy namlikdagi keskin farqlar aprel oyidan boshlab havo haroratining
ko'tarilishi bilan sezilarli bo'ladi. Havo namligining kamayishi bilan o'simliklar
bargidan bug'lanish, ya'ni transpirasiya 42 kuchayadi, bu esa yoz oylarida ularni
tez-tez sug'orishni talab qiladi.
Havodagi nisbiy namlikning kamligi tufayli hududning g'arbiy qismida
sug'orish me'yori Sharqiy qismiga nisbatan ancha yuqoridir [112; 5-275 b.].
Absalyut balandlikning oshib borishi va tog'tizmlarining ta'siri natijasida
o'rtacha yillik harorat O'rta Zarafshon havzasida g'arbdan sharqqa qarab sezilarli
darajada pasayadi, lekin yog'ingarchilik miqdori g'arbida 180-200 mm atrofida
bo'lsa, havzaning Sharqiy qismida 500 mm dan, ayrim joylarda 800-880 mm
gacha yog'in yog'adi.
24

Navoiy shahriga yil davomida o'rtacha 180-200 mm yog'in tushsa, tog'lar
bilan o'ralgan Omonqo'ton havzasida o'rtacha ko'p yillik yog'in miqdori 900-950
mm ni tashkil etadi. Ushbu yog'inlarning juda katta qismi qish va bahor oylariga
to'g'ri keladi [116; 93-100, 113; 146- 149, 120; 5-132 b.]. O'rta Zarafshonda
umumiy haroratlar yig'indisi 40000S ni, samarali haroratlar yig'indisi esa 22000
-24000sni tashkil etadi. O'rtacha yillik havo harorati +11,80 S (Omonqo'ton) dan
+14,80 S (Nurota) ga teng.
Yanvarning o'rtacha harorati -2,60 S (Bulung'ur) dan -0,20 S (Samarqand,
Nurobod), iyul oyida tog'li hududlarda +240S (Omonqo'ton)dan cho'l zonasiga
borgan sayin +30,40 S (Qo'shrabot) gacha ortib boradi. Sovuq bo'lmaydigan
davr o'rtacha 215 kungacha davom etadi [Chub V.E., 2007; Balashova E.N.,
Jitomirskaya O.M., Semenova O.A., 1963].
Biroq, G'arbiy Sibir antisikloni kirib kelishi va mustahkam turib qolishi
natijasida minimal harorat -350S gacha tushib ketishi kuzatiladi. Vegetasiyali
qish 50% ni tashkil etadi. Havza hududlarida bulutsiz davr Omonqo'tonda 151,
Kattaqo'rg'onda 161, Nurotada 148 kunni tashkil etadi. Iqlim frontlarining, havo
massalarining joylashishiga bog'liq holda havzada yilning turli fasllarida turli
tezlikdagi shamollar esib turadi. O'rta Zarafshon havzasining janubi-g'arbini
ulus, Jom kabi cho'l hudulari egallab olgan. Bu cho'llar o'rtasidagi Zirabuloq
tog'lari, Qoratepa tog'larining g'arbiy chekkalari, Ziyovuddin tog'lari, tog'lar
orasidagi 43 bukilmalar ham shamol yo'nalishi va tezligining shakllanishiga
ta'sir ko'rsatadi. O'rta Zarafshonning janubi-g'arbiy tomonida yil davomida
shimol tomondan esadigan shamol ustun. Tog'oldi hamda shimoli-Sharqiy
qismlarida esa Sharqiy va shimoli-Sharqiy yo'nalishdagi shamollar ko'p
takrorlanadi. Urgut va Omonqo'tonda shamol yo'nalishlari tez-tez o'zgarib
turadi, shamolning esishi shu hududga kirib keladigan havo oqimlariga kam
bog'langan [80].
Havzaning shamol rejimi ham o'ziga xos bo'lib, qishda havzaning g'arbida
Shimoliy yo'nalishdagi shamollar 20-26% ini, yozda tekislikda Shimoliy
yo'nalishdagi shamollar 45-65% ini tashkil qilsa, kuzda havzaning janubi-
25

g'arbida Shimoliy va shimoli-g'arbiy yo'nalishdagi shamollar ko'p takrorlanib,
ular yil davomida esadigan shamolning 33-50% ini tashkil qiladi. Havzaning
shimoli-sharqida Sharqiy yo'nalishdagi shamollar ko'p takrorlanib, ular yillik
esadigan shamollarning 25-57% ini tashkil etadi. Shamollarning o'rtacha tezligi
3-4 m/sek. atrofida bo'ladi [60].
Iqlimning mikrozonal o'zgarishi landshaft komplekslarida o'ziga xos
mikroiqlimning vujudga kelishiga O'rta Zarafshon havzasi landshaftlarida rang-
baranglikni va turlicha tabiiy sharoitni shakllanishiga sabab bo'ladi. Cho'l
hududlaridayashaydigan kishilar uchun tog'va tog'oldi hududlari, Daryo va soy
havzalari, ko'llar atrofida vujudga kelgan iqlim komfort bo'lib sanaladi, bu esa
hududda ichki turizmni rivojlanishiga sabab bo'ladi (1-jadval).
1-jadval
O’rta Zarafshonda havoni o'rtacha oylik va yillik harorati
№
Meteostansiya Mutloq
balandlik Yanvarning
o’rtacha
harorati , 0
C Iyulning
o’rtacha
harorati , 0
C O’rtacha
yillik
harorat , 0
C
1
Jomboy 346
-0,4 28,3 14,2
2 Kattaqo’rg’on 485 -1,9 27,2 13,0
3
Ulus 530
- 0,2 28,2 14,0
4
Samarqand 695
0 , 2 25,9 13,4
5
Omonqo’ton 1266 -0,6 24,0 11,8
6 Bulung’ur 798 -2,6 27,0 12,5
7 Payariq 612 -1,2 27,0 13,4
8 Urgut 1090 -0,5 249 12,2
26

3.2. Samarqand viloyatida mavjud ekoturizimni rivojlantirish istiqbollari.
Samarqand viloyatining ektoristik xususiyatlari tahlil qilinib, ularning
hozirgi holatini saqlab qolish va hududda ekoturizmni rivojlantirish bo'yicha
takliflar ishlab chiqildi. Ekoturizmni rivojlantirish maqsadida ekoturistik
marshrutlar ishlab chiqildi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28
yanvardagi PF– 60-son Farmoni bilan tasdiqlangan «2022–2026 yillarga
mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi»da ko'rsatilgan
«Yangi turdagi turistik marshrutlarni yaratish, turizmning zamonaviy turlarini
rivojlantirish, ularning jozibadorligini kuchaytirish» bandi yuzasidan havzaning
ekoturistik rayonlari va marshrutlari ishlab chiqildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda asosiy turlaridan biri
ekologik turizm bo‘lgan turizm infratuzilmasini yaxshilash uchun respublika
byudjetidan 1 trillion so‘m ajratildi.
Aynan Samarqand viloyati turizm infratuzilmasini rivojlantirish uchun
135,1 mlrd. so‘mlik loyihalar amalga oshiriladi. Jumladan, qiymati 43 mlrd.
so‘mlik madaniy meros 318 ta ob’ektini restavratsiya va konservatsiya qilish,
obodonlashtirish ishlarini tashkil etish, qiymati 26 mlrd. so‘mlik 8 ta ichki va
ziyorat turizm ob’ektlariga olib boruvchi yo‘llarning holatini yaxshilash, qiymati
5,9 mlrd. so‘mlik 8ta ob’ektda ichimlik suvi, kanalizatsiya va boshqa
muhandislik kommunikatsiya tarmoqlarini yaxshilash, qiymati 54,4 mlrd.
so‘mlik 9 ta ob’ektda turizm va yondosh infratuzilmalarni barpo etish,
rekonstruksiya qilish, kengaytirish va modernizatsiyalash ishlari olib boriladi.
Ekologik turizm rivojiga alohida e’tibor qaratib, sohani moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash tizimli ravishda tashkil etilmoqda.
Bu borada tegishli tashkilotlar, soha mutaxassislari bilan birgalikda
ekoturizmni kelgusi istiqboli bo‘yicha o‘rganishga qaratilgan sayohatlar kiradi
va ular odatda hududdagi milliy bog‘lar hamda qo‘riqxonalar hududida
tashkillashtiriladi (4-rasm).
27

4-rasm. Samarqand viloyatida 2022 yilda qo‘shimcha tashkil etilgan turizm
yo‘nalishlari.
Ilmiy maqsadlar bo‘yicha sayohatlarda turistlar atrof-muhitda yuz
berayotgan jarayonlarni dala tajribalari va tahlillarida bevosita kuzatish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bunda, kamyob hayvonlarning yashash tarzini kuzatish va ularni o‘rganish
ekoturistlarda katta qiziqish uyg‘otadi. Ushbu turizm turiga xorijga boruvchi
ekologik ekspeditsiyalar, talabalarning uzoq hududlarga borib tabiatda
o‘simliklar va hayvonlarning yashash tarzini o‘rganishi kabi sayohatlar kiradi.
Rekreatsion va sarguzasht maqsadlari bo‘yicha sayohatlar turistlar odatda
yovvoyi tabiat bag‘rida faol dam olish bilan shug‘ullanish jarayonini o‘z ichiga
oladi.
Mazkur sayohat turining maqsadi turistlarga oldin his etmagan tuyg‘ularni
berish, jismoniy holatini yaxshilash va hatto ma’lum bir sport natijalariga
erishish hisoblanadi. Bunda ekoturistlarni qoyatoshlarga chiqishi - alpinizm,
tog‘ va piyoda turizmi, ot sporti, , paraplanerizm, chang‘i turizmini keltirish
mumkin.
Ularning ba’zilari hayot uchun xavfi yuqori bo‘lganligi sababli ekstremal
turizm turlari bo‘lib hisoblanadi. Shunga qaramay, sarguzashtli turizm bugungi
kunda ekoturizmning eng keng tarqalgan turlariga kiradi.
28

Tabiat qo‘riqxonalariga sayohat turizmida qo‘riqxonalardagi ajoyib
hayvonlar va g‘aroyib o‘simliklar ko‘plab turistlarda bir umrlik his-tuyg‘ularni
esga qolish imkoniyatlarni yaratadi.
Odatda TURfirmalar qo‘riqxonalarga turlarni tashkil qilishda shoular, teatr
sahnalari va shunga o’xshash ko‘ngilochar mashg‘ulotlarni ham turistlarga
taqdim etishadi.
Ziyorat maqsadida tabiat mo‘jizalariga sayohatda ekoturizm jarayonida
insonlarni hayratlantiradigan tabiat mujizalarini ko‘rishga tashrif buyurilib, bir
tomondan odamlar ziyorat qilib, o‘zlarida ruhiy engilliklarni his qilishsa,
ikkinchi tomondan tog‘-tepaliklarga chiqib dam olish, atrof-muhit tabiatini xis
qilib, turli kasalliklardan xalos bo‘ladi (2-jadval).
Shuningdek, tabiat bag‘ridan otilib chiqqan shifobaxsh ma’danli suvlarni
iste’mol qilish [26,72].
2-jadval
Ekoturizm faoliyatining asosiy yo‘nalishlari, ekoturizmning maqsadi
hamda ekoturistik marshrut lar
№ Ekoturizm
faoliyatining
asosiy
yo‘nalishlari Ekoturizmning maqsadi Ekoturistik marshrut
lar
1 Tabiatni o‘rganish
maqsadidagi
sayohatlar Biologik xilma-xillik bilan
tanishish, tabiat yodgorliklarini
o’rganish. Samarqand viloyati
Urgut tumani ekoturizm
obektlari, Zarafshon
milliy tabiat bog’i,
Ohalik soy soy maskani.
2 Ilmiy maqsadlar
bo‘yicha sayohatlar Ilmiy tadqiqot ishlarini olib
borish, kamyoblik va noyoblik
xususiyatiga ega bo’lgan
turlarni aniqlash. Zarafshon milliy tabiat
bog’i
29

3 Rekreatsion va
sarguzasht
maqsadlari Dam olish va davolanish
maqsadlarida Urgut tumani ekoturizm
obektlari, Zarafshon
milliy tabiat bog’i,
Ohalik soy soy maskani,
Kattaqo’rg’on suv
ombori,
4 Alohida muhofaza
qilinadigan
hududlar Qo‘riqxonalardagi ajoyib
hayvonlar va g‘aroyib
o‘simliklar ko‘plab turistlarni
o‘ziga jalb qiladi. Zarafshon milliy tabiat
bog’i, «Omonqo‘ton
davlat buyurtmasi»,
Samarqand viloyatida ekoturizmni rivojlantirishni tashkil etishni quyidagi
samarali yo‘nalishlarini taklif etish mumkin:
Birinchidan , ekoturizm yangi ob ’ ektlari va turlarini izlab topish va kashf
etish yo ‘ nalishida quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq deb
hisoblanildi :
- insonlar kam tashrif buyuradigan tabiat mo‘jizalariga boy joylarni
aniqlash;
-mashhur tarixiy joylarni ekoturizm ob’ektga aylantiriSh. Masalan,
«Amir Temur» yo‘li deb nomlangan Taxta qaracha devoni va h.k.;
- tabiat mo‘jizalariga boy, insonlarni hayratga soladigan, dam
oladigan va ziyorat qiladigan hududlarni tashkil etish.
Ikkinchidan, sayyohlarning dam olishi, hordiq chiqarishi, tabiatdan
zavqlanishiga erishish bo‘yicha shart-sharoitlar yaratadigan ekoturizm
ob’ektlarni rivojlantirish konseptual yo‘nalishda, eng avvalo,
ekoturistlarning tashrif maqsadidan kelib chiqib, ularning ehtiyojini
qondirishga erishish muxim vazifa hisoblanadi. Bunda Shu yo‘l orqali
ularning ekoturizm sayyohligi maqsadiga erishish imkoniyati yaratiladi
Jumladan, Samarqand viloyatidagi «Zarafshon» milliy tabiat bog’ida
mijoz sayyohlarning tabiat manzaralaridan zavqlanib yaxshi dam olish
30

imkoniyatini yaratsa, «Qarnab cho‘l» ekohududida esa cho‘l kiyiklari,
jayronlari va boshqa turli cho‘l hayvonlarini tomosha qilish mumkin
bo‘ladi.
Shuningdek, «Hazrati Dovud» g‘orida esa tashrif buyuruvchilar
tog‘manzarasini tomosha qilish bilan birga o‘zlarida ruhiy poklanishga
erishish imkoniyatiga ega bo’lishadi.
Uchinchidan, Respublikada ekoturizmni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
maqsadida sohaga ichki hamda tashqi investorlarni olib kirishni
ko‘paytirish yo‘nalishida, eng avvalo, ekoturizm ob’ektlarning maqsad
yo‘nalishiga qarab xususiy investorlar jalb etishni hamda davlat- xususiy
sherikchilik asosida yangi xizmat ko‘rsatish maskanlarini qurish barpo
etish amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir.
Investorlar bunday ekoturizm ob’ektlarni barpo etish asosida yuqori
daromad olish imkoniyatini va shart-sharoitini yaratadi. Masalan,
viloyatda joylashgan «Taxta qaracha» dovoni ekoturizm maskaniga
Turkiya respublikasidan investorlarni chaqirish asosida ularning ushbu
sohadan daromad olish imkoniyati yaratilib («Taxta qoracha kanat yo‘li»
qurish), viloyat hududiy maxsuloti oshiriladi.
To‘rtinchidan, sifatli xizmat ko‘rsatish asosida yuqori daromad olish
uchun ekoturizm ob’ektlarga alohida e’tibor qaratish yo‘nalish bo‘yicha
ekoturizm ob’ektlar uchun ko‘proq ekoturistlarni jalb qilish natijasida
sohadan yuqori daromad olishga erishiladi.
Bu esa sohada quyidagilarga e’tibor beriShni taqozo etadi: – sohaga
etakchi mutaxassislar, tarixchi, etnograflarni jalb etgan holda, ularning
ilmiy asoslangan tarixini yaratish; –tajribali gidlar, gid-tarjimonlarni
sohaga jalb etish va ularni zaruriy ma’lumotlar bilan ta’minlash asosida
yuqori sifatli xizmat ko‘rsatishga erishish; – ekoturistlar uchun birinchi
zarur bo‘ladigan eng muhim shart-sharoitlar (hojatxonalar, mehmonxona,
namozxona, tahoratxona, ovqatlanish joylari) yaratish; – sifatli xizmat
ko‘rsatishni ta’minlaydigan va bunda «yuqori sifatli ekoturizm xizmat»
31

