Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Март 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

SamDU o‘quv yuklamalar bazasini yaratishni loyihalash va dasturiy ta’minotini yaratish

Купить
SamDU o‘quv yuklamalar bazasini yaratishni
loyihalash va dasturiy ta’minotini yaratish 
 
MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI 
 
 
  Kirish  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   3 
I bob.   Ma’lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari va yaratish 
asoslari  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  8 
1.  Ma‘lumotlar bazasining asosiy tushunchalari . . . . . . . . . . . . . . . .   8  2. 
Ma‘lumotlar bazasini loyihalash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    13 
3. Ma‘lumotlar modellari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .     19 
4. Ma‘lumotlar bazasini yaratish tizimlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    24 
5. Ma‘lumotlar bazasini tahrirlash uchun amaliy dastur ishlab 
chiqish vositasi  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    29 
II bob.  Oliy ta’lim muassasining o quv yuklamalarini hisoblash ʻ
tizimining tafsilotlari  . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    31 
1. O quv yuklamalarni vaqt me‘yorlari bo yicha hisoblashni 	
ʻ ʻ
formallashtirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    31 
2. Vaqt me‘yorlariga asosan kafedraning umumiy yuklamasini 
shakllantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   38 
3. Kafedra o quv yuklamasini hisoblash va uning taqsimotini 	
ʻ
amalga oshirish jarayoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    47 
III bob. O quv yuklamasini hisoblash va uni taqsimotini amalga 	
ʻ
oshirish dasturiy ta’minotining tavsifi  . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    51
1.  Ma‘lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni 
shakllantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   51 
2. Dasturiy ta‘minotning mantiqiy  strukturasi  .  . .  . .  . .  . .  . .  . .  . .  . .  
61 
3. Dasturiy ta‘minotning fizik jihatdan yaratilishi . . . . . . .  . . . . . . .   63 
4. Dastur yordamida o quv yuklamasini hisoblash va uni 	
ʻ
taqsimotini amalga oshirish jarayoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   68   
Xulosa  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 
  Ilova  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .    85 
  Adabiyotlar ro yxati	
ʻ  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   97 
  KIRISH
Ta‘lim   tizimida   o quv   jarayonini   tashkil   qilishning   sifat   ko rsatkichlariʻ ʻ
bo yicha jahon andozalari darajasiga ko tarish, zamonaviy pedagogik va axborot	
ʻ ʻ
texnologiyalarini   yurtimizda   keng   joriy   etish   metodikasini   yaratish   dolzarb
uslubiy masalalardan hisoblanadi. 
Ushbu masalalarning dolzarbligi xususida O zbekiston Respublikasi 	
ʻ
Prezidentining   2012   yil   21   martdagi   ―Zamonaviy   axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini   yanada   joriy   etish   va   rivojlantirish   chora-tadbirlari
to g risida gi   PQ-1730   sonli   qarori,   hamda   ―O zbekiston   Respublikasida	
ʻ ʻ ‖ ʻ
―Elektron   ta‘lim   milliy   tarmog ini   yaratish   investitsion   loyihasini   amalga	
ʻ ‖
oshirish   chora-tadbirlari   to g risida gi   PQ-1740   sonli   qarori   va   me‘yoriy	
ʻ ʻ ‖
hujjatlarda alohida ta‘kidlab o tilgan. 
ʻ
Hozirgi   davrda   axborotlarning   haddan   tashqari   ko pligi   bu   axborotlarni	
ʻ
saqlashda,   qayta   ishlashda,   hamda   xar   xil   turdagi   masalalarni   yechishda
hisoblash texnikasidan keng foydalanishni va axborot sistemalari yaratishni talab
qiladi.   Axborot   sistemasi   axborotni   to plash,   saqlash   va   qayta   ishlash   uchun,	
ʻ
keng   imkoniyatli   maqsadlarda   samarali   foydalanish   uchun   xizmat   qiladi.
Axborotlar   sistemasini   avtomatlashtirish   xisoblash   texnikasi   yordamida   amalga
oshiriladi. 
Zamonaviy axborotlar sistemasi, ma‘lumotlar integrasiyasi konsepsiyasiga
asoslangan   katta   xajmdagi   ma‘lumotlarni   saqlash   bilan   tavsiflanadi   va   ko p	
ʻ
sondagi   foydalanuvchilarning   turli   xildagi   talablariga   javob   berishi   kerak
bo ladi.   Axborot   sistemasi   va   axborot   texnologiyasining   avtomatlashtirilgan	
ʻ
elementlarini qo llash va avtomatlashtirish asosida yangi axborot texnologiyasini	
ʻ
yaratish   avtomatlashtirish   sistemalarini   loyihalashtiruvchilarning   asosiy
vazifalaridan biri hisoblanadi. 
Mazkur   dissertasiya   ishining   mavzusi   oliy   ta‘lim   muassasasining   ta‘lim
jarayonida o quv yuklamalari ma‘lumotlar bazasini loyihalash, ishlab chiqish va	
ʻ
shu asosida uning dasturiy ta‘minotini yaratish hisoblanadi. Ishning natijasi esa
  3   oliy   ta‘lim   tizimida   eng   asosiy   axborot   manbai   bo lgan,   tarmoq   (global   yokiʻ
lokal)   texnologiyasi   asosida   ishlovchi   ―Kafedra   o quv   yuklamalari   va	
ʻ
taqsimoti  dasturiy ta‘minoti hisoblanadi. 	
‖
Dissertasiya   mavzusining   asoslanishi   va   uning   dolzarbligi:   Ta‘lim
muassasalarining   o quv   jarayonidagi   yuklamalarini   hisoblashda   bir   xil   me‘yor	
ʻ
va uslubga asoslanish ta‘lim muassasasining shtatlar birligini to g ri belgilash va	
ʻ ʻ
pirovard   natijada   byudjet   taqsimotini   ham   qonun   doirasida   amalga   oshirish
imkonini   beradi.   Shuning   uchun,   o quv   muassasasining   ta‘lim   yo nalishlari   va	
ʻ ʻ
mutaxassisliklari   bo yicha   o quv   rejalarining   ma‘lumotlar   bazasini   yaratish,	
ʻ ʻ
hamda unga ko ra kafedra o quv yuklamalarini  yagona vaqt me‘yorlari asosida	
ʻ ʻ
avtomatik tarzda hisoblash va tahrirlash uchun dasturiy ta‘minot yaratish dolzarb
masala hisoblanadi.  
Tadqiqot   obyekti   va   predmetining   belgilanishi:   Ta‘lim   muassasalari
kafedralari yuklamalarini hisoblash va taqsimotini qilish.  
Tadqiqot maqsadi va vazifalari:   Ishning maqsadi   o quv muassasasining	
ʻ
ta‘lim   yo nalishlari   va   mutaxassisliklari   bo yicha   o quv   rejalari   uchun	
ʻ ʻ ʻ
ma‘lumotlar bazasini yaratish va unga ko ra kafedra o quv yuklamalarini yagona	
ʻ ʻ
vaqt me‘yorlari asosida avtomatik tarzda hisoblashlar jarayonini amalga oshirish
uchun   dasturiy   ta‘minot   yaratishdan   iborat.   Ishning   maqsadini   amalga   oshirish
uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim: 
  Namunaviy va ishchi o quv rejalar bazasini loyihalash va yaratish; 	
ʻ
  Oliy ta‘lim muassasidagi ta‘lim yo nalishlari bazasini yaratish; 	
ʻ
  Vaqt me‘yorlari bazasini yaratish; 
  Kafedralar ma‘lumotlari bazasini loyihalash va yaratish; 
  Ma‘lumotlar bazasini tahrirlash tizimini yaratish; 
  Kafedra o quv yuklamasini hisoblash; 	
ʻ
  Kafedra o quv yuklamasini taqsimotini amalga oshirish; 
ʻ
  Dasturiy ta‘minotdan foydalanish uchun ko rsatma tayyorlash; 	
ʻ
  4     Dasturiy ta‘minotni sinovdan o tkazish; ʻ
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari:  Tadqiqotning asosiy 
masalalari: 
  tizimning   ma‘lumotlar   bazasini   hosil   qilish,   hamda   uni   boshqarish   dasturini
yaratish; 
  yuklamani hisoblash: 
• ta‘lim   yo nalishlari   va   mutaxassisliklari   ishchi   o quv   rejasidan	
ʻ ʻ
kafedralar soatlarini aniqlash; 
• mezon   asosida   o quv   soatlari   (auditoriya   soatlari,   konsultasiya,	
ʻ
ON, YaN, kurs ishlari soatlari, amaliyot soatlari) ni hisoblash; 
  vaqt   me‘yorlari   asosida   proffessor-o qituvchilarning   quyidagi   yuklamalarini	
ʻ
hisoblash: 
• o quv ishlari yuklamasi; 	
ʻ
• ilmiy-uslubiy ishlari yuklamasi; 
• ilmiy tadqiqot ishlari yuklamasi; 
• ma‘naviy-ma‘rifiy ishlari yuklamasi; 
  Tadqiqotning   asosiy   farazlari:   ta‘lim   yo nalishlari   va   mutaxassisliklari   ishchi	
ʻ
o quv   rejasiga   ko ra   kafedralar   o quv   yuklamasining   hajmi   hisoblanadi   va	
ʻ ʻ ʻ
taqsimoti bajariladi. 
  Mavzu   bo yicha   qisqacha   adabiyotlar   tahlili:  	
ʻ Ma‘lumotlar   bazasining
tarkibiy   qismlarini,   ma‘lumotlarning   infologik   va   datalogik   modellari   bilan
ishlash,   ma‘lumotlar   bazasining   fayl   tizimini   yaratish,   ma‘lumotlar   bazasiga
so rovlar bilan ishlov berish quyidagi adabiyotlardan tahlil qilib o rganildi: 	
ʻ ʻ
1. Аткинсон, Леон. А92 MySQL. Библиотека профессионала.: Пер. с англ.
— М.: Издательский дом "Вильяме", 2002. — 624 с.: 
2. T.   Konolli,   K.   Begg   "Базы   данных:   проектирование,   реализация   и
сопровождение", Dialektika 2000. 
  5     Web   sahifalarni   yaratishda   asosan   Мархвида   И.В.   "Создание   Webстраниц:
HTML,   CSS,   JavaScript"   Минск   ООО   "Новое   знание",   2002   -352   с.
adabiyotlaridan foydalanildi. 
  Web loyihalarini yaratish asoslari, Web loyihalari orqali ma‘lumotlar bazasiga
murojaatlarni amalga oshirish uchun quyidagi adabiyotlardan foydalanildi: 
1. ―Professional PHP Programming  Published by Wrox Press Ltd., USA. ‖
2. Стивен   Хольцнер   "PHP   в   примерах".   Пер.   с   анг.   -М.:   ООО   "Бином
пресс", 2007 г. 352 с: 
3. Лаура Томсон "Разработка Web-приложений на PHP и MySQL". Пер.
с англ./Лаура Томсон, Люк Веллинг. -2-е изд., испр. - СПб: ООО 
"ДиаСофтЮП", 2003. -672 с. 
4. "Practical   Web   2.0   Applications   with   PHP"   by   Quentin   Zervaas.   2008   y.
594 s. 
5. Jay Greenspan, Brag Bulger ―MySQL/PHP Database Applications . 	
‖ M&T
Books. 
  Tadqiqotda qo llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi: 	
ʻ
  ma‘lumotlar   bazalarini   loyihalashda   relyasion   algebra   va   tarmoq
texnologiyalaridan foydalanildi; 
  dasturni  client-server  (mijoz-server) texnologiyasi asosida ishlab chiqildi; 
  ma‘lumotlarni himoyalashda identifikasiyalash usulidan foydalanildi; 
  dastur   foydalanuvchilarini   guruhlarga   ajratish   va   dasturdan   foydalanish   uchun
avtorizatsiya tizimini qo llash texnologiyalaridan foydalanildi. 	
ʻ
  Tadqiqot   natijalarining   nazariy   va   amaliy   ahamiyati:   Dissertasiya   ishini
bajarish   natijasida   yaratilgan   ma‘lumotlar   bazasiga   ko ra   kafedra   o quv	
ʻ ʻ
yuklamalarini   hajmini   va   uning   taqsimotini   yagona   usul   va   vaqt   me‘yorlari
asosida hisoblashni amalga oshiruvchi dasturiy ta‘minot yaratish muhim amaliy
ahamiyat kasb etadi. Dissertasiya ishi natijalaridan oliy ta‘lim tizimidagi barcha
oliy o quv yurtlarida foydalanib, real iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin.	
ʻ
Tadqiqotning ilmiy yangiligi:  Mazkur ishda kafedra o quv yuklamalari hajmini	
ʻ
  6   hisoblash   va   uning   taqsimotini   amalga   oshirish   dasturiy   ta‘minoti   tarmoq
texnologiyasidan   foydalangan   holda   yaratiladi.   Ta‘lim   muassasalarining
yuklamalarini   hisoblash   jarayonida   bir   xil   me‘yor   va   uslubga   asoslanish   ta‘lim
muassasasining shtatlar birligini to g ri belgilash va natijada byudjet taqsimotiniʻ ʻ
ham belgilangan qoida doirasida amalga oshirish imkonini beradi.  
  Dissertasiya   tarkibining   qisqacha   tavsifi:   Dissertasiya   ishi   tarkibi   kirish
qismi, 3 ta bob, hulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yhati va ilovadan iborat.  I-	
ʻ
bob. Ma‘lumotlar ba‘zasini loyihalash bosqichlari va yaratish asoslari .  
Mazkur   bobda   ma‘lumotlar   bazasining   asosiy   tuhunchalari,   ma‘lumotlar
bazasini loyihalash, ma‘lumotlarning infologik va datalogik modeli, ma‘lumotlar
bazasini   yaratish   tizimlari,   ma‘lumotlar   bazasini   tahrirlash   uchun   amaliy
dasturni ishlab chiqish vositasilari haqida bayon etilgan. 
  II-bob.   Oliy   ta‘lim   muassasining   o quv   yuklamalarini   hisoblash   tizimining	
ʻ
tafsilotlari. Ushbu bobda o quv yuklamalarni vaqt me‘rlari bo yicha hisoblashni	
ʻ ʻ
formallashtirish,   vaqt   me‘yorlariga   asosan   kafedraning   umumiy   yuklamasini
shakllantirish, kafedra o quv yuklamasini hisoblash va uning taqsimotini amalga	
ʻ
oshirish jarayoni aks ettirilgan. 
  III-bob.   O quv   yuklamasini   hisoblash   va   uni   taqsimotini   amalga   oshirish	
ʻ
dasturiy   ta‘minotining   tavsifi.   Mazkur   bobda   ma‘lumotlar   bazasining   mantiqiy
strukturasi   va   uni   shakllantirish,   dasturiy   ta‘minotning   mantiqiy   strukturasi,
dasturiy   ta‘minotning   fizik   juhatdan   yaratilishi,   dastur   yordamida   o quv	
ʻ
yuklamasini hisoblash va uning taqsimotini amalga oshirish jarayoni keltirilgan. 
  Dissertasiya ishi bo yicha quyidagi ilmiy ishlar e‘lon qilingan: 	
ʻ
1. ―SamDU   o quv   yuklamalar   bazasini   yaratishni   loyihalash   va   dasturiy	
ʻ
ta‘minotini yaratish , ―Axborot kommunikatsiya texnologiyalarining hozirgi	
‖
zamon   rivojlanish   bosqichida   mutaxassisning   kasbiy   komponentligini
mukammalashtirish  ilmiy –amaliy konferensiyasi, 2-qism, TATU 
‖
Samarqand filiali, 2013 y. 6-8 may, 111-b. 
  7   2. ―Oliy   ta‘lim   muassasalarida   hujjatlarni   monitoringini   tashkil   etishni
avtomatlashtirilgan   tizimi ,   ―Axborot   kommunikatsiya   texnologiyalarining‖
hozirgi zamon rivojlanish bosqichida mutaxassisning kasbiy komponentligini
mukammalashtirish   ilmiy   –amaliy   konferensiyasi,   2-qism,   TATU	
‖
Samarqand filiali, 2013 y. 6-8 may, 112-114 b. 
I BOB Ma’lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari va yaratish asoslari 
§ 1.1. Ma’lumotlar bazasining asosiy tushunchalari     Axborot
texnologiyalarning   rivojlanishi   va   axborot   oqimlarining   tobora   ortib   borishi,
ma‘lumotlarning   tez   o zgarishi   kabi   holatlar   insoniyatni   bu   ma‘lumotlarni   o z
ʻ ʻ
vaqtida qayta ishlash choralarining yangi usullarini qidirib topishga undamoqda.
Ma‘lumotlarni   saqlash,   uzatish   va   qayta   ishlash   uchun   ma‘lumotlar   bazasini
yaratish,   so ngra   undan   keng   foydalanish   bugungi   kunda   dolzarb   bo lib	
ʻ ʻ
qolmoqda.  
 ―Ma‘lumotlar bazasi  tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma‘lumotlardan	
‖
turli ko rinishlarda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma‘lumotlarini	
ʻ
shunday   tashkil   qilar   edilarki,   u   faqat   qaralayotgan   masala   uchungina   o rinli	
ʻ
bo lardi.   Har   bir   yangi   masalani   hal   qilishda   ma‘lumotlar   qaytadan   tashkil	
ʻ
qilinar   va   bu   hol   yaratilgan   dasturlardan   foydalanishni   qiyinlashtirar   edi.   Har
qanday   axborot   tizimining   maqsadi   real   muhit   ob‘ektlari   haqidagi
ma‘lumotlarga  ishlov berishdan  iborat. Keng  ma‘noda ma‘lumotlar   bazasi  -  bu
qandaydir   bir   predmet   sohasidagi   real   muhitning   aniq   ob‘ektlari   haqidagi
ma‘lumotlar   to plamidir.   Predmet   sohasi   deganda   avtomatlashtirilgan	
ʻ
boshqarishni   tashkil   qilish   uchun   o rganilayotgan   real   muhitning   ma‘lum   bir	
ʻ
qismi tushiniladi. 
  Ma‘lumotlar bazasini yaratishda ikkita muhim shartni hisobga olish zarur:  
Birinchidan, ma‘lumotlar turi, ko rinishi, ularni qo llaydigan dasturlarga bog liq	
ʻ ʻ ʻ
bo lmasligi   lozim,   ya‘ni   ma‘lumotlar   bazasiga   yangi   ma‘lumotlarni   kiritganda	
ʻ
yoki ma‘lumotlar turini  o zgartirganda, dasturlarni  o zgartirish talab etilmasligi	
ʻ ʻ
kerak. Ikkinchidan, ma‘lumotlar bazasidan kerakli ma‘lumotni olish yoki izlash
  8   uchun   biror   dastur   tuzishga   hojat   qolmasin.   Shuning   uchun   ham   ma‘lumotlar
bazasini tashkil etishda ma‘lum qonun va qoidalarga amal qilish lozim. Bundan
buyon   ―axborot‖   so zini   ―ma‘lumot	ʻ ‖   so zidan   farqlaymiz,   ya‘ni   axborot	ʻ
so zini   umumiy   tushuncha   sifatida   qabul   qilib,   ma‘lumot	
ʻ   deganda   aniq   bir
belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz. 
  Ma‘lumotlar bazasini yaratishda foydalanuvchi axborotlarni turli belgilar 
bo yicha tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez olishga 
ʻ
intiladi. Buni faqat ma‘lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish mumkin. 
  Tizilmalashtirish   –   bu   ma‘lumotlarni   tasvirlash   usullari   haqidagi   kelishuvni
kiritishdir.   Agar   ma‘lumotlarni   tasvirlash   usuli   haqida   kelishuv   bo lmasa,   u	
ʻ
holda   ular   tizilmalashtirilmagan   deyiladi.   Tizilmalashtirilmagan   ma‘lumotlarga
misol sifatida matn fayliga yozilgan ma‘lumotlarni ko rsatish mumkin. 	
ʻ
  Tizilmalashtirilmagan   holda   saqlanayotgan   ma‘lumotlardan   zarur   bo lganini	
ʻ
qidirib topish ancha murakkab, uni tartiblashni esa deyarli bajarib bo lmaydi. 	
ʻ
Familiya  Ismi  Tugilgan
sana  O rtach	
ʻ
a baho  Reyting
daftar nomeri  Ta‘lim turi 
Avazov   Jamol  15.01.1979  4,78  654311  Byudjet 
Ortiqov   Akram  03.11.1978  4,61  545712  Byudjet 
Lazizova   Saida  07.07.1980  4,52  453225  Shartnoma 
Safarov   Elyor  12.04.1981  4,03  685564  Shartnoma 
Javlonov   Alisher  31.12.1982  3,69  654786  Byudjet 
1.1-jadval. Tizilmalashtirilgan ma‘lumotlar. 
  Ma‘lumotlar   bazasidan   foydalanuvchilar   turli   amaliy   dasturlar,   dasturiy
vositalar, predmet sohasidagi mutaxassislar bo lishi mumkin. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   bazasining   zamonaviy   texnologiyasida   ma‘lumotlar   bazasini
yaratish,   uni   dolzarb   holatda   yuritishni   va   foydalanuvchilarga   undan   axborot
olishini   ta‘minlovchi   maxsus   dasturiy   vosita,   ya‘ni   ma‘lumotlar   bazasini
boshqarish   tizimi   yordami   bilan   markazlashtirilgan   holda   amalga   oshirishni
nazarda tutiladi. 
  Ma‘lumotlar bazasi – EHM xotirasiga yozilgan ma‘lum bir strukturaga 
  9   ega, o zaro bog langan va tartiblangan ma‘lumotlar majmuasi bo lib, u biror bir ʻ ʻ ʻ
ob‘ektning xususiyatini, holatini yoki ob‘ektlar o rtasidagi munosabatni ma‘lum 	
ʻ
ma‘noda ifodalaydi. Ma‘lumotlar bazasi foydalanuvchiga strukturalashtirilgan 
ma‘lumotlarni saqlash va ishlatishda optimal qulaylikni yaratib beradi.  Ma‘lumki 
ma‘lumotlarni kiritish va ularni qayta ishlash jarayoni katta hajmdagi ish bo lib, 	
ʻ
ko p mehnat va vaqt talab qiladi. Ma‘lumotlar bazasi bilan ishlashda undagi 	
ʻ
ma‘lumotlarning aniq bir strukturaga ega bo lishi foydalanuvchiga ma‘lumotlarni 	
ʻ
kiritish va qayta ishlash jarayonida undagi ma‘lumotlarni tartiblashtirish va kerakli
ma‘lumotlarni izlash va tez ajratib olish kabi qulayliklarni tug diradi. Bugungi 	
ʻ
kunda turli ko rinishdagi ma‘lumotlardan zamonaviy kompyuterlarda foydalanish 	
ʻ
va ularni qayta ishlash masalasi hal qilindi. Kompyuterlarda saqlanadigan 
Ma‘lumotlar bazasi maxsus formatga ega bo lgan muayyan tuzilmali fayl bo lib, 	
ʻ ʻ
undagi ma‘lumotlar o zaro bog langan va tartiblangandir [1]. 	
ʻ ʻ
  Ma’lumotlar   bazasi   –   bu   ma‘lum   bir   predmet   sohasiga   oid   tizimlashtirilgan
(strukturalashtirilgan) ma‘lumotlarning nomlangan to plamidir.	
ʻ  
  Ma’lumotlarni   strukturalashtirish   –   bu   shunchaki   ma‘lumotlarni   tasvirlashda
qandaydir   moslikni   kiritish   usulidir.   Odatda   ma‘lumotlar   bazasi   ma‘lum   bir
ob‘ekt   sohasini   ifodalaydi   va   uning   ma‘lumotlarni   o z   ichiga   oladi,   ularni	
ʻ
saqlaydi   va   foydalanuvchiga   ma‘lumotlarni   qayta   ishlashda   undan   foydalanish
imkonini yaratib beradi. 
  Ma‘lumotlar   bazasi   tushunchasi   maydon ,   yozuv ,   fayl   ( jadval )   kabi   elementlar
bilan bog liq holda o rganiladi. 	
ʻ ʻ
  Keng   ma‘noda   ma‘lumotlar   bazasi   deganda   real   dunyoning   konkret   ob‘ektlari
haqidagi   ma‘lumotlar   to plamini   tushinish   mumkin.   Ma‘lumotlar   hajmi   oshib	
ʻ
borishi   bilan  ma‘lumotlar   bilan  ishlash   masalalarini  hal  etish   murakkablashadi.
Yuzaga   kelgan   muammo   ob‘ekt   va   ma‘lumotlarni   strukturalash,   ya‘ni   tizimga
solish   yo li   bilan   hal   qilinadi.   Ob‘yekt	
ʻ   –   bu   mavjud   va   farqlanishi   mumkin
bo lgan narsadir. Ob‘ektlarga tegishli bo lgan ma‘lumotlar to plami ma‘lumotlar	
ʻ ʻ ʻ
bazasi bo la oladi. Masalan, xar bir oliy ta‘lim muassasasi –bu ob‘ektlar bo lsa,	
ʻ ʻ
  10   ulardagi   talabalar   haqidagi   ma‘lumotlar   to plami   ma‘lumotlar   bazasiga   misolʻ
bo la oladi. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   bazasini   yaratish   va   uni   dolzarb   holatda   saqlab   turishni   amalga
oshiradigan,   shuningdek,   turli   foydalanuvchilarning   ma‘lumotlar   bazasida
saqlanayotgan   axborotlardan   o z   maqsadlari   uchun   foydalanish   imkoniyatlarini	
ʻ
ta‘minlaydigan   dasturlar   majmui   ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi
(MBBT)   deb   ataladi.   Ma‘lumotlar   bazasida   barcha   ma‘lumotlar   bilan
bajariladigan   amallar   ma‘lumotlar   bazasini  boshqarish  tizimi   boshqaruvi  ostida
avtomatik   tarzda   amalga   oshiriladi.   Ma‘lumotlar   bazasining   ishlashi
ma‘lumotlar   bazasi   ma‘muri   deb   ataladigan   mutaxassis   yoki   mutaxassislar
jamoasi tomonidan ta‘minlanadi. 
 Ma‘lumotlar bazasida saqlanayotgan ma‘lumotlardan turli foydalanuvchilarning
foydalanish   imkoniyati   ma‘lumotlar   bazasini   tavsiflovchi   va   saqlovchi
dasturlarni   foydalanuvchilarning   amaliy   dasturlaridan   ajratish   yo li   bilan	
ʻ
ta‘minlanadi.   Tizim   va   foydalanuvchilarning   dasturlari   o rtasidagi   aloqa	
ʻ
ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   tarkibiga   kiradigan   maxsus   bog lovchi	
ʻ
qo shimcha   dastur   bloklari   yordamida   amalga   oshiriladi.   Qo shimcha   dasturlar	
ʻ ʻ
foydalanuvchiga   ma‘lumotlar   bazasidagi   ko plab   ma‘lumotlar   orasidan   uning	
ʻ
masalasini   hal   qilish   uchun   zarur   bo lgan   ma‘lumotni   ajratib   beradi.
ʻ
Ma‘lumotlar bazasida saqlanayotgan va bu foydalanuvchini qiziqtirmaydigan 
boshqa  ma‘lumotlar  uning  uchun  ―ko rinmas  	
ʻ ‖ bo lib 	ʻ turadi. 
Foydalanuvchilarning   dasturlari   shunday   tashkil   etilganligi   tufayli   ma‘lumotlar
bazasining texnik ta‘minotidagi o zgarishlarga bog liq bo lmaydi, ya‘ni mustaqil	
ʻ ʻ ʻ
bo ladi.   O zgarishlar   yuzaga   kelgan   taqdirda   esa,   ma‘lumotlar   bazasi   ma‘muri	
ʻ ʻ
qo shimcha   bloklarga   zarur   o zgartirishlarni   kiritadi,   foydalanuvchilarning
ʻ ʻ
dasturlari esa o zgarishsiz qoladi. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   bazasida   saqlanayotgan   ma‘lumotlar   real,   haqiqiy   dunyodagi
ob‘ektlarning tavsiflarini beradi, shu sababli, ma‘lumotlarning tuzilishi ob‘ektlar
va   ularning   tavsiflari   o rtasidagi   mavjud   aniq   munosabatlar   va   mantiqiy	
ʻ
  11   aloqalarni   aks   ettirishi   zarur.   Ma‘lumotlar   bazasining   ish   qobiliyati   va
samaradorligi   aksariyat   hollarda   ma‘lumotlar   tuzilishi   qanchalik   to g ri   tashkilʻ ʻ
etilganligi va u kompyuter xotirasida qanday aks ettirilganligi bilan belgilanadi. 
  Ma‘lumotlar   bazasi   muayyan   qonun-qoidalarga   muvofiq   tuziladi   va   bir   qator
talablarga javob berishi zarur bo lib, ulardan asosiylari quyidagilardan iborat [2]:	
ʻ
  Ma‘lumotlarning  ortiqcha  takrorlanmasligi  (eng  kam  ortiqchalik). 
Ma‘lumotlarning har bir elementi ma‘lumotlar bazasiga bir marta kiritiladi va u
yerda yagona nusxada saqlanadi. 
  Dolzarblashtirish imkoniyati. Ma‘lumotlar bazasida saqlanayotgan ma‘lumotlar
eskirishi   mumkin,   bunda   yangi   ma‘lumotlarni   kiritish   zaruriyati   tug iladi.	
ʻ
Ma‘lumotlarning tuzilishi yangi ma‘lumotlarni kiritish va eskirganlarini chiqarib
tashlash, shuningdek saqlanayotgan ma‘lumotlarga o zgartirish kiritish imkonini	
ʻ
berishi zarur. 
  Ma‘lumotlarning   butunligini   ta‘minlash.   Tizimda   foydalanuvchilarning
ehtiyotsiz harakatlari oqibatida tasodifiy xatoliklar yuz berishi mumkin. 
Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   bunday   holatlarda   ma‘lumotlarning
yo qolib   ketmasligini   va   buzilgan   ma‘lumotlarni   qayta   tiklash   imkoniyatini	
ʻ
ta‘minlashi zarur; 
  Qidiruvning yuqori tezligi; 
  Xavfsizlik va mahfiylik. Foydalanuvchilar  faqat  o zlariga tegishli  ma‘lumotlar	
ʻ
bilangina   ishlashlari   zarur.   Boshqa   ma‘lumotlardan   foydalanish   ular   uchun
cheklangan   bo lishi   kerak.   Tizimda   saqlanayotgan   ma‘lumotlardan   bunga	
ʻ
tegishli   huquqi   bo lmagan   shaxslar   foydalanmasliklari   zarur.   Ma‘lumotlar	
ʻ
bazasini   boshqarish   tizimi   odatda,   foydalanuvchilarni   identifikasiyalash
vositalariga   ega   bo ladi,   bundan   tashqari,   mahfiy   axborotlarni   saqlovchi
ʻ
ma‘lumotlar   bazasi   uchun   mahfiylikni   ta‘minlashning   maxsus   vositalari   ishlab
chiqiladi; 
  Turli   foydalanuvchilarning   har   xil   so rovlarini   ta‘minlash   imkoniyati.   Bu	
ʻ
ma‘lumotlar bazasi uchun asosiy talab hisoblanadi; 
  12     Hozirgi   vaqtda   tayyor   universal   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlari
yaratilgan   bo lib,  ularni   muayyan  axborot   tizimlarini   loyihalashda   asos   sifatidaʻ
olish mumkin. 
§ 1.2. Ma’lumotlar bazasini loyihalash 
  Ma‘lumotlar   bazalarini   ishlab   chiqishda   2   xil   usuldan   foydalanish   mumkin.
Birinchi   usulda,   avval   asosiy   masalalar   aniqlanib,   ularni   hal   qilish   uchun   baza
yaratiladi,   hamda   masalaning   ma‘lumotlarga   bo lgan   ehtiyoji   aniqlanadi.	
ʻ
Ikkinchi   usulda,   muammo   sohasining   namunaviy   (tipik)   ob‘ektlari   birdaniga
o rnatiladi. Bu yerda eng optimal usul - ikkala usulni birgalikda ishlatishdir. Bu	
ʻ
dastlabki   bosqichda   barcha   masalalar   to g risida   yetarlicha   ma‘lumotlarning	
ʻ ʻ
yo qligi bilan bog liq. 	
ʻ ʻ
  Ma‘lumotlar   bazalarini   loyihalashtirish   jarayoni   ikki   bosqichga   bo linadi:	
ʻ
muammo sohasining ma‘lumotlarining axborot-mantiqiy modelini ishlab chiqish
va   ma‘lumotlar   bazasining   mantiqiy   tuzilishini   aniqlash.   Axborot   -   mantiqiy
model   muammo   sohasini   axborot   ob‘ektlarining   majmui   va   ular   orasidagi
tuzilmaviy aloqalar ko rinishida aks ettiruvchi ma‘lumotlar modelidir. Muammo	
ʻ
sohasi   ma‘lumotlariniig   axborot-mantiqiy   modelini   ishlab   chiqish   muammo
sohasini tekshirish natijasida olingan tavsifga asoslanadi (1.1-rasm). 
 
