Samarqand xududi o‘rta asrlar arxeologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Samarqand xududi o‘rta asrlar arxeologiyasi

Купить

Samarqand xududi o’ rta asrlar arxeologiyasi
Reja:
1.Ilk o’rta asrlarda Samarqand shahri tarixi va moddiy madaniyati.
2. Ilk o’rta asrlarda diniy e’tiqodlar.

1. Ilk o’rta asrlarda Samarqand shahri tarixi va moddiy madaniyati.
Zarafshon va Qashqadaryo vohasi, xususan So’g’d diyori nafaqat
Vatanimiz, balki O’rta Osiyo miqyosida qadimgi madaniyat maskanlaridan biri
sanaladi. Voha kishilik tarixi taraqqiyoti turli rivojlanish bosqichlariga oid tarixiy,
madaniy yodgorliklarga nihoyatda boydir. Zarafshon va Qashqadaryo vohasi
tarixiy madaniy yodgorliklarga boyligi mazkur xududda amalga oshirilgan
arxeologik tadqiqotlar natijasida etirof etilgan. Qashqadaryo vohasini arxeologik
jixatdan o’rganilish ishlar o’tgan asr o’rtalaridan boshlangan. Bu tadqiqotlar
O’zbekiston Fanlar Akademiyasi tarix, arxeologiya va etnografiya institutining
Ya.G’ulomov boshchiligidagi O’zbekiston arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari
tomonidan amalga oshirilgan. Bunda ibtidoiy davr madaniyat izlari hisoblanuvchi
bir qancha qiziqarli tosh qurollari kollektsiyasi Zarafshon, Quyi Qashqadaryo
voxasida er sathidan terib olingan. Voxalarning bronza davri jamoalari madaniyati
to’g’risida O’zbekiston arxeologik ekspeditsiya xodimlari tadqiqotlari malumot
beradi. Qadimgi so’g’d sug’orish inshoatlari to’g’risida A. Muxammadjonovning
izlanishlari muhim hisoblanadi. Shaharsozlik madaniyati, yani ilk temir davri,
antik davr yodgorliklarini o’rganishda R.H.Sulaymonovning tadqiqotlari muhim.
Shuningdek, M.H. Isomiddinov, M.H. Hasanov, A. Sadullaevlarning bu borada
amalga oshirgan tadqiqotlari juda ahamiyatlidir. Hususan, bu hududdagi
arxeologik izlanishlar Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi, Toshkent
Davlat Universiteti arxeologlari faoliyati bilan bog’liq. S.B.Luninaning bir qator
ilmiy ishlari Janubiy Sug’d tarixiy geografiyasiga bag’ishlangan. Qashqadaryo
vodiysi sharqiy qismidagi arxeologik izlanishlarni S.K.Kabanov, V.D.Jukov,
G.YA.Dresvyanskaya, Z.I.Usmonova, A.S.Sa`dullaev, N.N.Krashenninnikova,
N.P.Stolyarova, P.Niyozov va boshqalar olib borishgan. V.Tomoshek o’z vaqtida
antik manbalarga suyanib Qashqadaryo vodiysining sharqiy qismi «So’g’d erlari»
Navtak ekanligini aytadi. Uni bir qator tadqiqotchilar qo’lab-quvvatlaydilar.
V.E.Masson Qashqadaryoning quyi oqimida joylashgan, bir- biridan 20 km
uzoqlikda bo’lgan ikkita shahar Erqo’rg’on va Kalai Zahoki Maron deyarli bir
paytda qurilgan deb o’z tadqiqotlarida keltiradi.

Mamlakatimiz mustaqillikka erishishi tufayli ajdodlarimiz yaratgan ilmiy,
tarixiy va tafakkur mahsuli bo’lgan boy tariximizni, madaniyatimizni, tilimizni,
qadriyatlarimiz tarixini bilish, hamda o’zligimizni anglashda keng imkoniyatlar
yaratildi. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov Vatanimiz tarixi, ajdodlarimiz
boy madaniy merosini ta`riflab, shunday degan edi: “O’zbekiston deb ataluvchi
hudud yani Vatanimiz nafaqat Sharq, balki, umumjahon tsivilizatsiyasi
beshiklaridan biri bo’lganini butun jahon tan olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk
tuproqdan, buyuk al l omalar, fozilu fuzolalar, olimu ulamolar, siyosatchilar,
sarkardalar etishib chiqqan. Diniy va dunyoviy ilmlarning asoslari mana shu
zaminda yaratilgan, sayqal topgan” (I.A.Karimov, Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q,
Toshkent, 1998, 3 b).
Mustaqillik yillarida Erqo’rg’on yodgorligi R.H.Suleymonov tomonidan
atroflicha tadqiq qilinib qo’lga kiritilgan manbalar Qarshi shaxrining 2700 yillik
yubileyiga asos bo’ldi. Qashqadaryo voxasini arxeologik jihatdan o’rganishda
2000 yildan e`tiboran Kaliforniya universiteti xodimlari S.Mexandeli , K. Kodella
S.Ganimoti, K. Villiam arxeologiya instituti xodimlari B. Matboboev ,
M.Xasanov, Toshkent Milliy universiteti xodimlari R.H.Suleymonov, O.N.
Pushpenleo, A. V. Omelchenkolar ishtirokida arxeologik xarita borasida amalga
oshirilgan tadqiqotlar muhim bo’ldi. Ayniqsa M. Xasanov, S.Mexandelilar
hamkorlikda Sangirtepa yodgorligi tadqiqoti natijalari ahamiyatlidir. Shuningdek
2001-2002 yillarda Shaxrisabz shaxrining yubileyi munosabati bilan M. Xasanov,
A. Raimqulov kabi olimlarning olib borgan tadqiqotlari axamiyatlidir. eng muximi
Qashqadaryo voxasini arxeologik jixatdan o’rganishda Qarshi shahrining 2700
yilligi yubileyi munosabati bilan o’tkazilgan xalqaro anjuman materiallari juda
katta axamiyat kasb etadi.
Zarafshon vohasi Vatanimiz miqyosida qadimgi shaharlar tarixi, ilk
shaharsozlik madaniyatini o’rganishda o’ziga xos istiqbolli o’lka hisoblanadi.
Sababi, voha ilk sug’orma dehqonchilikka asoslangan madaniy oblastlardan biri
sanaladi. Shu bois ilk shaharsozlik uchun shart-sharoitlar mavjud bo’lgan. So’g’d
diyori, xususan Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida Afrosiyob, Ko’ktepa,

Buxoro, Varaxsha, Panjikent, Erqo’rg’on, Uzunqir, Sangirtepa, SHahrisabz kabi
qadimgi shaharlar arxeologik tadqiqoti natijalari vohalarning qadimgi tsivilizatsiya
markazlaridan biri ekanligini ko’rsatdi. Zikr etilgan qadimgi shaharlar o’z tadqiqoti
tarixiga ega. Xususan, Afrosiyob yodgorligi arxeologik jihatdan 19-asr 2-
yarmidan e`tiboran o’rganila boshlagan. N.I.Xanikov Samarqand shahrining
darvozalari, mudofaa devorlari, shahar qal`asi va asosiy arxitektura yodgorliklari
to’g’risida ma`lumotlar yozib qoldirgan. Zarafshon okrugining boshlig’i
A.K.Akramovning buyrug’iga muvofiq mayor Borzenkov 1874 yilda birinchi
qazishma ishlarini boshlaydi. Lekin, ko’p o’tmay uning vafot etganligi tufayli
qilgan ishlari to’g’risida hech qanday ma`lumot qolmaydi. Vaqt o’tishi bilan
Afrosiyobda podpolkovnik V.V.Krestovskiy qazish ishlarini olib borib, bu erda
ellinizm qatlamlari borligini aytdi. V.V.Krestovskiy qilgan ishlari to’g’risida
«1883 yilda Samarqanddagi qazishmalar» nomli asarida yozib qoldirgan.
1883 yildan tarixchi – sharqshunos N.I.Veselovskiy ham Afrosiyobda ish
boshlaydi. Samarqand shahri va viloyati, shu jumladan, Afrosiyob tarixini
o’rganishda V.L.Vyatkin va V.V.Bartol’dlarning xizmati benihoya kattadir.
Xususan, V.L.Vyatkin 1905 yildan 1931 yilgacha Afrosiyobda arxeologik qazish
ishlarini amalga oshirgan. Bu tadqiqotlarining natijalari 1927 yilda yozilgan
«Afrosiyob – ko’hna Samarqand o’rni» degan kitobida o’z aksini topgan (Vyatkin
V.L. 1927). 1903 yilda V.V.Bartol’dning taklifi bilan butun Samarqand va uning
atroflarini o’rab turgan mudofaa devori – Devori Qiyomat bilan birga tushirilgan
topografik xaritasi chizildi. Bu xaritaga Samarqanddagi barcha masjid, madrasa va
jami qadimiy obidalar tushurilgan. Bu ma`lumotlar o’z navbatida Samarqand
shahri tarixini o’rganishda beqiyos ahamiyatga ega (Bartol’d V.V. L., 1961).
O’tgan asr 30-40 yillari bilan Samarqand va Samarqand So’g’di hududini
arxeologik o’rganishning ikkinchi bosqichini bog’lasak bo’ladi, chunki bu davrda
O’rta Osiyo arxeologiyasini shakllanishi sifat jihatidan yangi qadam qo’yilgan
davr hisoblanadi. Samarqand arxeologiyasining ilk qadamlarini qo’yishda va
Samarqandni qadimgi madaniy qatlamlarini stratigrafiyasidagi chalkashliklarini
aniqlashda arxeolog G.V.Grigor’evning xizmati juda katta bo’ldi. G.V.Grigor’ev