mezonlarini ishlab chiqish.
Beshinchidan, ekoturizm infratuzilma ob’ektlarini shakllantirish va
rivojlantirish asosida xizmat ko‘rsatishni yuqori darajada tashkil etish
yo‘nalishida, eng avvalo, ekoturizm ob’ektning xizmat ko‘rsatish yo‘nalishi
bo‘yicha quyidagi infratuzilma ob’ektlarini shakllantirish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Bunda eng muhimi transport infratuzilmasini yo‘lga qo‘yish va
ekoturistlar uchun yotoq hamda dam olishi uchun mehmonxona
infratuzilmasi shakllantirish zarur hisoblanadi.
Shu bilan birga, ekoturistlar uchun ovqatlanish infratuzilmasini
tashkil etish va rivojlantirish har bir ekoturist uchun ularni qaysi
davlatdan va qaysi millatga mansubligi hamda diniy e’tiqodiga ko‘ra,
ekoturistlarning ovqatlanish servisini hisobga olgan holda muhim
hisoblanadi.
Oltinchidan, ekoturizm xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-
tadqiqot ishlarini yanada kuchaytirish yo‘nalishida sohani chuqur tadqiq
etish bo‘yicha soha mutaxassislari, olimlarni jalb etib, ekoturizmni
rivojlantirish, bu bo‘yicha yo‘l qo‘yilayotgan mavjud muammolar echimini
topish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Bunda, eng avvalo, ekoturizm sohasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib
boruvchi yosh olimlarning ilmiy ishlari sonini ko‘paytirish, shuningdek,
ularning tadqiqot natijalari bo‘yicha berilgan ilmiy fikrlari, taklif va
amaliy tavsiyalarni amaliyotga joriy etish tizimi yo‘lga qo‘yiladi (3-jadval).
32

3-jadval
Samarqand viloyatidagi asosiy ekoturistik obektl ar
№ Ob’ekt nomi Joylashgan
manzili Rasm Turizm
turi
1. “Zarafshon milliy
tabiat bog‘i” Samarqand
viloyati
Jomboy
tumani Ekoturizm
2. “Chinaras” Samarqand
tumanining
Bo‘zi
mahallasi Ekoturizm
3. Amir Temurning
Bog‘ibaland bog‘i
(Anjirzor) Samarqand
Shahri
Bog‘ibaland
MFY Ekoturizm
4. “Zarafshon milliy
bog‘i”da tashkil
etilgan ekotur
samarkand
ekoturizm maskani Jomboy
tumani
Xashdala
qishlog‘i Ekoturizm
5. Ertaklar olami
ekoturistik maskani Ishtixon
tumani,
Oxunboboev
MFY,
Qoraxoni
qishlog‘i Ekoturizm
33

6. “Teshiktosh”
hududi Urgut tumani Ekoturizm
7. "Mingarcha" dam
olish maskani Urgut tumani Ekoturizm
8. Sharshara tabiat
mo‘jizasi Urgut tumani
Bosh Tersak
MFY Ekoturizm
9. “Oq Amur
baliqlari” fermer
xo‘jaligi tomonidan
tashkil etilgan
xordiq chiqarish va
dam olish maskani Samarqand
tumani Ekoturizm
34

3.3. Zarafshon milliy tabiat bog’i, Urgut tumani, Ohaliksoy ekoturizm
obyekti misolida.
Mintaqada ekologik vaziyatning umumiy yomonlashuvi fonida tabiiy
o'rmon ekotizimlarini saqlab qolish eng muhim vazifa hisoblanadi. Biologik
xilma-xillikni saqlash milliy strategiyasi va O‘zbekiston bo‘yicha Harakatlar
dasturida to‘qay o‘rmonlari favqulodda muhofaza qilish choralarini talab
qiluvchi ekotizimlar qatoriga kiritilgan.
Himoya, tibbiy funksiyalarni bajaradigan, iqlimni tartibga solishga hissa
qo'shadigan o'rmonlar atrof-muhit va ekologik vaziyatni yaxshilashning eng
kuchli omillaridan biridir. O‘zbekiston noyob o‘rmon qoplamiga ega
mamlakatdir. Respublikada o'rmonlar maydoni butun mamlakat hududining
atigi 18,2 foizini tashkil qiladi [5].
O zbekistonning ba zi daryolari vodiylarida taxminan 75 ming gektarʻ ʼ
maydonda tor bo laklar yoki orollar ko rinishida suv toshqini o rmonlari yoki
ʻ ʻ ʻ
qirg oqbo yi o rmonlari saqlanib qolgan – bu umumiy o rmon fondining 1% dan
ʻ ʻ ʻ ʻ
kamrog i va atigi 2%. O zbekistondagi qat iy muhofaza qilinadigan hudud. Suv
ʻ ʻ ʼ
toshqini o'rmonlari alohida qiziqish uyg'otadi, chunki bu erda faqat ushbu tabiiy
ekotizimga xos bo'lgan o'simlik va faunaning maxsus majmuasi shakllangan.
Bu Zarafshon daryosi va boshqa daryolar oqib o'tadigan qurg'oqchil
hududlarning kombinatsiyasi bilan bog'liq bo'lib, natijada o'rmonlar,
botqoqliklar, yarim cho'llar va daryolar kabi tarkibiy qismlarni o'z ichiga olgan
o'ziga xos va murakkab ekotizim shakllanadi. To qay o rmonlari O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
bioxilma-xilligini saqlash va asrashda katta ahamiyatga ega bo lgan noyob
ʻ
biotoplardir.
Shuning uchun ham to qay o rmonlari ekotizimi Jahon yovvoyi tabiat
ʻ ʻ
fondining 200 ta global ro yxatiga kiritilgan.
ʻ
O'rmonlar eng boy biologik resurslardan tashqari muhim rekreatsion va
iqtisodiy resurslarga ham ega. Turizm O‘zbekiston Respublikasida milliy
iqtisodiyot tarkibida ustuvor tarmoq va mintaqaviy rivojlaniShning asosiy
omillaridan biri sifatida qaralib, uning bir yo‘nalishi ekologik turizmdir.
35

Mintaqada ekologik turizm ob'ektiga aylanishi mumkin bo'lgan noyob joylar
etarli (5-rasm).
5-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’i.
Tabiatning ana shunday o‘ziga xos go’shasiga Zarafshon milliy tabiat bog‘i
misol bo‘la oladi. Zarafshon daryosining o rta oqimida joylashgan, dastlabʻ
o rmon xo jaligiga tegishli bo lgan tor to qay o rmoni 1975-yilda Zarafshon
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
davlat qo riqxonasiga aylantirilib, 2018-yilda qayta tashkil etilib, unga
ʻ
Zarafshon milliy tabiat bog i maqomi berildi.
ʻ
Ilgari hududning maydoni 2066 gektar bo'lsa, hozirgi kunga kelib 2426,4
gektarga ko'paydi, Shundan 868 gektarini o'rmonlar egallaydi. Zarafshon Milliy
Tabiat bog'i Zarafshon daryosining o'ng qirg'og'ida 47 km ga cho'zilgan ikkita
tor (300 - 1500 m) uchastkani birlashtiradi.
To qay o rmonlari ko plab hayvonlar uchun hayot maydoni bo lib, u yerda
ʻ ʻ ʻ ʻ
ular uchun qulay yashash sharoitlari topiladi. Zich chakalakzorlar naslchilik
mavsumida va qishda himoya sharoitlarini yaratadi.
Boy oziq-ovqat bazasining mavjudligi ko'plab qushlar va hayvonlar uchun
oziq-ovqat beradi. To qaylardagi o simlik va hayvonlarning xilma-xilligining
ʻ ʻ
asosiy omillaridan biri suvning ko pligidir. Tog'larda qor erishi natijasida
ʻ
36

yuzaga keladigan toshqin paytida barcha chuqurliklar suv bilan to'ldiriladi va
uzoq vaqt davomida to'qayzorlarni namlik bilan boyitadi [1].(6-rasm)
Zarafshon Milliy Tabiat bog’i hududi biotopik jihatdan juda xilma-xildir.
Bu ikkita bir-biriga o'xshamaydigan tabiiy ekotizimlarning mavjudligi bilan
bog'liq: to'qay va yarim cho'l.
6-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’ida “Qizil kitob”ga kiritilgan Buxoro
bug’usi (Cervus elaphus bactrianus).
Bu uning yuqori bioxilma-xilligini tushuntiradi: bu erda
sutemizuvchilarning 24 turi, qushlar - 218 dan ortiq tur, sudraluvchilar - 10 tur,
amfibiyalar - 2 tur, baliq - 18 tur, umurtqasizlarning 150 ga yaqin turi va
o'simliklarning 400 ga yaqin turi. Respublikaning umumiy bioxilma-xilligiga
nisbatan foiz sifatida bu: sutemizuvchilar - 22,2%, qushlar - 50,7%,
sudraluvchilar - 17,2%, amfibiyalar - 66%. Xalqaro va Respublika Qizil
kitoblariga sut emizuvchilarning 2 turi, qushlarning 28 turi, baliqlarning 2 turi,
hasharotlarning turlari kiritilgan [2].
Zarafshon milliy tabiat bog'ida ekologik sayohat ob'ekti bo’lishi mumkin
bo'lgan ko'plab tabiiy diqqatga sazovor joylar mavjud (7-rasm).
37

7-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’i adir mintaqasi ekosistemalari.
O'simliklar. kichik hududga qaramay, parkning florasi juda xilma-xildir.
Zarafshon Milliy Tabiat bog’i tashkil topgan vaqtdan to hozirgi kungacha olib
borilgan dala tadqiqotlari va adabiyot ma’lumotlarini qayta ishlash natijalariga
ko‘ra 229 turkum va 69 oilaga mansub 376 tur aniqlangan bo‘lib, ulardan eng
to‘liqligi donlilar oilalaridir (48 ta). turlari), asteraceae (40), dukkaklilar (23),
xochga mixlanganlar (20), rosaceae (16), qarg'aloqlar (12) [3]. Daryo
vodiysidagi yagona relikt to qay o rmoni Z arafShonlar, mozaik aralaSh, zaytun,ʻ ʻ
tol, dengiz 0tol, taroqsimon, dumg aza, qamish o ti, va boshqalar turli
ʻ ʻ
birikmalarda, shakllanishlarda tuzilgan.
Zarafshon Milliy Tabiat bog'ining diqqatga sazovor joylari orasida 14
gektar relikt turi - kulrang bargli turanga kiradi. Turanga bunday ixcham shaklda
o‘sadigan hududdagi yagona joy shu.
Turangani ikki turdan iborat - Turanga (Pópulus pruinósa) va Turanga
rang-barang (Populus diversifolia) - tol oilasining Populus (Populus) jinsidan
(Salicaceae) bargli daraxtlar turi - notekis, o'ralgan novdali va past daraxtlar.
Turanga o'rmonlari yilning barcha fasllarida sayyohlik joyi sifatida tashrif
buyurish uchun jozibali. Bahorda - birinchi yopishqoq barglar yorilganda, yozda
- issiq kunda yoqimli salqinlik beradi, kuzda - och sariq barglari bilan tojlar.
38

To qaylarda to g ridan-to g ri majnuntol jinsi vakillari keng tarqalgan, bu yerdaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
uning bir necha turlari uchraydi: Vilgelms tolasi, Jung or tolasi va Zarafshon
ʻ
toli. Ulkan oq tol daraxtlari faqat Zarafshon to qaylarida uchraydi.
ʻ
Zarafshon Milliy Tabiat bog‘i hududida 100 gektardan ortiq eng qimmatli
dorivor o‘simlik – dengiz itshumurti saqlanib qolgan va o‘sadi, O‘zbekistonning
boshqa hech bir joyida bunday ko‘p miqdorda uchramaydi. Bu o'simlik
rezavorlar shakli, rangi va hajmida farq qiluvchi turli xil shakllar bilan
ifodalanadi.
Kuzda, meva berish davrida dengiz itshumurtlari mo'l-ko'l hosil va yorqin
ranglar bilan e'tiborni tortadi. Qo'riqxonada dengiz Shimoli - so'rg'ich, dengiz
Shimoli - so'rg'ich - turanga, so'rg'ich - do'lana tuzilmalarini tashkil etuvchi tor
bargli so'rg'ich keng tarqalgan. Turkiston va Zarafshon tizmalarining qo riqxona
ʻ
hududiga yaqinligi o simlik dunyosining tog vakillari bilan boyib borishini
ʻ ʻ
tushuntiradi. Bu yerda Turkiston va Jung or do lanasi, yovvoyi olxo ri, yovvoyi
ʻ ʻ ʻ
atirgulning turli turlari, butun qirrali zirk, bo z qoraqarag ay o sadi. Buta
ʻ ʻ ʻ
qatlami, asosan, taroq va chingildan iborat bo'lib, ular tabiat bog'i hududida
sezilarli maydonni egallaydi va qo'pol taroq, Shoxlangan taroq va yoyilgan taroq
bilan ifodalanadi [8].
To qayning tipik turi kumushrang shingil bo lib, past bo yli butalar
ʻ ʻ ʻ
qatlami hosil qiladi. O simlik to qaylari qamish, qamish, qizilmiya, eryantus,
ʻ ʻ
kendir, yorma, shuvoq hosilalaridan tashkil topgan. O’tsimon o simliklarning
ʻ
eng ko p uchraydigan turlari: eryantus, oddiy qamiSh, lansetsimon kendir,
ʻ
silindrsimon imperator, maydalangan qamish o ti, allep jo xori, qiyshiq
ʻ ʻ
tulkikuyrug i, dala bug doy o ti, o tloq o ti, tog pochechnoyi, kech zefir,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qizilmiya yalang och, o tloq o ti o'rmon mallovi.
ʻ ʻ ʻ
O'tli lianalarning shakllari yangi panjara, dala o'ti, klematis orientalis, Sibir
sinanchum va boshqalar bilan ifodalanadi. Suvli yorqin yashil o'tli to'qay
bahorda, o'tlar gullash davrida sayyohlarni o'ziga jalb qiladi. O‘zbekiston Qizil
kitobiga ikki xil o‘simlik – Korolkov za’faroni va erta bahorda yovvoyi
gullaydigan Kesselring kolxikumi kiritilgan.
39