1.1- rasm. Ma‘lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari. 
  Muammo   sohasining   infologik   modeli   asosida   kontseptual   (mantiqiy),   ichki
(jismoniy) va tashqi modellar tuziladi. Ma‘lumotlar bazasining mantiqiy tuzilishi
–   ob‘ektga   tegishli   bo lgan   axborotlarning   ma‘lumotlar   bazasida   joylanishini
ʻ
ifodalaydi.   Hosil   bo lgan   ma‘lumotlar   bazasining   mantiqiy   bog lanish   modeli	
ʻ ʻ
  13   
 
 
 
 Muammo  
sоhаs i n i ng  i
nfо l
оg i k 
m
о d e lini   ya r
аt i sh  
Маnt i q i y 
l
оy i
hа l
аsh   J i
sмоn i y (f izi k) 
l
оy i
hа l
аsh   Ма‘ lu
моt  ilovada  
i
fо dal anishi n i   lo y i h ala sh   ikkinchi   bosqichining   natijasi   hisoblanadi.   Bu   modelda   uch   turli   axborot
ifodalanadi:   ob‘ekt   to g risidagi   xabarlar,   ularning   xususiyati   va   o zaroʻ ʻ ʻ
munosabatlari. Xar bir ob‘ekt modeli yozuv turlari orqali ko rsatiladi. Ularning	
ʻ
xususiyatlari   —   yozuv   maydonlari   orqali   ifodalanadi,   munosabatlar   esa   yozuv
va   maydon   turlari   o rtasidagi   aloqalar   yordamida   tasvirlanadi.   Bunday   model	
ʻ
ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimining mohiyatiga bog liq bo lmaydi, ya‘ni	
ʻ ʻ
axborotning   ma‘nosiga   bog liq   bo lmagan   holda   ularni   ifodalash   usuli   va	
ʻ ʻ
aloqasini ta‘minlaydi. 
  Mantiqiy modelni rasmli va jadvalli usullar yordamida ifodalash mumkin. 
Rasmli   usulda   ma‘lumotlar   o rtasidagi   bog lanish   grafiklar   yordamida	
ʻ ʻ
tasvirlanadi.   Bunda   grafikning   uchlari   yozuvlarni   ifodalaydi,   qirralari   esa
yozuvlar   o rtasidagi   aloqalarni   ko rsatadi.   Jadvalli   usulda   ob‘ekt   to g risidagi	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ma‘lumotlar   bir   yoki   bir   nechta   ustundan   iborat   bo lgan   jadvallar   orqali	
ʻ
ifodalanadi. Hozirgi vaqtda mantiqiy modellarning pog onali (ierarxik), tarmoqli	
ʻ
va   relyatsion   turlaridan   foydalanilmoqda.   Pog onali   model   rasmli   usul   asosida	
ʻ
tashkil   qilinadi.   Bunda   ma‘lumot   yozuvlari   grafikning   uchlarini   ifodalaydi   va
xar bir yozuv oldingi pog ona uchlariga bog langan bo ladi. Bunday tuzilishdagi	
ʻ ʻ ʻ
ma‘lumotlar  bazasidan   tegishli   axborotlar   hamma vaqt   bitta yo nalish  bo yicha	
ʻ ʻ
qidiriladi va uning joylashgan o rni to liq ko rsatiladi. 	
ʻ ʻ ʻ
  Tarmoqli   model   ham   rasmli   usul   yordamida   tashkil   qilinadi.   Lekin   bunda
tegishli   axborotlar   bir   nechta   yo nalish   bo yicha   olinishi   mumkin.   Tarmoqli	
ʻ ʻ
model ierarxik modelning kengayishi hisoblanadi. Bu modelning asoschisi - 
Ch.Baxman.   Tarmoqli   modelga   asoslangan   ma‘lumotlar   bazasi   -   Integrated
Database   Menegement   System   (IDMS)   Cullinet   Software   Inc.   kompaniyasi
tomonidan   70-yillarda   ishlab   chiqilgan.   Ierarxik   va   pog onali   ma‘lumotlar	
ʻ
bazasining afzalligi - ularning tezkorligidir. 
  Shaxsiy  EHMlarning  paydo  bo lishi   relyatsion  modellarning  keng  tarqalishiga	
ʻ
sababchi   bo ldi.   Relyatsion   model   jadvalli   usul   asosida   tashkil   qilinadi.   Bunda	
ʻ
tegishli   ma‘lumotlar   jadvalning   ustun   va   qatorlarida   joylashadi.   Ustunlar
  14   ma‘lumotning   maydonlarini,   qatorlar   esa   yozuvlarni   ifodalaydi.   Bir   ustunda
ma‘lum   sohaga   tegishli   bo lgan   bir   qancha   ma‘lumotlar   ko rsatiladi.   Ustun   vaʻ ʻ
qator   o rtasidagi   bog lanish  	
ʻ ʻ munosabat   deb   ataladi.   Har   bir   ustun,   qator   va
munosabat o z nomiga ega bo ladi [3]. 	
ʻ ʻ
  Relyatsion   modeldagi   munosabatlar   quyidagi   talablar   orqali   hosil   qilinadi:   
ustun va qator kesishgan yerda joylashgan ma‘lumot element hisoblanadi; 
 munosabatlarda ikkita bir xil qator bo lmaydi; 	
ʻ
 ustun va qatorlarning tartibli joylashishi va nomlanishi majburiy emas. 
 Ma‘lumotlar bazasini tashuvchilarda hosil qilish bosqichi fizik tuzilishni tashkil
etadi. Fizik tuzilishi  tashqi  xotiralarda ma‘lumotlarni joylashtirish vositalaridan
iborat bo lib, uning natijasida ichki model hosil qilinadi. 	
ʻ
  Ichki   model   ma‘lumotninig   mantiqiy   modelini   tashuvchilarda   aks   ettiradi   va
yozuvlarning   joylashishi,   aloqasi   va   tanlab   olinishini   ko rsatadi.   Ichki   model	
ʻ
ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   orqali   hosil   qilinadi   va   unga   quyidagi
talablar qo yiladi: 	
ʻ
 ma‘lumotlarning mantiqiy tuzilishini saqlash; 
 tashqi xotiradan maksimal foydalanish; 
 ma‘lumotlar bazasini yuritish harajatlarini kamaytirish; 
 ma‘lumotlarni   qidirish   va   tanlash   jarayonlarining   tezkorligini   oshirsh
va boshqalar. 
  Umumiy   holda   ma‘lumotlar   bazalarini   boshqarish   tizimlari   ikki   xil   guruhga
ajratiladi: 
1. Professional   yoki   sanoat   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish
tizimlari.   Bu   guruhga   quyidagi   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish
tizimlari kiradi:  Oracle ,  DB2 ,  Sybase ,  Informix ,  Ingres ,  Progress . 
2. Shaxsiy   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi.   Bu   guruhga
FoxBase/FoxPRO ,   Clipper ,   R:base ,   Paladox ,   Approachva,   MS   Access
kiradi. 
  Ma‘lumotlar bazasi boshqarish tizimlari arxitekturasi: 
  15   1. Foydalanuvchi   interfes   bloki.   Bunga   dasturlash   tillarida   ma‘lumotlar
bazasiga   murojaat   qilish   vositalari   yordamida   tuzilgan   dasturiy   ta‘minotlar
kiradi: jadvallar, formalar, hisobotlar va boshqalar. 
2. Ma‘lumotlar   bazasi.   Bu   blokda   ma‘lumotlar   jadvallarining   fayllari
saqlanadi. 
3. Ma‘lumotlar bazasi protsessori.  
  Ma‘lumotlar   bazasi   bitta   kompyuterda   joylashishi   yoki   bir   nechta
kompyuterda   taqsimlanishi   mumkin.   Bir   foydalanuvchining   ma‘lumotlari
boshqalar uchun kira oladigan bo lishi uchun bu kompyuter axborot tarmoqlariʻ
yordamida   yagona   axborot   tizimiga   ulanishi   kerak.   Bitta   kompyuterda
joylashgan   ma‘lumotlar   bazasi   mahalliy,   kompyuterlarning   bir   necha
birlashtirilgan tarmoqlaridagisi taqsimlangan deb ataladi. 
 Ma‘lumotlarning tarmoqli ishlab chiqarishning turli tamoyillari mavjud: ―fayl-
server   va   ―mijoz-   server .   ―fayl-server   (FS-   model)   tamoyili   tarmoq	
‖ ‖ ‖
operatsion   tizimi   yadrosi   hamda   markazlangan   holda   saqlanuvchi   fayllar
joylashgan   va   ―fayl-server   uchun   ajratilgan   kompyuterga   mo ljallangan.	
‖ ʻ
Boshqa   kompyuterlarda   esa   amaliy   dasturlar   va   ma‘lumotlar   bazasi
protsessorining nusxasi joylashtiriladi. So ralgan ma‘lumotlar ―fayl-server dan	
ʻ ‖
boshqa   kompyuterlarga   o tkaziladi   va   ular   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish	
ʻ
tizimi vositalari bilan qayta ishlanadi. 
  ―mijoz-server  tamoyili bo yicha ma‘lumotlarni ishlab chiqish vazifasi mijoz-	
‖ ʻ
kompyuter (dastur) va server-kompyuter (dastur) o rtasida taqsimlanadi. 	
ʻ
Ma‘lumotlarni  qayta ishlashni  mijoz so raydi  va u tarmoq bo ylab ma‘lumotlar	
ʻ ʻ
bazasi   serveriga   uzatiladi.   So rov   o sha   yerda   qidiriladi.   ―mijoz-server	
ʻ ʻ ‖
tamoyili   uchun   xos   xususiyat   -   bu   ma‘lumotlar   bazasidan   so rov   uchun  	
ʻ SQL
( Structured Query Language ) dasturlash tilidan foydalanish (1.2-rasm). 
  16       fayl – server modeli           mijoz–server modeli 
 
  1.2-rasm. «fayl-server» va «mijoz-server» texnologiyalari. 
  Ma’lumotlar  bazasini  boshqarish  tizimini  tanlash.  Mantiqiy 
loyihalashtirish   ma‘lumotlar   bazasini   yaratishning   eng   zaruriy   va   ma‘suliyatli
bosqichlaridan   biridir.   Uning   asosiy   masalasi   tanlangan   ma‘lumotlar   bazasini
boshqarish   tizimi   uchun   mo ljallangan   holda   ma‘lumotlar   bazasi   mantiqiyʻ
sxemasini   ishlab   chiqishdan   iborat.   Mantiqiy   loyihalashtirish   bosqichi
kontseptual   loyihalashtirishdan   farqli   ravishda   u   kompyuterning   dasturiy
vositasini   to liq   hisobga   olgan   holda   amalga   oshiriladi.   Ish   mazmuni   bo yicha	
ʻ ʻ
mantiqiy   loyihalashtirish   axborot   tizimini   va   uni   tashkil   etuvchi   qismlarni   real
ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimiga   mos   shaklda   modellashtirishdan
iborat. 
  Mantiqiy loyihalashtirish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat: 
1. Aniq bir ma‘lumotlarni boshqarish tizimini tanlash; 
2. Kontseptual sxemani mantiqiy sxemaga o tkazish; 	
ʻ
3. Zarur kalitlarni tanlash; 
4. So rov tilini tavsiflash; 	
ʻ
  Ma‘lumotlar  bazasini  boshqarish  tizimini  tanlashning  asosiy 
me‘yorlaridan biri – bu ma‘lumotlarni ishlatadigan ichki modelning kontseptual
sxemasini tavsiflash ucun qanchalik samarador ekanligini baholashdan iborat. 
Shaxsiy   kompyuterlar   uchun   mo ljallangan   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish	
ʻ
tizimlarini   ko pligi,   odatda,   ma‘lumotlarning   relyatsion   yoki   tarmoq   modeliga	
ʻ
  17  Fоy dala n uvc h i   i nte r feys  
М B   pro
tsessо ri  
 