O’rta Osiyo arxeologiyasida birinchi bo’lib yodgorlikni o’rganishda asosiy
e`tiborni stratigrafiyasiga berish kerak ekanligini amalda isbotlab berdi.
Mashxur arxeolog A.I.Terenojkin 40- yillarning oxirlarida qisqa vaqt ichida
Afrosiyobda uncha katta kuch talab qilmaydigan jarliklarni, ilgari qazilgan
transheya va shurflarning devorlarini tozalab, undan olingan materiallar asosida
birinchi marotaba Afrosiyob qatlamlaridan olingan materiallarni ilk bor
davrlashtirdi (Terenojkin A.I.1972).
Afrosiyob shaharchasi o’rganilishining uchinchi bosqichi, 1958 yildan
boshlanadi. Afrosiyobni, shuningdek, Samarqandni O’rta Osiyo xalqlarini
o’rganishdagi o’rni nihoyatda katta ekanligini hisobga olib, O’zbekiston Fanlar
Akademiyasi tarix va arxeologiya Instituti qoshida maxsus Samarqand
arxeologiya ekspeditsiyasi tashkil etiladi, hamda unga rahbarlik qilish taniqli
olim- arxeolog V.A.SHishkinga topshiriladi. Samarqandda arxeologiya
ekspeditsiyasining tarkibida turli yillarda arxeologlardan T.A`zamxo’jaev,
L.I.Al’baum, A.A.Asqarov, I.Axrorov, S.K.Kabanov, G.V. Shishkina, SH.
Tojxo’jaev va boshqalar qatnashdilar.
V.A.SHishkin rahbarlik qilgan Samarqand arxeologiya ekspeditsiyasi 1958
-1966 yillarda asosiy e`tiborni qadimgi shaharning stratigrafiyasi va tarixiy
topografiyasini o’rganishga qaratdi (SHishkin V.A.1963,1966., SHishkina
G.V.1973).
M.I. Filanovich tomonidan Afrosiyobning shimoli- g’arbiy qismida
saqlangan hovuzning shimoliy tomoniga solingan va uncha katta bo’lmagan
shurf materiallariga asoslanib boshqalardan farqli o’laroq, Afrosiyobning
o’rnidagi eng qadimgi shahar xarobalarini ostida miloddan avvalgi VII asrlardan
boshlab kichik turar-joy makoni yoki qishloq bo’lgan, degan xulosaga keladi
(Filanovich M.I.1973).
1966 yilda V.A.SHishkin vafotidan keyin Samarqand arxeologiya
ekspeditsiyasini YA.G’.G’ulomov boshqardi va u o’zining bir qancha Samarqand
arxeologiyasiga bag’ishlangan maqolalarini chop etadi (Gulyamov YA.G.,1969).

Shu yillari Afrosiyobni o’rganish ishlarida Samarqand davlat universiteti
hodimlaridan M.Jo’raqulov ham aktiv qatnashadi.
Afrosiyobning shimoliy qismida S.K.Kabanov tomonidan miloddan avvalgi
III-I asrlarga oid mudofaa devori topilib, uni yaqin 60 m masofada gi joyda
arxeologik jihatdan tadqiq etdi.
1970 yilda O’zbekiston Fanlar Akademiyasining Arxeologiya institutining
Samarqandda ochilishi Samarqandning qadimgi tarixi va madaniyatini
o’rganishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bu davr 1970-1980 yillarni qamrab olib,
bunda Afrosiyob va umuman, Samarqand vohasini o’rganishga katta ahamiyat
berildi. Afrosiyob ekspeditsiyasi Arxeologiya institutining eng yirik
ekspeditsiyasiga aylantirilib, amalda institutning dala arxeologik ishlarini
takomillashtirish, yirik, ko’p qatlamli shahar qoldig’ini o’rganish borasida o’ziga
xos laboratoriyasiga aylantirildi. Asosiy e`tibor shaharning rivojlanishi
dinamikasiga qaratilish bilan birga shaxarning tarixiy topografiyasni o’rganish
ishlari ham nazarga olindi. Jumladan, G.V.SHishkina Afrosiyobning g’arbiy
qismida IX-XI asrlarga oid turar- joy mahallasini ochib o’rgandi.
1963 yilda esa Afrosiyob hududining Jome masjidi yaqinida suratlar
chizilgan devor (naqshkor xonalar)lar ochilishi muhim ahamiyat kasb etdi. 1965
yilning bahorida devorlariga rasmlar solingan yana oltita imoratning ochilishi
tasviriy san`at, ma`naviy kechinmalar to’g’risida muhim ma`lumotlar berdi.
Birinchi bo’lib, qazilgan zalning faqat shimol tomonida devorga solingan surat
tadqiq etildi. Bu sur`atda taxtiravon tagida o’tirgan erkak va ayol tavirlangan
bo’lib, ularning qo’llarida olov yonib turgan kosalar mavjud. Ularning har ikki
tomonida xizmatkorlar turibdi. Qolgan uch devor oq rang (ganch) ga bo’yalgan.
Yagona karniz ikki tovus surat bilan bezatilgan. Tovuslar meva solingan kosaga
qarab turibdi, ular tagida naqshli xoshiya bor. Ikkinchi zalning yarmi ochilib,
atroflicha tadqiq etildi. Undagi suratlar yaxshi saqlangan. Uchinchi zaldan esa
juda ajoyib naqsh bo’laklari topildi. Arxeologlar 1965 yili yana bir kashfiyot
ning guvohi bo’lishdi. Afrosiyob shaharchasining o’rta qismida ilmiy tadqiqotlar
olib borilayotgan bir paytda VII asrga oid devoriy rasmlar ochilishiga erishilgan.

Arxeologlar fikricha, bu rasmlar katta bino, ehtimol, qadimgi shahar podshosi
Varxumanning saroy bo’lishi mumkin.
Ko’rsatilgan saroy mehmonxonasining to’rt devori bezatilgan bo’lib, ularda
daryoda cho’milish, elchilarni qabul qilish marosimi, ov, daryoda suzish kabilar
tasvirlangan. Saroyning janubiy devorida rassom to’y safarini aks ettirgan. Bu
tasvir quyidagicha:Eng oldinda naqshli mato yoyilgan, bo’yniga katta qo’ng’iroq
ilingan oq filda malika, odamlar o’rtasida saman ot mingan, ehtimol, kuyov – shoh
aks ettirilgan. Otliqning oq parrandalar rasmi bilan bezalgan qizil chakmoniga
quro- aslahalar osilgan. Malikani otga mingan kanizaklar kuzatib borayotganlari
ko’rsatilgan. Buni ayollardan birining qo’lidagi yozuv ham tasdiqlaydi, unda
sug’d tilida: «Malika kanizagi» deb yozilgan. Shuningdek, tadqiq etilgan
saroyning g’arbiy devoridagi rasmlarda elchi qabul qilinishi tasvirlari keltirilgan.
elchilarning oltin belbog’larida xanjarlar, uzun qilichlar, xamyonlar, ko’kraklariga
marjonlar, quloqlariga ziraklar, qo’llariga bilakuzuklar taqilgan. Boshlari chilvir
bilan bog’langan, ulardan biri boshiga toj kiyib olgan. Kelayotganlardan birining
qo’lida bir parcha qimmatbaho mato, ikkinchisida marvarid shodasi
bor.Orqaroqda kelayotgan oq kiyimli kishining etagida yozilgan xatni (yuqoridan
pastga qarab yozilgan so’g’d tilidagi ishonch yorlig’i) taniqli olim – so’g’dshunos
V.A.Levshits o’qigan. Bu sug’diy yozuvda CHag’aniyon (Surxandaryo
vodiysidagi viloyat) podshosining Samarqand podshosi oldiga elchi yuborganligi
bayon qilingan hamda Samarqand shohiga sovg’a salom olib kelayotgan
CHag’aniyon hokimining sarkotibiligini bildiradi. 16 ta qatorli so’g’d yozuvida
quyidagilar aytilgan: «CHag’aniyon mahkamasining boshlig’i men Bur – Zatak
(Bo’r o’g’li) Samarqand shohiga izzat – xurmatimizni izhor qilmoq uchun
CHag’aniyon podshosi Turantosh xuzuridan Samarqandga keldim. Mana, extirom
bilan (Samarqand) shohi oldida turibman. Sizlar menga hech shubha bilan
qaramanglar – Samarqand xudolari va Samarqand yozuvidan yaxshi xabardorman.
Afrosiyobdagi saroy sharqiy devoridagi rasm o’z mazmuni bilan ajralib
turadi. Unda baliq, toshbaqa va o’rdaklar dengizda suzib yuribdi. Ular orasida
yalong’och bolalar va bir ayol ham bor. Daryo sohilida otdan tushib turgan