Hayvonlari. Tog lardan boshlanib, to qayzorlarning intrazonal biotopi togʻ ʻ ʻ
va tekislik majmualari hayvonlari almashinadigan joy bo lib xizmat qiladi.
ʻ
To'qaylar eng boy yashash joylaridan biri bo'lib, ularda turli hayvonlar yashaydi.
Zarafshon tabiat bog'ida. quyon - tolai, quloqli tipratikan, tamarisk gerbil,
qo'ng'irbosh, bir necha turdagi sichqonlar, Shoqollar, tulki - karaganka, daSht va
qamish muShuklari, ba'zan - kirpi va bo'rsiq bor. Xalqaro Qizil kitobga va
O zbekistonga kiritilgan yo qolib ketish xavfi ostida turgan buxoro bug usi
ʻ ʻ ʻ
(Cervus elaphus bactrianus) alohida qiziqish uyg otadi [4].
ʻ
Buxoro bug‘ularini sobiq yashash joylarida muhofaza qilish va qayta
tiklash bo‘yicha Xalqaro dastur tufayli qo‘riqxonada Buxoro bug‘ularining qo‘ra
guruhi tashkil etildi, 2005 yilda bu hayvonlarning populyatsiyasini tiklash
maqsadida bir necha Shaxslar to‘qay o‘rmoniga reintroduksiya qilindi. . Hozirgi
vaqtda tabiat bog'i hududida bir necha o'nlab Shaxslardan iborat buxoro
bug'ulari populyatsiyasi mavjud.
Qushlar sinfining vakillari 200 ga yaqin qush turlarini o'z ichiga oladi, ular
orasida noyob va yo'qolib ketish xavfi mavjud. Ular orasida Zarafshon qirg‘ovli
ham bor.
Bu to'qay o'rmonlarining eng jozibali qushlaridan biridir. Qushlarning oq
qanotli o'rmonchi, tungi cho'pon, oddiy kaptar kabi turlari alohida qiziqish
uyg'otadi. Tabiat bog'ida qushlarni kuzatish yilning barcha fasllarida mumkin.
Bahor va kuzgi migratsiya davrida turnalar, yirtqich qushlar, anseriformlar,
laylaklar, ko'p sonli o'tkinchilarning o’tishini kuzatish mumkin. Faqat bahor va
yozda Tuvik, Xobbi, Oltin ari, Roller, SplyuShka, Janubiy va To'qay bulbullari
mavjud.
Qo'riqxonada kulrang va oq dov-qo'rg'on, bo'zquloq, oq dumli burgut,
chumchuq, to'q-to'g'ri va qizil suyanch, ispinoz, bo'z qarg'a va boshqa qush
turlari qiShlaydi. Bu hudud uchun cho'l kabi sudralib yuruvchilar xosdir
toshbaqa, sariq qorinli, cho'l yalang'och ko'z, suv iloni, naqShli ilon, o'q ilon,
amfibiyalardan - yaShil qurbaqa va ko'l qurbaqasi.
40

Tabiat bog‘i bo‘ylab oqadigan Zarafshon daryosi qo‘riqlanadigan
hududning asosiy suv manbai hisoblanadi. To qayning mavjudligi ko p jihatdanʻ ʻ
daryoga bog liq.
ʻ
Zarafshon o'z yo’nalishini o'zgartirib, ko'pincha qirg'oqni o'simliklar bilan
birga yuvadi, bu esa to'qaylar maydonining keskin qisqarishiga olib keladi.
Namlikning etarli emasligi to'qay o'simliklarining qurib ketishiga olib keladi va
ular bilan birga ularda yashovchi hayvonlarning butun majmuasi nobud bo'ladi.
Tabiiy ekotizimlarni saqlashning asosiy muammolaridan biri Shundaki, barcha
o'rmonlar, maxsus muhofaza qilish rejimiga qaramay, juda katta salbiy
antropogen yukni boshdan kechirmoqda (8-rasm).
8-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’ida “Qizil kitob”ga kiritilgan Zarafshon
qirg’ovuli.
To qay o rmonlari turlarning tabiiy yashash joyidan taShqari, mahalliy
ʻ ʻ
aholining tirikchilik va tirikchilik manbai ham hisoblanadi.
Iqtisodiy inqiroz va aholining tabiiy resurslardan joriy ehtiyojlar uchun
foydalanishga kuchli bog'liqligi, atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlarini kam
moliyalashtirish bu muammoni yanada kuchaytirmoqda.
41

Vaziyat aholining tabiiy jamoalarni saqlab qolish zarurligi to'g'risida
xabardorligining pastligi bilan yanada og’irlashmoqda. Iste'molchilarning atrof-
muhitga bo'lgan munosabatining salbiy oqibatlarini tushunmaslik tabiat bog'i
yaqinida yashovchi Qishloq aholisining qo'riqlanadigan rejimni buziShiga olib
keladi. Qishloq aholisining o'rmon ekotizimlarining fauna va florasiga ta'siri har
xil, ammo ularning eng zararlilari quyidagilardir: o’tlash, pichan o'rish,
rezavorlar, mevalar, dorivor o'tlar, brakonerlik, daraxtlar va butalarni kesish,
cho'tka yig’ish va o'lik daraxt. Bu o'rmon ekotizimlarining o'simlik va faunaning
o'ziga xos tarkibiy qismlarining butun majmuasi bilan o'zgariShiga olib keladi.
Zarafshon milliy tabiat bog‘ida maktab o‘quvchilari uchun ham, aholining
boshqa yosh guruhlari uchun ham ekotur tashkil etilishi mintaqa tabiatining
o‘ziga xosligidan xabardorlikni oshirishga yordam beradi, mahalliy aholini
ekologik faoliyatga jalb etishga xizmat qiladi, qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratish
aholi bandligini oshirish, o‘sib kelayotgan yosh avlod va mahalliy aholining
ekologik madaniyatini oshirish, ekologik madaniyatini yuksaltirishga hissa
qo‘shish. O‘zbekiston Buyuk Ipak yo‘lida joylashgan davlatdir.
Respublikada tarixiy-ma’rifiy turizm asosiy yo‘nalishlardan biridir.
Bozorda sayyohlar uchun asosiy “magnit” sifatida tanilgan ushbu mahsulotdan
foydalanib, yo‘lda xorijiy va mahalliy iste’molchilarga hali kam ma’lum bo‘lgan
narsalarni bir turda birlashtirib taklif qilish kerak. Bunday qo‘shimcha
mahsulotlar mamlakatimizda o‘zining rivojlanishini boshlagan, lekin hali
xalqaro bozorda o‘z o‘rnini topmagan ekologik-etnografik turizmdir. Chet ellik
sayyohlarni jalb qilish uchun turizmning ushbu ikki turini bir butun sifatida
ko'rib chiqish yaxshiroqdir.
Ekologik turizmni rivojlantirishning dastlabki bosqichlari ishini noto'g'ri
tashkil etish tabiiy komplekslarga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Binolarni
qurish bilan bog'liq infratuzilmani yaratish ko'pincha daraxt va buta
o'simliklarini yo'q qilish, hududning qurilish va maishiy chiqindilar bilan
ifloslanishi, iqtisodiy zonadagi o'simliklarni kimyoviy moddalar bilan tozalash,
qurilish va Qishloq xo'jaligi uskunalarini ekspluatatsiya qilish bilan birga keladi.
42

turistlar tomonidan ekologik rejimning buzilishi - bu tabiatga salbiy ta'sirlarning
to'liq ro'yxati emas.
Zarafshon Milliy tabiat bo’g’ining umumiy maydoni 2424 ga ni, shudan
to'qayzorlar bilan qoplangan maydoni 868 ga ni tashkil etadi. Qo'riqxona Daryo
o'zani bo'ylab 45 km masofaga cho'zilgan. Qo'riqxonaning eni 300 m dan ayrim
joylarda 1500 m gacha boradi. Qo'riqxona iqlimini tavsiflaShda Samarqand
meteorologik stantsiyasi ma'lumotlaridan foydalanish mumkin. Qo'riqxona
joylashgan hududning iqlimi kontinental subtropiklarga xos. Havo harorati
yozda +40 0
C ga etadi, qishda hatto -15-20 0
C gacha pasayishi kuzatiladi. O'rtacha
yillik yog'in miqdori 300-400 mm atrofida. O'simlik qoplamida terak, tol, jiyda,
chakanda kabi daraxt, buta va o't-o'simliklardan iborat bo'lib, bu erda
o'simliklarning 266 turi, qushlarning 218 turi, baliqlarning 8 turi uchraydi.
Qo'riqxonada "O'zbekiston qizil kitobi"ga kiritilgan Zarafshon qirg'ovulining
soni taxminan 4000 tadan ortiq bo'lib, ular yil sayin ko'payib bormoqda. 1996
yildan Zarafshon Milliy Tabiat bog’ida Badayto'qay va Qizilqum
qo'riqxonalaridan keltirilgan (9-rasm).
9-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’ida “Qizil kitob”ga kiritilgan Buxoro
bug’usi (Cervus elaphus bactrianus) populyatsiyalari.
43

Buxoro bug'usi (xongul)ni iqlimlashtirish bo'yicha ishlar olib borilmoqda.
Zarafshon qo'riqxonasi hududda noyob to'qay landshaftlarini saqlab qolish,
muhofaza qilish, qayta tiklash, hududda ro'y beradigan tabiiy jarayonlar
intensivligini tadqiq qilish, tabiat muhofazasi ilmiy asoslarini yaratish aholi
o'rtasida ekologik bilimlarni targ'ib qilish ishlari jadal olib borilmoqda.
Antropogen ta'sir kuzatilmagan holatda bioxilma-xillikni saqlash juda katta
samara beradi, lekin, qo'riqxona tevarak-atrofida yuzaga kelayotgan ayrim
muammolar kelgusida bu erda muhofaza qilinayotgan noyob turlarga ta'sir
o’tkazishi hech gap emas.
Zarafshon Milliy Tabiat bog’ida hududidagi biologik xilma-xillik
Zarafshon daryosi gidrodinamik faoliyati bilan bog'liq.
Bunda birinchidan daryoning gidrologik rejimining o'zgarishi ta'sir qilsa,
ikkinchidan ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta'sir ko'rsatadi, ya'ni daryodan xususiy
tadbirkorlar va aholi o'zboshimchalik bilan, o'zlari istagan joydan ko'p miqdorda
shag'al olishi natijasida qirg'oqlar yemirilishi va chuqurlashish jarayoni
kuchayadi va natijada qo'riqxona hududidagi yer osti suvlarining Daryo
tomonga oqimi tezlashib, grunt suvlari sathining pasayishiga sabab bo'ladi. Bu
o'z navbatida o'simliklar degradasiyasiga, cho'llanish jarayonini tezlashishiga
olib keladi.
Bundan tashqari qo'riqxona tevarak-arofidagi yerlarga ishlov berish, turli
Qishloq xo'jalik tadbirlarini amalga oshirish ham tabiatga zarar keltirmoqda.
Zarafshon milliy tabiat bog’i Samarqand shahridan atigi 7-8 km masofada
joylashganligi sababli bu hududda ekoturizmni rivojlantirish istiqbolli
hisoblanadi, chunki Samarqand Shahriga yiliga 100 minglab mahalliy va xorijiy
turistlar sayohatga kelishadi.
Ularni vaqtlarini yanada maroqli va qiziqarli o'tkazishlari uchun sayohat
dasturiga Zarafshon milliy tabiat bog'i hududida ekoturistik marshrut lar tashkil
etish maqsadga muvofiq. Marshrut larni tashkil etishga quyidagilar omillar
sabab bo'ladi:
1) ob'ekt madaniy markazlarga yakin joylashgan;
44

2) sayyohlarni qo’riqxona hududida tashkil etilgan ekologik trap (yulka) lar
buylab ekskursiya tashkil etish orqali hududlarimizning tabiiy manzarasi va
biologik xilma-xilligi bilan tanishtirish imkoniyati mavjud;
3) noyob usimlik va kayvonlarni kuzatish kamda ulardan estetik zavk olish
imkoni yaratilgan;
4) Zarafshon daryosi va uning qayirlari hamda ularda kechayotgan tabiiy
jarayonlar bilan yaqindan tanishish imkoni bor;
5) Buxoro bug’isi kuzatish, foto va videosyomka olish imkoniyati mavjud.
Zarafshon milliy tabiat bo’g’i hududida ekologik suqmoq tashkil etish
g’oyasi N.V.Marmazinskaya tomonidan ishlab chikilgan.
S.A.Abduvokidov va N.V.Marmazinskayaning ta’kidlashicha ekologik
suqmoqlar bo’ylab amalga oshirish mumkin bo’lgan sayohat 3 ta marshrut dan:
1 - marshrut Zarafshon tillarang kirgovulini kuzatish masofasi 1 km gacha;
2 - marshrut Buxoro bugusini kuzatish imkonini beradigan suqmoq,
masofasi 3 km gacha;
3-marshrut hududida uchraydigan yovvoyi hayvonlar, jiydazor va
chakandazorlarni, o’simliklarni tomosha kilish suqmog’i, masofasi 5 km gacha.
Bundan tashqari Daryo uzani buylab Sharqdan-g’arbga tomon yunalgan suv
yo’li o’tkazilgan va shu yo’l buylab sayohat marshrut larini tashkil etish
mumkin (10-rasm).
45

10-rasm. Zarafshon milliy tabiat bog’ida sayyohlarga kursatiladigan va
tavsiflanadigan ob'ektlar bilan tanishish.
Buxoro bug’isi (xongul) ni volerida kuzatish, foto va videos'yomka olish
imkoniyati yaratilgan. Tuqayzor bo’ylab piyoda sayoxat: uziga xos flora va
faunani kuzatish, tuqayzorlar xamda Turkiston va Zarafshon tog’lari
landshaftlarini kuzatish, tukayzor buylab sayoxatni davom ettirib, ekoturistlar
dam olish uchun muljallangan joygacha piyoda sayr kilish imkoni yaratilgan.
Ekoturistlar uchun yanada kengroq qulaylik yaratish maqsadida Zarafshon
Milliy tabiat bog’ida ekologik suqmoqlar barpo etilgan xududlarda qo’yidagi
chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim:
 Milliy tabiat bogi chizmasiga ekologik suqmoq marshrut larini
kiritish va ularda hayotiy kurish xamda zavq olish mumkin bulgan ob'ektlar
rasmlarini qo’yish;
 Zarafshon Milliy tabiat bog’iga kirishini obodonlashtirish va
qo’shimcha reklamalar joriy etish
46