Ma‘lumotlar bazasi   Fоy dala n uvc h i   i nte r feys  
М B   pro
tsessо ri  
 
Ma‘lumotlar bazasi   tayangan   holda   ishlaydi.   Zamonaviy   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish
tizimlarining   juda   katta   qismi   relyatsion   model   asosida   yaratilgan.   Agar
relyatsion   tizim   tanlangan   bo lsa,   y   holda   ma‘lumotlar   bazasining   konseptualʻ
sxemasini relyatsionga akslantirish oldinda turibdi. 
  Tizimlarni   yaratish   jarayoni   tizimlarning   yaratilish   davri   ( system   development
life cycle ) deyiladi, chunki  bu jarayon bilan bog langan faoliyatlar davomiydir.	
ʻ
Tizimlarning   yaratilishida   yo l   qo yilgan   xato   qanchalik   kech   aniqlansa,	
ʻ ʻ
shunchalik uni tuzatish qimmatga tushadi, chunki oldin qilingan ishlar ham yana
ko rib chiqilishi zarur bo ladi. Ana shuning uchun tizimlar yaratilishi jarayonini	
ʻ ʻ
bosqichlarga bo lib, tizimlar yaratishda ma‘lum metodlar ishlab chiqilgan. 	
ʻ
  An‘anaviy   tizimlarni   yaratish   davri   uslubi   (― Sharshara   modeli)   quyidagi	
‖
bosqichlardan iborat: 
1.3-rasm .An‘anaviy tizimlarni yaratish davri uslubi 
1. Birinchi bosqichda hal qilinadigan muammo aniqlanadi va uni texnik jihatdan
amalga oshirilish imkoniyati o rganiladi. 	
ʻ
2. Bu   bosqichda   amaldagi   tizim   va   uning   ish   jarayoni   o rganiladi.   Bu   esa	
ʻ
tizimning   kamchiligi   va   yangi   imkoniyatlarini   namoyish   etadi.   Tizim   tahlili
bosqichidan chiqadigan natija – tizim talablari ro yhati va ularning ustunligi. 	
ʻ
3. Bu bosqichning natijasi - yangi yoki o zgartirilgan tizimning batafsil dizayni. 	
ʻ
  18  Тизим 
тергови  
Тизим 
таҳлили    
Тизим 
дизайни  
Тизимни 
ам алда яратиш  
Тизим 
таъминоти   Tizim   dizaynida   kirish,   chiqish,   interfeys;   uskunalar,   dasturlar,   ma‘lumotlar
bazasi,   telekommunikatsiya,   xodimlar   va   protseduralar;   ushbu   komponentlar
orasidagi aloqa va munosabatlar batafsil ko rsatiladi. ʻ
4. Tizimning   amaliy   yaratilish   bosqichida   dasturchilar   ishga   tushib,   tizimni
dastur   holatiga   olib   kelishadi.   Bu   bosqichda,   ma‘lumotlar   bazasi   amalda
yaratiladi,   dastur   dasturlash   tillarida   yoziladi,   ma‘lumotlar   bazasi   to ldiriladi	
ʻ
va sinovdan o tkaziladi. 	
ʻ Bu bosqichning natijasi to la funksional dasturdir. 	ʻ
5. Yaratilgan   axborot   tizimi   ishga   tushgandan   keyin   vaqt   o tgan   sari	
ʻ
o zgartirishlar   kiritilishi   muqarrardir.   Bu   bosqichda   oldingi   bosqichdagi	
ʻ
ko zga tashlanmagan xatolar to g rilanib tizim istalgan darajaga keltiriladi. 
ʻ ʻ ʻ
  § 1.3. Ma’lumotlarning modellari 
  Ma’lumotlarning modeli   — bu ma‘lumotlar o zaro bog langan tuzilishlari va	
ʻ ʻ
ular   ustida   bajariladigan   operatsiyalar   to plamidir.   Modelning   shaklli   va   unda	
ʻ
foydalaniladigan   ma‘lumotlar   tuzilishining   turi   (ma‘lumotlar   bazalarini
boshqarish   tizimida   unga   asos   qilib   olingan   modelning   yoki   ma‘lumotlarga
ishlov   berish   amaliy   dasturi   yaratiladigan)   dasturlash   tizimi   tilida   foydalangan
ma‘lumotlarni tashkil etish va ishlov berish kontseptsiyasini aks ettiradi. 
  Ma‘lumki,   aynan   bir   axborotni   mashina   ichki   muhitida   joylashtirish   uchun
ma‘lumotlarni turli xil tuzilishlari va modellaridan foydalanish mumkin. Ulardan
qaysi   birini   tanlash   axborotlar   bazasini   yaratayotgan   foydalanuvchining
zimmasiga yuklatilgan bo lib, u ko plab omillarga bog liq. Bu omillar  qatoriga	
ʻ ʻ ʻ
mavjud   texnik   va   dasturiy   ta‘minot   avtomatlashtirilayotgan   masalalarning
murakkabligi va axborotning hajmi kabilar kiradi. 
  Ma‘lumotlar modeli quyidagi tarkibiy qismdan iborat: 
1. Foydalanuvchining   ma‘lumotlar   bazasiga   munosabatini   namoyish   etishga
mo ljallangan ma‘lumotlar tuzilmasi. 	
ʻ
2. Ma‘lumotlar tuzilishida bajarilish mumkin bo lgan operatsiyalar. Ular ko rib	
ʻ ʻ
chiqilayotgan   ma‘lumotlar   modeli   uchun   ma‘lumotlar   tilining   asosini   tashkil
etadi.   Yaxshi   ma‘lumotlar   tuzilmasining   o zigina   etarli   emas.   Ma‘lumotlarni	
ʻ
  19   aniqlash tili (MAT) va ma‘lumotlar bilan amallar bajarish tilining (MABT) turli
operatsiyalari yordamida bu tuzilma bilan ishlash imkoniga ega bo lish zarur. ʻ
3. Yaxlitlikni   nazorat   qilish   uchun   cheklashlar.   Ma‘lumotlar   modeli   uning
yaxlitligini   saqlash   va   himoya   qilishga   imkon   beruvchi   vositalar   bilan
ta‘minlangan   bo lishi   lozim.  	
ʻ Quyida   shunday   cheklanishlarning   namunalari
keltirilgan: 
a) har bir ―kichik daraxt  tugunga ega bo lishi kerak. Ma‘lumotlarning ierarxik	
‖ ʻ
bazalarida birlamchi tugunsiz ―tug ma  tugunlarni saqlash mumkin emas. 	
ʻ ‖
b) ma‘lumotlarning relyatsion bazasiga nisbatan bir xil kortejlar bo lmaydi. 	
ʻ Fayl
uchun bu cheklash barcha yozuvlarning yagonaligini talab etadi. 
  Ma’lumotlarni ierarxik va tarmoqli modellari.  Ierarxik model 
daraxtsimon graf ko rinishida berilib, unda ob‘ektlar  bog langan satx (ierarxik)	
ʻ ʻ
ko rinishida ajratiladi. Ushbu model ma‘lum qoida asosida quriladi. Bu qoidaga	
ʻ
muvofiq har bir hosil qilingan tugun (uzel) faqat bir kirishga ega bo ladi. 	
ʻ
Strukturada faqat bitta hosil qilinmagan tugun bo lishi mumkin. Bu tugun ushbu	
ʻ
modelning ildizi hisoblanadi. Tugun yozuv   deb interpretatsiya qilinadi, yozuvni
qidirish uchun esa yuqoridan pastga qarab yuriladi. Bunday yondashuv qidirish
jarayonini osonlashtiradi. 
  Ierarxik  model  elementlari  o rtasidagi 	
ʻ bog lanishda 	ʻ ―bittadan 
ko pchilikka   usuli   qo llaniladi.   Agar   elementlar   o rtasidagi   bog lanishlarda	
ʻ ‖ ʻ ʻ ʻ
―ko pchilikdan   ko pchilikka   usuli   qo llanilsa,   ma‘lumotlarning   tarmoqli	
ʻ ʻ ‖ ʻ
modeli hosil bo ladi. 	
ʻ
  Tarmoqli   modelda   yozuvlar   o rtasida   ixtiyoriy   bog lanish   turlari   qo llanishi	
ʻ ʻ ʻ
mumkin   bo lib,   ―teskari   bog lanish   uchun   cheklanish   qo yilmagan.     Tarmoq	
ʻ ʻ ‖ ʻ
ma‘lumotlar bazasini bayon qilishda ikki turdagi guruhlar qo llaniladi: ―yozuv	
ʻ ‖
va ―aloqa . ―Aloqa  turi ikki turdagi ―yozuv larni aniqlaydi: ajdod va avlod.	
‖ ‖ ‖
O zgaruvchi   turidagi   ―aloqa   aloqaning   nusxasidir.   Tarmoq   modelida   bitta	
ʻ ‖
qoida qo llaniladi: aloqa 	
ʻ asosiy   va  bog liqli	ʻ  yozuvlarni o z tarkibiga oladi.  	ʻ
  20     Mashina   muhitidagi   ma‘lumotlarning   murakkabroq   modellari,   fayl   modeliga
nisbatan,   tarmoqli   va   ierarxik   modeli   hisoblanadi.   Bu   modellar   ularning
o zlariga   xos   turdagi   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimida   ishlatiladi.ʻ
Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimida   ma‘lumotlarni   mantiqiy   tashkil   etish
usuli ma‘lumotlarning tarmoqli yoki ierarxik modeliga mos holda ko rsatiladi. 	
ʻ
  Modellarda   ma’lumotlarning   tuzilmalari.   Ma‘lumotlarning   namunaviy
tuzilmalariga   quyidagilar   kiradi:   ma‘lumotlarning   elementi,   ma‘lumotlarning
agregati,   yozuv.   U   elementlari   va   agregatlari   o zaro   aloqada   bo lgan   tuzilma	
ʻ ʻ
bilan   tavsiflanadi.   Shuning   uchun   yozuvning   tuzilmasi   ierarxik   xarakterga   ega
bo lishi   mumkin.   Bir   xil   tuzilmaga   ega   bo lgan   yozuv   nusxalari   to plamining	
ʻ ʻ ʻ
hammasi yozuv turini tashkil etadi. 
  Ma‘lumotlarning elementi — bu ma‘lumotlar tuzilmasining nomlangan minimal
birligi (faylli tizimlardagi maydonning o xshashi). 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   agregati   —   bu   ma‘lumotlar   elementlarning   quyi   to plami   yoki	
ʻ
yozuvlar   ichidagi   boshqa   agregatlarning   nomlangan   quyi   to plami.   Bir   agregat	
ʻ
nusxasida   bir   necha   qiymatli   elementni   o z   ichiga   olgan   ko p   elementga	
ʻ ʻ
agregatlarda   ruhsat   beriladi.   Yozuv   umumiy   holda   agregat   bo lib,   u   boshqa	
ʻ
agregatlarning   tarkibiga   kirmaydigan   tarkibli   agregatdan   iborat.   Ta‘kidlash
lozimki,   bu   yozuvdagi   ma‘lumotning   o zi   (qiymatga   ega   bo lgan   elementar	
ʻ ʻ
ma‘lumot)   faqat   yozuvning   oxirgi   uchlarida   ko rsatilgan,   ma‘lumotlar	
ʻ
tuzilmasining   boshqa   turlari,   shu   jumladan   agregatlar   ham   faqat   nomlangan
ma‘lumotlarning to plami	
ʻ   bo lib hisoblanadi.	ʻ    
  Ob’ektlarning   modellardagi   aloqasi.   Ma‘lumotlar   modeli   bir   necha   turidagi
yozuvlarni   (ob‘ektlarni)   o z   ichiga   olishi   mumkin.   Ma‘lumot   modelning
ʻ
ob‘ektlar   o rtasida   aloqalar   o rnatiladi.   Qandaydir   bir   predmet   sohasi   uchun	
ʻ ʻ
modelning o zaro bog langan muayyan ob‘ektlar to plami ma‘lumotlar bazasini
ʻ ʻ ʻ
tashkil qiladi. 
  Ikki   turdagi   yozuvlarning   (model   ob‘ektlari)   o rtasidagi   aloqalar,   ularning	
ʻ
nusxalari o rtasidagi guruh munosabatlari bilan aniqlanadi. Guruh munosabati 	
ʻ
  21   —bu   ikki   turdagi   yozuvlar   o rtasidagi   qat‘iy   ierarxik   munosabat   bo lib,   ularʻ ʻ
asosiy yozuvlar to plami va to be yozuvlar to plamidan iborat. 	
ʻ ʻ ʻ
  Ierarxik   modellarda   kalit   bo yicha   bevosita   kirish   odatda,   faqat   boshqa	
ʻ
ob‘ektlarga to be bo lmagan eng yuqori pog onadagi ob‘ektgagina mumkin.  	
ʻ ʻ ʻ
 