erkakning tasvirigina saqlangan. Rasm o’z mazmuni bilan boshqalardan ajralib
turadi. (Tashkenbaev N.X.Isamitdinov M.,1985; Tashkenbaev N.X. 2000). 1988
yildan sovet- fransuz ekspeditsiyasi va respublikamiz mustaqillikga erishgandan
keyin esa, o’zbek- frantsuz ekspeditsiyasi tuzilib, bu davrda Afrosiyobni
o’rganishda sifat jihatidan yana yangi pog’onaga ko’tarildi.
Ekspeditsiya ishlarida fransuzlar tomonida akademik Pol’ Bernar,
ekspeditsiyaning frantsuzlar tomonidan rahbari Frants Grene, fan doktorlaridan
Bertil’ Lione va P’er Jantel’, Klod rapenlar qatnashdilar. O’zbekiston tomonidan
M. Isomiddinov, X.Oxunboboev, N.Raximbabaev, L.Sokolovskaya, I.Ivanitskiylar
qatnashdilar (Isamitdinov M.. 2000;2002).
VIII asr voqyealarini e’tirof etgan yozma manbalar So’g’dda – Samarkanddan
tashkari, Ishtixon, Robinjon, Dabusiya, Panjakent Barket (Abarket), Varagsar,
Kamarja qal’asi shaharlar xususida eslatib utiladi. Bu vaktda nafakat Samarqand,
balki Ishtixon (ixshidlar rezidensiyasi) va Kushaniya yirikligi jixatidan Buxorodan
utib ketgan. Ulardan xam xatto Dabusiyaning 22-23 ga ega bo’lgan shahristoni
bo’lgan. Buxoro voxasi singari, So’g’dda ko’pgina katta bo’lmagan viloyatlarga
(knyajestva) bo’lingan bo’lib, ularning markazlari katta bo’lmagan
shaharlardantashkil topgan edi. Bunday shaharlarning ba’zilari bizlarga ma’lum.
Masalan: Kofir – qal’a (Narpayda), chelak, Quldor – tepa va haqazo. VIII asr
So’g’d shaharlari Buxoro voxasiga nisbatan kichik bo’lmagan Al – Istaxri va Al –
Muqqadasi fakat 12 ta shaharni nomini tilga olib utganlar.
X asrda bu serxosil voxada Buxoro voxasiga nisbatan kamrok shaharlar
mavjud bo’lib, yangi markaz sifatida birontasi ildam siljimaydi (albatta
Samarqanddan tashqari). Albatta eskilari, masalan Dabusiya singarilari birmuncha
usdi, 50 dan ziyod bo’lgan rabotga, shukningdek, Robinjon xam 70 ga kam
bo’lmagan rabotga ega bo’lgan.
X asrdan so’ng bu xududdagi shahar rivoji xaqida juda kam ma’lumotlar
bor. Shuningdek, XI-XII asrlarda bu yerlarda yangi shaharlar paydo bo’lganligi
kuzatilmaydi.

Azal-azaldan o’troq hayot, sug’orma dehqonchilik, ilm-fan va tarqqiyot
markazi bo’lib kelgan, Samarqand – shahri Zarafshon vohasining markaziy
qismida joylashgan bo’lib, jahon tarixida insoniyatning madaniy beshiklaridan biri
sifatida e’tirof etib kelingan. Samarqand va uning shakllanish va taraqqiy topishi
to’g’risida turli tarixiy manbalar, moddiy va madaniy yodgorliklar, xalq og’zaki
ijodiyoti namunalarida ko’pgina ma’lumotlar uchraydi. Jumladan, qo’hna Sharq
yozma manbasining noyob durdonasi bo’lgan Avesto kitobida Zarafshon vohasida
joylashgan So’g’d o’lkasining ajoyi iqlimi, serhosil yerlari haqida so’z boradi.
Abbo’l Abbos Ja’far ibn Muhammad al Mustagfariyning «Tavorixi Samarqand»,
Abu Hafs Najmiddin Umar bin Muhammad an-Nasafiyning «Kitob al-qand fi
tarixi Samarqand», Abulfazl Muhammad ibn Abdujamil ibn Abdumalik Haydar as-
Samarqandiyning «Qandiyai Hurd» kabi yuzlab asarlarda shahar tarixi uning
bag’rida yashab o’tgan buyuk alloma va mutafakkirlar, aziz-avliyolar haqida
ma’lumot beriladi. «Samarqand» atamasining ma’nosi haqida ham tarixiy
manbalarda turlicha fikrlar bor. Buyuk tilshunos olim Mahmud Qoshg’ariy
«Devoni lug’atit turk» asarida «Samarqand» atamasi turkiyda boy, obod shahar
degan ma’nolarni anglatishi haqida yozgan. Yunon tarixchisi Kallisfen
Samarqandni o’z tiliga moslab «Maroqand» deb atasa, Xitoy elchisi Vey Sze esa
«Kan» deb qayd etadi. Bizningcha, «Samarqand» atamasining savdo yo’llari
kesishgan joy, chorraha , boy, obod shahar degan ma’nolarni anglatishi
to’g’risidagi fikrlar haqiqatga ancha yaqin. Ma’lumki, qo’hna Samarqand
xarobalari hozirgi kunda Afrosiyob nomi bilan mashhur.Firdavsiyning
«Shohnoma» asarida tarixiy shaxs Turon o’lkasining podshosi sifatida tasvirlanadi.
Bu shaxs Avestoda Franrasyan, turkiy manbalarda esa Alp Er To’nga nomi bilan
qayd etiladi.
Afrosiyob 1219 yilda Chingiz qo’shini tomonidan vayron qilingan.
Shundan beri shahar xarobalari yer qa’rida ko’milib yotibdi. Uning xududi hozirgi
shaharning shimoliy qismida, ya’ni mashhur Siyob bozori bilan Siyob daryochasi
oraliqidagi 219 gektar maydonni egallagan.

O’z Fan Akedimiyasi Tarix va Arxeologiya institutida 1958 yili akademik
Yahyo G’ulomov rahbarligida Afrosiyobni o’rganish bqyicha maxsus ekspedisiya
tashkil etildi. 1970 yildan buyon esa bu yodgorlikda Arxeologiya instituti maxsus
ekspidisiyasi qazish ishlari olib bormoqda.1988 yildan Afrosiyobda o’zbek-
fransuz xalqaro qo’shma ekspidisiyasi ish yuritmoqda.
So’g’d va uning markazi Samarqand VI asr ikkinchi yarmida Eftalitlar
davlatining boshqa xududlari singari Turk hoqonligi tarkibiga kirardi.Hoqnlik
hukmdarlari dastlabki paytlarda O’rta Osiyo o’lkalarining ichki ishlariga
aralashmas edi, qlpon yig’ish bilan kifoyalanar edi. Asta-sekin ahvol o’zgardi. Ular
borib-borib shunchaki kuzatuvchi emas, balki O’rta Osiyodagi iqtisodiy va siyosiy
hayotning faol ishtirokchisiga aylanadi. G’arbiy Turk hoqonlik hukmdori Tun
Yabg’u davrida (618-630) markaziy hokimiyat kuchayadi. Hoqonlikning barcha
o’lkalariga qoqoning noiblari – tudunlar yuboriladi. Ularga o’lpon yig’ish va uni
hoqonning qarorgohiga jo’natish ustidan nazorat o’rnatish vazifasi yuklanadi. Tun
Yabg’u hoqon O’rta Osiyodagi eng kuchli hukmdorlaridan biri- Samarqand hokimi
bilan qarindosh bo’ladi, ya’ni unga qizini beradi.
VII asrning ikkinchi yarmi va VIII asr boshlarida bir qancha mayda
davlatlarga bo’linib ketgan davlat turli sulolalar tomonidan boshqariladi.
Hukmdorlar esa xar xil nomlanar edi: Buxoro vohasida – buxorxudotlar va
vardanxudotlar deb, Miyonqolda – dabusshohlar deb, Samarqandda – ixshidlar,
Ustroshonada esa afshinlar, deyu atalar edi.- Usha davrda Samarqand- yirik
mulklardan biri bo’lib, bu yerni ixshidlar boshkargan. Manbalarda ixshid so’zi
«Shahanshoh» ya’ni shoxlarning shohi, degan ma’noni anglatgan. Samarqand
ixshidlari kudratli sulola bo’lib, ularning ustunligini boshqa davlatlar ham tan
olgan.Ixshidlar VI va VII asrlarda shaharni har tomonlama mustahkamlaydi, uning
ichida muhtasham saroylar,ibodatxona va boshqa binolar barpo etishadi.
Samarqand ixshidlari VII asrning ikkinchi yarmidan IX asrning uchinchi
choragigacha, ehtimol undan ham ko’proq hukmronlik qiladi. Tarixiy manbalarda,
Shipshir (642-655), Varxuman (650-655-690), Tukaspadak (696-698),
mastanavnak (698-700), Tarxun (700-710), Gurak (710-718 va 722-738),