 Zarafshon Milliy tabiat bog’i ma'muriy binosi atroflarini
obodonlashtirish, sayyoxlar uchun xordik chikarish joylari barpo etish;
 Idora foyesini tabiiy gullar bilan bezaSh, devorlarga Milliy tabiat
bogi xaqida fotlovxalar, turli ilmiy-ommabop ma'lumotlar, turli xayvonlarning
mulyajlarini o’rnatish;
 Zarafshon Milliy bogi muzeyini elektron takdiotlar bilan boyitish,
uni zamonaviy axborot resurs markaziga aylantiriSh, muleyni yangi eksponatlar
bilan boyitish, Shu turlagi boshka muzeylar bilan alokasini kuchaytirish uchun
Internet tizimiga ulaSh;
 Muzeyga kirishdan oldin Zarafshon Milliy Tabiat bo’g’i haqida
olingan "Pod pologom tugaynogo lesa" ilmiy-ommabop filmini sayyoxlarga
namoyish etish;
 Muzeyda suvenir sovgalar bulimini tashkil etib, unda Buxoro
bugusini tushgan Shoxlari, qushlarning patlari va ulardan tayyorlangan
suvenirlar, gerbariylar bilan savdoni tashkil etish;
 Turli suvenirlar, gerbariylar yasash uchun kushni qishloq axolisini,
jumladan milliy xalk xunarmandchilik soxasi vakillarini jalb etib, ularni
daromadli ish bilan ta’minlash;
 Zarafshon Milliy tabiat bogi xududidagi sanitariya-gigenik
talablariga javob beradigan servisni vujudga keltiriSh;
 Mavjud voleri yakinida milliy bog faunasi va florasi vakillari
takdimot etishga muljallangan ekranlar o’rnatish, sayyoxlarga namoyish
etiladigan Buxoro bugusi, Zarafshon kirgovuli, Shokol, tulki, bursik, Shu bilan
birga xududda yashaydigan kuShlar bilan taniShish uchun kuShlar volerisini
kurish;
 Sayyoxlarga kulaylik yaratish jumladan, dam olishlari uchun
stullar, stollar, dasturxon, kozon-tovok, mangallar, ozik-ovkat maxsulotlari va
chankovbosti ichimliklar xamda turli mevalar saklaydigan muzlatgich xamda
Shkaflar o’rnatish;
47

 Ekologik suqmoq o’tadigan marshrut larda muxofaza etiladigan
xayvonlar xamda usimliklarga o’sishiga xavf solmaslik va ta'sir kursatmaslikni
ta’minlash;
 Volerlarda foto va kinotasvir olishga imkon beradigan derazalar
ochiSh, shuningdek kitob va bukletlarni tarqatishni yulga kuyish;
 Volerlarga kirish joyida ximoya tusikdarini bapo etish;
 Ekologik suqmoqlar atrofida nodir o’simliklar bor joyda ularning
nomi va boshka ma'lumotlar kiritilgan reklama banerlar o’rnatish;
 Daryobuyida dam olish pavilonlarini tashkil etish va x.k.
Sayoxat davomida milliy tabiat bogida ekoturistlarga xizmat kursatish
uchun kuyidagi ma'sul xodimlar tayinlanishi lozim: ekoturizmni tashkil etuvchi
ekskursovodlar, volerida xayvonlar va qushlarni parvarishlovchilar, gastranomik
xizmat xodimlari. Xulosa urnida shuni ta’kidlash joizki, ushbu ekologik suqmoq
va ekoturistik marshrut ning tabiatga bo’ladigan salbiy ta'sirlari mas'ul idoralar
vakillari va yetuk olimlardan iborat ekspert guruhlari tomonidan taxlil etilib,
xulosalar asosida kelgusi ishlarni rejalashtirilib borishi lozim.(11-rasm)
Zarafshon milliy tabiat bog`iga insonning xo`jalik faoliyati ta`sirida tabiat
komplekslarida bir qator o`zgarishlar sodir bo`lmoqda. O`lkaning havosi va
suvlari ifloslanmoqda. Bunga asosiy sabab Zarafshon daryosi qirg`oqlarida olib
borilayotgan ishlab chiqarish korxonalaridan chiqayotgan har xil zararli
chiqindilar ta`siri hisoblanadi.
48

11- rasm Zarafshon daryosi qirg ` oqlarida olib borilayotgan ishlab
chiqarish korxonalari karyerlardan foydalanishi
Urgut tumani Omonqutan g'ori. Zarafshon vodiysini o'rab turgan tog’
tizmalari turizmning turli shakllarini ya'ni ekoturizmni rivojlantirish uchun katta
imkoniyatlarga ega. Bu hududlarning Shaharlarga yaqinligi (Samarqand tumani,
Jomboy tumani, Urgut tumani, Kattaqo'rg'on va boshqalar) ularning turistlarni
oziga jalb qilishi uchun qulayligini oshiradi [18]. Tabiatning betakror noyob
tabiiy yodgorliklari Samarqand viloyati ekoturizmini istiqbolli rivojlantirishga
yordam beradi. Zarafshon tizmasining Shimoliy yon bag'irlari karst hosil
qiluvchi devon davriga oid ohaktoshlaridan tuzilgan. Shuning uchun tog'lar
qadimgi karst g'orlarining ko'pligi bilan ajralib turadi [36]. (12-rasm).
49

12-rasm. Samarqand viloyati urgut tumani ekoturistik obektlari.
Zarafshon tog'lari g'orlarida qadim qadim zamonlardan beri insonlar uchun
boshpana vazifasini bajarib kelgan va ular shu g'orlarda yashab kelgan bu
erlarda bir qator paleolit davriga xos yodgorliklari topilgan: Omonqutan,
Qo'tirbuloq Takaliksoy, va boshqalar. Ular orasida Omonqutan g'orlari
joylashgan o'rni (Samarqanddan 40-45 km.) kabi dunyoga mashhur yodgorliklar
bor. Bu tog'lar bilan ilk bor rus arxeolog D.N. Lev 1947 yil. O'rgangan bu odatiy
karst g'ori Musteri davrining ibtidoiy odamining turar joyi bo'lgan
Omonqutan tog’ ekoturizmi rivojlanishi. O'zbekiston va O'rta Osiyo
hududida o'rta paleolit (paleolit (qadimiy tosh) - miloddan avvalgi 2 million
yildan 10 ming yilgacha.) davrining rivojlanish bosqichlaridan birini aytib
o'tiladi. Topilmalarning o'ziga xos xususiyatlaridan biri, Omonqutan maydoni
Kavkaz, Shimoliy Afrika va Markaziy Osiyoni qamrab olgan kengliklardan
iborat Musteri madaniyati hududiga g'ordan topilgan suyak qoldiqlari va mehnat
qurollari misol bo'ladi.
50

Teshiktosh hududagi grottosi kabi tarkib va xarakterga ega bo'lib,
O'zbekiston hududida inson mavjudligining eng qadimiy dalillaridan biridir
Bu hududdagi flora va faunaning juda ham xilma-xilligi o’sha vaqtdagi
olamining vizual tasvirlarini belgilab beradi va bu ibtidoiy jamiyatga xos
bo'lganligini isboti hisoblanadi. Xo'jalik turini aks ettiruvchi ushbu hududning
qadimgi aholisining ov qilish oziq-ovqatlaniShining asosini tashkil qiladi.
Omonqutan g'ori Samarqanddan 40 - 45 km janubda, Zarafshon tog'larining
Shimoliy yon bag'rida, taxminan 1300 m balandlikda, bulbul-Zarsoy darasida
joylashgan. U 1947 yilda D.N.Lev tomonidan kashf etilgan bo'lib, u bu erda
odamning son suyagi bo'lagini topdi Fotoalbom. 1947-1957 yillarda D.N.Lev
boshchiligidagi Samarqand davlat universitetining arxeologik ekspedisiyasi
bilan birga bir qator olimlar tomonidan o'rganilgan.
Omonqutan - bu tabiiy g'or va uning kirish qismidan 7,2 m uzunlikdagi
yo'lak boshlanadi va kichik xona bilan tugaydi. Qalinligi 0,8 m bo'lgan qattiq
qoplamali qatlami bilan ajratilgan madaniy qatlam g'orning kirish qismida va
chuqurligida joylashgan bu erda loy qatlamida ko'mir va o'choq qoldiqlari ko'p
topilgan; kvars, kvarsit va chaqmoqtoshdan tayyorlangan mahsulotlar kamroq
miqdorda taqdim etiladi.
Hammasi bo'lib 140 ta buyum topilgan, pichoqqa o’xshash plitalar
qirg'ichlar, massiv kvars maydalagichlari va boshqa oziq-ovqat qoldiqlari
topilgan
Yovvoyi hayvonlarning ko'p sonli singan va kuygan suyaklari alohida
ahamiyatga ega muflon (116 bosh), , Sibir bug'usi, qo'ng'ir ayiq (39 bosh), ,
yovvoyi muShuk, bo'rsiq g'or giyanasi, toshbaqa, qizil kiyik marmot, yovvoyi
ot. Yirik hayvonlarning suyaklarining ko'p qismi g'orning tubida bo'lganligi
sababli. Bu vaziyatni D.N.Levni bu hayvonlar qiShda, oziq-ovqat uchun yoki
sovuqdan saqlanish uchun g'orga kirishgan emas, balki uning tubida insonlar
tamonidan tayyorlangan va ov qilangan degan taxminga olib keldi.
Ohalik soy Samarqand Shahri janubida joylashgan tog'li xushmanzara
Ohalik soy qishlog’i Shahar mehmonlari va Samarqandliklarning deyarli
51

hammasiga tanish. Tog'va Daryo yoqasida, bog'larning qalin soyasida dam olish
oromgohlari va dam olish negizlari, sanatoriylar joylashgan. Daryo qirg'oqlari
va tog' yonbag'irlari bo'ylab o’lkan dam olish zonasi deyarli o'n kilometrga
cho'zilib ketgan.
Ohalik soy qishlog’i Qoratepa tog'ining Shimoliy yonbag'ridagi barcha tog'
qishloqlari kabi uzoq o'tmishga – qadimiy Sug'd eli o'zining poytaxti atrofini
o'zlashtirayotgan davrda paydo bo'lgan. Ohalik soy ning paydo bo’lishi
to'g'risida tarixiy ma'lumotlar bizgacha etib kelmagan. Lekin bu tog' vohasi
ichidagi ikki qo'rg'on qoldiqlariga qarab, bu maydonlarni mehnatsevar dehqonlar
Kushonlar davrining boshidayoq o'zlashtirganini, shahar atroflarida ulkan suv
omborlari va kanallar qurganini taxmin qilish mumkin.
Bu davrga qadar Ohalik soy o'rnashgan tog'darasidan chorvador aholi
yaylov sifatida foydalangan bo’lishi ehtimoli bor, undan oldingi – bronza
davrida bu erda ovchilar yashagan bo’lishi kerak. Bu haqda Ohalik soy
maydonida topilgan kamonning chaqmoqtoshli o'qlari xabar beradi.
Ehtimol bu erlar uzoq vaqt davomida Samarqand oliy tabaqasi uchun dam
olish joyi bo'lib xizmat qilgandir. Chunki ularning shahar tashqarisidagi qasrlari
Daryo bo'yida joylashgan bo'lgan. Bu yer istirohatgoh bo'lganligi uchun savdo-
sotiq va kosibchilik bilan shug'ullanganlar.
X І X asrdan boshlab, mahalliy aholi to'liq ohak qazib olishga
ixtisoslashgan bo'lib, bu yerdagi ohak g'amlamasi hozirgacha juda ulkandir.
Ohak rivojlanayotgan Samarqand uchun kerak bo'lib, ilgaridan shaharni ana shu
qurilish xom ashyosi bilan ta'minlayotgan Cho'ponota mahsuloti etishmay
qolgan.
Ohalik soy qishlog'ining nomi ham Shu davrda paydo bo'lib, asli Ohaklik,
ya'ni "o" – "oy", "xok" – "tuproq", ya'ni oyning oq tuprog'i ma'nosini anglatgan.
Uning yonida joylashgan Oqbo'yra qishlog'ining nomi ham bu erdagi ohak
g'amlamasidan xabar beradi. Haqiqatan ham uzoqdan bu joyga qarasangiz, oq
tepaliklarga birinchi ko'zingiz tushadi.
52

Ikkinchidan, qurilayotgan Samarqand shu davrlarda mustahkam va chiroyli
qurilish xom ashyosiga ehtiyoj sezardi hamda bu kabi mahsulotlar Temuriylar
davrida qurilayotgan mahobatli binolarga kerak bo'lardi. Marmarni esa
Nurotaning G'azg'on va Omonqo'tonning Gurmak konlaridan olib kelishardi.
Ulkan granit bo'laklari esa yaqindagi tog'lardan olib kelinardi. Shu kunlarda ham
Oqbo'yra qishlog’i yaqinidagi tosh konlarida yarim yo'nilgan granit bloklarini
ko'rish mumkin.
Uchinchidan, Temur va Temuriylar vaqtida Qashqadaryo vodiysidagi
Tarag'ay qishlog'iga yo'l Ohalik soy orqali o'tgan va undan Sangto'ra dovoniga
(1860 m) keng karvon yo'li mavjud bo'lgan. Tarag'ay qishlog’i
mutaxassislarning fikricha, Temurning urug'i Barlos qabilasi yurti bo'lgan.
Bu tog' yo'li inqilobigacha Turkistonga kontrabanda tovarlarini Sharqiy
Buxoro, Qarshi, Shahrisabz, Sheroboddan olib keluvchi yashirin yo'lga
aylangan.
Fuqarolar urushi davrida bu tog'yo'li Qashqadaryodan keluvchi duShman
to'dalari yo'lini to'sib quyish uchun yopiladi va dovonga, yo'lning tor qismlariga
soqchilar quyiladi. Yoz fasli kunlaridan birida duShmanlarning ko'p sonli to'dasi
to'siqlarni yorib o'tadi. Ohalik soy oldida bu to'da va jangchilar o'rtasida bir
necha soat davom etgan jang bo'lib, dushman engiladi va toqqa qarab qochadi.
Ohalik soy qishlog'ining etnik tarkibi xilma – xil bo'lib, asosan o'zbeklar va
tojiklardan iborat. Qolgan millat vakillari bu joyga pargar va KiShtut
qiShlog'idan inqilobga qadar ko'chib kelishgan. Keyinchalik O'rmiton
qiShlog'idan ham o'nlab xonadonlar ko'chib kelgan.
Ohalik soy atrofida yer maydonlarining kamligi sababli Qishloq aholisi
vaqti-vaqti bilan boshqa joylarga ko'chishga majbur bo’lishgan. Shu yo'l bilan
Ohalik soy liklardan iborat, Oqbo'yra qishloqlari vujudga kelgan.
O'tgan asrning 80-yillarida Ohalik soy maydoni Samarqand Shahri uchun
eng qulay davolash va sport-sayyohik markaz bo'lgan. Har yili bu joydagi
sihatgohlar va sanatoriylarda, "Yoshlik" turbazasida o'n mingga yaqin kishi dam
53