  Turli   predmet   sohalari   uchun   ma‘lumotlarning   tarmoqli   modeli   ierarxik
modeliga nisbatan mashinaning ish muhitida axborot tuzilmalarini aks ettiruvchi
Ko plab   predmet   sohalarining   ma‘lumotlari   o rtasidagi   aloqalar   tarmoqli	
ʻ ʻ
ko rinishga   ega.   Bu   esa   ma‘lumotlarning   ierarxik   modeliga   ega   bo lgan
ʻ ʻ
ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimidan foydalanishni cheklab qo yadi. 	
ʻ
Tarmoqli modellar ma‘lumotlarning ierarxik aloqasini ham aks ettirishga imkon
beradi. 
  Ma’lumotlarning   relyatsion   modeli .   Ma‘lumotlarning   relyatsion   modeli
kontseptsiyasi   1970   yilda   E.F.Kodd   tomonidan   taklif   qilingan   bo lib,   u	
ʻ
ma‘lumotlarni   tavsiflash   va   tasvirlashning   amaliy   dasturlaridan   bog liq	
ʻ
bo lmasligini   ta‘minlash   masalasini   hal   qilish   uchun   xizmat   qiladi.	
ʻ
Ma‘lumotlarning   relyatsion   modeli   asosida   ―munosabat   tushunchasi   yotib,   u	
‖
inglizcha   ―relation   so zidan   olingan.   Ba‘zi   bir   qoidalarga   amal   qilgan   holda	
‖ ʻ
munosabatlarni  ikki   o lchovli  jadval   ko rinishda  tasvirlash   mumkin.  Jadval  har	
ʻ ʻ
qanday   odamga   tushunarli   va   qulaydir.   Munosabat   ustunlari   atributlar   deb
ataladi   va   ularga   nomlar   beriladi.   Munosabat   atributlarining   nomlaridan   iborat
ro yxatini   munosabatlar   sxemasi   deyiladi.   Ma‘lumotlarning   relyatsion   bazasi   -	
ʻ
bu o zaro bog langan munosabatlar to plamidir. Har qanday munosabat (jadval)	
ʻ ʻ ʻ
kompyuterlarning xotirasida fayl ko rinishda joylashtiriladi.  	
ʻ
  Jadval   hamma   uchun   juda   qulay   bo lishi   bilan   bir   qatorda   ma‘lumotlarni	
ʻ
manipulyatsiya   qilishning   asosiy   uch   operatsiyasini   bajarish   uchun   noqulaydir,
ya‘ni   tartiblash,   indekslarning   qiymatlari   bo yicha   guruhlash   va   daraxt	
ʻ
ko rinishidagi parametrlar bilan ishlash. 	
ʻ
  22     Jadvalda   ushbu   uch   operatsiya   bir-biri   bilan   chambarchas   bog langan.   Bu   esaʻ
ba‘zi   bir   operatsiyalarni   bajarishda   ma‘lum   bir   qiyinchiliklarga   olib   keladi.
Masalan,   ma‘lumotlarni   bir   parametr   asosida   tartiblash   ikkinchi   bir   parametr
bo yicha   tartiblashni   buzib   yuborishi   tufayli   zarur   ma‘lumotlarni   izlab   topish	
ʻ
operatsiyasi   bir   parametr   bo yicha   osonlashsa,   boshqalari   bo yicha	
ʻ ʻ
qiyinlashtiradi. 
  Kodd   taqlif   kilgan   usulining   originalligi   shundan   iboratki,   u   munosabatlarga
(jadvallarga)   tadbiq   qilish   uchun   juda   chiroyli   qurilgan   operatsiyalar   tizimini
ishlab   chiqdi.   Ularni   amalga   oshirsh   natijasida   bir   munosabatni   boshqa
munosabat   orqali   hisoblab   chiqish   imkoniyati   paydo   bo ldi.   Bu   axborotlarni	
ʻ
saqlanadigan   va   saqlanmaydigan   (hisoblanadigan)   qismlarga   ajratish,   hamda
kompyuter xotirasini tejash zarur bo lgan paytda axborotlarning saqlanmaydigan	
ʻ
qismini saqlanadiganlar asosida hisoblab chiqish imkoniyatini beradi. 
  Ma‘lumotlar   bazasida   jadvallar   orasida   munosabatlar   o rnatiladi.   Jadvallar	
ʻ
orasidagi munosabatlarning to rtta turi mavjud: bir-birga, bir-ko pga, ko p-birga,	
ʻ ʻ ʻ
ko p-ko pga.  	
ʻ ʻ
  Bir-birga munosabatning ma‘nosi shuki, bitta jadvalning xar bir yozuvi boshqa
jadvaldagi faqat bitta yozuvga to g ri keladi (mos keladi).  	
ʻ ʻ
 Hammadan ko p uchraydigan ma‘lumotlar bazasidagi munosabatlar turi bu bir-	
ʻ
ko pga   munosabat.   Ko p-birga   munosabat   avval   ko rilgan   tur   bir-ko pga	
ʻ ʻ ʻ ʻ
munosabat bilan o xshash. Ob‘ektlar orasidagi munosabatlar turi sizning nuqtai	
ʻ
nazaringizga   bog liq.   Ikkita   jadvallar   orasida   ko p-ko pga   munosabat   hosil
ʻ ʻ ʻ
bo ladi,   qachonki:   birinchi   jadvaldagi   bitta   yozuv   ikkinchi   jadvaldagi   bittadan	
ʻ
ortiq   yozuv   bilan   bog lanishi   mumkin   bo lsa;   ikkinchi   jadvaldagi   bitta   yozuv	
ʻ ʻ
birinchi jadvaldagi bittadan ortiq yozuv bilan bog lanishi mumkin bo lsa. 	
ʻ ʻ
  Relyatsion   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimida   munosabatlar   ustida
operatsiyalar bajarish uchun mo ljallangan tillarini ikki sinfga ajratish mumkin:	
ʻ
relyatsion algebra tili (RAT)  va relyatsion hisob tili (RHT). Relyatsion algebra
tili   relyatsion   algebraga   (Kodd   algebrasiga,   -algebraga)   asoslangan.   Ma‘lum
  23   tartib   munosabatlar   ustida   operatsiyalarni   ketma-ket   yozish   asosida   hohlagan
natijaga erishish mumkin. Shuning uchun relyatsion algebra tilini protsedurali til
deyiladi. Relyatsion hisob tili predikatlarni hisoblab chiqishning klassik usuliga
asoslangan.   Ular   foydalanuvchilarga so rovlarni   yozish  uchun  ma‘lum   qoidalarʻ
to plamini beradi. Bunday so rovlarda faqat hohlagan natija haqidagi axborotlar	
ʻ ʻ
bo ladi,   holos.   Ushbu   so rov   asosida   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi
ʻ ʻ
yangi munosabatlar hosil qilish yo li bilan avtomatik tarzda zarur natijani beradi.	
ʻ
Shuning uchun relyatsion hisob tilini protsedurali bo lmagan til deyiladi.   	
ʻ § 1.4.
Ma’lumotlar bazasini yaratish tizimlari 
 Hozirgi vaqtda ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimlari turkumiga oid amaliy
dasturiy vositalarning quyidagi asosiy turlari mavjud:  Dbase, FoxRro, 
Paradox,   Access   va   boshqalar.   Ular   bir-biridan   ma‘lumotlar   bazalarini   tuzish
imkoniyatlari,   ularning   kattaligi,   talab   qilinadigan   dasturiy   va   texnikaviy
resurslar, qaysi rejimda ishlash talab qilinganligi, qanday dasturlar va operatsion
tizimlar bilan birgalikda ishlashlari, axborot massivlariga va ularning tuzilishiga
qo yilgan talablar bilan farq qiladilar. 	
ʻ
  Ko p   foydalanuvchilarga   mo ljallangan,   ya‘ni   kompyuter   tarmoqlarida	
ʻ ʻ
ishlatishga   mo ljallangan   ma‘lumotlar   bazasini   tuzish   va   ularni   boshqarish	
ʻ
tizimlariga   Oracle,   InterBase,   SiBase,   Microsoft   SQL   Server,   Informix   kabi
dasturlar   kiradi.  Bu   dasturlar  ishlash  tamoyillariga  ko ra  ierarxik,  relyatsion   va	
ʻ
aylana–halqasimon   ma‘lumotlar   bazalariga   bo linadilar.   Hozirda   relyatsion	
ʻ
ma‘lumot   bazalari   o zining   qulayligi   tufayli   keng   miqyosda   ishlatilmoqda.	
ʻ
Relyatsion   ma‘lumotlar   bazalari   ma‘lumotlarni   jadvallarga   joylashga   va
jadvallar orasida mos bog liqliklarni, ya‘ni munosabat (relyatsiya)ni o rnatishga	
ʻ ʻ
asoslangan.   Ular   jadvallar   orasidagi   turli   bog liqliklarni   o rnatish,   ma‘lumot	
ʻ ʻ
kiritish   shaklllarini   yaratish,   hisobot   shakllarini   chiqarish,   turli   so rovlar   tuzish	
ʻ
imkonini beradi [4]. 
 Ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimini asosiy xususiyatlari - bu protseduralar
tarkibi   bo lib,   ular   faqat   ma‘lumotlarni   kiritish   va   saqlashda   ishlatilmasdan,	
ʻ
  24   ularning strukturasini ham tasvirlaydi. Ma‘lumotlarni boshqarish tizimi quyidagi
xossalarga ega: 
  fayllar to plami mantiqiy kelishuvni quvvatlaydi; ʻ
  ma‘lumotlar ustida ish yuritish tili bilan ta‘minlaydi; 
  har xil to xtalishlardan keyin ma‘lumotlarni qayta tiklaydi;  
ʻ
  ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimi bir necha foydalanuvchilarning parallel
ishlashini ta‘minlaydi. 
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   funksiyalari   tarkibiga   yanada   aniqroq
qilib quyidagilar qabul qilingan: 
  Tashqi   xotirada   bevosita   ma‘lumotlarni   boshqarish.   Bu   funksiya   ma‘lumotlar
bazasiga   bevosita   kiruvchi   ma‘lumotlarni   saqlash   uchun   kerakli   strukturani
ta‘minlab   tashqi   xotiraga   qo shadi.   Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimini	
ʻ
ishlatishda mavjud fayl tizimi imkoniyatlari aktiv ravishda ishlatiladi. 
  Tezkor   xotirani   bufer   bilan   boshqarish.   Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish
tizimlari odatda ancha katta hajmdagi ma‘lumotlar bazasi bilan ish yuritadi. Bu
hajm  odatda tezkor  xotiraning mumkin bo lgan hajmidan yetarli  darajada  katta	
ʻ
bo ladi. Ma‘lumki, agar ma‘lumotlarning biror elementiga murojaat qilish kerak	
ʻ
bo lsa   tashqi   xotira   bilan   aloqa   o rnatiladi.   Bu   tezlikni   oshirishning   amaliy
ʻ ʻ
yagona   usulilaridan   biri   bu   operativ   xotiraga   ma‘lumotlarni   buferizatsiya
qilishdir. 
  Tranzaktsiya   bilan  boshqarish.   Tranzaktsiya   –   bu  qaralayotgan   ma‘lumotlar
bazasini   boshqarish   tizimi   ma‘lumotlar   bazasi   ustida   ketma-ket   operatsiyalarni
bajararishidir,   ya‘ni   ma‘lumotlar   bilan   manipulyatsiya   qilib,   ketma-ket
operatsiyalar yordamida ma‘lumotlar bazasiga ta‘sir etishdir. 
Tranzaktsiya ma‘lumotlar bazasini bir butun holatdan ikkinchi bir butun holatga
o tkazadi,   yoki   agar   ma‘lum   sababga   ko ra   tranzaktsiyaning   biror   holati
ʻ ʻ
bajarilmaydigan bo lsa yoki tizimda biror xatolik yuz bersa, ma‘lumotlar bazasi	
ʻ
boshlang ich   holatiga   qaytadi.   Ma‘lumotlar   bazasining   mantiqiy   butunligini	
ʻ
quvvatlash uchun tranzaktsiya tushunchasi kerak. 
  25     Jurnalizatsiya.   Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimiga   bo lgan   asosiyʻ
talablardan biri bu tashqi xotirada ma‘lumotlarning ishonchli saqlanishidir. 
Ma‘lumotlarning ishonchli saqlanishi deganda har qanday apparatli yoki dasturli
tox tab   qolishdan   keyin   ma‘lumotlat   bazasini   boshqarish   tizimi   ma‘lumotlar	
ʻ
bazasining oxirgi holatini qayta tiklashi tushuniladi. Bunda to liq ma‘lumotlarni	
ʻ
quvvatlash   uchun   keng   tarqalgan   usullardan   biri   ma‘lumotlar   bazasining
o zgartirish jurnalini olib borish usuli ishlatiladi. 	
ʻ
  Hozirgi   kunda   relyatsion   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   uchun   keng
tarqalgan   standart   til   -   bu   SQL   (Structured   Query   Language)   tilidir.   SQL   tili
hususiyatlari: 
  SQL   tili   relyatsion   ma‘lumotlar   bazasi   sxemasini   aniqlaydi   va   ma‘lumotlar
ustida (manipulyatsiya) ish yuritadi. Unda ma‘lumotlar bazasi ob‘ekti nomlariga
(relyatsion   ma‘lumotlar   bazasi   uchun   –   jadval   nomi   va   uning   ustunlari)
o zgartirishlar kiritish SQL tili kompilyatori yordamida amalga oshiriladi. 
ʻ   SQL
tili   o z   ichiga   ma‘lumotlar   bazasi   butunlik   chegarasini   aniqlashning   maxsus	
ʻ
vositasini   oladi.   Ma‘lumotlar   bazasining   butunligini   tekshirishni   ta‘minlaydi.
Ma‘lumotlar   bazasini   modifikatsiya   qilish   uchun   kompilyatsiya   vaqtida   SQL
kompilyatori mos dasturiy kodni generatsiya qiladi. 
 Ma‘lumotlar bazasi bitta faylda saqlanadi, lekin tajribali   foydalanuvchilar ikkita
faylda saqlashni afzal ko radilar: birinchisida qiymatlar ob‘ektlari 	
ʻ
(jadvallar,   so rovlar),   ikkinchisida   shakllar,   hisobotlar,   makroslar,   modullar	
ʻ
saqlanadi. 
  MySql   –   bu   tezkor,   ishonchli,   ochiq   tarqatiladigan   ma‘lumotlar   bazasini
boshqarish   tizimi   hisoblanadi.   MySql   boshqa   ko pchilik   ma‘lumotlar   bazasini	
ʻ
boshqarish   tizimlar   singari,   ―mijoz-server   modeli   asosida   ishlaydi.   Bunda	
‖
kompyuterlar   mijoz   yoki   server   rolini   o ynaydigan   tarmoqli   arxitektura
ʻ
tushuniladi. 
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlari   bir   yoki   bir   nechta   ma‘lumotlar
bazasini   boshqaradi.   Ma‘lumotlar   bazasi   ko plik   shaklida   tashkil   qilingan
ʻ
  26   axborot   yig indisidir.   Har   bir   ko plik   o zida   yozuvni   saqlaydi.   Yozuvlar   esaʻ ʻ ʻ
maydonlardan   tashkil   topgan.   Odatda   ko pliklar   jadvallar   deb   yuritiladi,	
ʻ
yozuvlar esa – jadval satrlari. 
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlari   ma‘lumotlar   xavfsizligini
ta‘minlaydi.   Foydalanuvchilarga   axborotga   kirish   uchun   ma‘lum   huquqlar
beriladi. Ayrim foydalanuvchilarga axborotlarni faqat ko rishga ruxsat  beriladi,	
ʻ
boshqalari esa jadval tarkibini o zgartirishlari mumkin [2]. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlari   ma‘lumotlar   bazasiga   parallel
kirishni   qo llaydi.   Ilovalar   ma‘lumotlar   bazasiga   bir   vaqtda   murojaat   qilishi	
ʻ
mumkin, bu esa tizimning umumiy samaradorligini oshiradi. 
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   ko zda   tutilmagan   uzilishlar   yuz	
ʻ
berganda   axborotni   qayta   tiklash   maqsadida   foydalanuvchilarga   sezdirmay
ma‘lumotlarning zahira nusxalarini olib qo yadi. 	
ʻ
  MySQL   asosiy   xarakteristikalari.   MySQL   mijoz   dasturi   o zida   buyruq	
ʻ
satrining   vositasini   namoyon   qiladi.   Ushbu   dastur   serverga   tarmoq   bo yicha	
ʻ
ulanadi.   Server   tomonidan   bajariladigan   buyruqlar   odatda   qattiq   diskdagi
ma‘lumotlarni o qish va yozish bilan bog liq. 	
ʻ ʻ
  MySQL   ma‘lumotlar ombori bilan SQL deb nomlanadigan tilda harakat qiladi.
SQL   relyasion   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlari   ( RDBMS )da
saqlanuvchi   ma‘lumotlarni   manipulyasiya   qilish   uchun   mo ljallangan.   SQL   da	
ʻ
ma‘lumotlarni   olish,   tartiblash,   yangilash,   o chirish   va   qo shish   imkonini	
ʻ ʻ
beruvchi   buyruqlar   mavjud.   SQL   tili   standartlarini   ANSI   ( American   National
Standards Institute ) aniqlaydi. Hozirgi vaqtda 2003 yilda qabul qilingan standart
amal qiladi (SQL-3). 
  SQL ni RDBMS MySql, mSQL, PostgresSQL, Oracle, Microsoft SQL Server,
Access,   Sybase,   Ingres   kabilar   bilan   ishlatish   mumkin.   RDBMS   ning   bu
tizimlarini   SQL   ning   barcha   muhim   va   umumiy   qabul   qilingan   operatorlari
qo llaydi,   ammo   ularning   har   biri   o zining   xususiy   patentlangan   operator   va	
ʻ ʻ
kengliklariga ega[10]. 
  27     Ma‘lumotlar bazasi ma‘lumotlarning tuzilmaviy yig indisini bildiradi. ʻ
Kompyuterning   ma‘lumotlar   bazasida   saqlanadigan   ma‘lumotlarni   yozish,
tanlash   va   qayta   ishlash   uchun   MySQL   kabi   ma‘lumotlar   omborini   boshqarish
tizimi   zarur.   Kompyuterlar   katta   miqdordagi   ma‘lumotlarni   qayta   ishlashni
yaxshi   uddalashini   hisobga   olsak,   hisoblashlarda   ma‘lumotlar   omborini
boshqarish   asosiy   o rinni   egallaydi.   Bunday   boshqaruv   turlicha   amal   qilishi	
ʻ
mumkin   –   alohida   vosita   ko rinishida   yoki   boshqa   ilovalar   tarkibiga   kiruvchi	
ʻ
kod ko rinishida bo lishi mumkin. 	
ʻ ʻ
 MySQL   relyasion ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimi hisoblanadi Relyasion
bazada ma‘lumotlar alohida jadvallarda saqlanadi, shuning hisobidan 
tezlik   va   qayishqoqlikda   yutuqqa   erishish   mumkin.   Jadvallar   o zaro	
ʻ
munosabatlar   yordamida   bog lanadi,   shuning   hisobiga   so rovni   bajarganda   bir	
ʻ ʻ
nechta   jadvaldagi   ma‘lumotlarni   birlashtirish   imkoniyati   ta‘minlanadi.   SQL   ni
MySQL   tizimining   bir   qismi   sifatida   quyidagicha   xarakterlash   mumkin:
tuzilmaviy   so rovlar   tili   hamda   ma‘lumotlar   bazasiga   kirish   uchun	
ʻ
foydalaniladigan keng tarqalgan standart til. 
  MySQL   dasturiy   ta‘minoti   –   bu   ochiq   kodli   dasturiy   ta‘minot.   Ochiq   kodli
dasturiy ta‘minot uni har bir kishi qo llashi va modifikasiya qilishi mumkinligini	
ʻ
anglatadi.   Bunday   dasturiy   ta‘minotni   internetdan   olish   va   bepul   ishlatish
mumkin. Bunda har bir foydalanuvchi yakuniy kodni o rganishi va uni o zining	
ʻ ʻ
ehtiyojlariga mos ravishda o zgartirishi mumkin. 	
ʻ
  MySQL   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimining   texnik   imkoniyatlari:
MySQL dasturiy ta‘minot mijoz–server tizimi hisoblanadi, uning tarkibida ko p	
ʻ
oqimli   SQL-server   mavjud   bo lib,   bu   server   ma‘lumotlar   bazasining   turli	
ʻ
hisoblash   mashinalarini   qo llashni,   shuningdek   bir   nechta   turli   xil   mijoz	
ʻ
dasturlar va kutubxonalar, ma‘muriy vositalar va dasturiy interfeyslar (API) ning
keng faoliyatini ta‘minlaydi. 
  28     Xavfsizlik.   Parollar   tarmoq   bo yicha   uzatilganda,   server   bilan   bog langandaʻ ʻ
shifrlanadi.   Mijozlar   MySQL   ga   TCP/IP,   Unix   soketlaridan   yoki   nomlangan
kanallardan foydalanib bog lanishlari mumkin. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   sig imi.   Jadvallarning   yangi   tipini   qo llaydigan   MySql	
ʻ ʻ   3.23
versiyasidan boshlab, jadvalning maksimal qiymati 8 million terabayt (2 63
 bytes)
ga   etgan.   Lekin   shuni   ta‘kidlash   zarurki,   operasion   tizimlar   fayl   o lchamlariga	
ʻ
o z cheklovlarini qo yadi. 	
ʻ ʻ
  MySQL   ma‘lumotlar   bazasida   jadval   o lchami   odatda   operasion   tizim   bilan	
ʻ
limitlanadi. Jimlik qoidasiga binoan, MySQL  jadvallar taxminan 4 GB ga teng
maksimal   o lchamga   ega.   Ixtiyoriy   jadval   uchun   uning   maksimal   o lchamini	
ʻ ʻ
aniqlash   SHOW   TABLE   STATUS   yoki   myisamchk   -dv   table_name   buyruqlari
yordamida amalga oshiriladi.  
  § 1.5. Ma’lumotlar bazasini tahrirlash uchun amaliy dastur 
ishlab chiqish vositasi  
  Foydalanuvchi  ilovasi, qoidaga  ko ra, muammo sohasidagi  ba‘zi  bir  masalalar	
ʻ
to plamini  birlashtirish orqali  yaratiladi. Masala  kirish  axboroti  asosida  chiqish	
ʻ
axborotini   shaklllantirish   bo yicha   harakatlar   to plami   sifatida   aniqlanishi	
ʻ ʻ
mumkin. 
  Masalaning   kirish   axboroti   bo lib,   kirish   hujjatlarining   ma‘lumotlari,	
ʻ
ma‘lumotlar   bazasi   fayllari   va   masala   yechimining   kirish   parametrlari
hisoblanadi. 
  Ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimi   vositalari   bilan   foydalanuvchining
masalasining   yechish   uchun,   avvalo   ushbu   masalani   loyihalashtirish   zarur.
Tarmoq   masalalarini   yechishda   hozirgi   kunda   PHP   dasturlash   tilidan   keng
qo llanilmoqda. 	
ʻ
 Masalani loyihalashda dastlabki ma‘lumotlar bazasi asosida uning qo yilishi va	
ʻ
algoritmini bajarish zarur. 
Masalaning   qo yilishi	
ʻ   jarayonida   uning   xususiyati,   kirish   va   chiqish
axborotlari   aniqlanadi.   Masalaning   xossalari   bo lib,   xususan,   uning   maqsadi,	
ʻ
  29   mazmuni va belgilanish, davriyligi va yechish muddatlari o rnatiladi. Bunda esaʻ
ma‘lumotlarni qayta ishlashning umumiy texnologiyasi ishlab chiqiladi. 
Masalaning   algoritmi   –   bu   formal   harakatlar   va   tekshirish   shartlarining
to plami   bo lib,   ularning   bajarilishi   ma‘lum   mantiqiy   ketma-ketlikda   amalga	
ʻ ʻ
oshiriladi   va   qo yilgan   masalani   echishga,   ya‘ni   kirish   ma‘lumotlari   asosida	
ʻ
chiqish ma‘lumotlarini olishga imkon beradi. 
  PHP dasturlash tili haqida ma’lumot 
  PHP   ( Personal   Home   Page )   –   bu   server   skriptlarining   tili   bo lib   (	
ʻ server
scripting   language ),   u  serverda   interpritasiyalanadigan   va  bajariladigan   HTML
ga o rnatiladi. PHP HTML ning preprosessori hisoblanadi. 	
ʻ
 Server faylni brauzerga ―berishidan  oldin uni preprosessor-interpretator ko rib	
‖ ʻ
chiqadi.   Bu   ish   amalga   oshishi   uchun   preprosessor   qayta   ishlaydigan   fayllar
ma‘lum   kengaytmaga   (odatda   bu   *.phtml   yoki   *.php3   bo ladi,   ammo   ularni	
ʻ
o zgartirish   ham   mumkin)   va   preprosessor   uchun   kodga   ega   bo lishlari   kerak.	
ʻ ʻ
Sahifani jo natishdan avval PHP-kod serverda chiqadi va natija brauzerga yana	
ʻ
HTML–sahifa   ko rinishda   taqdim   qilinadi,   biroq   bu   sahifa   serverda	
ʻ
saqlanadigan   sahifadan   keskin   farq   qilishi   mumkin.   *.html/*.htm   kengaytmali
oddiy   sahifalarni   esa   Web-server   brauzerga   hech   qanday   ishlovsiz   yuboradi.
PHP   ni,   mijoz   skriptlari   tili   hisoblanadigan   JavaScript/Jscript/VBScript   dan
farqli   ravishda   server   skriptlari   tili   deyiladi.   Bu   shuni   anglatadiki,   PHPskript
serverda bajariladi, mijozga esa uning ishi natijasi beriladi, JavaScript kodi esa
butunligicha mijoz mashinasiga beriladi va faqat o sha erda brauzer tomonidan	
ʻ
bajariladi.  MS Internet Information Server  havaskorlari PHP ni 
Active  Server  Pages  (ASP)   ga  juda  o xshash 	
ʻ deb 
topadilar,  Java foydalanuvchilari esa PHP ni  Java Server Pages (JSP)  ga 
o xshatishadi. 	
ʻ   PHP dasturlash tilini tanlashning asoslari 
  Web-ilovalarni   yaratuvchilar   web-sahifalarning   faqat   matn   va   rasmdan   iborat
emasligini   tushinadilar.   E‘tiborga   loyiq   sayt   foydalanuvchi   bilan   ma‘lum
  30   darajada   interaktivlikni   qo llashi   kerak.   Yaqin   paytlargacha   bularning   barchasiʻ
Perl da yozilgan CGI-skriptlar orqali an‘anaviy amalga oshirilar edi. Ammo 
CGI-skriptlarning   juda   yomon   mashtablanishi   ma‘lum   bo ldi.   CGI-skriptning	
ʻ
har bir yangi chaqiruvi yadrodan yangi jarayonni yaratilishini talab qiladi, bu esa
prosessor   vaqtini   oladi   va   operativ   xotirani   sarflaydi.   PHP   boshqa   variantni
taklif etadi – u Web-serverning bir qismi sifatida ishlaydi. 
  PHP   sintaksisi   C   yoki   Perl   sintaksisisiga   juda   o xshash.   Bu   dasturlash   tillari	
ʻ
bilan tanish kishilar PHP da dastur yozishni juda tez boshlashlari mumkin. 
Bu   tilda   ma‘lumotlarni   tiplashtirishga   qattiq   talablar   yo q   va   xotiradan   joy	
ʻ
ajratish   bo yicha   harakatlarga   ham   zaruriyat   yo q.   PHP   da   yozilgan   dasturlar	
ʻ ʻ
etarlicha   oson   o qiladi.   Perl   dasturlaridan   farqli   ravishda   PHP   kodini   ko rib	
ʻ ʻ
o qish va tushunish oson. 	
ʻ
  PHP-MySQL bog lanmasi kross-platformali hisoblanadi. Bu shuni 	
ʻ
anglatadiki,   siz   Windows   da   ishlab   turib,   Unix   da   ishlash   uchun   mo ljallangan	
ʻ
ilovalarni ishlab chiqishingiz mumkin. 
II BOB Oliy ta’lim muassasining o quv yuklamalarini hisoblash	
ʻ
tizimining tafsilotlari  
  § 2.1. O quv yuklamalarni vaqt me’rlari bo yicha hisoblashni	
ʻ ʻ
formallashtirish 
  Oquv yuklamani hisoblash uchun umumiy qoidalar. 
1. OTMda   professor   –o qituvdhilarni   o quv,   ilmiy   –uslubiy,   ilmiy   –   tadqiqot,	
ʻ ʻ
tashkiliy   –uslubiy   ,   ma‘naviy   –ma‘rifiy   va   tarbiyaviy   ishlari   hajmini   hisoblash
Oliy   va   o rta   maxsus   ta‘limi   vazirligining   ―Vaqt   me‘yorlari   to g risida	
ʻ ‖ ʻ ʻ
buyrug iga binoan mazkur nizom asosida ish yuritiladi. 	
ʻ
2. Oliy   ta‘lim   muassasasida   professor   –o qituvchilar   soni,   ish   haqi   fondi	
ʻ
doirasida   quyidagi   tartibda   o quv,   ilmiy   –uslubiy,   ilmiy   –tadqiqot   hamda	
ʻ
ma‘naviy –ma‘rifiy va tarbiyaviy ishlar hajmini belgilovchi ―Vaqt me‘yorlari	
‖
joriy etilgan. 
  31   3. ―Vaqt me‘yorlari  me‘yoriy hujjat bo lib, oliy ta‘lim muassasasida professor‖ ʻ
–o qituvchilar   o rtasida   o quv,   o quv   –uslubiy,   ilmiy   tadqiqot   ishlarini   oliy	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ta‘lim   muassasasining   shtat   birliklariga   muvofiq   to g ri   taqsimlash   imkonini	
ʻ ʻ
beradi. 
4. Professor   –o qituvchilarga   tavsiya   etiladigan   o quv   yuklamalarining   turlari	
ʻ ʻ
bo yicha miqdoriy nisbatlari (bir o qituvchiga 1540 soat, foiz hisobida) quyidagi	
ʻ ʻ
jadvalda keltirilgan: 
O quv ishlari 	
ʻ
Ilmiy -uslubiy 
Ilmiy -tadqiqot
Tashkiliy –
uslubiy
Ma'naviy
ma'rifiy va
tarbiyaviy 
  2.1-jadval. Taqsimot soatlarini miqdoriy nisbatlari 
4. Ma‘ruzalar   o qish   professorlar,   dotsentlar,   katta   –o qituvchilar   tomonidan	
ʻ ʻ
amalga   oshiriladi.   Zarur   hollarda   oliy   ta‘lim   muassasasi   ilmiy   kengashining
qarori   bilan   assistentlarga   o quv   yiliga   50   soatgacha   ma‘ruza   o qishga   ruxsat	
ʻ ʻ
etish mumkin. 
  32  Yuklama turi 
O qituvchi,	
ʻ
assistunt 
60 
5 
15 
5 
15 
100 Katta
o qituvchi 	
ʻ
55 
10 
15 
5 
15 
100 Dotsent
50 
20 
20 
5 
5 
100 Professor
45 
25 
20 
5 
5 
100 Kafedra
mudiri 
40 
25 
20 
10 
5 
100 №
1 
2 
3 
4 
5 
Jami:  5. Gumanitar   va   ijtimoiy   iqtisodiy   fanlar   bloki   bo yicha   soat   yuklamalariniʻ
taqsimoti   Oliy   va   o rta   maxsus   ta‘lim   vazirligining   buyrug ini   tegishli   bandi	
ʻ ʻ
bo yicha taqsimlanadi. 	
ʻ
6. Professor   –o qituvchilar   o quv   yuklamalarini   umumiy   miqdorini   (1540	
ʻ ʻ
soatni)   saqlagan   holda   ilmiy   –uslubiy,   ilmiy   –tadqiqot,   tashkiliy   –uslubiy
ishlarini qisman bajarilmay qolgan qismini  o quv ishlari hisobidan va aksincha	
ʻ
bajarish mumkin. 
7. Fakultetlarda   o quv   semestrlari   va   fan   soatlari   teng   bo lgan   (1-2   blok	
ʻ ʻ
fanlaridan)   kurslarni   birlashtirib   ma‘ruza   darslarini   yiriklashtirish,   rus
guruhlarini   1-2   blok   fanlar   bo yicha   birlashtirib   ma‘ruza,   amaliy   mashg ulot	
ʻ ʻ
darslarini imkoniyat darajasida yagona guruhga tashkil qilish. 
1. O quv ishlari  	
ʻ
№  Ish turi  Vaqt me’yori, soat  Eslatma 
1  Ma‘ruza, amaliy, 
laboratoriya va 
seminar darslarini 
o tkazish 	
ʻ Bir akademik soat
uchun 1 soat  1 akademik soat
45 minut 
hisobida  Ma‘ruzalarda 
talabalar sonini 
150 tagacha, 
amaliy ishlar 
darslarida 25 
tagacha talaba, 
laboratoriya 
darslarida kichik 
guruhlarda 12 
tagacha talaba  
2  O quv fanlari 
ʻ
bo yicha yo l 
ʻ ʻ
yo riqlar o tkazish 
ʻ ʻ O quv rejadagi 	
ʻ
ma‘ruza soati 
hisobidan 5% 
(akademik guruh 
uchun)  -  - 
3  Kurs ishlariga,  Kurs ishi uchun  Kurs ishi va  Rahbarlik, 
  33   loyihalariga 
rahbarlik, 
konsultatsiya 
tashkil etish  K1 soat, kurs 
loyihasi uchun 
K2 soat  kurs loyihasini 
2 tadan kam 
bo lmagan ʻ
o qituvchilar 
ʻ
tarkibida 
himoyani 
tashkil etish  konsultatsiyaga 
2,5-3 soat, 
himoyaga 0,5-1 
soatdan 
4  Davlat attestatsiya 
komissiyasi 
(DAK)da 
qatnashish  DAK a‘zolariga 3
soatdan, 0.3 soat 
xar bir bitta 
yozma ishiga, 
DAK raisiga 
raxbarligi uchun 
20% qo shimcha 	
ʻ
beriladi.  DAK a‘zolari 5 
tagacha, 
V=3+(0.3/n)N 
n-DAK a‘zolari
N-talabalar soni
V-vaqt  - 
5  Talabalar 
reytingini qayd 
etish  0.3 soat oraliq 
nazorat uchun, 
0.5 soat yakuniy 
nazorat uchun, 
0.1 soat test 
nazorati uchun  -  - 
6  O quv 	
ʻ
dasturlarida 
nazarda tutilgan 
xisob chizma 
ishlari, nazorat 
ishlari va uy 
vazifalarni qabul 
qilish va tekshirish 1 vazifaga 0.3 
soatdan, lekin fan
bo yicha 1 	
ʻ
soatdan 
oshmagan holda  Fanlar institut 
ilmiy 
kengashida 
tasdiqlanadi  - 
7  Malakaviy 
amaliyotga 
rahbarlik, 
hisobotlarni 
tekshirish, qabul 
qilish  Guruhga 6 
soatdan  -  - 
8  Bitiruv malakaviy  Bir yilda bir  Rahbarga 26  Bitta rahbarga n 
  34   ishiga rahbarlik  talabaga 30 
soatdan (35 soat 
texnik 
yo nalishdagilar ʻ
uchun)  soat, 
maslahatchiga 1
soatdan, 
taqrizga 3 
soatgacha  tahacha talaba 
berkitiladi 
9  Magistrantlarni 
ilmiy pedagogik 
faoliyatiga va 
malakaviy 
amaliyotga 
rahbarlik  Bir magistrant 
uchun bir yilda 
M1 soat  -  - 
10  Magistrlik 
dissertatsiyasiga 
rahbarlik  Bir magistrantga 
M2 soat  Professorlarga 3
tagacha, 
dotsentlarga 2 
tagacha, 
magistrant 
berkitiladi  - 
11  Magistrlik 
dissertatsiyasi 
taqrizi uchun  Bir dissertatsiya 
taqrizi uchun T1 
soat  -  - 
12  Malakaviy   bitiruv
ishi va magistrlik 
dissertatsiyasi 
himoyasida 
qatnashish  Bir magistrlik 
dissertatsiyasi 
uchun 1 soat, 
bitiruv malakaviy
ishi uchun 0.7 
soat, DAK 
raisiga 20% 
qo shimcha 
ʻ
beriladi.  DAK ning bir 
yig ilishida 	
ʻ
magistrlik 
dissertatsiyasi 5 
tagacha, bitiruv 
malakaviy ishi 8
tagacha himoya 
qilishga ruxsat 
beriladi  Bir kunga 5 
soatdan xar bir 
a‘zo uchun 
13  Magistraturaga 
qabul qilish  DAK a‘zolariga 
attestatsiyadan 
o tadigan xar bir 	
ʻ
ish uchun 1 
soatdan  DAK a‘zolari 4 
tadan 
oshmasligi 
kerak  - 
  35   14  Doktarantlarga 
ilmiy maslahatchi  Bir   yilda   bir
doktarantga 100  -  - 
bo lish ʻ soatgacha 
15  Malaka oshirivchi 
pedagoglarga 
rahbarlik  Xar bir oy uchun 
10 soatdan, bir 
yilda 30 soatdan 
oshmagan holda  Rektor buyrug i	
ʻ
asosida 
professorlarga 
3 ta va 
dotsentlarga 2 
tadan oshmagan
holda  - 
16  Ochiq dars o tish 	
ʻ Bir akademik 
soat uchun 5 
soatgacha, o quv 	
ʻ
yilida 15 soatdan 
oshmagan holda  OO MTVning 	
ʻ
ko rsatmasiga 
ʻ
binoan  Noan‘anaviy 
muammoli, 
yangi pedagogik 
texnologiyalar 
asosida ochiq 
dars o tish 	
ʻ
 
3. Ilmiy tadqiqot ishlari 
1  OTM ilmiy 
kengashi 
tasdiqlagan 
tematika bo yicha 	
ʻ
bajarilgan ilmiy 
tadqiqot ishlari  Bir mavzu 
ijrochisiga 50 
soat, rahbariga 
100 soat  -  - 
2  Ilmiy maqola, 
doklad, axborotlar 
tayyorlash, 
nashrga berish  Oliy ta‘lim 
muassasasi 
darajasida 20 
soat, respublika 
miqyosida 50 
soat, xalqaro 70 
soat  -  - 
  36   3  Talabalarni ilmiy 
ishlariga rahbarlik  Bir talabaga 20 
soat  Xammualliflik 
da maqola chop  - 
etsa 
4  Darslik, o quv ʻ
qo llanmalarni 	
ʻ
tahlili uchun  10 soat  -  - 
5  Darslik, o quv 	
ʻ
qo llanma, 	
ʻ
monografiya, 
ilmiy maqola, 
dissertatsiya, 
avtoreferatlar 
taqrizi uchun  10 soat  OO MTV grifi 	
ʻ
asosida  - 
6  Doktorlik 
dissertatsiyalarini 
tayyorlash va 
ximoya qilish  Doktorlik 
dissertatsiyasi 
uchun 250 
soatgacha  -  - 
 
4. Tashkiliy uslubiy ishlar 
1  Oliy ta‘lim 
muassasasiga 
qabul uchun 
targ ibot tashviqot 	
ʻ
ishlarini o tkazish 	
ʻ
va xisobot 
topshirish  1 yilga 20 soat  -  - 
  37   2  Darslarga o zaro ʻ
qatnashish va 
yozma ravishda 
taqriz berish  Bir qatnashish 
uchun 4 soat, 
semestrda 12 
soatdan 
oshmagan holda -  - 
3  Qabul 
komissiyasida 
ishlash  Bir yilga 100 
soat  -  - 
4  Madaniy ommaviy 
va sport tadbirlarni 
ishlab chiqish, 
o tkazish 	
ʻ Bir tadbir uchun 
10 soatgacha  -  - 
5  Majburiyatlarni 
bajarish: OTM 
ilmiy uslubiy 
(o quv uslubiy) 
ʻ
kengash kotibi  Yiliga 40 soat  -  - 
6  Fakultet ilmiy 
uslubiy (o quv 	
ʻ
uslubiy) kengash 
kotibi  Yiliga 30 soat  -  - 
  38   7  Rektorat, ichki 
nazorat va ilmiy 
kengashlar 
qarorlari bilan 
o quv, ilmiy ʻ
tadqiqot va boshqa 
ishlar bo yicha 	
ʻ
tashkil qilingan 
komissiya 
tarkibida ishlash  Xar bir 
komissiya ishida 
qatnashganligi 
uchun 10 soat  -  Xisobot taqdim
qilingan taqdirda 
8  Oliy ta‘lim 
muassasasi 
bo yicha xar xil 	
ʻ
nizom va  Xar bir 
hujjatdagi 
ishtiroki uchun 
10 soat    Ishlab chiqarilgan
hujjat tasdiqlangan
taqdirda 
 
5. Ma‘naviy ma‘rifiy va tarbiyaviy ishlar  
1  O quv vaqtidan 
ʻ
tashqari talabalar 
bilan tarbiyaviy 
ishlarni olib 
boorish  Bir yilga 60 
soatgacha. 
Ma‘naviyat va 
ma‘rifat bo limi 	
ʻ
tomonidan 
belgilangan holda  Xisobotlar 
yozma ravishda 
topshirish talab 
etiladi  - 
  39  y
oʻ riqnomalarni 
ishlab chiqishda 
ishtirok etish   2  Akademik 
guruhlarda 
murabbiylik  Bir yilga 100 
soatgacha. 
Ma‘naviyat va 
ma‘rifat bo limi ʻ
tomonidan 
belgilangan holda  Xisobotlar 
yozma ravishda 
topshirish talab 
etiladi  - 
 