Divashtich (718-720), Turgar (738-750) kabi Samarqand hukmdorlarining nomlari
zikr etilgan. Tarixiy manbalarga ko’ra, ixshidlar xalq vakillri bqlgan oqsoqollar
tomonidan saylangan. Bo’lar merosiylikning aniq huquqlari bilan ta’minlangan
bo’lib, taxtni shu urug’ni tegishli shahs egalashi lozim bo’lgan.
Masalan, Samarqand xukmdori Varxuman o’rniga uning o’g’li So’g’d
ixshidi, Gurak o’rniga uning katta o’g’li Turgar taxtga kelgan.
Keshda ham, Xuttalonda ham, Ustrushonadan ham taxt otadan o’g’liga
o’tgan.
Taxtni akadan – ukaga o’tish hollari ham kuzatiladi. Masalan: buxoro
hukmdori Tug’shoda o’g’li Qutaybadan so’ng taxtni navbatma navbat uning uchta
ukasi egallagan. Samarqand hukmdori Gurak esa Tarxunning ukasi bo’lgan.
XII asrda yashagan o’rta osiyolik olim-enseklopidist Najmiddin Abu Xafsa
an-Nasafi ma’lumotiga ko’ra, so’g’d ixshidi Gurak turkiylarga borib qadalgan.
Uning o’g’linig nomi turkcha bo’lgan – Banichur yoki Yanachur, nevarasining
ismi xam turkcha Tarxun bo’lgan. Turklar ma’lum qismi. VI-VIII asrlarda so’g’d
aslzodalari va boshqaruv apparati tarkibi to’ldirib borganlar.
So’g’dning birinchi ixshidi Shishpir bo’lgan. U dastlab Kesh hukmdori
bo’lgan, so’ng o’z hokimiyatini Samarqandga ko’chirib bu yerda miss tangalar
chiqargan. Tanganing bir tomonida so’g’ tilida uning nomi va so’g’d titul yozilgan,
orka tomonida so’g’d ixshidlarining sulolaviy belgilari tasvirlangan. Shipshir
davrida Samarqand So’g’dining iqtisodiy va savdo hayotida o’sish bo’la bordi. Bu
o’sish uning vorisi Varxuman (650-690) davrida xam davom etdi. Ma’lumki, u
mashxur so’g’d ixshidlari saroyini qurgan bo’lib, bu saroy o’zining hozirda
hashamatli bezaklar bilan mashhur hisoblanadi.
Varxuman davrida pul isloxoti o’tkazilgan bo’lib, Tang imperiyasi tangalariga
o’xshash bronza tangalari ishlab chikarilgan. Bu davrda Sharqda- yangi imperiya
Arab xalifaligi tashkil topa borgandi. 675-677 yillirda arablar Xuroson noibi Said
ibn Usmon boshchiligida Samarqandga dastlabki yurish qildilar. Samarqand
yonidagi so’g’dyylar bilan bo’lgan qattiq jangdan so’ng, Said ibn Usmon
so’g’diylar bilan sulh tuzib, o’zi bilan birga asirlarni olib ketadi

Varxuman vafotidan sung, taxtga uning ugli Tukaspadak o’tiradi.
Samarqand ixshidlari Gurek va uning ugli Turgar arablar bilan ogir janglar
olib bordilar.705 yilda Xuroson noibligiga Qutayba ibn Muslim tayinlanadi.
Samarqand Movarounnahrning eng boy va muhim ahamiyatga molik shaharlaridan
biri bo’lgani uchun Qutaybaning asosiy e’tiborida bo’ladi. Yozma hujjatlarga
ko’ra, shahar himoyachilari va aholisi dastlab kunlardanoq arab istilochilarga
qattiq qarshilik ko’rsatganlar. Shaharni qamal qilish uzoh davom etdi va
Samarqand hukmdori Gurak og’ir shartlar asosida bitim tuzishga majbur bo’ldi.
Samarqand har yili ulkan miqdorda tovon to’lashdan tashqari, shahar aholisi
arablar qo’shinida xizmat o’tab turishi uchun 30 ming jangchi yuborib turishga
majbur bo’ldi. Bitimga ko’ra, shaharning ichki qismi aholidan bo’shatilib
istelochilarga beriladi. Arablarning asosiy kuchlari Samarqandan jo’nab ketishi
bilan tez orada shahar aholisi Turk hoqonligining qo’llab quvatlashidan foydalanib
istelochilarga qarshi kurashga otlanadi. Qutayba qo’zg’alonni bostirib aholini o’z
uy joylarining yarmini arablarga berishga majbur qiladi. Natijada shahar aholisi va
zodagonlarini ko’pchiligi So’g’d hukmdorlari – ixshidlarning yozgi qarorgohi
Ishtixon atrofigsha ko’chib boradi.
Ixshid Gurak 712 yilda xuroson noibi Qutayba ibn Muslim tomonidan kattik
zarba olgach, arablar xokimiyatini tan olishga majbur bo’ldi. So’g’diylarning
arablarga qarshi kurashishida turklar bilan ittifoqchi bo’ldilar. Manbalarga ko’ra,
712 yil oxirlarida So’g’dda Bilga hoqon va Qul tegin qo’shinlari
Samarqandliklarni arablarga qarshi kurashishi uchun yordamga kelganlar.
Samarqandliklar bir necha marotaba Arab xalifaligiga qarshi kurash olib
bordilar. 721-722 yillardagi qo’zg’alonga Divashtich boshchilik qildi, lekin ular
og’ir zarbalarga uchradilar va ularning yetakchisi o’ldirildi.
O’z nomidan pul zarb ettirgan oxirgi so’g’d ixshidi Gurakning o’g’li - Turgar
edi. U ham pul isloxati o’tkazib, natijada, yangi ko’rinishdagi va yangi og’irlikdagi
draxmalar zarb qilindi.
636 yilda yozib bitilgan Xitoy manbalaridan «Suy sulolasi tarixi» (Suyshu) do
aytilishicha, 605-617 yillarda Kanguo (Samarqand) hokimligi Xitoyga elchilar

yuborgan. Vey Sze qalamiga mansub (Shi-fan-ji). Nomli asarda yozilishicha 648
yilda Samarqand hokimligi hukmdori Tang sulolasi xonadoniga tillaga uxshagan
sarik shaftoli yuborgan.
Xitoyliklar buni «oltin shaftoli» deb atashganlar. «Jyu Tang Shi» (tang
sulolasi tarixi) ning «musiqa bobida», Xitoyning poytaxt Chan’andap
«Samarqanddan» kelgan musikachilar o’z mahoratlarini ko’rsatganligi va ularning
san’ati Tang xonadonida «Kangle» (Samarkand musikasi) deb ataganligi yozilgan.
Ularning yozishicha, Samarqand shahri-Samarqand xokimligi markazi
bo’lgan. Samarqandliklar dehqonchilik, bog’dorchilik, yirik mollar boqish,
savdogarchilik, xunarmandchilik bilan shug’ullanganlar. Islom dini tarqalgunga
qadar, ular buddaga cho’qinganlar, ammo ularda qadimgi turklar kaabi tangriga
(osmonga) sajda eti shva kundalik xayotda undan madad so’rash odati saqlangan.
Bu Xitoyliklar bergan ma’lumotlarning xulosasi edi.
So’g’dning ilk o’rta asrlardagi yozuv madaniyati yuksak darajada
bo’lganligini Mug’ hujjatlari va Sharqiy Turkiston xududidan tomilgan kidimgi
so’g’d yozuvlari asosida xulosa xulosa kilish mumkin. Manbalarda, keltirilishicha
mahaliy aholi 5 yoshdan boshlab kitoblarni urgana boshlaganlar. Ularning, 12
oydan iborat takvimi (kalendari) bulgan, uning birinchi oyi navro’z bilan
boshlangan. Oy xaftalarga bulingan. Xaftalar sayyoralarning nomi bilan atalgan va
yetti kunga bo’lingan.
Bu davrda qadim zamonlarda yaralgan musiqa sa’nati yanada rivojlangan.
O’sha davr modiy madaniyat yodgorliklari torli (lyutni, arfa), puflab chalinadigan
(fleyta, surnay, shox cholg’u) va zarbli (doira) musiqa asboblarining to’liq
shakllangan tasvirlarni saqlab kelgan. Ayrim ijrochilar-musiqachilar, ba’zida teatr
guruhlari Samarqandan Xitoyga yo’l oladi. Ular u yerdagi imperator saroyida juda
mashhur bo’lgan.
Samarqand aholisi o’rtasida VII-VIII asrlarda shaxmat keng tarqalgan.
Afrasiyobda qazish ishlari olib borilganda fil suyagidan yasalgan shaxmat donalari
topilgan.
2.Ilk o’rta asrlarda diniy e’tiqodlar.