olishardi. Bahor faslida esa tabiatning bu go'zal burchagiga yuz minglab
Samarqandliklar va shahar mehmonlari dam olishga chiqishardi.
Ohalik soy qishlog’i atrofida ko'pgina tabiat mo'jizalari mavjud bo’lib,
Pasttog'lik zonada – ohaktoshlar mavjud. Joylarda g'orlar, eski shtolnyalar va
ohak kuydirishda ishlatilgan pechlar uchraydi. Tog'jinslari ichida sinchkov
sayyohlar Island shpati donalarini topishi mumkin.
Qoratepa tog'ining asosiy qismini tashkil etgan granitlar va grandioritlar
ichida grafit, billur Shodalarini uchratish mumkin. Tog'bag'rida eski qalay,
volfram, molibden g'amlamalari bor.
Bu rayonning asosiy suv manbai bo'lgan Oqdaryo vodiysi ham tarorlanmas
go'zallikka ega. Bu joyda olcha, qayrag'och, bodom daraxtlaridan tashkil topgan
bog'lar ko'p. Daryo o'zanining tor joylarida Sharsharalar mavjud. Sayyohlar
uchun Oqdaryodagi katta sharshara Boshsuvtushar, ayniqsa, go'zal bo'lib, u
afg'on dovoniga chiqishda joylashgan.
Qishloq yuqorisida – tog'ning yuqori qismida (1700-2200 m) ba'zi bir
joylarda tabiiy holda o'sayotgan archa saqlanib qolgan. Keksalarning gapiga
qaraganda ilgari ularning soni ancha ko'p bo'lgan. Bu erdagi archalar sonining
kamayiShiga asosiy sabab ularning ohak pechlarida yoqilg'i sifatida
iShlatilganidadir.
Toqqa chiquvchilarni bu erdagi qoyali cho'qqilar ham jalb etadi. Ularning
ichidagi Kamqo'ton cho'qqisi (2189 m) Qoratepa tog'idan balandligiga ko'ra
ikkinchi o'rinda turadi. Cho'qqi ulkan granit hoch Shaklida bo'lib, yonbag'irlari
tikdir. Uning yonida kichkina, Shaffof suvli Qulbobo ko'li joylashgan bo'lib,
tabiat tomonidan tayyorlangan tabiiy o'yiqcha to'ldirilgandir. Kamqo'tondan
keyin Kichkinasoyni yarim xalqa Shaklida granit qoyalar o'rab olgan. Ular
"Ohalik soy toji" deyiladi va 1900-2100 m balandlikdagi toshbaqa, Qoratosh,
Dostto'da kabi nomlar bilan ataladi. Bu cho'qqilarga ko'tarilish hatto sportchilar
uchun ham unchalik engil emas.
Qishloq atrofidagi "Tosh haykallarni" tomosha qilish ham ancha
maroqlidir. Bunday tabiiy mo''jizalar bu erda ancha. Oqtosh massivida ot,
54

dinozavr va xayoliy hayvonlarga o'xShagan tosh bo'laklarini ko'rish mumkin.
Bular ichida hajmi juda ulkan tosh bo'laklar ham uchraydi.
Bularga "Toshbaqa", "Shohtosh", "Somontosh" va "Igna" cho'qqisi kiradi.
Ohalik soy dan qo'shni vodiylarga ko'p sonli sayyoh so'qmoqlari o'tadi. Bu
so'qmoqlar tog' cho'qqisi orqali Sangto'da, Avg'on, Beshozor, Govxona
dovonlari orqali Amir Temur g'origa, Tarag'aysoyga, Alvasti ko'liga va
Omonqo'tonga o'tadi. Sazvas dovoni orqali "ikkiminginchi" cho'qqilar
Kamqo'ton, igna, Qiziltoqqa ko'tarilish yoki Sazvasdaryo vodiysini kesib o'tib,
Qoratepa qiShlog'iga borish yoki Ilonsoyga tushish yohud yontoq yassi tog'i
orqali to'g'ri yo'l bilan Teraksoyning yuqorisiga chiqib, Qaynarbuloqqa tushish
mumkin.
Ohalik soy dan so'qmoq yo'l bilan Mironko'lga, olti sharshara o'lkasiga
yoki Oqbo'yraga o'tish mumkin. Lekin tabiatning bu go'zal burchagini tomosha
qilish vaqtida, uning muhofazasini ham o'ylaShimiz kerak. Bu joydagi hamma
narsa – giyohlar, buloqlar, toshlar himoya talab qiladi. Dam olishga
keluvchilarning soni oShgan sari bu go'zal maskanning tabiatiga zarar
keltirilmoqda. O'simlik dunyosi kamaymoqda.
Dam olishga boruvchilar o'ylab o'tirmay boychechak, Lola, yovvoyi piyoz,
dorivor o'tlarni yuliShadi. Bularning ko'pchiligi qizil kitobga kirgan va yo'qolish
arafasida turibdi. Biz esa bu haqda o'ylab ham ko'rmaymiz.
Hayvonot dunyosining ahvoli bundan yaxshi emas. Ko'p Nodir hayvonlar
brakonerlar dastidan yo'qolib ketdi. Daryodagi baliqlar kimyoviy dorilar va
elektr toki ta'siridan yo'qolish arafasida turibdi. Qushlar uyalarini taShlab
odamlar ko'zidan g'oyib bo'lmoqda. Hozir Ohalik soy atrofida bir vaqtlar ko'p
bo'lgan yovvoyi cho'chqa, bo'ri va bo'rsiqning izini uchratmaysiz. Quyon, tulki,
jayralar kamayib ketdi.
Tabiatning bu go'zal in'omi – Ohalik soy ni saqlab qolish uchun vaqt
ketkazmasdan uni davlat himoyasiga olish va qo'riqxona, deb e'lon qilish kerak.
Bu joyda hayvonlarning barcha turini ovlashni, meva va o'tlar terishni taqiqlaSh
55

lozim. Yo'qolgan hayvon va qushlar turlarini qayta tiklashga urinish va daraxt
ekib, meliorasiya ishlarini amalga oshirish kerak.
Sayyohlar va o'lkashunoslar bu joyda tabiatning sodiq do'stlariga
aylanishlari kerak. Hozircha kichik-kichik uchastkalarda sayyohlar tomonidan
tabiatni tiklashga bo'lgan urinish bor. Buning uchun ular mahalliy xom
ashyolardan foydalanishmoqda, ya'ni yovvoyi daraxt va changalzorlarning qalin
qismini qisman siyraklaShtirib, Shunga o’xshash iqlimli ko'chatlarni joylarga
ko'chirib o'tkazmoqdalar. Mo'jiza ro'y berib, kechagi taqir joylarda inson
tomonidan yaratilgan o'rmonlar shovullamoqda.
Omonqo'ton - Samarqanddan chiqib, janub tamon yo'l olsangiz, tog'va tog'
oldi tepaliklarini kesib o'tasiz. Ularni qizil-sariq tusli o'simliklar qoplab olgan
bo'lib, oxirgi balandga ko'tariliShingizdan keyin ko'z oldingizda chiroyli
manzara paydo bo'ladi. Eng baland qismi oq-qora rang bilan qoplangan baland
qoya tog'lar mag'rur turadi. Ularga tomon boruvchi yo'l oldin tosh qoyalar
orasidan o'tadi. Bu qoyalar tabiiy kurash jarayoni natijasida xilma-xil Shaklga
kirgan bo'lib, ular sizning xayolingiz hosilasi natijasida gohida har xil
hayvonlar, afsonaviy mahluqlar Shakliga kiradi.
Shunaqa tabiiy saqlanib qolgan manzaradan bahramand bo’lish uchun
Ekologik turizmni rivojlantirish maqsadini yo'lga qo'yish zarur hisoblanadin
keyinchalik yo'l birdaniga Samarqand viloyati uchun xos bo'lmagan qalin
o'rmonzor ichiga Sho'ng'iydi. Bu daraxtzor orasida diyorimiz Sharoitiga
moslaShgan va unda ko'p uchrovchi tol, terak, archa kabi mahalliy daraxtlar
bilan birga balandligi 20 metrlarcha etuvchi jumhuriyatimiz Sharoitida
uchramaydigan Qrim qarag'ayi va igna bargli daraxtlar uchraydi.
Tekis asfalt qilingan yo'l odatdan taShqari go'zal o'rmon ichidan toqqa
qarab intiladi. Yo'lning ikki tarafida zilol buloqlar otilib chiqadi. Uning atrofida
tog'soyidan oquvchi serShovqin daryocha Shaldirab turadi. Bu manzaralarni so'z
bilan tariflaSh juda muShkil.
Uzoqlardan tabiiy karst g'orlar va Antropogen omil ta'sir ya'ni Inson qo'li
bilan yaratilgan kon og'zi qorayib ko'rinadi. Alvon rangli o'simliklar orasida
56

mahalliy aholining o'tlab yurgan qo'y - qo'zilar podalari ko'zga taShlanadi.
Sershovqin, rutubatli Shahar havosidan hozirgina chiqib kelgan sayyohni bu
joyning sof havosi mast qiladi.
Yo'l shu holda o'rmon ichida biroz davom etib birdaniga cho'qqiga tomon
ko'tarilib ketadi va uning ikki tarafida qazib olinayotgan marmar, ohaktosh
konlari ko'rinadi. Uzoqlarda baland tog'lardagina uchrovchi tabiiy archazorlar
ko'zga taShlanadi. Takrorlanmas bunday manzara orasida biron soat
yurganingizdan keyin tog'cho'qqisiga etasiz.
Tepalikka chiqganingiz sayin yangi vodiy Shahri va qishloqlari, ularni
bog'lab turgan o'rgimchak ipi kabi yo'llar oqarib ko'rinadi. Bular mo''jizalar
g'aladoni kabi bunday boy va takrorlanmas tabiiy manzaralarga ega bo'lgan
Bunday manzara Samarqand viloyatida joylashgan Omonqo'ton darasi va baland
Taxta-karacha dovonidir. Tog'oldida joylashgan Omonqo'ton darasi – inson qo'li
bilan yaratilgan tabiatning takrorlanmas bo'lagi va jumhuriyatning tarixiy
davrlardan hozirgacha janubiy qismi bilan bog'lovchi tog'dovoni oldidagi dar
haqiqat O'zbekistonning minglab yillik tarixini ko'rsatuvchi musaffo osmon
gumbazi ostidagi tarixiy muzeyidir.
Samarqand shahridan atigi 40-45 kilometr uzoqlikda joylashgan
Omonqo'ton o'zining tropik iqlimi bilan ajralib turadi. Tog'lar bilan o'ralgan bu
darada alohida mikroiqlim mavjud bo'lib, tekislikka nisbatan u erda deyarli 3
marta ko'proq yiliga 1000 mm yaqin yog'in yog'adi. Havoning temperaturasi esa
doimo quyidagi vodiyga nisbatan 4-5 gradus past bo'ladi va shu sababli yozning
eng jazirama issiq kunlarida ham salqin shabada esib turadi.
Yuqoridagi Taxta-karacha dovoni joylashgan Zarafshon tog'laridan sizib
kelayotgan suvlar Omonqo'ton darasi ichidan ko'p sonli buloqlar shaklida
chiqib, suvlarning tabiiy tozalaniShi hamiSha muzdek, toza va xushta'm bo'ladi.
Bunday tabiiy sharoitga ega bo'lgan Omonqo'ton darasi ilgaridan mo'l-ko'l
o'simlik dunyosiga va o'rmonga ega bo'lgan va shu sababli uzoq tarixiy
davrlardan buyon insonlar tomonidan o'zlashtirilgan. Bu haqda shu joydagi
g'orlardan birida topilgan ibtidoiy odamlar qoldiqlari xabar beradi. Bu joyning
57

sug'dcha keksa nomi Gurmak ham daraning o'Sha vaqtlaridayoq o'zlaShtirganini
ko'rsatadi.
Omonqo'tonlik oqsoqollar tomonidan hikoya qiliniShicha, bir vaqtlar
Aristotel yashagan Aflotunsoy, Ulug'bek yaShiringan Shaxaksoy to'g'risida
afsonalar bu joyning o'Sha tarixiy sanalari davomida inson oyog'i
uzilmaganligini ko'rsatadi. Daraning keyingi nomi – Omonqo'ton esa omon
nomli cho'ponga atalgan bo'lib, u go'yoki daraga kirishda yaShayotgan ulkan
ilonni o'ldirib, bu boy yaylov va hosildor tuproqli darani ozod qilib, odamlarga
baxt ato etgan ekan. Inson aslan buyuk aslan bechora iborasidagidek tabiat
yaratgan bu jannatmakon joyni inson o'tgan asrlarda birinchi marta xarob etdi.
Tabiatshunos olim V.I.Kucheryavix ilmiy izlanishlari ma'lumotiga ko'ra,
XVIII asrda bu joyda cho'yan va ko'mir eritila boshlangan. Bu esa yoqilg'i talab
etar, yoqilg'ini esa darani qoplab olgan archa daraxtini kuydirib olishardi. Shu
sababli Omonqo'tondagi barcha archazorlar qisqa vaqt ichida kesilib ketdi, tabiat
barbot bo'ldi bo'ldi. Buloqlar quridi, yaylovlarda o'tlar yo'qoldi. Iqlim
quruqlaShdi, sel oqimlari dara yonbag'ridagi hosildor tuproqli ekinzorlar va
yaylovlarni yuvib keta boshladi.
XІX asr o'rtalariga kelib esa bu jannatmakon joy achinarli holatga tushgan
edi. Yonbag'irlarda bir vaqtlardagi qalin daraxtzorlar o'rnida yakka-dukka
archalar saqlanib qolgan pastlik joylarda esa yuvilib ketgan hosildor joylar
o'rniga sellar izidan hosil bo'lgan Toshloq joylar rivojlangan edi.
Omonqo'ton darasining o'sha vaqtdagi bu holiga entuziast – o'rmonchi
general N.I.Korolkov 28 dekabrya 1837 - 13 fevralya 1906) e'tibor berdi. Uning
fikrdoShlari bo'lgan o'rmonchi mutaxassislar S.K.Navraskiy va M.I.Nevskiy
yordamida Omonqo'tonni ikkinchi o'rmon bilan qoplaSh davri boshlandi. Bu joy
o'zlaShtirila boshlandi. Eng oldin sel havfi kuchli bo'lgan daraning Shimoliy
yonbag'riga daraxtlar ekila boshlandi.
Mahalliy aholi yordamida tog'yonbag'riga ko'ndalang maydonchalar
yaratildi. Unga ko'chatlar ekildi. Bu ko'ndalang maydonchalar ustidagi ariqlar
58

esa o'z navbatida yomg'ir va qor suvlari tezligini kamaytirar, o'ziga namni
ko'proq yig'ar va "sel xavfi"ning oldini olardi.
Shu yo'l bilan 1879 yilda 500 dan ortiq joyga yosh nihollar ekildi. Bu iShni
o'lkaShunos K.Rauner davom ettirdi. U 1887 yilda Gazarmasoy boshida bu er
uchun notanish bo'lgan Qrim ko'chatini ekdi. Hozir u erda 117 ulkan Qrim
qarag'ayi o'sib yotibdi. 1908 yilda esa dara boshida Aprelvskiy o'rmon dala
hovlisi tashkil etilib, unga qarag'ay va oq qayin ekildi. Shu yo'l bilan
Omonqo'tonda Rossiya tekisliklariga xos o'rmon daraxtlari paydo bo'ldi. Bu
erlarni o'zlashtirish inqilobdan keyin ham davom etdi. 1933 yil bu joyda o'rmon
xo'jaligi tashkil etildi va butun dara bo'ylab bodom, qayrag'och, olma va yong'oq
ko'chatlari ekishni davom ettirildi.
Buning natijasida butun Omonqo'ton darasi bo'ylab inson tafakkuri bilan
yaratilgan serviqor o'rmon paydo bo'ldi. Mahalliy aholi bu sun'iy yaratilgan
o'rmon xosiyati bilan sel, surilma, qurg'oqchilik balosidan qutuldi va dara
bo'ylab yo'lning ikki tomonida yangi ko'm-ko'k vodiy paydo bo'lib, uning ichi
ko'chib kelgan yangi mezbonlar – qushlar qo'Shig'i bilan to'ldi. Hattoki ularning
eng xuShovoz nomi bilan ilgari Nomsiz soy, "Bulbulzorsoy" deb atala
boshlandin [46].
O'rmonda ilgarigi yovvoyi cho'chqa, bo'ri, bo'rsiqlar paydo bo'ldi.
ulug'vatan urushidan keyingi davrlarda inson tomonidan yaratilgan bu er yosh
bolalar ovozi bilan to'ldi. Xushmanzara bu joyda bir qator dam olish
oromgohlari tuzildi. Hozirda Omonqo'ton darasi har yili minglab
samarqandliklar va chet ellik mehmonlar dam oladigan so'lim joyga aylandi.
Buning natijasida keyingi yillarda uzunligi atigi 14 kilometr bo'lgan daraning
aholisi 3 marta oshdi va yangi masala – tabiatning bu nodir burchagini himoya
qilish muammosi paydo bo'ldi.
Omonqo'ton darasining yuqori qismi uning tarkibiy davomi bo'lgan “Taxta-
karacha” dovoniga qo'shilib ketadi va ikkalasini ham bir yo'l Toshkent-Termiz
trakti kesib o'tadi, Zarafshon tog'i ustidan o'tuvchi taxta-karacha dovoni, tarixiy
davrlar davomida ham O'zbekiston o'rnida bo'lgan qadimiy davlatlarni bir-biriga
59