  § 2.2. Vaqt me’yorlariga asosan kafedraning umumiy yuklamasini  
shakllantirish 
№  Ish turi  Vaqt me’yorlari
(soatlarda)  Izoh 
1  Ma‘ruza, amaliy, 
seminar va 
laboratoriya 
mashg ulotlarini 	
ʻ
o tish 	
ʻ O quv rejasida 	
ʻ
belgilangan 1 
akademik soat uchun 1
soat  Ma‘ruza talabalar soni 150 
nafardan ortiq bo lmagan 	
ʻ
potoklarda o tiladi. Amaliy 	
ʻ
va seminar mashg uloti 	
ʻ
talabalar soni 15-29 nafar 
bo lgan guruhlarda, 	
ʻ
laboratoriya mashg uloti 8-	
ʻ
14 talaba mavjud 
guruhlarda o tiladi. Boshqa 	
ʻ
hollarda laboratoriya 
mashg ulotlarini kichik 	
ʻ
guruhlarga bo lish talabalar 	
ʻ
soni 24 nafardan ko p 	
ʻ
bo lganda yo l qo yiladi. 	
ʻ ʻ ʻ
Chet tili bo yicha 	
ʻ
mashg ulotlar talabalar soni	
ʻ
kamida 14-16 nafar, 
lingafon kabinet mavjud 
bo lgan holda 10-12 nafar 	
ʻ
bo lgan guruhlarda o tiladi 
ʻ ʻ
  40   2  O quv fanlari ʻ
bo yicha 
ʻ
konsultatsiyalar  Bir akademik guruhga 
ma‘ruza uchun 
ajratilgan soatning 
5%i  - 
3  Kurs ishlariga 
rahbarlik qilish, 
taqriz yozish va 
himoyani tashkil 
qilish  Bir kurs ishi uchun 3 
soat  Kurs ishlari kamida 2 nafar 
o qituvchi ishtirokida 	
ʻ
o tkaziladi 
ʻ
4  Davlat attestatsiyasi 
komissiyasi (DAK) 
ishida ishtirok etish  ―Yozma ish ni 	
‖
o tkazishda ishtiroki 	
ʻ
uchun xar bir DAK 
a‘zosiga 3 soat. Bitta 
―Yozma ish ni 	
‖
tekshirish uchun 0.3 
soat. Xar bir DAK 
a‘zosiga ―Yozma 
ish ni o tkazishda 	
‖ ʻ
ishtiroki uchun 3 soat, 
og zaki shakldagi 
ʻ
sinovda xar bir talaba 
uchun 0.3 soat, test 
shaklidagi sinovda xar  DAK a‘zolari ko pi bilan 5 	
ʻ
kishi bo lishi mumkin. 	
ʻ
C=3+(0,3:n)*N –yozma 
C=(0,5:n)*N –og zaki 	
ʻ
C=(0,2:n)*N –test C
–soat,  
n –DAK a‘zolari soni 
N –talabalar soni 
bir talaba uchun 0.2 
soat. DAK raisi 
rahbarligi uchun 20% 
qo shib beriladi 	
ʻ
5  Reyting sinovlarida 
talabalrning 
―Yozma ishi  yoki 	
‖
nazorat ishlarini 
tekshirish  1 ta talaba uchun oraliq
baholashlarda 0,3 soat,
yakuniy baholashlarda 
0,5 soat, test 
sinovlarida 0,1 soat  - 
  41   6  O quv rejasida ʻ
nazarda tutilgan 
nazorat ishlari, hisob-
kitob ishlari, 
vazifalarni tekshirish 
va qabul qilish  Bitta topshiriq uchun 
0,3 soat, lekin fan 
bo yicha ko pi bilan 1 	
ʻ ʻ
soat  Fanlar ro yhati oliy ta‘lim	
ʻ
muassasasi   ilmiy
kengashi   tomonidan
tasdiqlanadi 
7  Malakaviy 
amaliyotga rahbarlik 
qilish, hisobotlarni 
tekshirish va sinov 
qabul qilish  Bir talaba uchun bir 
kunda 0,5 soat, lekin 
bir guruh uchun bir 
kunda ko pi bilan 6 	
ʻ
soat  12   va   undan   ortiq
talabadan   iborat   guruhga
rahbarlik uchun 6 soat 
8  Bakalavriat 
talabalarining 
malakaviy bitiruv 
ishlariga rahbarlik 
qilish, konsultatsiya 
berish va taqriz 
yozish  Xar bir bitiruvchi 
uchun 30 soat (shu 
jumladan, taqriz uchun
5 soat)  Bitta rahbarga ko pi bilan 7 	
ʻ
ta bitiruvchi biriktirilishi 
mumkin 
9  Magistratura 
talabalarining 
ilmiytadqiqot 
ishlariga, pedagogik 
amaliyotlariga 
rahbarlik qilish  Bitta magistratura 
talabasi uchun bir 
o quv yilida 50 soat 	
ʻ 7 band bo yicha hisoblanadi	
ʻ
10  Magistrlik 
dissertatsiyasiga 
rahbarlik qilish  Bir magistr uchun 50 
soat  Professorlarga ko pi bilan 3 	
ʻ
nafar, dotsentlarga ko pi 	
ʻ
bilan 2 nafar magistrant 
biriktirilishi mumkin 
11  Magistrlik 
dissertatsiyasiga 
opponentlik qilish 
(taqriz yozish)  Bitta   dissertatsiya
uchun   xar   bir
opponentga   5
soatdan  Magistrlik dissertatsiyasiga 
2 ta mutaxassis opponentlik 
qiladi 
  42   12  Malakaviy bitiruv 
ishi (BI) yoki 
magistrlik 
dissettatsiyasi (MD) 
himoyasida DAK 
a‘zosi sifatida 
ishtiroki uchun  1 ta magistrlik 
dissertatsiyasi uchun 1 
soat, 1 ta bitiruv 
malakaviy ishi uchun 
0,7 soat, DAK raisiga 
20% qo shib beriladi ʻ DAK ning bir yig ilishida 	
ʻ
ko pi bilan 5 ta magistrlik 	
ʻ
dissertatsiyasi yoki 8 ta 
bitiruv malakaviy ishi 
himoyasi o tkazilishi 	
ʻ
mumkin 
13  Magistraturaga qabul
qilish  1   ta   imtihon   uchun
topshiruvchi xar bir 
komissiya a‘zosiga 1 
soat  Komissiya a‘zolari ko pi 	
ʻ
bilan 4 kishi bo lishi 	
ʻ
mumkin 
14  Doktarantga   ilmiy
konsultantlik qilish  Bir yilda bitta 
doktarant uchun 100 
soat  - 
15  Yuqori reytingga ega
bo lgan professor va 	
ʻ
dotsentlar uchun 
kafedra 
pedagoglarining 
malakasini oshirishga
rahbarlik qilish  1 oyda 10 soat, lekin 
bir yilda ko pi bilan 30	ʻ
soat  Rektor buyrug i ga asosan 	
ʻ
professorlar ko pi bilan 3 
ʻ
nafar, dotsentlar 2 nafar 
pedagogga rahbarlik qilish 
mumkin 
16  Ochiq darslar 
o tkazish (OTM yoki 	
ʻ
mintaqa miqyosida)  1 akademik soat uchun 
5 soat, lekin bir o quv 	ʻ
yilida ko pi bilan 15 	
ʻ
soat  - 
2. Ilmiy uslubiy ishlar 
1  Ma‘ruza, amaliy, 
seminar va laboratoriya
mashg ulotlariga 	
ʻ
tayyorgarlik ko rish 	
ʻ Oldindan o qib 	
ʻ
kelinayotgan fan uchun 
umumiy soat hajmidan 
30%i, yangi kiritilgan 
soat hajmini 50%i 
miqdorida  Yangi   kiritilgan   fan
deganda kadrlar 
iste‘molchilarini takliflari
asosida kiritilgan fan 
tushiniladi 
  43   2  Yangi ma‘ruzalar 
matni, masalalar, 
topshiriqlar, mashqlar, 
laboratoriya 
praktikumlari to plami ʻ
ishlab chiqish, yozish 
va nashrga tayyorlash  1 donasi uchun 30 soat   
3  Darslik va o quv 	
ʻ
qo llanma yozish 	
ʻ
hamda nashrga 
tayyorlash (OO MTV 	
ʻ
grifi bilan)  Darslik -1 b.t. uchun 
100 soat. O quv 	
ʻ
qo llanma -1 b.t. uchun 	
ʻ
50 soat  - 
4  Yangi uslubiy 
ko rsatmalar va 	
ʻ
tavsiyanomalar ishlab 
chiqish hamda nashrga 
tayyorlash  Magistrlik 
dissertatsiyasi bo yicha 	ʻ
-80 soat. Bitiruv ishlari 
bo yicha -60 soat. Kurs 	
ʻ
ishlari bo yicha -30 	
ʻ
soat. Mustaqil ta‘lim 
bo yicha -20 soat. 	
ʻ
Malakaviy amaliyot 
bo yicha -20 soat. 
ʻ
Amaliyot va 
laboratoriya ishlari 
bo yicha –bitta ishga 5 
ʻ
soat  - 
5  Yangi laboratoriya ishi 
qo yish va eskisini 	
ʻ Yangi laboratoriya ishi -
100 soatgacha.  Soat kafedra asosnomasi 
va fakultet uslubiy 
yangilash  Eskisini yangilash -30 
soat  kengashi   tavsiyasiga
ko ra belgilanadi 	
ʻ
  44   6  Interaktiv o quv ʻ
mashg ulotlari uchun 	
ʻ
uslubiy qo llanma 	
ʻ
ishlab chiqish va joriy 
etish  Bitta   uslubiy   qo llanma	
ʻ
uchun 30 soat  Oliy ta‘lim muassasasi 
o quv uslubiy kengashi 	
ʻ
tomonidan tavsiya 
qilinadi 
7  Yangi fanlar uchun 
namunaviy o quv 	
ʻ
dasturlari ishlab 
chiqish  Bitta fan bo yicha 	
ʻ
ishlangan o quv dasturi 
ʻ
30 soat  Oliy   ta‘lim   muassasasi
o quv-uslubiy kengashi	ʻ
tomonidan ko rib 	
ʻ
chiqilib, oliy ta‘lim 
muassasasi ilmiy 
kengashi tomonidan 
tavsiya qilinadi va rektor 
tomonidan tasdiqlanadi 
8  Ishchi o quv dasturlari 	
ʻ
ishlab chiqish  Bitta fan bo yicha 	ʻ
ishchi o quv dasturi 	
ʻ
uchun 10 soat  Fakultet o quv-uslubiy 	
ʻ
kengashi tomonidan 
tavsiya qilinadi va o quv 	
ʻ
ishlari prorektori 
tomonidan tasdiqlanadi 
9  Elektron darslik va 
multimediali o quv 	
ʻ
vositalari tayyorlashda 
ishtirok etish  Elektron darslik 
kategoriyalari bo yicha 	ʻ
I -25 soat, II -50 soat, 
III -75 soat, IV -100 
soat  Elektron darslik 
kategoriya OO MTV 	ʻ
Nizomi asosida 
aniqlanadi 
10  Axborot 
texnologiyalarini o quv	
ʻ
jarayoniga qo llash 	
ʻ
bo yicha kompyuter 	
ʻ
dasturlari tuzish  Bitta fan uchun 50 soat  - 
11  Talabalarni fanlar 
bo yicha olimpiada va 
ʻ
ilmiy  Bitta talaba uchun 20 
soat  - 
  45   konferensiyalarga, 
nomdor stipendiyalar 
tanloviga tayyorlash 
12  Iqtidorli talabalar 
uchun nazorat ishlari 
va uy vazifalari uchun 
material tanlash  Bitta nazorat ishi yoki 
bitta uy vazifasi uchun 
0,5 soat  - 
3. Ilmiy tadqiqot ishlari 
1  Ilmiy kengash 
tomonidan tasdiqlangan
mavzu bo yicha ʻ
ilmiytadqiqot ishlarini 
bajarish  Ijrochiga -50 
soatgacha, rahbar 
yoki ma‘sul ijrochiga 
-100 soatgacha (bitta 
mavzuga)  - 
2  Ilmiy   maqola,
doklad,   axborot
yozish   va   nashrga
tayyorlash  Oliy ta‘lim 
muassasasi 
miqyosidagi nashr 20 
soat, respublika 
miqyosida nashr -50 
soat, xalqaro 
miqyosidagi nashr 70 
soat  - 
3  Talabalarning
ilmiy   tadqiqot
ishlariga   rahbarlik
qilish  Bir talaba uchun -20 
soat  Hamkorlikda maqola 
nashr etish sharti bilan 
4  Darslik   va   o quv	
ʻ
qo llanmalariga	
ʻ
ilmiy   redaktorlik
qilish  1 donasi uchun -10 
soat  - 
  46   5  Ma‘ruzalar matni, 
masala va mashqlar 
to plami, laboratoriya ʻ
praktikumlari va 
boshqa o quv-uslubiy 	
ʻ
adabiyotlarga taqriz 
yozish  1 donasi uchun -5 
soat  - 
6  Darslik, o quv 
ʻ
qo llanma, 	
ʻ
monografiya, ilmiy 
maqola, dissertatsiya, 
avtoreferat va boshqa 
ilmiy ishlarga taqriz 
yozish  Qaralayotgan ishning 
1 donasi uchun -10 
soat  - 
7  Doktorlik 
dissertatsiyasini 
himoyaga tayyorlash  Doktorlik 
dissertatsiyasi -250 
soat  - 
4. Tashkiliy uslubiy ishlar 
1  Oliy ta‘lim 
muassasasiga qabul 
davrida yoshlar 
o rtasida kasbga 
ʻ
yo naltirish ishlarini 
ʻ
olib borish va bu 
bo yicha yozma 
ʻ
ravishda hisobot berish Bir yilda 20 soat  - 
2  O zaro darslarga 
ʻ
qatnashish va darsga 
yozma ravishda taqriz 
berish  Bir darsga ishtirok 
uchun 4 soat, lekin 
semestr davomida 
ko pi bilan 12 soat 	
ʻ - 
3  Qabul komissiyasida 
ishlash  Bir yilda 100 soatgacha - 
  47   4  Sport va madaniy-
ma‘rifiy  tadbirlarni
tashkil   qilish   va
o tkazish ʻ Bitta tadbir uchun 10 
soatgacha  - 
5  Oliy ta‘lim muassasasi 
yoki fakultetning 
ilmiy-uslubiy 
(o quvuslubiy) 
ʻ
kengashida  Oliy ta‘lim muassasasi 
–bir yilda 40 
soatgacha, fakultet – 
bir yilda 30 soatgacha  - 
ma‘sul kotibi vazifasini
bajarish 
6  Kafedra yig ilishlari, 	
ʻ
ilmiy o quv-uslubiy 	
ʻ
kengashlarda ishtirok 
etish  Rejada belgilangan 
seminarlar miqdoriga 
ko ra aniqlanadi 	
ʻ - 
7  Ilmiy va o quv-uslubiy	
ʻ
seminarlarda   ishtirok
etish  Rejada belgilangan 
seminarlar miqdoriga 
ko ra aniqlanadi 	
ʻ - 
5. Tashkiliy uslubiy ishlar 
1  Darsdan tashqari 
paytlarda talabalar 
bilan tarbiyaviy ishlar 
olib borish  Ma‘naviyat va 
ma‘rifat bo limi 	
ʻ
tomonidan o rnatilgan 
ʻ
tartibda yiliga 60 
soatgacha  Bajarilgan ishlar bo yicha 	
ʻ
yozma hisobot topshiriladi
2  Akademik guruh 
rahbari vazifasini 
bajarish  Guruhdagi xar bir 
talaba hisobodan -5 
soat, lekin kamida 50 
soat  Bajarilgan ishlar bo yicha 
ʻ
yozma hisobot topshiriladi
 
  48   Kafedraning tashkiliy –usluby ishlari bo yicha yuklamasi ʻ
  2.2-jadval. Tashkiliy – uslibiy ishlar bo yicha yuklama shakli 
ʻ
 
 
 
Kafedraning ilmiy –tadqiqot ishlari bo yicha yuklamasi 
ʻ
  2.3- jadval. Ilmiy tadqiqot ishlari yuklamasi shakli 
 
  49   Kafedraning ilmiy –uslubiy ishlar bo yicha yuklamasi ʻ
  2.4- jadval. Ilmiy – uslubiy ishlari yuklamasi shakli 
 
  § 2.3. Kafedra o quv yuklamasini hisoblash va uning taqsimotini 	
ʻ
amalga oshirish jarayoni 
1. Kefedra o quv yuklamasini shakllantirish yuqorida keltirilgan 
ʻ
vaqt meyorlari va ta‘lim yo nalishi va mutaxassisliklari uchun 	
ʻ
dekanatlar tomonidan tuzilgan quyidagi formatda amalga oshiriladi:  
2.5–jadval. Yo nalish ishchi o quv rejasi shakli  	
ʻ ʻ
Ishchi o quv rejaning oxirgi ustunida o quv yuklamalari qaysi kafedraga tegishli	
ʻ ʻ
ekanligi alohida ko rsatiladi.  	
ʻ
  Ushbu   ma‘lumotlarga   asosan   kafedraning   o quv   yuklama   shakli   quyidagicha	
ʻ
tuziladi: 
  50   2. 6.-jadval. O quv ishlari yuklamasi shakli ʻ
  Professor   –o qituvchilar   o rtasida   kafedra   umumiy   yuklamasini   ish   turlari	
ʻ ʻ
bo yicha taqsimot mezoni: 	
ʻ
2.7-jadval. Umumiy yuklamaning ish turlari bo yicha taqsimoti mezoni 	
ʻ
  O quv   ishlaridan   boshqa   turdagi   yuklamalarning   minimal   miqdori   ish   turlari	
ʻ
bo yicha   kafedrada   mavjud   1540   -   1560   soat   yuklama   hajmi   doirasida   boshqa
ʻ
ish turlari hisobidan o zgarishi (o quv yuklama miqdori oshishi) mumkin. 	
ʻ ʻ
1. ―Vaqt   me‘yorlari   oliy   taa‘lim   muassasasi   uchun   tasdiqlangan   shtat   birliklari	
‖
soni   va   ish   haqi   fondi   doirasida   kafedra   tomonidan   bajarilishi   lozim   bo lgan	
ʻ
o quv   –uslubiy,   ilmiy,   tashkiliy,   ma‘naviy   –ma‘rifiy,   tarbiyaviy   va   boshqa	
ʻ
turdagi ishlar hajmini hisoblashda asosiy me‘yoriy hujjat hisoblanadi hamda oliy
ta‘lim muassasasi  miqyosida shtat  birliklarining, shuningdek pedagogik kadrlar
o rtasida   ish   hajmining   ish   turlari   bo yicha   ratsional   taqsimlanishi   shu   hujjat
ʻ ʻ
asosida amalga oshiriladi. 
2. 1540 soat yuklama professor –o qituvchilar tomonidan bajarilishi lozim bo lgan	
ʻ ʻ
minimal ish hajmi hisoblanadi. Vaqt me‘yorlari o rindoshlik asosida ishlayotgan	
ʻ
universitet professor –o qituvchilar ucun xam tegishlidir. 	
ʻ
  51   3. Guruhlar quyidagi me‘yor bo yicha tashkil qilinadi: ʻ
15-29 nafar talaba -1 ta guruh 
30-53 nafar talaba -2 ta guruh 
54-79 nafar talaba -3 ta guruh 
80-104 nafar talaba  -4 ta guruh 
105-125 nafar talaba  -5 ta guruh 
126-150 nafar talaba  -6 ta guruh 
4. 15   nafardan   kam   talabaga   ega   bo lgan   guruhlar   belgilangan   me‘yorlardan	
ʻ
chetlanish hisoblanadi. 
 2.6-jadvalga ko ra o quv yuklamani hisoblash jarayonidagi algoritmlar quyidagi	
ʻ ʻ
ko rinishni   oladi.   Bu   yerda   R[n]   2.5-jadvalning   ustun   raqamlarini   belgilanishi,	
ʻ
ustun nomi[n]  esa 2.6-jadvaldagi ustun raqamlarini belgilanishi: 
1. Maruza[12]  =  potok soni[5] * ma‘ruza[8]; 
2. Amaliy[13]  =  guruh soni[6] * amaliy[9]; 
3. Tajria[14]  =  tajriba guruh soni[7] * tajriba[10];
4. Seminar [15] =  guruh soni[6] * seminar[11]; 
5. Konsultatsiya[16]  =  talaba soni[4] / param[1]; 
6. Oraliq baholash[17] =  talaba soni[4] * param [2,3]; 
7. Yakuniy baholash  =  talaba soni[4] * param[4]; 
8. O quv Malakaviy amaliyot  = 
ʻ hafta soni * R[12] * guruh soni[6]; 
9. pedMA   =  talaba soni[4] * R[13]; 
10. bitiruvoldiMA  =  talaba soni[4] * R[14]; 
11. ilmtadMA  =  talaba soni[4] * R[15]; 
12. ilmpedMA  =  talaba soni[4] * R[16]; 
13. kursishiIR  =  talaba soni[4] * R[17]; 
14. malbitIshIR  =  talaba soni[4] * R[18]; 
15. magdisIR  =  talaba soni[4] * R[19]; 
16. DokAspTadIR  =  talaba soni[4] * R[20]; 
17. YDA    =  (talaba soni[4] * param[5,6]) / 2; 
18. taqriz    =  talaba soni[4] * R[22]; 
19. Boshqa   =  R[23]; 
20. jami     =   [1]..[19]gacha bandlar yig indisi.	
ʻ
  52     Ushbu hisoblash jarayonida qatnashayotgan parametrlar qiymatini keltiramiz:
1. Konsultatsiya =  25;  
2. Oraliq baholash, agar ma‘ruza soati 30 dan kam bo lganda ʻ =  0.3; 
3. Oraliq baholash, agar ma‘rruza soati 30 dan katta bo lganda 
ʻ =  0.6; 
4. Yakuniy baholash  =  0.25; 
5. Yakuniy davlat attestatsiyasi (bakalavriat uchun)    =  0.7; 
6. Yakuniy davlat attestatsiyasi (magistratura uchun)   =  1.0; 
III BOB O quv yuklamasini hisoblash va uni taqsimotini amalga	
ʻ
oshirish  dasturiy ta’minotining tavsifi  
§ 3.1. Ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni 
shakllantirish 
  Qo yilgan   masala   yuzasidan   yaratilgan   ma‘lumotlar   bazasidagi   xar   bir   jadval	
ʻ
o zida   biron   bir   guruh   ob‘ekti   haqidagi   ma‘lumotlarni   saqlaydi.   Ular   orasidagi	
ʻ
bog lanishlar   mos   keluvchi   (ustma-ust   tushuvchi)   maydonlari   yordamida	
ʻ
bog langan. Ma‘lumotlar bazasidagi  jadvallar orasidagi munosabatlar  qo yidagi
ʻ ʻ
to rtta   turda   bo lishi   mavjud:   birga-bir,   birga-ko p,   ko pga-bir,   ko pga-ko p.	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Ushbu   ma‘lumotlar   bazasini   loyilahashda   birga-bir   va   ko pga-ko p   bog lanish	
ʻ ʻ ʻ
munosabatlaridan   foydalanildi.   Birga-ko p   bog lanish   munosabati   ma‘lumotlar	
ʻ ʻ
bazasini loyihalshda ko p uchraydi va uning vazifasi takrorlanmaydigan qiymat	
ʻ
olivchi (kalit) maydonga ega bo lgan jadvalning xar bir yozuvi qiymatiga ushbu	
ʻ
maydon   qiymatlari   orqali   bog langan   jadvaldagi   ko p   sondagi   yozuvlarini   mos
ʻ ʻ
qo yishdir. 	
ʻ
  Ma‘lumotlar   bazasidagi   jadvallar   va   uning   tarkibiy   qismlari   –maydonlari
haqidagi ma‘lumotlarni keltiramiz: 
―academicyear   –o quv   yili   haqidagi   ma‘lumotlarni   saqlaydi   va   ma‘lumotlar	
‖ ʻ
bazasidagi   ―directiondata   jadvali   bilan   birga-ko p   turdagi   munosabat	
‖ ʻ
o rnatadi. 	
ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Name  varchar(50)  O quv yili tavsiflovchi nom 	
ʻ
Active  Tinyint(1)  O quv yilini faol xolatini tanlash 
ʻ
  53   Disable  Tinyint(1)  O quv yilini yashirin holatga o tkazish ʻ ʻ
 