Ilk o’rta asrlarda Sug’dda otashparstlik.
Arxeologlar ushbu mintaqada XIX asrning oxirlaridan boshlab,
marhumlarning jasadi avval etdan tozalanib, so’ng ularning suyaklari maxsus xum
yoki to’rtburchak sopol qutilarga solingan holda erga yoki eski inshoot
vayronalariga ko’milganini topa boshlashdi. Fanda esa suyaklarni etdan tozalab
dafn etish Zaratushtra ta`limoti izdoshlarigagina mansub edi. Zardushtiylik eng
qadimiy dinlardan biri. Uning tarafdorlarini otashparastlar ham deb atashgan.
Hozirgi zamonda bu ta`limot tarixining eng yirik tadqiqotchilaridan bo’lmish Meri
Boysning xulosalariga ko’ra, bu din asoschisi Zaratushtra Spitama urug’idan
chiqqan va Markaziy Osiyo cho’llarida bundan 3,5 ming yil il gari yashab o’tgan.
Dastlabki davrlarda zardushtiylar o’z marhumlarining jasadlarini cho’qqilar va tog’
toshlar ustida qoldirishgan, oradan ma`lum muddat o’tib, yirtqich qushlar va
hayvonlar ularning etini eb bitirib, suyaklarini yomg’ir yuvib, quyosh va shamol
quritganidan so’ng, suyaklar yig’ib olingan hamda alohida idishlarga solingan
holda yoki shundayligicha maxsus binolarda saqlangan yoxud vayronalarga
ko’milgan, ba`zan esa jasad o’z joyida qanday bo’lsa, shundayligicha qoldirilgan.
Keyinchalik, ayniqsa tabiiy tog’ va qir-adirlar bo’lmagan yassiliklarda burj
shaklidagi maxsus inshoot dahmalar qurishgan. Dahmalarning tepasidagi tosh yoki
g’ishtdan qilingan maxsus maydonchalarga marhumlarning jasadlarini taxlab
ko’yishgan. Biroq fanga ma`lum eng qadimgi dahmalar nari borsa V—VI asrlarga
mansub edi, xolos. Qadimgi So’g’diyonaning janubi hisoblanmish Qarshi
vohasining poytaxt shahri Erqo’rg’on vayronalari joylashgan erdagi qazishma
ishlari olib borilgan bir tepalik zardushtiylarning dunyodagi eng qadimiy dahmasi
qoldiqlari bo’lib chiqdi. U eramizdan avvalgi II asrlarda bunyod etilgan bo’lib, bir
oz foydalanilgandan so’ng ko’mib tashlangan.
Inshoot yuksak imorat shaklida bo’lib, uning tepa qismidagi tosh terib
ishlangan ochiq maydonchaga suyaklari tozalanishi uchun jasadlar taxlab
qo’yilgan. Ushbu toshlar orasidan odamning ushoq suyaklari va tishlari topildi.
Tashqi zinapoyadan bu inshoot tepasiga chiqilgan. Kunchiqar tomondan
dahmaning markaziy burjiga taqab qurilgan maydoncha bo’lib, bu maydonchadan

siniq sopol idish ichidagi kalla suyagining qoldiqlari topildi. Kunbotar tomondan
ham dahmaga taqab kurilgan pastroq yana bir maydoncha bo’lib, uning ostiga
pishirilgan g’isht terilgan. Bu maydoncha dafn marosimlarini o’tkazish uchun
xizmat qilgan. Bu inshoot So’g’diyonada mamlakatni Aleksandr Makedonskiyning
Y u non-Baqtriya saltanati vorislaridan bo’lmish bazievslardan tortib olib, o’z
hokimiyatini o’rnatgan sak hukmdorlari davrlariga mansubdir. Erqo’rg’ondagi bu
dahma, aftidan, butun shahar aholisiga emas, balki faqat voha xukmdorlariga
xizmat qilgan. Ayni paytda u eramizdan avvalgi II asrlargacha bo’lgan Naxshab
aholisi Zaratushtra ta`limotiga amal kilganligini ko’rsatadi. Erqo’rg’onda uzoq
yillar davomida qtkazilgan qazuv ishlari bu joydagi madaniy qatlamlarning
o’ziga hos tomonini ham kashf etdi. M.X. Isomiddinov va R.X.
Sulaymonovlarning guvohlik berishicha, ibodat qilish bilan bog’liq buyumlar
majmuasi o’ziga xosligi, bezatilishi, naqshlari bilan Qashqadaryodan bo’lak joyda
uchramaydi. Bu jihatdan hayvon shaklidagi chiroqlar, tutatqidonlar, chetlarida
hayvon boshlari tasvir etilgan kuldonlar alohida ajralib turadi. eramizning 7
asriga kelib, Erqo’rg’on huvillab qoladi. Buni shu davrga oid topilmalarning
nihoyatda kamligi bilan ham izohlash mumkin.
Bu yerda zardushtiylik, yahudiy, buddaviylik, nasroniylik va manixeylik kabi
diniy-falsafiy y i rik oqimlar bo’lgan. Kann (samarqand)da «turk qonunnomasi»
amalda bo’lib, u ibodatxonada saqlangan. Jazo berish vaqtida u qo’lga olinib,
shunga asosan jazo tayinlangan»-deyiladi. Xitoy sulolalari tarixida So’g’dda
musulmonchilikning yoyilishiga qadar ko’p xotinlilik (poligamiya) mavjud edi.
(so’g’d hujjatlari). VII asrda bu yerda maxsus sud-notarial organlari mavjud bo’lib,
yuridik hujjatlar guvohlar oldida yozma shaklda tuzilib, muhr bilan tasdiqlangan.
Nikoh tuzishda maxsus shartnoma asosida tuzilgan.
Milodiy VII asrning 30 yillari Samarkand orqali o’tgan Xitoy ruxoniysi
Syun Szanning ma’lumotiga karaganda Samarqandda otashparastlik, ham buddizm
dini taraqqiy etgan edi. Shuning uchun ham shaharda uy – joylar va boshqa fuqoro
binolari qatorida bu ikki dinga taaluqli ilohiy binolar otashkazalar, sanam butlar

bilan jihozlangan ehromlar, ibodatxonalar, daxmalar mavjud bo’lgan deb qayd
etadi.
Bu davrda Samarqandda zardushtiylik dini hukmron edi. Aholi urtasida
zardushtiylik xudolaridan Anaxita va Mitra mashhur bo’lgan. Lekin so’g’diylar
boshqa xudolarga ham, xususan Veshpargar Sher ustida o’tirgan to’rtqushlik Nana,
otlar bilan birgalikda taxtda o’tirgan Vashagn xudosiga ham e’tiqod qilganlar,
boshqalariga qaraganda Nana mashhurroq edi.
Mo’g’ tog’idan topilgan xujjatlarga So’g’dda qohinlar uyushmasi mavjud
bo’lgan ibodatxona xizmatchilari turli terminlarda: magaput va vaganput (bosh
qohin) atalgan.
V-VII asrlarda so’g’dda, xususan Samarqandda zardushtiylik bilan bog’liq
holda, olov, suv va yer muqaddas beb hisoblanib murdalar yerga ko’milmagan,
faqat ularning tozalangan suyaklari ostodonlarga solinib (sopol yashik), maxsus
binolar nauslarga qo’shilgan.
Samarqandda aholi orasida ajdodlarga ibodat qilish ham yoyilgan edi.
Manbalarda yozilishicha «xshum oyining oxirida so’g’d aholisi o’zlarining qadim
marhumlarini eslab yig’laydilar. Ular marhumlarga motam tutib, yuzlarini tindalab
va ular uchun yegulik va ichimlik qo’yadilar (Beruniy 1957)
Sharq va G’arb mamlakatlarini iqtisodiy, madaniy hamda siѐNsiy jihatdan
bog’lab turgan Buyuk Ipak yo’lining tarixiy chorrahasida joylashgan Sug’dda juda
qadimlardanoq shaharsozlik, hunarmandchilik, savdo-sotiq, san’at va madaniyat
yuksak darajada rivojlanganligi yaxshi ma’lum. Shuning bilan birga bu tarixiy
o’lkada otashparastlik, buddaviylik, xristianlik va islom dinlari bir-birlari bilan
to’qnash kelganligi, ular o’rtasida goh yashirin, goh oshkora kurashlar sodir
bo’lganligi ham tarixiy faktdir.
Yuqorida tilga olingan dinlarning Sug’dga kirib kelishi va tarqalash
bosqichlarini hamda ular o’rtasidagi munosabatlarni o’rganish dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi. Ilk o’rta asrlarda Sug’dga kirib kelgan dinlar
haqida sug’d, xitoy, turk, uyg’ur va arab tillaridagi tarixiy manbalarda ma’lumotlar
saqlanib qolgan. Tarixiy manbalarning ko’rsatishicha, bu tarixiy o’lkaga to yangi

islom dini kirib kelguniga qadar buddaviylik, moniylik hamda xristian dinlari
ѐNyilgan bo’lishiga qaramasdan, bu yerdagi asosiy din otashparastlik dini bo’lib
qolavergan. Shu sababli, ham arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan
ibodatxonalarning katta kismini otashparastlik ibodatxonalari tashkil etadi.
Sug’ddan topilgan otashparastlik ibodatxonalari haqida so’z ketganida, birinchi
navbatda qadimgi Panjikentdan topilgan otashparastlar ibodatxonalariga
to’xtalmoq lozim bo’ladi. Qadimgi Panjikentda 1947-1953 yillarda arxeologik
qazishmalar olib borgan rossiyalik olimlar bu yerdan
ѐNnma- ѐNn qurilgan ikki
ibodatxonani ochib o’rganganlar (Beleniskiy, 1953. S. 21-58). Bu ikki
ibodatxonaning devorlariga turli mavzulardagi rang-barang devoriy suratlar
chizilganligini ko’rgan A. Beleniskiy ibodatxonalar moniylik diniga mansubdir,
degan xulosaga kelgan edi (Beleniskiy, 1959. S. 73-86).
Chunki, moniylik dinida tasviriy san’atdan juda unumli foydalanganligi va
bu dinning payg’ambari Moniy mahoratli musavvir bo’lganligi yaxshi ma’lumdir.
Ammo, keyingi yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar va ularning natijalari
A. Beleniskiyning avvalgi fikridan qaytishiga sabab bo’ladi. Tadqiqotchi qadimgi
Panjikentdan topilgan,
ѐNnma- ѐNn qurilgan ibodatxonalar otashparastlarga oid degan
xulosaga keldi (Beleniskiy, 1973. S. 56-67). Panjikent shaharchasida ochib
o’rganilgan ikki ibodatxonaning me’moriy yechimlarini tahlil qilgan arxeolog V.
Shkoda ushbu ibodatxonalarning me’morchilik yechimlari qadimgi Sharqdagi
ibodatxonalarning tuzilishiga yaqinligini va ayvon, hashamatli zal hamda sella
(mehrob) dan iborat ekanligini qayd qilgan (Shkoda, 2009. S. 60-65).
Janubiy Sug’ddan topib o’rganilgan yana bir otashparastlar ibodatxonasi bu
Yerqo’rg’on shaharchasida barpo qilingan ibodatxonadir. (Sulaymonov, 1981. S.
460-462). Arxeologlar tomonidan ―1-qazishma-markaziy tepalik deya
‖
nomlangan bu obyekt qazib ko’rilganida, Sug’dning islom davrigacha bo’lgan
diniy aqidalari haqida muhim ma’lumotlar beradigan ibodatxona ekanligi ma’lum
bo’ldi. Qazishmalarning natijasi bu yerda beshta qurilish davri mavjudligini
ko’rsatdi. Yerqo’rg’onda ochilgan ushbu ibodatxona ayvon, zal, mehrob hamda
xo’jalik ishlarida foydalanish uchun qurilgan bir necha xonalar va hovlidan iborat