bog'lab turgani uchun tarixchi-sayyohlar tomonidan ko'p martalab tilga olingan
va ko'p jangi jadallarni boshidan kechirgan tabarruk diyordir.
Buning ustiga dovonning quyi qismi va Omonqo'ton darasi bilan
chegarasidagi yuqori sifatli marmar, ohaktoshlar o'tgan zamonlardan boshlab
qazib olingan va Shu sababli qadimiy konchilarning xotirasida saqlanib qolgan.
Hozirgi kunlarda inson qo'li bilan yaratilgan Omonqo'tondagi o'rmon va
uning ustidagi taxta-karacha dovonidan o'tuvchi yo'l himoyaga muhtoj bo'lib
qolgan.
Ko'p sonli sayyohlar "ekologik savodsiz" tabiat oShiftalari va uzoqni ko'ra
olmaydigan Omonqo'ton koni xo'jayinlari hamda mahalliy aholining
etiborsizligi sababli daraxtlar, tog'li joylar toptalib, tabiiy muvozanat
buzilmoqda. Daraxtlar va yovvoyi o'tlar qurimoqda. Portlashlar va kon ishlari
natijasida dovon atrofi ifloslanmoqda. Ehtimol, tabiatning bu nodir burchagida
milliy bog' tashkil etib, unga tarixiy Taxta-Qoracha dovonini ham qo'Shib olish
va Shu yo'l bilan ularning tabiat tarix muzeyi Shaklida saqlanib qolishi vaqti
etgandir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 30 apreldagi “Ichki
turizm xizmatlarini diversifikatsiya qilishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-232 sonli qaroriga muvofiq, Urgut tumanidagi 11 ta salohiyatli
mahalla fuqorolar yig‘ini tanlab olinib, rivojlantirish yo‘l-xaritalari ishlab
chiqilgan. (Bahrin MFY, BeShkon MFY, Etti uylik MFY, Ipak yo‘li MFY,
Kenagas MFY, Omonqo‘ton MFY, So‘fiyon MFY, Tersak MFY, Xo‘joyduq
MFY, Qoratepa MFY, CHor-chinor MFY) turizm xizmatlari va hudud
infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida jami 20 mlrd 370 mln so‘m pul
mablag‘lari ajratiliShi ko‘zda tutilgan.
Urgut tumani tog‘li hududda joylashganligi tog‘-turizmi yo’nalishini
rivojlantirish uchun boy salohiyatga ega. Bugungi kunda Tersak qishlog’i turizm
qishlog’i sifatida faoliyat ko‘rsatmoqda.
Urgut tumanining Tersak qishlog’i tabiatining rang-barangligi bilan biror
sayyohni, Shuningdek, ushbu hududga taShrif buyuradigan mehmonlarni befarq
60

qoldirmaydi. Mazkur turizm qishlog'ida Agro va tog' turizmi, ekoturizm hamda
boshqa turizm yo'nalishlari rivojlangan.
Qishloq tabiatida dam olish, milliy taomlar tayyorlash bo'yicha mahorat
darslarida iShtirok etish, Shuningdek, mahalliy aholi bilan suhbatlashish orqali
muammolardan yiroq bo’lish, haqiqiy tabiatdan bahramand bo’lish mumkin.
Ta’kidlash joizki, ushbu hududda 20 dan ortiq oilaviy mehmon uylari mavjud
(13-rasm).
13-rasm. Urgut tog’larining ko’rinishi.
Samarqand viloyati 14 ta tuman va 2 ta Shahardan iborat bo‘lib, barcha
hududlar o‘ziga xos boy turizm salohiyatiga ega.
Jumladan, Samarqand Shahrida 410 ta arxitektura ob’ektlari, 14 ta
arxeologik yodgorliklar, 36 ta haykallar, 23 ta diqqatga sazovor joylar, 125 ta
mehmonxona, 200 dan ortiq mehmon uylari joylashgan, 150 dan ortiq
turoperatorlar faoliyat ko‘rsatmoqda.
Shu bilan bir qatorda turizm 3 ta ko‘chalari, 8 ta turizm axborot markazlari,
temir yo‘l vokzali va Samarqand xalqaro aeroporti faoliyat ko‘rsatmoqda.
Prezidentimizning taShabbuslari bilan 5-ochiq osmon rejimi joriy
qilinganligi natijasida yo‘lovchilar sonini 1,5 mlnga etkazish imkoniyati
61

yaratildi. Joriy yil yakuniga qadar aviaqatnovlarni haftasiga 50 tadan 120 taga
etkazish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 26 dekabrdagi
Samarqand viloyatining turizm va transport salohiyatidan samarali foydalanish,
viloyatni «Samarqand - yangi O‘zbekistonning turizm darvozasi» konsepsiyasi
asosida rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risidagi 455-
sonli qaroriga asosan Samarqand, Toyloq, Payariq tumanlari mehmonxona
(joylaShtiriSh), savdo, umumiy ovqatlaniSh, ko‘ngilochar, turoperator va
turagent xizmatlarini ko‘rsatayotgan tadbirkorlik sub’ektlari uchun maxsus soliq
rejimi joriy etiladigan tuman va Shaharlar ro‘yxatiga kiritish vazifasi belgilandi.
2023 yil davomida ushbu tumanlarni rivojlantirish dasturi qabul qilinadi.
Maxsus turizm zonalariga aylantiriladi.
Samarqand tumanida 6 ta arxitektura ob’ektlari va 91 ta arxeologik
yodgorliklar, Shuningdek, “Konigil” turizm qishlog’i hamda “Silk Road
Samarkand” xalqaro turizm markazi joylashgan.
Samarqand turizm markazda 2 ta 5 yulduzli, 4 ta 4 yulduzli, 2 ta 3 yulduzli
mehmonxonalar jami 8 ta mehmonxonalar, 18 ming. kv.m. maydonda 3 qavatli
xalqaro kongress markazi va ko‘rgazma majmualarini qurish ishlari yakunlanib
foydalanishga topShirildi.
“Boqiy Shahar” tarixiy majmuasi tashkil etilib, uning hududida kulolchilik,
temirchilik, marg‘ilon atlasi, chust pichoqchiligi, rassomlik, amaliy san’at,
buxoro qog‘ozi, zardo‘zlik yo‘nalishlarida 17 ta milliy hunarmadchilik
ustaxonlari, 2 ta restoran, 3 ta milliy uslubdagi choyxonalar, 2 ta Shirinliklar
savdo nuqtasi, “Chorsu” Sharq bozori, milliy kiyimlar galereyasi, savdo,
kutubxona, qo‘g‘irchoq teatri, Shaxmat maktablari mavjud.
Joriy yilda Samarqand tumaninida “Biznes turizmi” klasteri hamda
“Ohalik soy -Oqbo‘yro-Mironqul” kichik turizm zonasi (KTZ)ni tashkl etish
rejalashtirilgan.
2023 yilda Samarqand Shahrida 50 dan ortiq xalqaro tadbirlar jumaladan,
BirlaShgan Millatlar Takilotining Butunjahon Turizm taShkiloti Bosh
62

Assambleyasining navbatdagi 25-sessiyasi, BMTning Oziq-ovqat va Qishloq
xo‘jaligi tashkiloti (FAO) bilan hamkorlikda oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha
yuqori darajadagi xalqaro konferensiya, Ko‘rfaz arab mamlakatlari hamkorlik
kengaShi + Markaziy Osiyo Stretegik muloqotining II yig‘ilishi va Iqtisodiy
hamkorlik taShkiloti (IHT) davlat rahbarlarining XVI sammitlari davlat
rahbarlarining bevosita iShtirokida o‘tkaziliShi rejalaShtirilgan bo‘lib, Har bir
tadbirda o‘rtacha 4 mingga yaqin chet elliklar iShtirok etishi kutilmoqda.
Urgut tumani tog‘li hududda joylashganligi tog‘-turizmi yo’nalishini
rivojlantirish uchun boy salohiyatga ega. Bugungi kunda Tersak qishlog’i turizm
qishlog’i sifatida faoliyat ko‘rsatmoqda (14-rasm).
14-rasm. Urgut tumani Bosh Tersak qishlog’ida joylashgan sharshara.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 30 apreldagi “Ichki
turizm xizmatlarini diversifikatsiya qilishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-232 sonli qaroriga muvofiq, Urgut tumanidagi 11 ta salohiyatli
mahalla fuqorolar yig‘ini tanlab olinib, rivojlantirish yo‘l-xaritalari ishlab
chiqilgan. (Bahrin MFY, Beshkon MFY, Etti uylik MFY, Ipak yo‘li MFY,
Kenagas MFY, Omonqo‘ton MFY, So‘fiyon MFY, Tersak MFY, Xo‘joyduq
MFY, Qoratepa MFY, Chor-chinor MFY) turizm xizmatlari va hudud
63

infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida jami 20 mlrd 370 mln so‘m pul
mablag‘lari ajratiliShi ko‘zda tutilgan.
Mazkur mablag‘larning asosiy qismi hududlardagi muqaddas qadamjolar,
ziyoratgohlar, madaniy-meros ob’ektlari, Shuningdek yirik investitsion loyihalar
hamda tadbirkorlar tomonidan tashkil etilayotgan dam olish maskanlari,
joylaShtirish va ovqatlantirish vositalari va boshqa sayyohlik ob’ektlari
infratuzilmasini yaxshilashga qaratilgan.
Joriy yilda Samarqand “Yilning islom merosi manzili” va “Yilning eng
yaxshi rivojlanayotgan musulmon Shahri” nominatsiyasi g‘olibi bo‘ldi.
Bu yo‘naliShdagi yirik loyihalardan biri Payariq tumanidagi “Imom Al
Buxoriy” maqbarasi atrofida Markaziy Osiyoda eng yirik ziyorat turizm
majmuasini tashkil etish ishlari olib borilmoqda. Bu erda 10 ming o‘rinli masjid,
21 gektar maydonda ulug‘ ajdodlarimizning diniy merosi va moddiy madaniy
meros ob’ektlarini aks ettiruvchi tematik xiyobon, 3 ta mehmonxona va 24 ta
kichik mehmonxonalardan iborat, shuningdek 3 000 nafar ziyoratchilarga
xizmat ko‘rsatuvchi “halol” standartiga ega umumiy ovqatlanish korxonalari
faoliyati yo‘lga qo‘yiladi.
Ushbu majmuani to‘laqonli faoliyat yuritiShi uchun majumuani
rivojlantirish konsepsiyasi ishlab chiqiladi, Halol standarti talabi bo‘yicha
tashkil etishga muntazam raviShda iShtirok etiladi.
Toyloq tumanida 3 ta arxitektura ob’ektlari, 144 ta arxeologik yodgorliklar,
1 ta diqqatga sazovor joylar mavjud.
2023 yilda “PET AGRO OIL” MCHJ QK tomonidan Toyloq tumanida
loyiha qiymati 50 mln. AQSH dollari bo‘lgan Imom Al-Buxoriyning ustozi
bo‘lmish Imom ad-doramiy maqbarasini ta’mirlash, yangi masjid, kutubxona,
o‘quv xonalarni barpo etishni o‘z ichiga olgan loyiha ishga tushirilishi
rejalashtirilgan.
Shuningdek, tumanda “Vinochilik turizmi” klasterini tashkil etish
rejalaShtirilgan.
64

Nurobod tumanida 8 ta arxitektura ob’ektlari va 42 ta arxeologik
yodgorliklari joylashgan bo‘lib, ularning eng yirigi Xazrati Dovud ziyoratgohi
hisoblanadi. Ziyoratgohda jami 183 ta tadbirkorlik sub’ektlari (YATTlar),
Shundan, 8 ta oziq-ovqat do‘konlari, 36 ta oilaviy mehmon uylari, 12 ta dam
olish maskanlari va 127 ta hunarmandchilik buyumlari va suvenirlar sotish
do‘konlari, 1 ta turistik axborot markazi, 1 ta “IT qiShlog‘i” faoliyat
yuritmoqda. Mavsum davomida ushbu ziyoratgohga kuniga 5 ming sayyoh
taShrif buyuradi. Kelgusida infrastrukturani rivojlantirish orqali 10 ming nafarga
etkazish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilanadi.
Joriy yilda “Samarqand Kanat Yo‘llari” MCHJ tomonidan umumiy loyiha
qiymati 130 mlrd. so‘m bo‘lgan Osma dor yo‘li to‘liq qurilib foydalanishga
topShiriliShi, Shuningdek loyiha doirasida 8 ga hududda turizm kompleksi ham
tashkil etilishi rejalaShtirilgan.
SHuningdek, tumanning Nurbuloq qo‘rg‘onida joylashgan 24 ta rodonli
suv bilan davolaShga ixisoslaShtirilgan sihatgohlarni birlaShtirgan holda
“Tibbiyot turizmi” zonasini tashkil etish va hudud infratuzilmasini yaxshilaSh
rejalaShtirilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida 2022-
yil 19-sentyabr kuni kengaytirilgan tarzda o‘tkazilgan “Mamlakatimizning ichki
va taShqi turizm salohiyatini yanada oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
videoselektor yig‘iliShining 68-sonli bayonida 2023-yilda Samarqand viloyatiga
3,5 mln mahalliy va 1,5 mln xorijiy turistlarni jalb qilish choralarini ko‘rish
vazifasi berilgan.
Viloyatning barcha tuman va Shaharlarda turizm salohiyati yuqori
bo‘lganligi bois, belgilab berilgan topShiriqlarning ijrosini ta’minlashda barcha
tumanlardagi turizm salohiyati muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, Samarqand viloyatining barcha tuman va
Shahar bo‘limlariga 2 nafardan turizm mutaxassislaridan iborat Shtatlar ajratish
masalasini ko‘rib chiqishingizni so‘raymiz.
65