―usergroup   –tizimning   foydalanuvchilari   guruhi   jadvali.   Jadvalning   kalit	
‖
maydoni qiymati yordamida ―proguser  jadvali bilan munosabat bog lanadi. 	
‖ ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Usergroup_id  int(11)  Kalit maydon 
Usergroup_name  varchar(50)  Foydalanuvchi gurihi nomi 
Note  Varchar(200)  Guruhga beriladigan izoh matni 
 
―proguser   –tizimning   foydalanuvchilari   ro yhatini   saqlaydi   va   tizimda	
‖ ʻ
avtorizatsiya ushbu jadval qiymatlari orqali qilinadi. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Proguser_id  int(11)  Kalit maydon 
Usergroup_id  int(11)  ―usergroup  jadvali kalit maydoni qiymati	
‖
Access_id  int(11)  ―faculty   yoki   ―chair   jadvali   kalit	
‖ ‖
maydoni qiymati 
Proguser_name  varchar(50)  Foydalanuvchi nomi 
Proguser_surname  varchar(50)  Foydalanuvchi familiyasi 
Proguser_middlename  varchar(50)  Foydalanuvchi sharifi 
Proguser_login  varchar(30)  Foydalanuvchi tizimga kirish logini  
Proguser_password  varchar(30)  Foydalanuvchi tizimga kirish paroli 
Position  varchar(100)  Foydalanuvchining lavozimi 
Email  varchar(50)  Elektron pochta manzili 
Phone  varchar(50)  Telefon raqami 
 
―faculty  –tizimda ro yhatga olinadigan fakultetlar ro yhati saqlanuvchi jadval. 	
‖ ʻ ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Name  Varchar(100)  Fakultet nomi 
Dean  varchar(100)  Fakultet dekani nomi 
Degree  tinyint(4)  Daraja (Bakalavriat yoki Magistratura) 
Active  tinyint(1)  Fakultet dasturiy ta‘minot uchun xolati 
 
―chair  –tizimda ro yhatga olinadigan kafedralar ro yhati saqlanuvchi jadval. 	
‖ ʻ ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Faculty_id  Int(11)  ―fakultet  jadvali kalit maydoni qiymati 	
‖
Name  varchar(100)  Kafedra nomi 
Chairman  Varchar(100)  Kafedra mudirining nomi 
Active  tinyint(1)  Kafedrani dasturiy ta‘minot uchun xolati 
 
  54   ―directiondata   –fakultetga   tegishli   bo lgan   yo nalishlar   ma‘lumotlarini‖ ʻ ʻ
saqlanuvchi jadval. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Academicyear_id  int(11)  ―academicyear   jadvali   kalit   maydoni	
‖
qiymati 
Faculty_id  int(11)  ―faculty  jadvali kalit maydoni qiymati 	
‖
Name  varchar(150)  Yo nalish nomi 	
ʻ
Course  Int(11)  Kurs 
Potok_soni  Int(11)  Potok soni 
Guruh_soni  Int(11)  Guruh soni 
Tajguruh_soni  Int(11)  Tajriba guruh soni 
Talaba_soni  Int(11)  Talabalar soni   
 
―dirdatasubject   –tizimning   foydalanuvchilari   ro yhatini   saqlaydi   va   tizimda	
‖ ʻ
avtorizatsiya ushbu jadval qiymatlari orqali qilinadi. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Directiondata_id  int(11)  Yo nalish   raqami,   ―directiondata   jadvali	
ʻ ‖
kalit maydoni 
Subject_name  Varchar(200)  Fan nomi 
Semester  Int(11)  Semestr  
Chair_id  Int(11)  ―chair  jadvali kalit maydoni 	
‖
Maruza  Int(11)  Ma‘ruza soati 
Amaliy  Int(11)  Amaliy soati 
Tajriba  Int(11)  Tajriba soati 
Seminar  Int(11)  Seminar soati 
Konsult  Tinyint(4)  Konsultatsiya 
OB  Tinyint(4)  Oraliq baholash 
YB  tinyint(4)  Yakuniy baholash 
Hafta_soni  Int(11)  Malakaviy amaliyot uchun hafta soni 
Uquv_MA  Int(11)  O quv malakaviy amaliyoti 	
ʻ
Ped_MA  Int(11)  Pedagogik malakaviy amaliyoti 
Bitiruvoldi_MA  Int(11)  Bitiruv oldi malakaviy amaliyoti 
Ilmiytad_MA  Int(11)  Ilmiy tadqiqot malakaviy amaliyoti   
Ilmiyped_MA  Int(11)  Ilmiy pedagogik malakaviy amaliyot 
Kursishi_IR  tinyint(4)  Kurs ishiga ilmiy rahbarlik 
Mbi_IR  Int(11)  Malakaviy bitiruv ishiga ilmiy rahbarlik 
Magdis_IR  Int(11)  Magistrlik ishiga ilmiy rahbarlik 
Dok_IR  Int(11)  Doktorantlarga ilmiy rahbarlik 
Yda  Tinyint(4)  Yakuniy davlat attestatsiyasi  
Taqriz  Int(11)  Taqriz soati 
  55   Other  Int(11)  Boshqa turdagi ishlar soati 
Mustaqil  Int(11)  Mustaqil soat 
 
―position  –professor-o qituvchilar unvonlari ro yhatlari keltiriladigan jadval. ‖ ʻ ʻ
Jadvalning   kalit   maydoni   yordamida   ―teacher   jadvali   o rtasida   munosabat	
‖ ʻ
bog lanadi. 	
ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Name  varchar(100)  Unvon nomi 
 
  ―teacher   –dasturdan   avtorizatsiyadan   o tgan   foydalanuvchi   ma‘lumotini	
‖ ʻ
saqlovchi jadval. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  Int(11)  Kalit maydon 
Chair_id  Int(11)  ―chair  jadvali kalit maydoni 	
‖
Surname  varchar(30)  O qituvchi familiyasi 	
ʻ
Name  varchar(30)  O qituvchi ismi 
ʻ
middlename  varchar(30)  O qituvchi sharifi 
ʻ
Urindosh  Tinyint(1)  O rindoshlik asosidaligi 
ʻ
Position_id  Int(11)  ―position  jadvali kalit maydoni, lavozimi 	
‖
Award  Varchar(100)  O qituvchi unvoni 	
ʻ
Rate  Float  Stavkasi 
Budget  Float  Byudjet qismi 
Contract  Float  Shartnoma qismi 
Passport  varchar(10)  Pasport raqami 
Birthdate  Date  Tug ilgan sanasi 	
ʻ
Phone  varchar(50)  Foydalanuvchi telefon raqami 
Email  varchar(50)  Foydalanuvchini elektron pochta manzili 
 
―division   –kafedra   yuklamasini   professor-o qituvchilar   tarkibiga   nisbatan	
‖ ʻ
amalga oshirilgan taqsimoti ma‘lumotlari saqlanuvchi jadval; 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Dirdatasubject_id  int(11)  ―dirdatasubject  jadvali kalit maydoni qiymati 	
‖
Teacher_id  Int(11)  ―teacher  jadvali kalit maydoni qiymati 	
‖
Talaba_soni  Int(11)  Talabalar soni 
Potok_soni  Int(11)  Taqsimot qilingan potok soni 
Guruh_soni  Int(11)  Taqsimot qilingan guruh soni 
Tajguruh_soni  Int(11)  Taqsimot qilingan tajriba guruh soni 
  56   Maruza  tinyint(1)  Maruza turidagi o quv soati taqsimoti ʻ
Amaliy  tinyint(1)  Amaliy turidagi o quv soati taqsimoti 
ʻ
Tajriba  Tinyint(1)  Tajriba turidagi o quv soati taqsimoti 
ʻ
Seminar  Tinyint(1)  Seminar turidagi o quv soati taqsimoti 
ʻ
Uquv_MA  tinyint(1)  O quv malakaviy amaliyoti taqsimoti uchun 	
ʻ
Ped_MA  Tinyint(1)  Pedagogik malakaviy amaliyoti taqsimoti 
Bitiruvoldi_MA  Tinyint(1)  Bitiruv oldi amaliyoti taqsimoti 
Ilmiytad_MA  Tinyint(1)  Ilmiy tadqiqot malakaviy amaliyoti taqsimoti 
Ilmiyped_MA  Tinyint(1)  Ilmiy pedagogik malakaviy amaliyoti taqsimoti 
kursishi_IR  Tinyint(1)  Kurs ishiga ilmiy rahbarlik taqsimoti 
Mbi_IR  Tinyint(1)  Malakaviy bitiruv ishiga rahbarlik taqsimoti 
Magdis_IR  Tinyint(1)  Magistrlik dissertatsiyasi ishiga rahbarlik 
Dok_IR  Tinyint(1)  Doktarantlarga ilmiy rahbarlik taqsimoti 
Yda  Tinyint(1)  Yakuniy davlat attestatsiyasi soati taqsimoti 
Taqriz  Tinyint(1)  Ilmiy ishga taqriz yozish uchun soat taqsimoti 
Other  int(11)  Boshqa turdagi ishlar uchun soatlar taqsimoti 
 
―param  –kafedra yuklamalarini hisoblash jarayonida qatnashuvchi parametrlar	
‖
ro yhati va ularning qiymatlari saqlanuvchi jadval. 	
ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Num  Int(11)  Parametrning raqami 
Note  Varchar(250)  Parametrga berilgan izoh 
V_real  Float  Parametr qiymati 
 
―ishturi  –yuklamalar ish turlari ro yhati jadvali. 	
‖ ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Name  varchar(50)  Ish turi nomi 
 
―divisionlimit   –   professor   o qituvchilar   o rtasida   kafedra   yuklamasini   ish	
‖ ʻ ʻ
turlari bo yicha namunaviy taqsimoti jadvaali. 	
ʻ
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Ishturi_id  Int(11)  Ish turi raqami 
Position_id  int(11)  ―position  jadvali tartib raqami 	
‖
Downlimit  int(11)  Taqsimot soatini quyi chegarasi 
Uplimit  Int(11)  Taqsimot soatini yuqori chegarasi   
 
  57   ―data  –muassasa haqidagi ma‘lumotlarni saqlovchi jadval; ‖
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
Name  varchar(100) Muassasa nomi 
short_name  varchar(25)  Muassasa qichqa nomi 
Rector  varchar(100) Muassasa rahbari nomi 
 
Tizimning   qo shimcha   imkoniyatlari   ma‘lumotlarini   saqlovchi   jadvallar	
ʻ
nomi va tarkibi quyidagilardan iborat: 
―interfacestyle  –tizim sozlashlari qayd qilinadigan jadval. 	
‖
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Interfacestyle_Id  int(11)  Kalit maydon 
Interfacestyle_type  Int(11)  Tanlangan dastur dizayniga mos qiymat 
Lang_type  int(11)  Tanlaangan dastur tiliga mos qiymat  
Proguser_id  Int(11)  Foydalanuvchi tartib raqami 
―message   –tizim   foydalanuvchilariga   xabar   yuborish   funksiyasi	
‖
ma‘lumotlarini saqlovchi jadval. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Id  int(11)  Kalit maydon 
From_id  Int(11)  Xabar yuborgan foydalanuvchining raqami 
To_id  int(11)  Xabarni qabul qiladigan foydalanuvchi raqmi 
Text  Text  Yuboriladigan xabar matni 
Date  Timestamp  Xabar yuborilgan vaqt 
 
―progusercookies   –dasturdan   avtorizatsiyadan   o tgan   foydalanuvchi	
‖ ʻ
ma‘lumotini saqlovchi jadval. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Progusercookies_Id  Int(11)  Kalit maydon 
Proguser_id  Int(11)  Foydalanuvchi raqami 
Progusercookies_code  varchar(100)  Avtorizatsiya qilishda yaratilgan ma‘lumot 
 
―userlog   –xar   bir   foydalanuvchini   tizimga   kirishni   amalga   oshirgan   vaqti   va	
‖
kompyuterini tarmoq manzilini qayd qilib borish jadvali. 
Maydon nomi  Tipi  Izoh 
Userlog_id  int(11)  Kalit maydon 
Proguser_id  int(11)  Tizimga kirgan foydalanuvchi tartibraqami 
Userlog_date  Timestamp  Tizimga kirilgan vaqt (sana, vaqt) 
Ip  Varchar(20)  Tizimga kirgan kompyuterning tarmoq manzili 
  
  58   Izoh:   Jadvallardagi   munosabatlar   asosan   kalit   maydoni   yordamida
bog lanadi. Kalit maydonidagi qiymatlar ushbu jadval bo yicha takrorlanmaslikʻ ʻ
hususiyatiga ega bo ladi. 	
ʻ
Ma‘lumotalar   bazasi   tarkibida   yaratilgan   jadvallardagi   ma‘lumotlar
orasidagi relyatsion bog lanishlarni keltiramiz: 	
ʻ
1. Foydalanuvchi   avtorizatsiya   ma‘lumotlarini   foydalanuvchining   guruhiga
bog liq ravishda foydalanish sohasini aniqlash;  	
ʻ
3.1.1-rasm. ―proguser  jadvalining munosabatlari 	
‖
2. Yo nalish ma‘lumotlarini o quv yili va fakultet ma‘lumotlari bilan o rnatilgan	
ʻ ʻ ʻ
aloqalari:  
3.1.2-rasm. ―directiondata  jadvalining munosabatlari 	
‖
3. O qituvchi ma‘lumotlarini kafedra va unvon ma‘lumotlari bilan aloqalari:  	
ʻ
  59   3.1.3-rasm. ―teacher  jadvali munosabatlari ‖
4. Yo nalish   o quv   rejasidagi   fanlarning   ma‘lumotlarini   yaratishdagi   yo nalish	
ʻ ʻ ʻ
va kafedra jadvali ma‘lumotlari bilan munosabati:  
3.1.4-rasm. ―dirdatasubject  jadvali munosabatlari 	
‖
4. Taqsimot ma‘lumotlarini hosil qilish uchun yo nalish fanlari va o qituvchilar	
ʻ ʻ
jadvali ma‘lumotlari bilan o rnatilgan munosabatlar: 	
ʻ
3.1.5-rasm. ―divison  jadvali munosabatlari 	
‖
  60   5. Taqsimot   ma‘lumotlarini   hosil   qilish   uchun   barcha   aloqador   jadvallar
ma‘lumotlari bilan o rnatilgan munosabatlar: ʻ
3.1.6-rasm. ―dirdatasubject  va ―division jadvallari orasidagi munosabatlar 	
‖ ‖
6. O qituvchi ma‘lumotlarini hosil qilish uchun unvon jadvali ma‘lumotlari bilan	
ʻ
o rnatilgan munosabatlari: 
ʻ
 
3.1.7-rasm. ―teacher  jadvali munosabatlari 	
‖
7. O qituvchi ma‘lumotlarini hosil qilish uchun unvon jadvali ma‘lumotlari bilan	
ʻ
o rnatilgan munosabatlari: 
ʻ
  61   3.1.8-rasm. ―division  va ―teacher  jadvallari orasidagi munosabatlar ‖ ‖
 
  62   8. Yaratilgan   ma‘lumotlar   bazasining   barcha   jadvallari   orasidagi   o rnatilgan   munosabatlar   sxemasini   to liq   holdaʻ ʻ
ko rinishi: 	
ʻ
3.1.9-rasm. Jadvallar orasidagi munosabatlar 
      61  3.2.   Dasturiy ta’minotning mantiqiy strukturasi  
―O quv   yuklamalar   xajmini   xisoblash   va   taqsimotini   qilish   dasturiyʻ ‖
ta‘minotidan   o quv   muassasa   server   tarmog iga   joylashtirilgan   holda	
ʻ ʻ
foydalaniladi.   Bunda   lokal   yoki   global   tarmoq   texnologiyasining   ixtiyoriy
biridan   foydalanish   mumkin.   Dasturiy   ta‘minot   tarmoqga   o rnatilganda   unga	
ʻ
tarmoq manzili beriladi. 
Dasturiy   ta‘minot   ma‘lumotlar   bazasi   va   ushbu   ma‘lumotlar   bazasi   bilan
ish ko radigan dastur loyihasidan tashkil topgan. 	
ʻ
3.2.1- rasm. Dasturiy ta‘minot va ma‘lumotlar bazasinig o zaro aloqadorligi  	
ʻ
Dasturiy ta‘minotdan foydalaniishda xar doim ushbu yagona ma‘lumotlar
bazasiga   murojaat   qilinadi.   Shu   tufayli   barcha   foydalanuvchilar   bitta
ma‘lumotlar   bazasini   shakllantiradilar.   Shuning   uchun   bunday   tarmoq
texnologiyasiga   asoslangan   dasturiy   ta‘minotlar   biron   –bir   server   kompyuterga
o rnatiladi.   Tizimning   qismlari   bo lgan   ma‘lumotlar   bazasi   va   dasturiy   loyiani	
ʻ ʻ
alohida   –alohida   server   kompyuterlariga   o rnatish   xam   mumkin.   Bu   jarayonda	
ʻ
dastur   loyihasining   ma‘lumotlar   bazasiga   ulanish   qismidagi   parametlar
qiymatlarini   tahrirlash   zarur,   ya‘ni   ma‘lumotlar   bazasi   joylashgan
serverkompyuterning   tarmoqdagi   manzili   (yoki   nomi),   ma‘lumotlar   bazasiga
kirish   huquqi   berilgan   ma‘lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimining
foydalanuvchisi   nomi   va   paroli   hamda   ma‘lumotlar   bazasini   nomi   ko rsatiladi.	
ʻ
Dasturiy ta‘minot foydalanuvchilar quyidagi turlarga bo linadi: 	
ʻ
  65    Ma‘lumotlar 
bazasi   Dasturiy 
ta‘minot  Ma‘lumotlarni 
yozish  
Ma‘lumotlarni 
oʻq ish   • Administrator   –   tizim   ichida   barcha   ma‘lumotlarni   nazorat   qilish   huquqiga
ega foydalanuvchi turi; 
• O quv   bo limi   –   tizimdagi   umumiy   ma‘lumotlarni   tahrirlash   huquqiga   egaʻ ʻ
foydalanuvchi turi; 
• Fakultet   –   tizimdagi   umumiy   ma‘lumotlarni   ko rish   va   ―Fakultet   bo limi	
ʻ ‖ ʻ
bilan   ishlash   huquqiga   ega   foydalanuvchi   turi;     Kafedra   –   tizimdagi   umumiy
ma‘lumotlarni   ko rish   va   ―Kafedra   bo limi   bilan   ishlash   huquqiga   ega	
ʻ ‖ ʻ
foydalanuvchi turi; 
  Dasturiy ta‘minotning mantiqiy strukturasi quyidagicha tasvirlanadi: 
3.2.2- rasm. Dasturiy ta‘minot mantiqiy strukturasi 
  Dasturning faoliyat strukturasi quyidagi tarzda tashkil topgan: 
  66  OʻQUV BOʻLIMI  
FAKULTET   KAFEDRA  
Ma‘lumotlar  
Fakultetlar  
Kafedralar  
Oʻquv yili  
Muassasa 
ma‘lumoti  
Foydalanuvchilar  
Yuklama 
parametrlari  
Taqsimot chegaralari   Yoʻnalishlar  
Yoʻnalishlar 
oʻquv rejasi  
Fakultet   
oʻquv rejasi   Kafedra oʻquv 
yuklamasi  
Professor -
oʻqituvchilar  Taqsimot  TIZIMGA KIRISH  
)AVTORIZATSIYA(   Umumiy   bo limʻ   –   bu   bo lim   asosan   ―O `quv   bo limi   turidagi   foydalnuvchi	ʻ ʻ ʻ ‖
tomonidan boshqariladi. Foydalanuvchilarning tizimda foydalanishi uchun zarur
bo lgan dastlabki ma‘lumotlar jadvallari to ldiriladi hamda dasturning xisoblash	
ʻ ʻ
algoritmlaridagi   parametrlar   qiymati   belgilab   qo yiladi.   Shu   bilan   birga   bu	
ʻ
bo lim   orqali   foydalanuvchi   tizimdagi   barcha   ma‘lumotlar   holatlari   bilan	
ʻ
tanishishi mumkin.  
 Fakultet bo limi	
ʻ  – bu bo lim ayni bir fakultetga biriktirilgan ―Fakultet  turidagi	ʻ ‖
foydalnuvchi   tomonidan   boshqariladi.   Ushbu   turdagi   foydalanuvchilar   o zi	
ʻ
berkitilgan fakultet doirasidagi ma‘lumotlarnigina tahririni qilish imkoniga ega.
Bu   bo limda   ta‘lim   yo nalishlarining   o quv   rejalaridagi   o quv   fan   soatlarini	
ʻ ʻ ʻ ʻ
tizimda   qayd   qilish   amalga   oshiriladi.   Kiritilgan   o quv   rejalari   ma‘lumotlarini	
ʻ
tanlangan   yo nalish   bo yicha   yoki   fakultetning   barcha   yo nalishlari   bo yicha	
ʻ ʻ ʻ ʻ
hisobot shaklida ko rish, hamda bosmaga berish funksiyasi mavjud. 	
ʻ
 Kafedra bo limi	
ʻ  – bu bo lim ayni bir kafedraga biriktirilgan ―Kafedra  turidagi	ʻ ‖
foydalnuvchi   tomonidan   boshqariladi.   Ushbu   turdagi   foydalanuvchilar   o zi	
ʻ
berkitilgan   kafedra   doirasidagi   ma‘lumotlarnigina   tahrirlash   huquqiga   ega.   Bu
bo limda   kafedra   yuklamasidagi   fan   soatlarini   professor-o qituvchilarga	
ʻ ʻ
taqsimlash   jarayonini   amalga   oshiriladi.   O quv   yuklamalarini   hisoblash	
ʻ
natijalarini   va   kafedra   professor-o qituvchilari   tarkibiga   nisbatan   qilingan	
ʻ
taqsimot   ma‘lumotlarini   hisobot   shaklida   ko rish,   hamda   bosmaga   berish	
ʻ
funksiyasi mavjud. 
Izoh: Xech bir foydalanuvchi o zga foydalanuvchilar ma’lumotlariga dahl	
ʻ
qila   olmaydilar.   O ziga   tegishli   bo lmagan   ma’lumotlarni   tahrirlash   imkoniga	
ʻ ʻ
ega emas. Dasturning umumiy ma’lumotlarini  barcha foydalanuvchilar  ko rish	
ʻ
huquqiga ega. 
 