ekanligi aniqlandi (Suleymanov, 1986. S. 109-110). Ibodatxonada olib borilgan
qazishmalarning ko’rsatishicha, uning zalida bir necha tokchalar yasalganligi
ma’lum bo’ldi. Tadqiqotchilarning fikrlaricha, bu tokchalarga ma’budlarning
haykallari va diniy marosimlar paytida foydalanilgan boshqa buyumlar
qo’yilgandir (Suleymanov, 2000. S. 88-110). Qazishmalar paytida ibodatxona zali,
mehrobi va zal ichidagi hashamatli ustunlarning sirti diniy mazmunidagi devoriy
suratlar bilan qoplanganligi ma’lum bo’ldi. Ibodatxonaning mehrobi bir necha
marta ta’mirlanib uning devorlari loy suvoq qilingan (Sulaymonov, 1987. S. 135-
144). Ibodatxonada olib borilgan qazishmalardan ma’lum bo’lishicha, u
eramizning III asrlarini boshida, qadimgi madaniy qatlamning ustida barpo
qilingan va janubiy Sug’dga arablar kirib kelguniga qadar faoliyat ko’rsatgan.
Qazishmalar paytida bu yerdan topilgan topilmalar devoriy suratlar,
marosimlar paytida foydalanilgan buyumlar Janubiy Sug’dda yashagan aholining
diniy qarashlarini hamda otashparastlik dinining Janubiy Sug’ddagi o’ziga xos
qirralarini o’rganishda muhim ahamiyatga egadir (Suleymanov, 2000. S. 88-110).
Markaziy Sug’ddan topilgan otashparastlik ibodatxonalari haqida so’z ketganida
Samarqand viloyati Ishtixon tumanidagi Orlat qishlog’i yaqinidagi Qo’rg’ontepa
shaharchasidan topilgan ibodatxona haqida alohida to’xtalmoq lozim bo’ladi. Bu
ѐNdgorlikda XX asrning 80-yillarida G.A. Pugachenkova boshchiligidagi
arxeologlar tadqiqotlar olib borganlar (Pugachenkova, 1989. S. 67-105).
Qo’rg’ontepa shaharchasining 2-shahristonida, mahalliy aholi tomonidan
Tillatepa deyanomlangan tepalikda qazishmalar olib borilganida mustahkam
platforma ustiga paxsadan qurilgan kvadrat shaklli inshoat qoldiqlari ochildi.
Inshoatning ichiga sharqiy tomonga o’rnatilgan darvoza orqali kirilgan.Ochilgan
inshoot ayvon, aylanma koridor va zaldan iborat bo’lib, zalning to’rida 40x40
sm.lik mehrob o’rnatilgan. Zalga kirish joyida ikkita tokchalar yasalgan. Ushbu
ochilgan inshoatni tahlil qilgan G. Pugachenkova uni otashparastlar
ibodatxonasining qoldiqlari, deya ta’riflagan. Ibodatxona devorlarining sirti silliq
qilib suvalgan, uning tomi esa
ѐNg’ochlar bilan ѐNpilgan. Bu yerdan topilgan
kulolchilik mahsulotlari asosida ibodatxona eramizning VI-VII asrlarida faoliyat

ko’rsatgan, degan xulosaga kelingan (Pugachenkova, 1989. S. 92-94). Samarqand
Sug’dida XX asrning 80-yillari oxirida ochilgan otashparastlik ibodatxonalaridan
yana biri bu Urgut tumanidagi Jartepa-II ibodatxonasidir. Buyuk Ipak yo’lining
Samarqand-Panjikent yo’nalishi ustida, Zarafshon darѐNsining chap qirg’og’ida
barpo qilingan bu ibodatxona o’z ko’lami bilan alohida ajralib turadi
(Berdimuradov, 1988. S. 493).
Yodgorlikda qazishmalar olib borgan arxeologlar bu yerda beshta qurilish
davri mavjudligini va to’rtinchi qurilish davriga mansub bino otashparastlar
ibodatxonasi vazifasini o’taganligini
ѐNzganlar. Ibodatxona ayvon (vestibyul), zal,
mehrob, ularni o’rab turgan aylanma koridor hamda xo’jalik maqsadlarida
foydalanilgan xonalardan iborat bo’lgandir (Berdimuradov, Samibayev, Reutova,
1987). To’rtinchi qurilish davriga oid inshoot kuchli
ѐNng’indan zarar ko’rgan,
keyinchalik bu davrga mansub to’rt minora (burjlar)lar, zal va vestibyulning ichlari
tuproqqa to’ldirilib, shabbalangan. Bu jara
ѐNndan so’ng tay ѐNr bo’lgan maydonda
yangi bino qurilgan.
Yangi binoni barpo qilishda oldingi qurilish davriga oid ayrim devorlardan ham
foydalanilgandir (Berdimuradov, 1990. S. 145-147).
Tadqiqotlardan ma’lum bo’lishicha, beshinchi qurilish davriga mansub
inshoot ham otashparastlik ibodatxonasi sifatida faoliyat ko’rsatgan. Beshinchi
qurilish davriga oidyangi ibodatxona ham uzoq vaqt faoliyat ko’rsatmagan, u 736
yili Markaziy Sug’dda arablar bilan bo’lgan shiddatli urushlar paytida vayron
qilingan. Jartepa ibodatxonasini tadqiq qilgan olimlar bu ibodatxona Buyuk Ipak
yo’lining Samarqand-Panjikent yo’nalishida qatnagan savdogarlar, savdo
karvonlari va uzoq-yaqindan kelgan zi
ѐNratchilar uchun xizmat qilganligini, hamda
bu ibodatxona umum sug’d ahamiyatiga ega bo’lganligini
ѐNzishganlar
(Berdimuradov, Samibayev, 1999. S. 61-63).Sug’dning tog’ qismida olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar natijasida bir necha otashparastlik diniga sig’inishga
mo’ljallangan xonalar ochilgan. Sug’dning tog’ qismida joylashgan Gardani Hisor
ѐ
Ndgorligini tadqiq qilgan Yu.Yaqubovning ѐNzishicha, bu yerdan sig’inish uchun
jihozlangan uchta xona ochib o’rganilgan. Yodgorlikning saroyida ochilgan

sig’inish xonasining shakli to’rtburchakli bo’lib,xonaning g’arbiy, shimoliy va
sharqiy devorlari bo’ylab supalar qurilgan. Janubiy devorning markazida esa
mehrob qilingan bo’lib, u devorning ichiga o’yilgan tokcha ko’rinishidadir.
Tokchaning old tomonida taqasimon shaklda o’choq saqlangan. Qolgan ikki
sig’inish xonalari esa ѐNdgorlikning turar joy qismidan topilgan. Bu ikki sig’inish
xonalari ham saroydan topilgan sig’inish xonasidan farq qilmaydi (Yakubov, 1979.
S. 132-133).
Shuningdek, Sug’dning tog’li hududida joylashgan Qum
ѐNdgorligini qazish
paytida ham sig’inish uchun maxsus jihozlangan to’rtta xona ochilgan. Sig’inish
xonalarining ikkitasi saroyda, qolgan ikkitasi esa
ѐNdgorlikning turar joy qismidadir.
Barcha sig’inish xonalari deyarli bir-birlariga o’xshashdir. Xonaning to’riga
mehrob o’rnatilgan va devorning pastki qismida supalar yasalgan. Mehrobning
pastki qismida muqaddas olov
ѐNnib turgan o’choq mavjud (Yakubov, 1983. S.
162).
Sug’dning tog’li hududidan topilgan yana bir necha sig’inish xonalari
Navruzshoh-II
ѐNdgorligidan topilgan. Bu yerdan topilgan sig’inish xonasi mudofaa
devorining burchak xonasida joylashgan bo’lib, mehrobi supaning ustida
joylashgan. Navruzshoh-II
ѐNdgorligidan topilgan ikkinchi sig’inish xonasi
ѐ
Ndgorlikning saroy qismida joylashgan. Bu sig’inish xonasi birmuncha hashamatli
bo’lib katta zal ko’rinishidadir. Barcha devorlar bo’ylab sufa qilingan, zalning
o’rtasida 130x130 sm.lik kvadrat shakldagi mehrobning qoldig’i saqlangan.
Mehrobning ustiga to’rt ustunli ayvoncha qurilgan. Qazishmalar jara
ѐNnida bu
yerdagi №11 xonada ham sig’inish joyi mavjudligi aniqlandi. Xonaning shimoliy
devori o’rtasida mehrob mavjud. Xuddi shuningdek №19 xona ham sig’inish
uchun mo’ljallanganligi ma’lum bo’ldi, uning ichki tuzilishi yuqoridagi tilga
olingan sig’inish xonalarining tuzilishidan farq qilmaydi.
Tadqiqotchi Yu. Yakubov Navruzshoh-II
ѐNdgorligidan topilgan sig’inish
xonalarini eramizning V-VI asrlariga mansubligini ta’kidlagan (Yakubov, 1996. S.
14-17).Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, Sug’dning tog’li
hududlaridagi
ѐNdgorliklardan topilgan sig’inish xonalari o’sha joyda yashagan