X U L O S A
Tadqiqot ishida taqdim qilingan ekoturistik resurslarni rivojlantirish uchun
ularni kompleks baholash masalalariga alohida e'tibor berildi va quyidagi ilmiy-
amaliy xulosalar qilindi:
1. Zarafshon milliy tabiat bog'ida ekoturizmni rivojlantirish uchun tabiiy
landshaftlarning ekoturistik imkoniyatlari etarli ekanligi e'tirof etildi;
2. Samarqand viloyatida ekoturistik resurslarining imkoniyatlarini aniqlash
bo'yicha olib borilgan tadqiqot natijalar shuni ko'rsatadiki, hududda ekoturistik
faoliyatning dam olish, davolanish va boshqa shakllarini rivojlantirishga asos
bo'la oladigan barcha sharoitlar mavjud;
3. Samarqand viloyatida tabiiy ekoturistik imkoniyatlarni baholash asosida
ekoturizmni istiqbolli ekanligi aniqlandi;
4. Ekoturistik resurslarni rivojlantirishda istiqbolli bo'lgan ayrim hududlar
infrastrukturasi darajasini xarakterlaydi;
5. Samarqand viloyatida ekoturistik salohiyatga ega Zarafshon milliy tabiat
bog’i, Omonqo'ton, Ohaliksoy va boshqa hududlar imkoniyati aniqlandi;
6. Ekoturizm rivojlanishi yoshlarimizni ish bilan ta’minlashga, mahalliy
byudjet tizimini rivojlantirishga hamda hududni sayyohlar uchun ajoyib dam
olish maskaniga aylanishiga xizmat qiladi;
7 . Mavjud ekoturistik marshrutlar yo'nalishlari aniqlandi ;
8. Samarqand viloyatida ekoturizmni rivojlantirishning hozirgi holati tahlil
qilindi. Natijada, hududning ekoturistik resurslaridan yanada samarali
foydalanishning asosiy yo'nalishlari ishlab chiqildi. Kelajakda ularni
rivojlantirish bo'yicha bir qator aniq amaliy va uslubiy tavsiyalar berildi.
66

T A V S I Y A
Mazkur dissertasiya ishining maqsad va vaziflaridan kelib chiqib uni
BMTning barqaror rivojlanish qoidalari, UNWTO talablari va O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF–60son Farmoni bilan
tasdiqlangan "2022-2026 yillarga mo'ljallangan yangi “O'zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi"da belgilangan muhim vazifalardan kelib chiqib,
Samarqand viloyatidagi ekoturizmni rivojlantirish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
1. Ilmiy tadqiqotlar ko'lamini ekoturimzning umume'tirof etilgan nazariy
asoslariga yo'naltirilgan tarzda kengaytirish;
2. Xorijiy investisiyalarni eko turizm sohasida bajarilayotgan loyihalarga
yo'naltirish;
3 . Strategik va taktik istiqbolli dastur hamda chora-tadbirlar rejasini ishlab
chiqish;
4. Turli kasbiy daraja va kompetentsiyalarga ega bo'lgan kadrlar tayyorlaSh
tizimini yaratish.
5. Ekoturistik reklama va axborot tarqatish vosita hamda yo'llarini izlab
topish; Internet tarmog'iga havzaning ekoturistik salohiyati, imkoniyatlari,
ob'ektlari va xizmat ko'rsatish sharoitlarini ko'rsatuvchi veb-saytlar, portallar
yaratish.
67

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar :
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning “O‘zbekiston
Respublikasi turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay Sharoitlar yaratish
bo‘yicha qo‘shimcha taShkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5326son
Farmoni. Xalq so‘zi, №24. 2018 yil 6 fevral.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning “Kirish turizmini
rivojlantirish chora-tadbirlari” PQ-3509-son. Xalq so‘zi gazetasi, №25. 2018.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 22 dekabr
2017 yilda Oliy Majlis Senati va Qonunchilik palatasi a’zolariga taqdim etgan
Murojaatnomasi.
4. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida. O‘zbekiston Resublikasini qonun xujjatlari to‘plami,
2017. 6-son. 70-modda.
5. Abbasov S.B., Badalov O‘.B. O‘zbekistonda turizmni rivojlantirishda
rekreatsiya resurslaridan foydalanish. // O‘zbekiston Geografiya jamiyati
axborotnomasi. 51-jild. T.: 2017. 29-32 b.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar
1). Milliy nashrlar
6. Abbasov S.B. Badalov O‘.B. Rekreatsiya resurslarini geografik o‘rganish
ekoturizm samaradorligini oshirishning muhim omili. //Iqtisodiyotni
modernizatsiyalaSh Sharoitida xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish
istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. SamISI, 2017. 144-
147 b.
7. Abbasov S.B., Nazarov X.T., EShquvvatov B.B. Zamonaviy geografik
axborot tizimlaridan landshaft tadqiqotlarida foydalanish masalalari // Uzluksiz
ta’lim sifat va samaradorligini oshirishning nazariy-uslubiy muammolari.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Samarqand, 2012. –B.74-76.
68

8. Abduvoxidov S., Xasanov J.YU. Zarafshon milliy tabiat bog‘ida ekologik
turizmni rivojlantirish masalalari. //O‘zbekistonda turizm va rekreatsiyani
rivojlantirishning geografik muammolari va imkoniyatlari. Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. -CHirchiq, 2019. B.6-9.
9. Abduvoxidov S., Xasanov J.YU. Zarafshon milliy tabiat bog‘ida ekologik
turizmni rivojlantirish masalalari. //O‘zbekistonda turizm va rekreatsiyani
rivojlantirishning geografik muammolari va imkoniyatlari. Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. -CHirchiq, 2019. B.6-9.
10. Abduvoxidov S., Xasanov J.YU. Miyonqol orolidagi agrolandshaftlarda
agroturizmni rivajlantirish cho‘llanish jarayonlarini oldini olivchi omil.
//Cho‘llanish muammolari:dinamika, baholaSh, echim. Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. -Samarqand 2019. B. 270-272.
11. Abduvoxidov S ., Xasanov J . YU . Samarqand voxasida agroturizmni
rivojlantirish istiqbollari . // Geografiya , ekologiya va tuproqShunoslikning
dolzarb masalalari . – Samarqand , 2018. B . 31-34.
12. Абдувохидов С., Хасанов Ж.Ю. Экологик туризмда эталон
маршрутларни қўллаш. //Международная научно-практическая
конференция “Проблемы и перспективы комплексних географических
исследований в аральском регионе и сопредельных территориях”. -Нукус,
2018. Б. 121-224.
13. Абдулкасимов А. Ландшафты Самаркандского оазиса // Проблемы
освоения пустынь. - Ашхабад, 1999. №5. -С.64-69.
14. Абдулкасимов А.А. О структуре и картировании оазисных
ландшафтов. В сб.: Антропогенные ландшафты ЦЧО и прилегающих
территорий. Воронеж, 1972. –С. 39-41.
15. Абдулқосимов А. Экология антропогенных ландшафтов
Центральной Азии и вопросы их оптимизации. //Проблемы освоения
пустынь. – Ашхабад, 1997, №1. –С. 64-74.
69

16. 16. Abdulqosimov A ., Abduraxmonova YU ., Davronov K . Zarafshon
botig ‘ i voha landshaftlari va geoekologiyasi ( Monografiya ). - Samarqand , 2017.
-301 b .
17. Abdulqosimov A ., Yarashev Q ., Meliev B . Voha landshaftlarini
kartalaShtirish masalalari // Farg ‘ ona havzasi : tabiati - aholisi - xo ‘ jaligi yangi
tadqiqotlarda ( geoekologik jihatlari ). Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
materiallari to‘plami. - Farg‘ona, 2015. -B. 20-24.
18. Abdulqosimov A.A., Abdurahmonova Yu.X. Voha landshaftlari ekologik
holatini optimallaShtiriShning geografik asoslari. To‘pl.: Tabiiy geografiyaning
regional muammolari. -Samarqand, 2002. 15-19 b.
19. Аболин Р.И. Основы естественно-исторического районирования
советской Средней Азии. – Труды САГУ, серия 12а, География, вып. 2. -Т;
1929. -75 с.
20. Abdullaev M . A ., Urchinov J . U . Prom ы slov ы e r ы b ы vodoyomov nizoaev
r . Zarafshan . Izd - vo « Fan ». - Tashkent , 1989.
21. Азаров В.И., Туманов С.Ю. Экономика туристского рынка. – М.:
1998), Эйтингон А.И. Экологический туризм. – М.: РИБ “Турист” , 2001
22. Александрова А.Ю. География туризма. -Москва, КНОРУС, 2010, -С.
592. 23. Алибеков Л. Инсон ва табиат. Фан ва техналогия. 2016 й. 272 бет.
23. Алибеков Л.А. Ландшафтларни мухофаза қилиш. Фан нашриёти
Тошкент, 1985.
24. Алибеков Л.А. Ландшафты и типы земель Зарафшанских гор и
прилегающих равнин. - Ташкент: Фан, 1982. -151 с.
25. Алисов Б.П. Климат СССР.М., 1956,-С 127.
26. Ан Э.С. Заповедные территории Узбекистана, Издательство
«Узбекистан», 1980.-71 с.
27. Ахмедов А.А. Экологик назорат: назария, методология ва амалиёт. -
Тошкент “Адабиёт учқунлари” -2017.
70

2. Xorijiy nashrlar
28. Бабурин В.Л. Микрогеографический анализ социально-
экономической динамики периферийных сельских районов (на примере
Кологривского района Костромской области //Региональное исследование,
№4 (10). – Смоленск, 2006.
29. Бабушкин Л.Н. Агроклиматического районирования Средней Азии //
Вопросы агроклиматического районирования Средней Азии и Казахстана.
Вып. 236. -Т.: ТашГУ, 1964. –С. 186-272.
30. Бабушкин Л.Н. Климатография Средней Азии. Ташкент, 1981. 91 с.,
31. Бабушкин Л.Н. Хисамов А.В. Климатические особенности //
Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана. – Ташкент:
Фан, 1965. –С. 45-73.
32. Бабушкин Л.Н., Когай Н.А. Физико-географическое районирование
Узбекской ССР. // Науч. Тр. ТашГУ. Новая серия. Вып. 231. Т., 1964. 247с.
34. Бабушкин М.Н. К вопосу агроклиматического районирования
республика Средней Азии. // Тр ТашГУ, новая серия. Ташкент, 1961
вып.186.
33. Бадалов Ў.Б. Ўрта Зарафшон ҳавзасини рекреация-туристик
ресурслари, улардан фойдаланишнинг географик асослари ва
истиқболлари // PHD диссер. –Самарқанд, 2020. -129 б.
34. Балашева Е. Н., Житомирская О.М., Караульщикова Н.Н.Сабинина
И.Г. Климатическое описание Зарафшанского района –Л. Гидрометеоздат,
1963. – 119 с.
35. Балашева Е.Н., Житомирская О.М., Семенова О.А. Климатическое
описание республик Средней Азии. - Л.: Гидрометеоиздат, 1960. -243 с.
36. Балашова Е.Н., Житомирская О.М., Климатическое описание
Зеравшанского района. -Л.: Гидрометеоиздат, 1963. -106 с.
37. Баратов П.Б. Природные ресурсы Зарафшанской долины и их
использование. -Ташкент: Фан, 1977. - 116 с.
71

38. Бердиёров Б.С. Экотуризм ва унинг Ўзбекистон туризм хизмати
бозоридаги ўрни. // И.ф.н. илм.дараж.ол. учун тақ.этил.дисс. автореф.
Самарқанд, СамИСИ, 2010.- 24 б.
39. Боголюбов В.С., Орловская В.П. Экономика туризма. - М.:2005. –
151 б. 42. Бокль Г.Т. История цивилизации в Англии. -Спб., 1895. 18-б.
40. Быстров С.А., Воронцова М.Г. Туризм: макроэкономика и
микроэкономика. – СПб.: Издательский дом “Герда”, 2008. – 464 с.
41. Вень И. Принципы планирования экотуризма на север-западе КНР
(провинция Синьизянь, район Алтай).- Авт. диссерт. На соик. Уч. Степени
канд. СПб, 2010,17-19 с.
42. Гвоздецкий Н.А. Антропогенные ландшафты субтропиков
Закавказья и среднеазиатских пустынь. //Вопросы географии, №106, -М.
1977. -С.129-138. 46. Гвоздецкий Н.А. Основные проблемы физической
географии. – М: Высшая школа, 1979. –222 с.
43. Гвоздецкий Н.А. Физико-географическое районирование Юго-
Западного Узбекистана для сельскохозяйственных целей.- В кн.:
“Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана”. – Ташкент:
Фан, 1965. – С.337-370. 48. Геренчук К.И. Вопросы среднемасштабного
картографирования ландшафтов. Науч. зап. Львовск. ун-та, т.40. -Львов,
1957.
44. Гладкевич Г.И. Особо охраняемые природные территории как
важнейшая составляющая природных рекреационных ресурсов //
Электрон. дан. – [Б. м.], 2018. – URL:
http://tourlib.net/statti_tourism/gladkevich.htm (дата обращения 26.04.2018).
45. Глазовская М. А. Геохимические основы типологии и методики
исследований природных ландшафтов. -М.: МГУ, 1964. –162 с.
46. Давитая Ф.Ф. Климат и сельское хозяйство. -Боку, 1959. -С. 5-191;
47. Давлятов Ш.Д. Тектоника нефтегазоносных районов Западного
Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1967. –126 с.
72

48. Данилова Н.А. Климат и отдых в нашей стране. -М.: Наука, 1980. -
154 с.
49. Данилова Н.А. Природа и наше здоровье. -М.: Наука, 1974. -220 с.
50. Даосс фалсафаси антологияси. М., 1994. 36-б.
51. Дроздов A.B. Экологический императив и рекреационная география.
- Известия РАН.Серия География, 1998. 91-98 с.
52. Дроздов A.B. Экотуризм: определения, принципы, признаки,
формы.- Акт. пробл. туризма.- Москва, 1999.-40-41с.
53. ДроздовA.B.Современный экотуризма: концепции и практика.-
Москва. КОНРУС, 2009. - 245-260 с.
54. Дурович А.П. Маркетинговые исследования в туризме: Учебное
пособие. – СПб.: Питер, 2008. – 384 б.
55. Дурович А.П. Организация туризме. – СПб.: Питер, 2009. – 320 б.
56. Ердавлетов С.Р. Ещё раз к вопросу науки о туризме//
Международная научно-практическая конференция. Вестник, 1/2(42) -
Казахстан, 2016. -22 с. 62. Закиров П.К. Растительный покров
Нуратинских гор. Ташкент: Фан. 1968. -С.142.
57. Иззатуллаев З., Ботиров Х., Файзуллайев Б. Экология асослари
Самарқанд “Зарафшон”, 2018.
58. Исаченко А. Г. Ландшафтоведение и физико-географическое
районирование. –М.: Высшая школа, 1991. –365 с.
59. Исаченко А.Г. Методы прикладных ландшафтных исследований. -Л.:
Наука, 1980. -222 с.
60. Исломова Р.А. Экологик туризмни ривожлантириш муаммолари.
Монография. – Т.: “IQTISODIYOT” нашриёти, 2014. – 131 бет.
61. Казакова О.Н. Из опыта полевых ландшафтных исследований. //Изв.
ВГО, т.87, вып. 2, 1955. –С.12-21.
62. Камелин Р.В. К познанию флоры Нуратынских гор// Ботанический
журнал.1973, Т.58, №5
73