§ 3.3. Dasturiy ta’minotning fizik hijatdan yaratilishi 
  Dasturiy   ta‘minot   tarmoq   texnologiyasi   asosida   PHP   dasturlash   tilida   ishlab
chiqildi. Bunda sahifalarni yaratish va uni dizaynini qilish uchun HTML ( Hyper
  67   Text   Markup   Language )   tili   va   CSS   ( Cascading   Style   Sheets )   interfeysidan
foydalanildi.   Web-sahifalar   qayta   ishlash   uchun   JavaScript   tilining   skriptlari
qo llanildi. ʻ
  Dastur quyidagi qismlardan tashkil topadi: 
  Dasturga kirish (avtorizatsiya) qismi modullari: 
login.php – dasturning dastlabki oynasi bo lib, bunda foydalanuvchini tizimga 	
ʻ
kirish uchun avtorizatsatsiya ma‘lumotlarini kiritishi so raladi va ushbu 	
ʻ
ma‘lumotlar tekshirish jarayoniga o tkaziladi. login_check.php 	
ʻ – 
kiritilgan  avtorizatsiya  ma‘lumotlarini  mavjudligini 
tekshirish proseduralari bajariladi va natijasi qaytariladi; 
  Asosiy oyna modullari: 
main_content.php – bu tizimning bosh sahifasida aks etgan ma‘lumotlar bilan 
ishlovchi modul; menutop.php – sahifaning tepa qismida joylashgan tizimning 
umumiy ma‘lumotlari tanlanash uchun foydalanladigan moduli; menuleft.php – 
dasturning barcha sahifalriga murojaatni amalga oshirishga mo ljallangan 	
ʻ
menyular qismi; 
footer_content.php   –   dasturning   asosiy   oynasi   ostidagi   tizim   ma‘lumotlarini
ko rsatib turuvchi moduli;  	
ʻ
  Umumiy bo lim modullari: 	
ʻ
faculty_content.php   –   fakultelar   jadvalini   chiqaruvchi   va   ular   ustidagi   amallar
bajarish imkonini beruvchi sahifa; faculty_action_edit.php – tanlangan fakultetni
o zgartirish   funksiyasiga   murojaat   qiluvchi   modul;   faculty_action_del.php   –	
ʻ
tanlangan   fakultetni   o chirish   funksiyasiga   murojaat   qiluvchi   modul;	
ʻ
chair_content.php   –   tizimda   qayd   qilingan   kafedralar   ro yhatini   chiqarish;	
ʻ
chair_action_edit.php   –   tanlangan   kafedrani   o zgartirish   funksiyasiga   murojaat	
ʻ
qilish   moduli;   academicyear_content.php   –   o quv   yili   haqidagi   ma‘lumotlarni
ʻ
jadval  shaklida  chiqarish;  academicyear_action_edit.php  – tanlangan o quv yili	
ʻ
ma‘lumotlarini   o zgartirish   funksiyasiga   murojaat   qiluvchi   modul;	
ʻ
data_content.php   –   muassasa   ma‘lumotlarini   ko rish   va   o zgartirish   moduli;	
ʻ ʻ
  68   user_content.php – tizim foydalanuvchilarini ro yhatini ko rish va ustida amallarʻ ʻ
bajarish moduli; user_action_edit.php – tanlangan foydalanuvchi ma‘lumotlarini
o zgartirish   funksiyasini   chaqiruvchi   modul;   param_content.php   –   kafedra	
ʻ
yuklamalarini   hisoblashda   qatnashuvchi   paramertlar   ro yhati   va   ularning	
ʻ
qiymatlari ro yhatini chiqaruvchi modul; divisionlimit_content.php – professor-	
ʻ
o qituvchilar   uchun   umumiy   yuklamaning   taqsimot   mezoni   jadvalini   aks	
ʻ
ettiruvchi   modul;     Fakultet   bo limi   modullari:   directiondata_content.php   –	
ʻ
fakultetga   tegishli   yo nalishlar   ro yhatini   chiqaruvchi   va   ular   ustida   amallar	
ʻ ʻ
bajarishga   imkon   yaratilgan   sahifa;   directiondata_action_edit.php   –   tanlangan
yo nalishni   o zgartirish   funksiyasiga   murojaat   qiluvchi   modul;	
ʻ ʻ
directiondata_action_del.php   –   tanlangan   yo nalishni   o chirish   funksiyasiga	
ʻ ʻ
murojaat   qiluvchi   modul;   dirdatasubject_content.php   –   yo nalishning   o quv	
ʻ ʻ
rejasidagi   fan   soatlarini   ro yhati   chiqarish   moduli;	
ʻ
dirdatasubject_action_edit.php   –yo nalishning   o quv   rejasidagi   tanlangan   fan	
ʻ ʻ
soatlarini   o zgartirish   funksiyasini   chaqiruvchi   modul;	
ʻ
dirdatasubject_action_del.php   –   yo nalishning   o quv   rejasidagi   tanlangan   fan	
ʻ ʻ
soatlarini   o chirish   funksiyasini   chaqiruvchi   modul;   dirdatasubject_print.php   –	
ʻ
yo nalish   o quv   rejasini   hisobot   shaklida   yaratish   moduli;	
ʻ ʻ
dirdatasubjectfaculty_print.php   –   fakultetdagi   mavjud   barcha   yo nalishlar	
ʻ
bo yicha o quv rejalar hisobotini yaratish moduli;     Kafedra bo limi modullari:	
ʻ ʻ ʻ
chairteachingload_content.php   –   kafedra   o quv   yuklamasidagi   fan   soatlari	
ʻ
ro yhati   keltirilgan   modul;   chairteachingload_print.php   –   kafedra   o quv	
ʻ ʻ
yuklamsini hisobot shaklida yaratish moduli; 
chairsubject_content.php   –   taqsimot   jadvaliga   o tish   uchun   lozim   bo lgan	
ʻ ʻ
kafedra  yuklamsidagi   fanlar  ro yhatini  chiqaruvchi  sahifa;   division_print.php  –	
ʻ
kafedra o quv yuklamasi taqsimotini hisbot shaklida olish moduli; 	
ʻ
division_content.php   –   bajarilgan   taqsimotlar   haqidagi   ma‘lumotlar   jadvali
keltiriladigan sahifa; 
  69   divisiondo_content.php  – taqsimot  qilish  ma‘lumotlarini  kiritish  va  o zgartirishʻ
mumkin   bo lgan   sahifa;   divisiondo_action_edit.php   –   tanlangan   taqsimot	
ʻ
ma‘lumotlarini o zgartirish funksiyasiga murojaat qilish moduli; 	
ʻ
divisiondo_action_del.php   –   tanlangan   taqsimot   ma‘lumotlarini   bazadan
o chirish   funksiyasiga   murojaat   qiluvchi   modul;   teacher_content.php   –	
ʻ
o qituvchilar   ro yhatini   jadval   shaklida   namoyon   qiluvchi   va   ular   ustida
ʻ ʻ
tahrirlash   qilishga   imkon   beruvchi   sahifa;   teacher_action_edit.php   –   tanlangan
o qituvchi ma‘lumotlarini o zgartirish funksiyasiga murojaat qiluvchi modul; 
ʻ ʻ
teacher_action_del.php – tanlangan o qituvchini ma‘lumotlar bazasidan o chirish	
ʻ ʻ
funksiyasini chaqiruvchi modul; 
  Qo shimch imkoniyatlar bo limi modullari: 	
ʻ ʻ
myprofile_content.php   –   foydalanuvchi   anketa   ma‘lumotlarini   ko rish   sahifasi;	
ʻ
myprofile_action_edit.php   –   foydalanuvchi   anketa   ma‘lumotlarini   o zgartirish	
ʻ
funksiyasini   bajaruvchi   modul;   muprofile_change_password.php   –
foydalanuvchini   tizimga   kirish   parolini   o zgartirish   funksiyasini   bajaruvchi	
ʻ
modul;   mysetting_content.php   –   dastur   tilini   o zgartirish   sahifasi;	
ʻ
message_content.php   –   xabarlar   ro yhati   va   xabar   yozish   oynasi   modul;	
ʻ
message_action_add.php   –   ma‘lumotlar   bazasiga   jo natilgan   xabarni   yozish	
ʻ
funksiyasi mavjud modul; 
message_action_del.php   –   xabarlar   ro yhatidan   tanlangan   xabarni   ma‘lumotlar	
ʻ
bazasidan o chirish funksiyasini ishlatuvchi modul; 	
ʻ
help_content.php   –   dasturdan   foydalanish   yo riqnomasi   moduli;    	
ʻ
Dastur ichki funksiyalari joylashgan modullar: 
user_param.php   –   dasturiy   ta‘minotning   ma‘lumotlar   bazasi   bilan   ulanish
parametrlari   va   dastur   kodirovka   parametrlari   keltirilgan   modul;     index.php   –
dasturning   asosiy   sahifasi   bo lib,   dasturni   barcha   qism   sahiflarini   o zida	
ʻ ʻ
birlashtiruvchi   sahifa;   content.php   –   so rovga   asosan   dastur   sahifalarini   fayl	
ʻ
nomi bo yicha chaqirish;   engine.php – ma‘lumotlar bazasidan ma‘lummotlarni	
ʻ
olish,   yozish,   o zgartirish   va   o chirish   funksiyalari   mavjud   bo lgan   modul;	
ʻ ʻ ʻ
  70   functions.php   –   dasturda   ko p   uchraydigan   funksiyalar   yozilgan   modul;ʻ
calculate_load.php   –   yuklamani   hisoblash   jarayonidagi   algoritmlar   yozilgan
protseduralar jamlanmasi;  
globarvars.php   –   dasturdagi   umumiy   deb   e‘tirof   etilgan   o zgaruvchilarni	
ʻ
mavjudligini   tekshirish   va   qiymatini   o qish   funksiyasi;   lang.php   –   dastur   tilini	
ʻ
aniqlash   va   dasturni   ushbu   til   asosida   namoyon   qilish;   action_exit.php   –
tizimning avtorizatsiya  ma‘lumotlarini  o chiradi  va  dasturdan  chiqishni   amalga
ʻ
oshiradi; 
  Bundan   tashqari   dasturiy   ta‘minotda   foydalanilgan   quyidagi   resurslar
jamlanmasi ham mavjud: 
- css   fayllari   (css   -   Cascading   Style   Sheets )   sahifa   dizaynlari   parametrlari
yozilgan fayllar; 
- scripts – JavaScript dasturlash tili orqali yozilgan *.js kengaytmali fayllar;
-   images – sahifalarda chaqirilayotgan grafik fayllar; 
  Avtorizasiya   – bu   ma‘lum   resurs,   huquq   yoki   amaldan   foydalanish   huquqini
tekshirish jarayoni. 
 Dasturiy ta‘minot adaptatsiya qilinishi yuzasidan quyidagi imkoniyatlarga ega: 
- dasturga qo shimcha bo lim va sahifalr qo shish; 	
ʻ ʻ ʻ
- dastur ko rinish (dizayn va interfeys) ini o zgartirish; 	
ʻ ʻ
- dasturning muloqot tili sifatida yangi til qo shish; 	
ʻ
- boshqa muassasa uchun dastur ma‘lumotlarini moslash; 
  Dasturdan foydalanish uchun qo yiladigan talablar: 	
ʻ
  Server kompyuterning tizimiga qo yiladigan talablar: 
ʻ
Server   texnologiya   asosida   ishlashga   mo ljallangan   operatsion   tizimlardan   biri	
ʻ
o rnatilganligi bo lishligi. Apache 2.0 yoki undan yuqori versiyadagi, MYSQL 5	
ʻ ʻ
yoki undan yuqori versiyadagi va PHP 4.0 yoki undan yuqori versidagi dasturlar
o rnatilgan bo lishligi. 
ʻ ʻ
Server kompyuterga qo yiladigan texnik talablar: 	
ʻ
2.0 Gb tezkor xotira, qattiq diskda 400 Mgb bo sh joy talab qilinadi.  	
ʻ
  Mijoz kompyuterning tizimiga qo yiladigan talablar: 	
ʻ
  71   Internet   Explorer   7.0   va   undan   yuqori   versiyasi,   Mozilla   Firefox   3.0   va   undan
yuqori versiyadagi, Opera 6.0 va undan yuqori versiyadagi, Safari 4.0 va undan
yuqori   versiyadagi,   GoogleChrome   6.0   va   undan   yuqori   versiyadagi
brauzerlardan   biri   kompyuterda   o rnatilgan   bo lishligi.     Mijoz   kompyutergaʻ ʻ
qo yiladigan texnik talablar: 	
ʻ
Dastur   ishlatilayotgan   server   kompyuter   bilan   aloqa   o rnatilgan   (o rtacha	
ʻ ʻ
tezlikdagi (100 Mb/sek)) tarmoqga ulangan kompyuterdan foydalanish. 
 
§ 3.4. Dastur yordamida o quv yuklamasini hisoblash va uni 	
ʻ
taqsimotini amalga oshirish jarayoni 
  Dasturiy   ta‘minotdan   foydalanish   uchun   xar   bir   foydalanuvchi   tizimda
ro yhatga   olinishi   zarur.   Ro yhatga   olinish   jarayonida   foydalanuvchi   turi,	
ʻ ʻ
foydalnuvchi   dasturga   kirish   (avtorizatsiyadan   o tish)   uchun   zarur   bo lgan	
ʻ ʻ
foydalanuvchi   nomi   (logini)   va   paroli   xam   qayd   etiladi.   Foydalanuvchi   o z	
ʻ
logini   va   paroli   orqali   dasturga   kirganida,   unga   tegishli   bo lgan   ma‘lumotlar	
ʻ
tizimda aks etadi. 
Tizim quyidagi tarkibiy qismlardan tashkil topadi: 
1.Tizimga kirish  
2.Umumiy ma‘lumotlar 
3. Fakultet 
4. Kafedra 
5. Qo shimcha imkoniyatlar 	
ʻ
1. Tizimga kirish.  
Dasturiy   ta‘minot   o rnatilgan   server   kompyuter   bilan   tarmoq   orqali	
ʻ
aloqada   bo lgan   kompyuterdagi   Web-brauzerlardan   (3.3   banddagi   dasturiy	
ʻ
ta‘minotga   qo yilgan   tizim   talablariga   qaralsin)   biri   ishga   tushiriladi   va	
ʻ
Webbrauzerning   manzil   yozish   maydoniga   dasturiy   ta‘minotning   tarmoqdagi
manzili kiritiladi. 
  72   3.4.1-rasm. Web-brauzerga tizim manzilini kiritish 
Xosil bo lgan sahifada foydalanuvchi nomi (logini) va paroli kiritiladi. ʻ
 
3.4.2-rasm. Foydalanuvchini avtorizatsiyadan o tkazish sahifasi 	
ʻ
Agar   foydalanuvchi   logini   va   paroli   to g ri   kiritilgan   bo lsa,   tizimning   asosiy	
ʻ ʻ ʻ
qismiga o tiladi. 	
ʻ
3.4.3-rasm. Dasturiy ta‘minotning bosh sahifasi 
Foydalanuvchi   haqidagi   ma‘lumotlar   dastur   oynasida   aks   etib   turadi.   Dastur
bo limlari   foydalanuvchi   turiga   qarab   o zgarishlarga   ega   bo ladi,   ya‘ni   ushbu	
ʻ ʻ ʻ
foydalanuvchi   foydalanish   huquqiga   ega   bo lgan   bo limlargina   dasturda   aks	
ʻ ʻ
etadi. 
Izoh:   Dasturdan   avtorizatsiyadan   o tgan   foydalanuvchining   avtorizatsiya	
ʻ
ma‘lumotlari   Web–brauzerda   saqlanib   turadi.   Shu   boisdan   foydalanuvchi   o z	
ʻ
avtorizatsiyasidan   chiqish   uchun,   ya‘ni   Web-brauzerdagi   avtorizatsiya
  73   ma‘lumotlarini   o chirish   uchun   dasturdagi   ―Chiqish   tugmasini   bosishi   vaʻ ‖
dastur ishini yakunlashi mumkin. 
Dastur   sahifanng   chap   yuqori   qismida   foydalanuvchi   haqidagi
avtorizatsiya ma‘lumotlari va dastur ishini yakunlash uchun ―Chiqish  tugmasi	
‖
o rin   olgan.   Sahifaning   chap   qismida   dasturning   barcha   modullariga   murojaat	
ʻ
qilish   tugmalari   joylashgan.   Dastur   sahifasining   o rta   yuqori   qismida   esa   tizim	
ʻ
ma‘lumotlarini   saralangan   holda   namoyon   qilish   uchun   qiymatlari
foydalanuvchi tomonidan tanlanadigan maydonlar joylashgan. Dasturning asosiy
oynasida murojaat qilingan modullar bilan ishlash sahifalari o rin oladi. 	
ʻ
2. Umumiy ma’lumotlar 
 
3.4.4-rasm. Dasturiy ta‘minotning ―Ma‘lumotlar  bo limi 	
‖ ʻ
Ushbu   bo lim   tizim   faoliyat   yuritishi   uchun   zarur   bo lgan,   asosan	
ʻ ʻ
tizimning   asosiy   funksiyalaridan   foydalanishdan   oldin   to ldiriladigan   jadvallar	
ʻ
ma‘lumotlaridan   iborat.   Bu   jadvallar   ma‘lumotlarini   barcha   turdagi
foydalanuvchilar ko rish huquqiga ega, faqat ma‘lumotlarni tahrirlash (qo shish,	
ʻ ʻ
o zgartirish, o chirish) huquqi tizimni ―O quv bo limi  turidagi foydalanuvchisi	
ʻ ʻ ʻ ʻ ‖
uchun mavjud. 
Mazkur bo limga tegishli jadvallarni ko rib chiqamiz: 	
ʻ ʻ
―Fakultetlar  – o quv muassasasidagi barcha fakultetlar ro yhati; yangi fakultet	
‖ ʻ ʻ
qo shish,   o zgartirish   yoki   o chirish   imkoniyati   mavjud.   Bu   jadvalning   xar   bir	
ʻ ʻ ʻ
yozuvi ―Fakultet nomi  va ―Fakultet dekani  maydonlariga ma‘lumot kiritish	
‖ ‖
bilan yaratiladi: 
  74   3.4.5-rasm. ―Ma‘lumotlar  bo limi ―Fakultetlar  sahifasi ‖ ʻ ‖
Bu sahifada yangi fakultet qo shish, mavjud fakultet ma‘lumotlarini o zgartirish	
ʻ ʻ
hamda mavjud fakultetni o chirish imkonini beruvchi tugmalar o rin olgan. 	
ʻ ʻ
Yangi   fakultet   qo shish   uchun   ushbu   sahifaning   tepa   qismidagi   ―	
ʻ Qo shish	ʻ ‖
tugmasi bosiladi va quyidagi sahifa hosil bo ladi: 	
ʻ
3.4.6-rasm. ―Ma‘lumotlar  bo limidagi yangi fakultet qo shish sahifasi 	
‖ ʻ ʻ
Maydonlar   ma‘lumotlar   bilan   to ldirilgach   ―Saqlash   tugmasi   bosiladi   va	
ʻ ‖
jadvalga yangi yozuv qo shiladi. 	
ʻ
Ushbu   ro yhatdagi   biron   fakultet   ma‘lumotlarini   o zgartirish   yoki	
ʻ ʻ
o chirish   uchun   fakultet   qatoridagi   ―Amallar   ustunida   joylashgan   grafik	
ʻ ‖
ko rinishdagi   o zgartirish   yoki   o chirish   tugmalarini   bosish   bilan   amalga
ʻ ʻ ʻ
oshiriladi. 
―Kafedralar   –   o quv   muassasasida   faoliyat   yuratayotgan   barcha   kafedralar	
‖ ʻ
ro yhati;   bu   jadvalda   xar   bir   kafedra   biron   bir   fakultetga   tegishli   qilib	
ʻ
belgilanadi: 
  75   3.4.7-rasm. ―Ma‘lumotlar  bo limi ―Kafedralar  sahifasi ‖ ʻ ‖
―O quv   yili   –   kiritilgan   o quv   yillari   jadvali   aks   etgan   sahifa;   o quv   yili	
ʻ ‖ ʻ ʻ
jadvalidagi   biron   o quv   yili   yozuvining   ―Holat   ustunida   ―Faol   qiymati	
ʻ ‖ ‖
o rnatilgan bo lsa, foydalanuvchilar dasturda ishlash davomida ushbu o quv yili	
ʻ ʻ ʻ
avtomatik tarzda tanlangan holda bo ladi. 	
ʻ
―Muassasa   ma‘lumoti   –   dasturiy   ta‘minotdan   foydalanayotgan   muassasa	
‖
haqidagi   ma‘lumotlarni   ko rish   va   tahrirlash   sahifasi;   ―Foydalanuvchilar   –	
ʻ ‖
tizimning foydalanuvchilari ro yhati;  	
ʻ
3.4.8-rasm. ―Ma‘lumotlar  bo limi ―Foydalanuvchilar  sahifasi 	
‖ ʻ ‖
Yangi foydalanuvchini dasturda ro yhatga olish uchun ushbu sahifadagi 	
ʻ
―Qo shish  tugmasi bosiladi va quyidagi oyna hosil bo ladi: 	
ʻ ‖ ʻ
  76   3.4.9-rasm. ―Foydalanuvchilar  sahifasining yangi foydalanuvchini  ‖
ro yhatga olish oynasi 	
ʻ
Bu   oynada   talab   qilingan   maydonlarga   foydalanuvchi   haqidagi   ma‘lumotlar
kiritiladi,   hamda   foydalanuvchiga   tizimga   kirish   uchun   zarur   bo lgan	
ʻ
foydalanuvchi   nomi   (logini)   va   paroli   beriladi.   ―Saqlash   tugmasi   bosilib	
‖
ma‘lumotlar bazaga saqlanadi. 
Foydalanuvchi   yozuvini   o chirish   uchun   shu   qatoridagi   o chirish   belgisi	
ʻ ʻ
bosiladi va ogohlantirish oynasi paydo bo ladi. O chirishni tasdiqlasangiz ushbu	
ʻ ʻ
yozuv o chiriladi, aks holda amal bajarilishi bekor qilinadi. 	
ʻ
―Yuklama   parametrlari   –   bu   sahifada   tizimning   asosiy   maqsadi   bo lgan	
‖ ʻ
kafedra   o quv   yuklamasini   hisoblash   va   kafedra   o quv   yuklamasini   professor–	
ʻ ʻ
o qituvchilari   tarkibiga   taqsimotini   amalga   oshirish   jarayonidagi   o zgaruvchan	
ʻ ʻ
hususiyatga ega bo lgan parametrlar ro yhati keltiriladi. Parametrlarning qiymati	
ʻ ʻ
o zgargan   holida,   o quv   bo limi   foydalanuvchisi   tomonidan   bu   parametrlar	
ʻ ʻ ʻ
dasturda   o zgartiriladi.   Tizim   natijalarni   hisoblash   jarayoni   mazkur	
ʻ
parametrlarga   murojaat   qilingan   holda   amalga   oshirilganligi   bois,   navbatdagi
hisoblashlar natijasi yangi parametrlarga mos holda bo ladi. 	
ʻ
―Taqsimot   chegaralari   –   professor   –o qituvchilarga   lavozimiga   bog liq   holda	
‖ ʻ ʻ
tavsiya   etiladigan   o quv   yuklamalarining   turlari   bo yicha   miqdoriy   nisbatlari	
ʻ ʻ
(bir   o qituvchiga   1540   soat,   soat   hisobida).   Bu   ko rsatilgan   soatlarga   ko ra,	
ʻ ʻ ʻ
o qituvchilarga   nisbatan   qilinayotgan   taqsimot   soatlari   miqdorini   nazorat   qilib	
ʻ
borish dasturiy ta‘minotning funksiyalariga kiritilgan. 
  77   3.4.10-rasm. ―Ma‘lumotlar  bo limi ―Taqsimot chegaralari  sahifasi ‖ ʻ ‖
3. Fakultet 
―Yo nalishlar   o quv   rejasi   –   ushbu   sahifada   fakultetdagi   yo nalishlar	
ʻ ʻ ‖ ʻ
ro yhati namoyon bo ladi. 	
ʻ ʻ
3.4.11-rasm. ―Fakultet  bo limi ―Yo nalishlar  sahifasi 	
‖ ʻ ʻ ‖
Bu   sahifa   orqali   yangi   yo nalish   qo shish,   mavjud   yo nalishni   tahrirlash	
ʻ ʻ ʻ
mumkin.   Mazkur   sahifada   yo nalish   o quv   rejasini   kiritish   modulini   chaqirish	
ʻ ʻ
tugmasi   mavjud.   Yo nalish   o quv   rejasini   kiritish   uchun   jadvaldan   kerakli	
ʻ ʻ
bo lgan   yo nalish   tanlanadi   va   uning   qatoridagi   ―Fanlar   ustunida   joylashgan	
ʻ ʻ ‖
tugma   bosiladi.   Navbatdagi   paydo   bo lgan   sahifa   yo nalishlar   uchun   o quv   ish	
ʻ ʻ ʻ
hajmini kiritish moduli hisoblanadi. 
  78   3.4.12-rasm. ―Fakultet  bo limi ―Yo nalish o quv rejasi  sahifasi ‖ ʻ ʻ ʻ ‖
Bunda   oynaning   tepa   qismida   tanlab   kirilgan   yo nalish   ma‘lumotlari   aks	
ʻ
etib turadi. Asosiy jadvalda esa ushbu yo nalishning tanlangan o quv yiliga mos	
ʻ ʻ
fanlari   ro yhati   o rin   olgan.   Bu   jadvaldagi   ―Yangi   fan   qo shish   tugmasi	
ʻ ʻ ʻ ‖
yordamida yangi fanning o quv soatlari kiritiladi: 	
ʻ
3.4.13-rasm. ―Yo nalish o quv rejasi  sahifasi yordamid mavjud  
ʻ ʻ ‖
fan soatlarini tahrirlash oynasi 
  ―Yo nalishlar   o quv   rejasi   sahifasidagi   ―Pechat   qilish   tugmsi   yordamida	
ʻ ʻ ‖ ‖
ushbu   yo nalishga   tegishli   fanlarning   o quv   soatlari   hisobot   shaklida   chiqarish	
ʻ ʻ
va bosmaga berish mumkin (3.4.20-rasm). 
 ―Fakultet o quv rejasi  – fakultetdagi barcha yo nalishlarning o quv ish hajmini	
ʻ ‖ ʻ ʻ
hisobot shaklida ko rish va bosmaga berish; 	
ʻ
  79   4. Kafedra 
Kafedra bo limi quyidagi sahifalardan tashkil topgan: ʻ
―O quv   yuklama   –   bu   sahifada   kafedra   o quv   yuklamasi   xisobot   shaklida	
ʻ ‖ ʻ
namoyon bo ladi hamda bosmaga berish funksiyasi o rin oladi. 	
ʻ ʻ
―Taqsimot   –   kafedra   o quv   yuklamasini   tashkil   qilgan   fan   soatlarini   kafedra
‖ ʻ
professor   –o qituvchilar   tarkibiga   taqsimot   qilish   jarayoni   amalga   oshirish
ʻ
sahifasi. Bunda dastlab tanlangan o quv yili uchun kafedra yuklamasidagi fanlar	
ʻ
ro yhati namoyon bo ladi.  	
ʻ ʻ
3.4.14-rasm. Kafedra yuklamasidagi fanlar ro yhati 	
ʻ
  Bu ro yhatdan taqsimot qilinishi kerak bo lgan fan tanlanib, shu qatordagi 	
ʻ ʻ
―Taqsimot   ustunidagi   tugmani   bosgan   holda   uning   taqsimoti   bajariladigan
‖
quyidagi oynaga o tiladi:  	
ʻ
  80   3.4.15-rasm. Taqsimot qilish uchun fan soatlarini tanlash va taqsimot ma‘lumotlari  
Bu   sahifaning   ostki   qismida   ushbu   fan   yuzasidan   bajarilgan   taqsimot
ma‘lumotlari   jadvali   joylashgan.   Sahifaning   asosiy   jadvalida   taqsimot   qilinishi
kerak   bo lgan   fan   soatlari   joylashgan.   Taqsimot   qilinishi   nazarda   tutilgan   fanʻ
soati ustidagi murojaat tugmasini bosiladi va quyidagi oynaga o tiladi:  	
ʻ
3.4.16-rasm. Taqsimotni amalga osirish oynasi 
Bunda ushbu fan soati taqsimot qilinish uchun zarur bo lgan talabalar soni,	
ʻ
potok soni, guruh soni kabi ma‘lumotlar mos ravishda maydonlarga kiritiladi va
kafedra   professor   –o qituvchilari   ro yhatidan   soat   ajratilayotgan   o qituvchi	
ʻ ʻ ʻ
tanlanadi. ―Saqlash  tugmasini bosish bilan ma‘lumotlar saqlanadi.	
‖   ―Professor
–o qituvchilar   –   kafedraning   barcha   proffessor   –o qituvchilar   ro yhati   jadvali	
ʻ ‖ ʻ ʻ
aks   etgan.   Professor   –o qituvchilar   kafedra   foydalanuvchisi   tomonidan   zaruriy	
ʻ
ma‘lumotlar asosida ro yhatga olinadi va bu jadvaldagi ma‘lumotlarni tahrirlash
ʻ
imkoni   mavjud.   Bu   jadval   ma‘lumotlari   kafedra   o quv   yuklamasi   taqsimotini	
ʻ
amalga oshirish jarayonida foydalaniladi. 
3.4.17-rasm. ―Kafedra  bo limi ―Professor –o qituvchilar  sahifasi 	
‖ ʻ ʻ ‖
  81    
5. Qo shimcha imkoniyatlar ʻ
  Xar   bir   amaliy   dasturlar   tarkibiga   foydalanuvchi   dasturdan   qulay   sharoitlarda
foydalanishi nuqtai –nazaridan sozlashlar va qo shimcha imkoniyatlar bo limlari	
ʻ ʻ
qo shiladi. 	
ʻ
Dasturning   quyidagi   foydalanuvchi   uchun   qo shimcha   imkoniyatlari	
ʻ
mavjud sahifalarini ko rib o tamiz: 	
ʻ ʻ
• Mening   profilim   –   avtorizatsiyadan   o tgan   foydalanuvchi   haqidagi	
ʻ
ma‘lumotlarni   ko rish   hamda   o zgartirish   imkoni   mavjud   bo lgan   sahifa;  	
ʻ ʻ ʻ 
Parolni   o zgartirish   –   foydalanuvchining   tizimga   kirish   uchun   qo llayotgan	
ʻ ʻ
mahfiy   so zi   (paroli)ni   o zgartirish.   Bunda   foydalanuvchidan   joriy   parolini
ʻ ʻ
kiritish so raladi, agar parol to g ri bo lsa, uning paroli kiritilgan yangi parolga
ʻ ʻ ʻ ʻ
o zgartiriladi. 	
ʻ
• Tilni   tanlash   –   bu   sahifa   orqali   xar   bir   faoydalanuvchi   o zi   uchun   dasturda	
ʻ
taklif qilingan tillardan birini dastur muloqot tili sifatida tanlab qo yadi. Buning	
ʻ
uchun ushbu sahifada namoyon bo lgan tillar ro yhatidan birontasini tanlaydi va	
ʻ ʻ
tasdiqlaydi.   Bundan   so ng   dastur   ushbu   foydalanichi   uchun   shu   tilda   namoyon	
ʻ
bo ladi; 	
ʻ
3.4.18-rasm. ―Mening sozlashlarim  bo limi ―Tilni tanlash  sahifasi 	
‖ ʻ ‖
• Xat   yuborish   –   bu   sahifa   orqali   foydalanuvchi   ushbu   tizimda   ro yhatdan	
ʻ
o tgan   istalgan   bir   foydalanuvchiga   (cheklanmagan   sonda)   xatlar   yuborishi	
ʻ
mumkin.   Tizimdagi   ushbu   xat   yuborish   funksiyasi   orqali   yuborilgan   xatga   ega
bo lgan   foydalanuvchi   tizimga   kirganida,   unga   xat   borligi   to g risida
ʻ ʻ ʻ
  82   ogoxlantirish   aks   etib   turadi.   Bu   ogohlantirish   satrini   bosish   orqali   ushbu
xatlarni ko rish va o z navbatida xat yozish mumkin. ʻ ʻ
 