aholi uchun muljallangan va bu sig’inish xonalari oddiygina jihozlangandir.
Albatta, juda ozchilikka mo’ljallangan bunday sig’inish xonalarini har bir
ѐNdgorlikda uchratishimiz mumkin. Bunday kichik sig’inish xonalarini
tadqiqotchilar ma’lum bir oilaga mo’ljallab qurilganligini ta’kidlaydilar. Shu
taxlitdagi oilaviy sig’inish xonalari Afrosi
ѐNbda ham uchraydi. Afrosi ѐNbdan
topilgan hukmdorlar saroyi qoldiqlarini o’rgana
ѐNtgan arxeologlar 1973 yili bu
yerdagi xonalardan birida otashparastlik diniga oid mehrob topgan edilar.
Mehrobning
ѐNnidan har xil kulolchilik mahsulotlari, hamda Abbosiylar tomonidan
zarb
qilingan tanga ham topilgan (Tashxodjayev, 1973. S. 8). Keyinchalik, bu yerda
qazishmalarni davom ettirgan H. Axunbabayev ushbu mehrob deyarli kvadrat-
shakldagi (3,0x2,70 m) xonaning shimoliy devori markazida joylashtirilganligi
aniqlangan (Axunbabayev, 1999.S. 44-46). Saroyning shartli ravishda belgilangan
―D majmuasidan ham sig’inish uchun mo’ljallangan xona qoldiqlari va uning
‖
ichiga o’rnatilgan otashparastlar mehrobi ochib o’rganilgan (Axunbabayev, 1999.
S. 44-46).
Bundan tashqari saroyning ―D majmuasining II-qurilish davriga oid №3
‖
xonasidan ham otashparastlik mehrobi topib o’rganilgan (Filanovich, 1965. S. 4-
5). Shu o’rinda, Afrosi
ѐNb shaharchasini qazish paytida bir necha oilaviy sig’inish
xonalari topilgan ekan, shaharning markaziy ibodatxonasi ham topib
o’rganilganmi? – degan haqli savol paydo bo’ladi.
Tarixiy manbalarda
ѐNzilishicha, Afrosi ѐNbda katta va hashamatli ibodatxona
faoliyat ko’rsatgan. Arablar Afrosi
ѐNbni istilo qilganlaridan so’ng, arab
lashkarboshisi Qutayba ibn Muslim, askarlariga ibodatxona ichidagi sanamlarni
tashqariga olib chiqib
ѐNqishga buyruq beradi. Sanamlarga oltin va kumushdan
yasalgan mixlar qoqilganligi uchun ular
ѐNnganidan so’ng 50 ming misqol oltin va
kumush yig’ib olinadi (Smirnova, 1970. S. 205-207).
Bu ma’lumot Samarqand otashparastlar ibodatxonasi juda katta bo’lganligi va bu
yerda bir necha yuzlab sanamlar saqlanganligini ko’rsatib turibdi.

Yuqorida aytilgan fikrlardan quyidagi xulosalarga kelishimiz mumkin.
Sug’d tarixiga oid ѐNzma manbalardan anglashilicha, Sug’dning har bir yirik
shaharlarida mahobatli otashparastlar ibodatxonalari barpo qilingan. Bunday
ibodatxonalar Pandjikent, Yerqo’rg’on va Paykend shaharlarida topib o’rganilgan
bo’lsa, Afrosi
ѐNb, Kofirqal’a, Ishtixon, Qushoniya, Dabusiya kabi shaharlarda hali
topilgan emas. Sug’d shaharlariga xos yana bir muhim jihat shundaki, bu
shaharlarda barpo qilingan otashparastlik ibodatxonalari mahobatli bo’lgan,
ularning ichki tomoni salobatli ustunlar,
ѐNg’och o’ymakorligi bilan bezatilgan.
Ibodatxonalarning devorlariga ma’budlarning, har xil o’simliklarning va diniy
marosimlarning suratlari chizilgan. Ibodatxonalarning mehrobida muqaddas olov
ѐ
Nqishga mo’ljallangan o’choqlar, abadiy olovni va muqaddas kulni hamda
ibodatxonalarga qilingan xayru ehsonlarni saqlashga mo’ljallangan maxsus xonalar
barpo qilingan. Sug’d otashparastlar ibodatxonalarida ajdodlar ruhiga, dar
ѐNlar
sharafiga va boshqa ma’budalarga sig’inilgan. Ibodatxonalarda diniy marosimlar
paytida har xil musiqiy asboblar jo’rligida Avestodan Gotlar (madhiyalar)
kuylangan (Avesto, 2001. 358-380betlar).Mahalliy aholi ibodatxonalarga
―xudolar uyi sifatida qaraganlar va shuning uchun ibodatxonalarni o
ѐNq osti ‖
qilinishiga yo’l qo’yilmagan. Sug’d shaharlarining barchasida ham qadimda barpo
qilingan ibodatxonalar unchalik ko’p o’rganilmagan bo’lsa-da, ammo topilganlari
asosida ham bu ibodatxonalarning ichki va tashqi tuzilishi, ularda amalga
oshirilgan diniy marosimlar haqida qimmatli fikrlar
aytish mumkin.
Ilk o’rta asrlarda Samarqandda xristianlar ibodatxonasi.
Qadimgi So’g’diyonada yashagan ajdodlarimizning e’tiqodlari o’ta
mustahkam bo’lganligi ma’lumdir. Shu sababli ular So’g’diyona tuprog’iga
begona dinlarga e’tiqod qiluvchilarning kirib kelishlaridan hyech qachon
cho’chimaganlar. Shuning oqibatidan bo’lsa kerak, So’g’diyonada otashparastlik
dini hukmron bo’lgan davrlarda, Samarqandda buddaviylarning ibodatxonalari,
xristianlarning monastirlari ham faoliyat ko’rsatganligi ma’lumdir. Biz quyida
taqdir taqozasi bilan Samarqandga kelib yashagan xristianlar haqida hikoya

qilmoqchimiz.
Rim imperiyasi hududida paydo bo’lgan dunyoviy dinlardan biri- xristianlik o’z
shakllanish jarayonida har xil voqyealarni boshidan kechirdi. Boshqa dinlarda
bo’lganidek, bu dinning ichida oqimlar paydo bo’ldi, ular o’rtasida ziddiyatlar
kuchaydi. Eramizning V asri o’rtalarida xristian dinida paydo bo’lgan oqimlar
orasida ziddiyat juda kuchaydi. Xalkedon saborida bo’lib o’tgan janjaldan so’ng,
sharqiy Suriya cherkovi (nestorianlik) Konstantinopol pravoslav cherkovidan
ajralib ketdi. Shundan so’ng nestorianlarga qarshi ta’qib avj oldi. Nestorianlar o’z
jonlarini qutqarish uchun dastlab Eron, so’ngra O’rta Osiyoga qochishga majbur
bo’ldi. Nestorianlar Eronda ham quvg’inga uchradilar va O’rta Osiyoga ko’chib
ketdilar. Tarixiy manbalarda aytilishicha, So’g’diyonaning poytaxti Samarqandda
ilk xristian mitropoliyasi VI asrlarda tashkil bo’lgan va so’g’diylar orasida xristian
aqidalarini targ’ib qila boshlagan.
Samarqanddagi xristian mitropoliyasining faoliyat ko’rsatishiga hyech kim
qarshilik qilmadi, aksincha So’g’d va Vizantiya o’rtasidagi savdo aloqalari ning
rivoji bu yerdagi xristianlar uchun ham qulaylik yaratdi. Shu sababli bo’lsa kerak,
Samarqanddan, xristian dinining markazlarida yasalgan ko’plab marosim
buyumlari, kulolchilik mahsulotlari, xochlar topilgan.
Samarqanddan tashqari, uning janubiy tomonidagi Shovdor tog’larining etagida
joylashgan Urgut shahri atrofidan ham xristianlarga oid yodgorliklar topilgandir. X
asrda So’g’diyonaga tashrif buyurgan arab tarixchisi Ibn Xauqal Urgutda ham
bo’ladi va bu yerda yashaydigan xristianlarning hayoti bilan tanishadi. Uning
yozishicha, bu yerning obihavosi o’ta muloyim bo’lib, bu yerda yashaydigan
xristianlar o’zlariga monastir qurib olganlar, ular hyech qanday ozor chekmasdan
osoyishta yashaganlar.
O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologiya institutining olimlari Urgutda
qadimda yashagan xristianlar tarixini o’rganish maqsadida 1995-1997 yillarda
tadqiqot ishlarini olib bordilar. Arxeologlar Urgut shahrining janubiy tomonidagi
Gulbog’ darasidan xristianlarga oid muhim yodgorlikni topish muvaffaq bo’ldilar.
Bu yerdagi baland qoyatoshga 300 ga yaqin xristian yozuvlari o’tkir tig’ vositasiga