III. Dissertatsiya va avtoreferatlar
63. Камолов Б.Х. Наманган вилоятида экотуризмнинг ҳудудийлик,
даврийлик ва комплекслик хусусиятлари // PhD илмий дара. ол. учун тайёр.
дисс. автореф. –Тошкент, 2018. -19 б.
64. Когай Н.А. Туранская физико-географическая провинция // Автореф.
дисс. докт. геогр. наук. -Ташкент, 1971. -64 с.
65. Қодиров М.А., Хасанов Ж.Ю. Самарқнд вилоят аҳоли сонининг
миллий таркибидаги ўзгаришлар. //Ўзбекистин География жамияти
ахбороти. 43жилд. –Тошкент, 2014. Б. 54-56.
66. Қодиров М.А., Хасанов Ж.Ю. Самарқанд вилояти мехнат ресурслари
сонининг ўсиши. //Ўзбекистин География жамияти ахбороти. 46-жилд. –
Тошкент, 2015. Б. 123-125.
67. Қодиров М.А., Хасанов Ж.Ю. Самарқанд вилоятида аҳоли
жойлашувини районлаштириш. //География ва экология илмий мақолалар
тўплами. Самарқанд, 2017 йил. Б. 71-73.
68. Лапочкина В. В., Косарева Н. В., Адашова Т. А. Экологический
туризм в России: тенденции развития // Электрон. дан. – [Б. м.], 2018. –
URL: https://research-journal.org/economical/ekologicheskij-turizm-v-rossii-
tendencii- razvitiya/ (дата обращения 23.04.2018).
69. Ледовских Е. Ю., Моралева Н. В., Дроздов А. В. Экологический
туризм на пути в Россию. Принципы, рекомендации, российский и
зарубежный опыт / Е. Ю. Ледовских, Н. В. Моралева, А. В. Дроздов. –
Тула: Гриф и К, 2002. – 284 с.
70. Лю Ц. Процесс исследования и планирование развития экотуризма в
Китае Текст: Лю цзяминь// Экология, 1998. -Ч 9. № 3. -327-331с.
71. Мамажанов Р.И. Ўрта Зарафшон ҳавзасининг электр энергия
берадиган шамол ресурслари ва уларни карталаштириш // PhD дисс.
автореф. –Тошкент, 2021. – 44 б.
72. Маматқулов М. Ўрта Осиёда карстни районлаштириш
тамойиллари //Табиий ва иқтисодий географик районлаштиришнинг
74

долзарб муаммолари. Илмий-амалий конференция материаллари. –
Тошкент, 2004. -Б. 21-24.
73. Маматқулов М. Ўрта Осиёда суффозион жараёнларнинг тарқалиши
ва ривожланиши //География фанининг назарий-амалий муаммолари:
Республика конференцияматериаллари. -Бухоро, 2006.-Б. 39-42.
74. Маматкулов М.М., Аббасов С.Б. Карст Средней Азии и его
народнохозяйственное значение (монография. Карст Средней Азии и его
народнохозяйственное значение. Фан ва технология. –Тошкент, 2008. -262
с. 81. Мармазинская Н.В. Методическое руководство для работ по
воспроизводству и расселению оленя бухарского в местах естественного
оитания. – М., 2012. - 88 с.
75. Матякубов У. Экологик вазиятни инобатга олиб туризм
самарадорлигини ошириш йўналишлари ва истиқболлари (Хоразм вилояти
мисолида). И.ф.н. илм. дар.ол. учун тақ. этил. дисс. автореф. -Самарқанд,
2011.- 24 б.
76. Мелиев Б.А. Ўрта Зарафшон ландшафтларини тадқиқ этишда
аэрокосмик, математик ва геоинформацион методлардан фойдаланиш //
PhD дисс. автореф. –Самарқанд, 2019. -41 б.
77. Мильков Ф. Н. Физическая география: учение о ландшафте и
географическая зональность. - Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1986. -
224 с.
78. Мильков Ф.Н. Ландшафтная сфера Земли. – М.: Мысль, 1970. -207 с.
79. Мирзалиев Т. Географик тадқиқотларда аэрокосмик методлар. –
Тошкент, 1984. –109 б.
80. Мироненко Н. С., Твердохлебов И. Т. Рекреационная география
/Н.С.Мироненко, И.Т.Твердохлебов. М.: МГУ, 1981. – 208с.
81. Мурзаев Э.М. Схема физико-географического районирования
Средней Азии. – Известия АН СССР, сер. геогр., 1953, №6. – С. 17-30.
82. Мурзаев Э.М. Фактор экспозиции в формировании горных
ландшафтов // Известия АН СССР. Сер. Геогр. –1964. -№6. –С. 10-14.
75

83. Мухаммедов М.М., Рахматов Ф. Туризм соҳасида бозор
муносабатларининг шаклланиши ва унинг тармоқ самарадорлиги
кўрсатгичларига таъсири. //Сервис ва туризм: Бошқариш ва
ривожлантириш муаммолари. Халқаро илмий-амалий анжуман
материаллари. Самарқанд, 2007.
84. Назаров Х.Т., Хасанов Ж.Ю. Зарафшон вохасида туризмни
ривожлантиришнинг географик хусусиятлари. //География ва
глобализация: Назария ва амалиёт. Халқаро илмий-амалий конференция. –
Андижон, 2018. Б.568-571.
85. Ниғматов А. ва бошқалар Барқарор ривожланиш ва унинг тизимли
индикаторлари. Монография. –Т., 2015. – 119 б.
86. 93. Нигматов А. Н. Ҳаёт фаолияти хавфсизлиги.-Тошкент: Наврўз,
2016. 248 б.
87. Нигматов А., Кулматов Р., Расулов А., Мухамедов Ш. Барқарор
ривожланиш ва унинг тизимли индикаторлари (Монография). –Тошкент,
2015. 120 б.
88. Нигматов А., Якубжонова Ш. Агротуризм миллий туризмнинг янги
йўналиши. Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги. № 9.2007.-24-25 б.
89. Ниғматов А.Н. География фанининг истиқболи ва унда табиий
географиянинг ўрни. //Ўзбекистон География жамияти ахбороти. –
Ташкент. 2004. -24-жилд. -2004. – Б. 17-21.
90. Нигматов А.Н., Камолов Б.Ҳ. Барқарор ривожланишда экотуризм
мустақил фан, таълим ва амалиёт йўналиши сифатида // Ўзбекистон
География жамияти ахбороти. 49-жилд.-Тошкент, 2017. -Б 16-22;1 8-б.
91. Нигматов А.Н., Шомуратова Н.Т.Экотуризм асослари. Ўқув
қўлланма. Тошкент: Faylasuflar, 2007.-104 б.
92. Низамиев А.Г. Рекреационный комплекс Кыргызстана: реалии и
перспективы. -Бишкек: Илим, 1998. -136 с.
93. Норчаев А.Н. Халқаро туризмни ривожлантиришнинг иқтисодий
ўсишга таъсири // Иқт. фан. ном.дисс.. ТДИУ, 2004. - 120 б.
76

94. Пардаев М.Қ., Атабаев Р. Туристик ресурсларни таҳлил қилиш ва
баҳолаш. Маърузалар курси. – Самарқанд, СамИСИ - 2006.
95. Пахомов М.М. Растительность и климат Памира в верхнем
плейстоцене и в современной эпохе //Изв.. АН СССР. сер. геогр. 1965. №1.
– С.16-20.
96. Разумовский В.М. Экология и природопользование Учебное пособие
/ Под ред. д- ра геогр. наук, проф. В.М. Разумовского. – СПб.: Изд-во
СПбГУЭФ, 2011. – 167 с.
97. Расулов А.Б. Қуйи Зарафшон табиий географик округи барқарор
ривожланишининг геоэкологик индикаторлари // PhD дисс. автореф. –
Самарқанд, 2020. -39 б.
IV. Ilmiy to‘plam, jurnal va gazetalardagi maqolalar
98. Рахматуллаев А. Изучение роли тектонических структур в
дифференциации природных территориальных комплексов в низовьях
реки Зарафшан //Доклады АНРУз. –Ташкент, 2004. -№1. –С. 63-67.
99. Рахматуллаев А., Джумабоев Т., Мамажанов Р., Мирзоев А., Баратов
Х., Мирзоев В., Адилова О. Самарқанд вилоятининг шамол энергия
ресурслари ва уларни карталаштириш (Монография). –Самарқанд,
СамДЧТИ нашри, 2019, 136 б.
100. Рахматуллаев А., Джумабоев Т., Мамажанов Р., Мирзоев А., Баратов
Х., Мирзоев В., Адилова О. Самарқанд вилоятининг шамол энергия
ресурслари ва уларни карталаштириш (монография). –Самарқанд,
СамДЧТИ нашри, 2019, 136 б.
101. Рахматуллаев А., Джумабоев Т., Мамажанов Р., Мирзоев А., Баратов
Х., Мирзоев В., Адилова О. Самарқанд вилоятининг шамол энергия
ресурслари ва уларни карталаштириш (монография). – Самарқанд:
СамДЧТИ нашри, 2019, 136 б.
102. Рахматуллаев А.Р. Воҳа геосистемаларида экологик вазиятларни
оптималлаштиришнинг географик асослари // Докт. дисс. автореф. –
Тошкент, 2018. -86 б.
77

103. Рыжков О.А., Екшибаров С.В., Давлятов Ш.Д. Тектоническая карта.
Атлас Узб.ССР – М-Т., 1982. Т.L: -C.15-17.
104. Сабитова Н.И. Научные основы морфогидрогеометрического метода
при решении географо-гидрогеологических задач //Автореф. докт. дис. –
Ташкент, 2002. -49 с.
105. Сабитова Н.И. Особенности пространственной дифференциации
ландшафтов долины р.Зарафшан // Ўзбекистон География жамияти
ахбороти. -24-жилд. –Тошкент, 2004. –С. 97-99.
106. Сабитова Н.И., Рўзиқулова О.Ш. Зарафшон дарё ҳавзаси
геосистемалари ва уларни тупроқ-мелиоратив хусусиятлари. Халқаро
илмий- амалиий конфренция материаллари. - Тошкент: ЎзМУ, 2006. - Б.
82-83.
107. Саидов А.С. Ландшафтное районирование правобережья Среднего
Зарафшана. – Ташкент: Фан, 1966. С. 90-121.
108. Саидов А.С. Ландшафты правобережья Среднего Зарафшана. -
Ташкент: Фан, 1972. -132 с.
109. 116. Сафранов, Т.А. Экологизация санаторно-курортной и
рекреационно туристической деятельности в горных регионах Украины.-
Одесса: ОГЭУ, 2005.-23-28 с.
110. Севастьянова С.А. Региональное планирование развития туризма и
гостиничного хозяйства: учеб. пособ. - М.: КНОРУС, 2007. - 256 с.
111. Сенин В.С. Организация международного туризма. - М.: «Финансы и
статистика» 2004, - 379 с.
112. Сергеева Т. К. Экологический туризм: учебник / Т. К. Сергеева. – М.:
Финансы и статистика, 2004. – 360 с.
113. Скворцов А.А., Скворцов Ю.А. Искусственное орошение, климат и
почва оазисов. -Л., 1927. -14 с.
114. Смирнов Н.А. Нуратинские горы. // Геология Узбекистана. Л.: М.,
1937, Том 2.
78

115. Солиев А., Маҳамадалиев Р. Иқтисодий география асослари. -Т.:
Ўзбекистон, 1995. - 70 б.
116. Солиев А.С., Усмонов М.Р. Туризм географияси. – Самарқанд,
СамДУ, 2005. -131 б.
117. Солнцев Н.А. О морфологии природного географического
ландшафта. //Вопросы географии, №16. -М., 1949. -С. 61-86.
118. Степанов И.Н. Об асимметричном развитии почв на склонах
северной и южной экспозиции в Западном Тянь-Шане //Почвоведение. –
М.: 1964. -№2 –С. 12-18.
119. Тетюхин Г.Ф. Палеогеоморфология территории Узбекистана в
четвертичный период. – Ташкент: Фан, 1978. –70 с.
120. Тураев Б.Х. Теоретико – методологические основы развития
туризма. Т.: изд. «Фан», 2008. - 166 с.
121. Туризм-мамлакат иқтисодиёти таянчи. XXI аср газетаси. №6, 2018
йил 129. Тухлиев Н., Абдуллаева Т. Национальные модели развития
туризма. - Т.: «O’zbekiston milliy ensiklopediyasi», 2006.- 424 с.
122. Тухлиев Н., Абдуллаева Т. Экологический туризм: сущность,
тенденции и стротегия развития. Т.: «O’zbekiston milliy ensiklopediyasi».
2006.- 416 с. 131. Усманова Д.К. Особенности формирования туристского
продукта и перспективные направления его развития. //И.ф.н. илм. дара.ол.
учун тақ.э тил.дисс. автореф. – Самарқанд, СамИСИ, 2009. - 25 б.
123. Усмонов М.Р. Ўзбекистонда туризмни ривожлантиришнинг
минтақавий хусусиятлари (Самарқанд вилояти мисолида). География фан .
номзоди дис . афтореферати . – Т .: ЎзМУ , 2003. – 25 б .)
124. Усмонов М . Р ., Хасанов Ж . Ю . Ecoturistic in Uzbekistan and its role in
the development of tourism. //EPRA International Journal of Research and
Development. 2020. Б . 351-354
125. Усмонов М . Р ., Хасанов Ж . Ю . Geographical potential of the tourism in
Uzbekistan. //VI Международная научно - практическая конференция .
79

«Проблемы рационального использования и охрана Биологических
ресурсов южного приаралья». -Нукус, 2016. Б .136-139.
126. Усмонов М . Р ., Хасанов Ж . Ю . Some Issues of Creating the National
Model of Development of Ecotourism in Uzbekistan. //Test Engineering,
Mnagment. January-February 2020 ISSN: 0193-4120
127. Усмонов М . Р ., Хасанов Ж . Ю . Омонқўтон хавзасининг туристик
ресурсларини географик баҳолаш . // Ўзбекистин География жамияти
ахбороти . 48- жилд . – Тошкент , 2016. Б . 15-17.
128. Усмонов М . Р ., Хасанов Ж . Ю . Ўзбекистонда экотуризмни
ривожлантиришнинг баъзи масалалари . // Ўзбекистин география жамияти
ахбороти . 57- жилд . – Тошкент , 2020. Б. 59-62.
129. Федерко В.Н. Некоторме вопрось: природного-хозяйственного
районирования Среднего Зарафшана //Ўзбекистон География жамияти
ахбороти. - Тошкент, 2015. -46-жилд -С. 87-90.
130. Федцов В.Г. Культура гостинично-туристского сервиса: учебное
пособие. – Ростов н/Д : Феникс, 2008. – 503 б.
131. Фу Боцзе. Концепция зонирования экотуризма в Китае Текст // -
Пекин: издательство туризма, 2001.-1-6 с.
132. Ҳайитбоев Р., Саттаров А. Туризм маршрутларини ишлаб чиқиш
технологияси. - Самарқанд, 2008.-87 б.
133. Хаэркэму.Концепция устойчивого развития экотуризма в
заповеднике Канас Текст // Хаэркэму: Экономика, 2000.-36-40 с.
134. Ҳикматов Ф.Ҳ., Хайдаров С.А., Ярашев Қ.С. ва бошқ. Зарафшон
дарёси ҳавзасининг гидрометеорологик шароити ва сув ресурслари. –
Тошкент: Фан ва технология, 2016, -275 б.
135. Холбаев Г.Х., Абдуллаев А.Қ. Иқлим ўзгаришини ҳаво ҳароратининг
турли даражадан ўтишига таъсири ҳақида (Самарқанд вилояти мисолида) //
География асрда: муаммолар, ривожланиш истиқболлари. -Самарқанд,
2017. –Б. 146-149.
80

136. Четыркин В.М. Средняя Азия. Опыт комплексной географической
характеристики и районирования. -Ташкент, 1960. -240 с.
V. Internet saytlari
137. https://e-library.namdu.uz/75%20%D0%A1%D0%BF%D0%BE
%D1%80%D1%82/turizm.pdf
138. http://diss.natlib.uz/ru-RU/ResearchWork/OnlineView/45259
139. https://uz.wikipedia.org/wiki/Urgut%2520tumani
140. http://kzgov.docdat.com/docs/198/index-590012.html
81

Samarqand viloyatida ekoturizm istiqbollari

Купить