yozilgan ekan. Bu noyob yozuvlar bilan tanishgan fransiyalik, germaniyalik va
angliyalik olimlar, haqiqatan ham ushbu yozuvlar xristianlar tarixini
oydinlashtirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini aytdilar. Shuningdek, Gulbog’
darasidan xristianlar bo’yinlariga taqib yuradigan xochlar, ularning yashagan turar
joylarining qoldiqlari ham topildi. Bu ashyoviy dalillar haqiqatan ham qadimda
Urgut shahrining janubiy tomonidagi so’lim, xushmanzara daralarda xristianlar
yashaganliklarini yaqqol ko’rsatib turibdi.
So’g’diyonaga islom dini yoyilgach, arablar otashparastlik ibodatxonalarini
faoliyatini taqiqladilar-u, xristianlarga unchalik tazyik o’tkazmadilar. Shu sababli,
So’g’diyona hududida, IX-XII asrlarda faoliyat ko’rsatgan birorta ham
otashparastlik ibodatxonasi ma’lum emas, ammo xristian monastirlari aynan shu
davrlarda ham o’z faoliyatlarini bemalol davom ettirganlar. Lekin, So’g’diyonaga
islom dini yoyilgach xristianlar ehtiyotkor bo’lib qoldilar va ularning ko’pchiligi
Sharqiy Turkiston, Mo’g’uliston va Xitoy tomonlarga o’tib ketdilar.
XIII asrga kelib, O’rta Osiyo Chingizxon tomonidan istilo qilingach, bu yerda
yashaydigan xristianlarning mavqyelari ancha oshdi, negaki ko’pchilik mo’g’ul
hukmdorlari xristian dinida bo’lib, ular o’z aqidadoshlariga hayrihohlik bilan
munosabatda bo’lar edilar.
O’rta Osiyodagi xristianlik tarixini tadqiq qilgan sharqshunos V.V. Bartold
ko’plab muhim ma’lumotlarni to’plagan edi. Uning yozishicha, O’rta Osiyoda
hukmronlik qilgan Kuyukxon (1246-1248 y.y.) davrida musulmonlar qattiq azob
tortganlar. Yoshligidanoq xristian tarbiyasini olgan Kuyukxon xristianlarga
hayrihohlik qilish maqsadida musulmonlarga qattiq azoblar bergan. XIII asrda
yashagan tarixchi Juzjoniy qiziq bir voqyeani yozib qoldirgan. Xristianlarning
talabi bilan Kuyukxon o’z saroyiga imom Nuriddin Xorazmiyni chaqirib diniy
bahs o’tkazishni buyuradi.
Bu bahs Kuyukxonning ishtirokida o’tkazildi va qo’yidagi tartibda boradi.
"Xristianlar: «Muhammad qanday odam ekanligini tushuntirib ber» - deya
buyurishadi.
Imom Xorazmiy: «Muhammad - so’nggi payg’ambar, ikki olam sarvari,

Ollohning elchisidir. Muso uning xislatlariga oshufta bo’lib, O, Xudoyim meni
ham Muhammadning jamoasiga qo’shgil-degan bo’lsa, Iso mendan so’ng keldigan
payg’ambarga sharaflar bo’lsin, uning ismi Ahmad bo’lur» - degan edi, deya javob
qaytaradi.
Xristianlar: -«Faqat ilohiy hayot bilan yashaydigan, xotinlarga havasi bo’lmagan
odamgina Payg’ambar bo’la oladi, Iso shunday edi. Muhammadning 9 xotini,
ko’plab farzandlari bor edi: Buni qanday izohlash mumkin?»
Imom Xorazmiy: - «Dovud payg’ambarning 99, Sulaymon payg’ambarning 360
xotini va 1000 kanizagi bor edi» - deydi.
Xristianlar: - «Ular payg’ambarlar emas, podsholar edilar» - deya baqirishadilar.
Tarixchining yozishicha, bu bahsda yutqizganliklaridan jazavaga tushgan
xristianlar, Kuyukxondan Imom Xorazmiyni namoz o’qishga buyurishni
so’rashadi. Shundan so’ng Imom Nuriddin Xorazmiy, yoniga yana bir musulmonni
olib, tahorat qilib namoz o’qishga kirishadi. Imom va sherigi namoz o’qiyotgan
paytlarida atrofida turgan xristianlar ularni har tomonlama tahqirlaydilar. Sajdaga
bosh qo’yganlarida orqalariga tepadilar, boshlarini yerga qattiq urushga majbur
qiladilar. Bunga qaramasdan, imom va uning sherigi namozni buzmasdan
oxirigacha o’qiy dilar, tugatgach esa ohista chiqib ketadilar.
O’sha oqshomi Kuyukxon tusatdan o’lib qoladi, bundan qo’rqib qolgan xonning
o’g’illari Imom Xorazmiyning oldiga borishib kechirim so’rab yolvoradilar.
Mo’g’ullar hukmronligi davrida ham Samarqand xristianlar uchun tanyanch joyi
bo’lib qoladi va bu yerdagi nestorian mitropoliti o’z faoliyatini davom etdiradi.
1248 yili Samarqandga, arman podshosi Getumning akasi Sembat tashrif buyurdi.
U Samarqanddagi xristian cherkoviga borib bu yerdagi ahvol bilan tanishadi,
cherkovida Iso payg’ambarning suratini ko’rganligini yozadi.
Tarixchi Juzjoniy musulmonlar va xristianlar o’rtasida bo’lib o’tgan yana bir
nizoni yozib qoldirgan. Tarixchining yozishicha, Samarqandda yosh xristian yigit
o’z ixtiyori bilan musulmonchilikni qabul qilgan. Musulmonlar bu yigitning qilgan
ishini ma’qullashib olqishlaganlar. Yigitning otasi musulmonlar o’g’limni to’g’ri
yo’ldan ozdirishdi, deb mo’g’ul hukmdoriga arz qilishadilar. Hukmdor xristianlar

tarafini oladi va yigitni chaqirib o’z diningga qayt deya majbur qiladi. Islom dinini
qabul qilgan yigit o’z so’zida qat’iy turib oladi. So’ngra, hukmdor yigitni qatl
qildiradi. Hukmdorning qilgan ishidan norozi bo’lgan musulmonlar uning ustidan
Oltin O’rda xoni Berkaga shikoyat qiladilar. O’zi ham musulmon bo’lgan Berka,
bu nizoni keltirib chiqargan barcha xristianlarni qirib tashlashga buyruq qiladi.
Xristian dini Samarqanddan tashqari Toshkent viloyati, Sirdaryoning qo’yi
oqimidagi Sig’noqqa ham yoyilgan. Hozirgi kunda O’rta Osiyoda saqlangan
xristian yodgorliklari har tomonlama, keng ko’lamda o’rganilmoqda.

Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o’quv
qo’llanmalari ro’yxati
1. Античный и раннѐср ѐдн ѐвѐковы ѐ др ѐвности Южного Узб ѐкистана
Отв.р
ѐд. акад ѐмик АН Уз ССР Г.А. Пугач ѐнков. Т. 1989 .
2. Архит
ѐктурны ѐ памятники Туркм ѐнистана. М. 1972. Ахраров И.
Р
ѐмп ѐль Л. Р ѐзной штук Афрасияба Т. 1971.
3. Б
ѐлѐницкий А.М., Б ѐнтович И.Б., Большаков О.Г. Ср ѐдн ѐвѐковый
город Ср
ѐдн ѐй Азии. Л., 1973
4. Булатов М. Мавзол
ѐй Саманидов – ж ѐмчужина архит ѐктуры Ср ѐдн ѐй
Азии. Т. 1978.
5. Буряков Ю.Ф. Г
ѐнѐзис и этапы развития городской культуры
Ташк
ѐнтского оазиса. Т. 1982.
6. Др
ѐвний и ср ѐдн ѐвѐковый город Восточного Мав ѐраннахраОтв.р ѐд.
д.и.н. Ю.Ф.Буряков. Т.1990.
7. Др
ѐвняя и ср ѐдн ѐвѐковая культура Чача. Т. 1979.
8. Живопись др
ѐвн ѐго Пянджик ѐнта / Отв.р ѐдакторы А.Ю. Якубовский и
М.М. Дьяконов. М. 1954.
9. Задн
ѐпровский Ю.А. Др ѐвн ѐзѐмл ѐдѐльч ѐская культура Ф ѐрганы МИА.
М. 1962. № 118 .

Samarqand xududi o‘rta asrlar arxeologiyasi

Купить

Похожие документы
O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasniflanishi masalalari, tarixi va hozirgi bosqichi. Istiqlol o‘lkasining toponimik siyosati
O‘zbekiston tarixi davlat muzeyining takomillashuvi va yangi ilmiy konsepsiyasi xususiyatlari
O‘zbekistonda ijtimoiy nazorat tarixi dolzarb muammolari fanining ob’ekti, predmeti va dolzarb muammolari
O‘zbekistonning sovet davri tarixining tarixshunosligidagi yangicha yondoshuvlar va talqinlar
O‘rta asrlarda geosiyosiy ta’limot va nazariyalar