  3.4.19-rasm. ―Xat yuborish  modal oynasi 	
‖
• Yordam   –   bu   sahifa   orqali   dasturdan   foydalanish   to g risidagi   batafsil	
ʻ ʻ
yo riqnoma bilan tanishish mumkin. 	
ʻ
Dastruriy ta‘minot orqali quyidagi hisobotlar hosil qilinadi: 
1. Yo nalish o quv rejasi. 	
ʻ ʻ
3.4.20-rasm. Yo nalish o quv rejasining hisoboti 	
ʻ ʻ
 
 
 
 
 
 
 
 
  83    
 
2. Fakultetdagi yo nalishlar o quv rejalari. ʻ ʻ
3.4.21-rasm. Fakultet yo nalishlarining o quv rejasi hisoboti 	
ʻ ʻ
3. Tanlangan   o quv   yili   uchun   kafedra   o quv   yuklamasi   (fakultet   va   so ngra	
ʻ ʻ ʻ
semesterlar bo yicha guruhlangan holda). 
ʻ
  84   3.4.22-rasm. Kafedra yuklamasi hisboti 
4. Kafedra oq‘uv yuklamasi professot-o qituvchilar tarkibiga nisbatan taqsimotiʻ
(professor-o qituvchilar bo yicha guruhlangan holda). 	
ʻ ʻ
3.4.23-rasm. Kafedra o quv yuklama taqsimotining hisoboti 	
ʻ
ХУЛОСА 
Hozirgi   davrda   axborotlarning   xaddan   tashqari   ko pligi   bu   axborotlarni	
ʻ
saqlashda,   qayta   ishlashda,   hamda   xar   xil   turdagi   masalalarni   yechishda
xisoblash texnikasidan keng foydalanishni va axborot sistemalari yaratishni talab
  85   qiladi.   Axborot   sistemasi   axborotni   to plash,   saqlash   va   qayta   ishlash   uchun,ʻ
keng imkoniyatli maqsadlarda samarali foydalanish uchun xizmat qiladi.  
Axborot   sistemasi   va   axborot   texnologiyasining   avtomatlashtirilgan
elementlarini   qo llash   va   avtomatlashtirish   asosida   yangi   axborot	
ʻ
texnologiyasini   yaratish,   avtomatlashtirish   sistemalarini   loyixalash   hamda   uni
ishlab chiqish asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. 
Tadqiqot  maqsadi  va  vazifalaridan  kelib  chiqqan  holda   o quv 	
ʻ
muassasasining  ta‘lim  yo nalishlari  va mutaxassisliklari  bo yicha o quv rejalari	
ʻ ʻ ʻ
uchun ma‘lumotlar bazasini yaratildi va unga ko ra kafedra o quv yuklamalarini	
ʻ ʻ
yagona   vaqt   me‘yorlari   asosida   hisoblash   jarayonini   shakllantirildi,   hamda   uni
avtomatik tarzda hisoblash uchun dasturiy ta‘minot yaratildi. Ishning maqsadini
amalga oshirishda quyidagi vazifalar bajarildi: 
  Namunaviy va ishchi o quv rejalar bazasi loyihalandi va yaratildi; 	
ʻ
  Oliy ta‘lim muassasidagi ta‘lim yo nalishlari bazasi yaratildi; 	
ʻ
  Vaqt me‘yorlari bazasini yaratildi; 
  Kafedralar ma‘lumotlari bazasi loyihalandi va yaratildi; 
  Ma‘lumotlar bazasini tahrirlash tizimi yaratildi; 
  Kafedra o quv yuklamasi hisoblash amalga oshirildi; 	
ʻ
  Kafedra o quv yuklamasini taqsimotini amalga oshirildi; 
ʻ
  Dasturiy ta‘minotdan foydalanish uchun ko rsatma tayyorlandi; 	
ʻ
  Dasturiy ta‘minotni sinovdan o tkazildi; 	
ʻ
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy masalalar va farazlarga ko ra 	
ʻ
bajarildi:  Tadqiqotning asosiy masalalari: 
  tizimning   ma‘lumotlar   bazasi   hosil   qilindi,   hamda   uni   boshqarish   dasturi
yaratildi; 
  yuklamani hisoblash: 
• ta‘lim   yo nalishlari   va   mutaxassisliklari   ishchi   o quv   rejasidan   kafedralar	
ʻ ʻ
soatlarini aniqlash moduli yaratildi; 
  86   • mezon   asosida   o quv   soatlari   (auditoriya   soatlari,   konsultasiya,   ON,   YaN,ʻ
kurs ishlari soatlari, amaliyot soatlari) ni hisoblash moduli yaratildi; 
  vaqt   me‘yorlari   asosida   proffessor-o qituvchilarning   quyidagi   yuklamalarini	
ʻ
hisoblash modullari yaratildi: 
• o quv ishlari yuklamasi; 	
ʻ
• ilmiy-uslubiy ishlari yuklamasi; 
• ilmiy tadqiqot ishlari yuklamasi; 
• ma‘naviy-ma‘rifiy ishlari yuklamasi; 
Tadqiqotning   asosiy   farazlariga   ko ra   ta‘lim   yo nalishlari   va	
ʻ ʻ
mutaxassisliklari   ishchi   o quv   rejasiga   ko ra   kafedralar   o quv   yuklamasining	
ʻ ʻ ʻ
hajmi hisoblanadi va taqsimoti bajariladi. 
Tadqiqotda qo llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi: 	
ʻ
- ma‘lumotlar   bazalarini   loyihalashda   relyasion   algebra   va   tarmoq
texnologiyalaridan foydalanildi; 
- dasturni   client-server   (mijoz-server)   texnologiyasi   asosida   ishlab
chiqildi; 
- ma‘lumotlarni himoyalashda identifikasiyalash usulidan foydalanildi; 
- dastur   foydalanuvchilarini   guruhlarga   ajratish   va   dasturdan
foydalanish uchun avtorizatsiya tizimini qo llash texnologiyasidan foydalanildi.	
ʻ
Tadqiqot   natijalarining   nazariy   va   amaliy   ahamiyati:   Dissertasiya
ishini   bajarish   natijasida   yaratilgan   ma‘lumotlar   bazasiga   ko ra   kafedra   o quv	
ʻ ʻ
yuklamalarini   hajmini   va   uning   taqsimotini   yagona   usul   va   vaqt   me‘yorlari
asosida   hisoblashni   amalga   oshiruvchi   dasturiy   ta‘minot   yaratildi.   Dissertasiya
ishi natijalaridan oliy ta‘lim tizimidagi barcha oliy o quv yurtlarida foydalanib,	
ʻ
real iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin. 
Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi:   Mazkur   ishda   kafedra   o quv   yuklamalari	
ʻ
hajmini   hisoblash   va   uning   taqsimotini   amalga   oshirish   dasturiy   ta‘minoti
tarmoq texnologiyasidan foydalangan holda yaratiladi. Ta‘lim muassasalarining
yuklamalarini   hisoblash   jarayonida   bir   xil   me‘yor   va   uslubga   asoslanish   ta‘lim
  87   muassasasining shtatlar birligini to g ri belgilash va natijada byudjet taqsimotiniʻ ʻ
ham belgilangan qoida doirasida amalga oshirish imkonini beradi.  
―Kafedra   yuklamalarini   hisoblash   va   taqsimotini   amalga   oshirish	
‖
dasturiy ta‘minoti yo nalishlar va mutaxassisliklar o quv rejalari, kafedra o quv	
ʻ ʻ ʻ
yuklamasi   va   professor-o qituvchilar   tarkibiga   nisbatan   aniqlangan   yuklama	
ʻ
taqsimoti   haqidagi   hisobotlarni   taqdim   etadi.   Shu   bilan   birga,   tizimda   qayd
etilgan   barcha   ma‘lumotlar   tizimning   ma‘lumotlar   bazasida   saqlanadi.
Ma‘lumotlar   bazasidagi   ma‘lumotlar   ishonchli   tarzda   saqlashnishi,   zaruriyat
bo lganda ushbu ma‘lumotlarga qayta murojaat qilish va ushbu ma‘lumotlardan	
ʻ
samarali foydalanishga imkon yaratiladi.  
  88   Ilova 
user_param.php 
<?php 
  $db_server = "localhost"; 
  $db_login = "root"; 
  $db_pas = ""; 
  $db_name = "teachingload"; 
  $file_root_path = './files/'; 
  $html_charset = 'Windows-1251';  
  $lang_type=1; 
  $file_lang = 'uz_l.php'; 
  if (isset($_SESSION['langtype'])){       
    $lang_type = (int)$_SESSION['langtype']; 
  }    
  switch($lang_type){ 
  case 1: $file_lang = 'uz_l.php'; break;   case 2: 
$file_lang = 'uz_c.php'; break;   case 3: 
$file_lang = 'ru.php'; break;   case 4: $file_lang = 
'en.php'; break;   default: $lang_type=1; $file_lang = 
'uz_l.php';}   include_once('lang.php'); 
  $dateformat = 1;           
  function GetFileCalendar() {    
global $dateformat;    
if ($dateformat == 1)    
return 'calendar_eu.js';    
if ($dateformat == 2)    
return 'calendar_us.js';    
if ($dateformat == 3)    
return 'calendar_db.js'; }; 
?>  login_check.php
<?php 
  89   session_start(); include_once('user_params.php');
include_once('functions.php'); 
include_once('engine.php'); 
CheckPostParamExist('login', ''); 
$login = trim($_POST['login']); 
CheckPostParamExist('password', ''); 
$password = trim($_POST['password']); 
$ok = true; if ($login == '' || $password == '') 
$ok = false; if ($ok){   $ok = false; 
  $login = GetRightSqlStrParam($login); 
  $password = GetRightSqlStrParam($password);   
  $sql = "SELECT proguser_id,usergroup_id,access_id FROM proguser WHERE 
proguser_login = '$login' AND proguser_password = '$password'";   
  $res = mysql_query($sql);   if ($row = 
mysql_fetch_object($res)) {    
  $_SESSION['proguser_id'] = $row->proguser_id; 
  $_SESSION['usergroup_id'] = $row->usergroup_id; 
  $academicyear_id=GetActiveAcademicyearId();  
$_SESSION['academicyear_id']=$academicyear_id;   if(GetSessionUsergroupId() 
== 1 or GetSessionUsergroupId() == 4){   $_SESSION['faculty_id'] = 
GetFirstId('SELECT id FROM faculty ORDER BY name LIMIT 0,1'); 
$_SESSION['chair_id'] = GetFirstId('SELECT id FROM chair ORDER BY name 
LIMIT 0,1'); 
} if(GetSessionUsergroupId() == 
2){//Fakultet $_SESSION['faculty_id'] = 
$row->access_id; 
unset($_SESSION['chair_id']); } 
if(GetSessionUsergroupId() == 3){  
$_SESSION['chair_id'] = $row-
>access_id;  
unset($_SESSION['faculty_id']); 
  90   } if(!isset($_SESSION['langtype'])) {//---set lang to 
session----- 
  $lang_type = GetLangType(GetSessionProgUserId()); 
  $_SESSION['langtype']=$lang_type; 
} 
$ok = true; 
};   
mysql_free_result($res); 
}; if 
($ok) { 
  if (!isset($_COOKIE['usercode_tl']) || $_COOKIE['usercode_tl'] == '') { 
    DelProgUserFromCookies(GetSessionProgUserId()); 
    $s = GetRandStr(); 
    while (GetProgUserIdFromCookies($s) != -1) $s = GetRandStr();    
setcookie("usercode_tl", $s, time()+3600);     
AddProgUserCookies(GetSessionProgUserId(), $s);    
AddUserLog(GetSessionProgUserId());  
}; 
  $s = './'; 
if (isset($_SESSION['last_request_uri']) && $_SESSION['last_request_uri'] !='') 
  $s = $_SESSION['last_request_uri'];  
header('location: '.$s); 
} else  { 
  header('location: ./login.php?error'); 
}; ?> 
index.php
<?php  session_start();
$idle = 1200;//1200sekund/60=20minut; 
if(isset($_SESSION['timeout_logout_tl'])) 
{   
  $session_life = time() - $_SESSION['timeout_logout_tl'];   if($session_life
> $idle) 
  91       {  
      $_SESSION['last_request_uri'] = $_SERVER["REQUEST_URI"];  
    header('location: ./login.php');  
    } 
  } 
  $_SESSION['timeout_logout_tl']=time();   if(!
isset($_SESSION['proguser_id']) or !isset($_SESSION['usergroup_id']) or 
!isset($_SESSION['academicyear_id']) )    
header('location: ./action_exit.php'); 
   
  include_once('user_params.php');  
include_once('functions.php');   include_once('engine.php');
   
  //-----check cookie user authorization-----  
if( isset($_POST['academicyear_id']) ){ 
    $academicyear_id = (int)$_POST['academicyear_id']; 
    $_SESSION['academicyear_id']=$academicyear_id;   
  } 
  if( isset($_POST['faculty_id']) ){ 
    $faculty_id = (int)$_POST['faculty_id']; 
    $_SESSION['faculty_id']=$faculty_id;  
  } 
  if( isset($_POST['chair_id']) ){ 
    $chair_id = (int)$_POST['chair_id']; 
    $_SESSION['chair_id']=$chair_id;   
  }   
include_once('globalvars.php'); 
?> 
<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" 
"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> 
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> 
<head> 
  92   <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=<?php echo 
$html_charset; ?>" /> 
<title><?php echo GetLang(1).' | '.GetUserFIO(); ?></title> 
<link rel="stylesheet" href="resources/css/reset.css" type="text/css" media="screen" 
/> 
<link rel="stylesheet" href="resources/css/style.css" type="text/css" media="screen" />
<link rel="stylesheet" href="resources/css/invalid.css" type="text/css" media="screen"
/> 
<link rel="SHORTCUT ICON" href="resources/images/icons/favicon.ico" 
type="image/ico"> 
<script type="text/javascript" src="resources/scripts/jquery-1.3.2.min.js"></script> 
<script type="text/javascript" 
src="resources/scripts/simpla.jquery.configuration.js"></script> 
<script type="text/javascript" src="resources/scripts/facebox.js"></script> 
<script type="text/javascript" src="resources/scripts/jquery.wysiwyg.js"></script> 
<script type="text/javascript" src="resources/scripts/jquery.datePicker.js"></script> 
<script type="text/javascript" src="resources/scripts/jquery.date.js"></script> 
<script type="text/javascript" 
src="resources/scripts/jconfirmaction.jquery.js"></script> 
</head> 
  <body><div id="body-wrapper"> <!-- Wrapper for the radial gradient bg--> 
<div id="sidebar"> 
  <?php include_once('menuleft.php'); ?> 
</div> 
<div id="main-content">  
  <?php include_once('menutop.php'); ?><!-- Page Head --> 
  <div class="clear"></div>       
  <?php  
    if ( isset($_GET['msgsent']) ){     echo '<div
class="notification success png_bg">' 
      .'<a href="#" class="close"><img src="resources/images/icons/ 
cross_grey_small.png" title="Close this notification" alt="close" /></a>' 
  93         .'<div>' 
        .'Message sent!' 
      .'</div>' 
    .'</div>'; 
  }   
  if ( isset($_GET['msgdel']) ){     echo '<div 
class="notification success png_bg">'     .'<a href="#" 
class="close"><img src="resources/images/ 
icons/cross_grey_small.png" title="Close this notification" alt="close" /></a> 
  .'<div>' 
    .'Message delete!' 
  .'</div>' 
  .'</div>'; 
  } 
  include_once('content.php'); 
  ?> 
  <div class="clear"></div> 
  <div id="footer"> 
    <?php include_once('footer.php'); ?> 
  </div><!-- End #footer -->   
  </div> <!-- End #main-content --> 
  </div></body> 
</html> 
 
 
calculate_load.php 
<?php      
  function calc_maruza($potok,$maruza) { 
    $res = 0; 
    $res = $potok * $maruza;    
if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  94     } 
  function calc_amaliy($guruh,$amaliy) { 
    $res = 0; 
    $res = $guruh * $amaliy;    
if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_tajriba($tajguruh,$tajriba) { 
    $res = 0; 
    $res = $tajguruh * $tajriba;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_seminar($guruh,$seminar) { 
    $res = 0; 
    $res = $guruh * $seminar;  
  if($res!=0)     return 
round($res);   else return ''; 
} function calc_konsult($talaba,
$konsult) { 
$res = 0; 
  if($konsult){   $param = 
GetParamValue(1); 
  $res = $talaba / $param; 
  } 
  if($res!=0) 
    return round($res);    
else return ''; 
  } 
  function calc_OB($talaba,$maruza,$ob) { 
  95       $res = 0;    
if($ob){    
$param = 0; 
    if($maruza<=30)  $param = GetParamValue(2);    
if($maruza>30)  $param = GetParamValue(3); 
    $res = $talaba * $param; 
    } 
    if($res!=0)    
return round($res);    
else return ''; 
  } 
  function calc_YB($talaba,$yb) { 
    $res = 0;    
if($yb){ 
    $param = GetParamValue(4); 
    $res = $talaba * $param; 
    } 
    if($res!=0)    
return round($res);   else 
return ''; 
} function calc_uquvMA($hafta,$uquvMA,
$guruh) { 
$res = 0; 
  $res = $hafta * $uquvMA * $guruh;  
if($res!=0)   return round($res);   else 
return ''; 
} 
  function calc_pedMA($talaba,$pedMA) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $pedMA;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  96     } 
  function calc_bitiruvoldiMA($talaba,$bitituvoldiMA) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $bitituvoldiMA;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_ilmTadMA($talaba,$ilmiytadMA) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $ilmiytadMA;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_ilmPedMA($talaba,$ilmiypedMA) { 
    $res = 0; 
  $res = $talaba * $ilmiypedMA;  
if($res!=0)   return round($res); 
else return ''; 
} function calc_kursishiIR($talaba,$kursishiIR)
{ 
  $res = 0; 
  $res = $talaba * $kursishiIR;   if($res!
=0) 
    return round($res);    
else return ''; 
  } 
  function calc_MalBitIshIR($talaba,$mbi_IR) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $mbi_IR;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  97     function calc_MagDisIR($talaba,$magdisIR) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $magdisIR;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_DokAspTadIR($talaba,$dokIR) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $dokIR;  
if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
} function calc_YDA($talaba,
$yda) { 
  $res = 0; if($yda)
{     
  $res = ($talaba * $yda); 
  } 
  if($res!=0)   return 
round($res);   else 
return ''; 
  } 
  function calc_taqriz($talaba,$taqriz) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $taqriz;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
  function calc_other($other) { 
    $res = 0;    
$res = $other;    
if($res!=0)     return 
  98   round($res);     else 
return ''; 
  } 
  function calc_mustaqil($talaba,$mustaqil) { 
    $res = 0; 
    $res = $talaba * $mustaqil;  
  if($res!=0)     return 
round($res);     else return ''; 
  } 
?>  jconfirmaction.jquery.js
$(document).ready(function(){ 
 $("select#type").attr("disabled","disabled"); 
$("select#guruh").change(function(){  $("select#type").attr("disabled","disabled"); $
("select#type").html("<option>wait...</option>");   var Gid = $("select#guruh 
option:selected").attr('value'); 
  $.post("guruh_js.php", {Gid:Gid}, function(data) 
  $("select#type").removeAttr("disabled");   
  $("select#type").html(data); } ); }); 
}); function DoIt(Aquestion){    ok = 0; if 
(confirm(Aquestion))  ok = 1;    if (ok == 1) 
{ return true; } else {return false; };  
}; function Chairteachingload_print(){  
mywindow=window.open("./chairteachingload_print.php","newWindow","toolbar=no 
","status=no","scrollbars=yes"); 
}; function Dirdatasubject_print(Addid){  
mywindow=window.open("./dirdatasubject_print.php?ddid="+Addid,"newWindow","t
oolbar=no","status=no","scrollbars=yes");  
}; function DirdatasubjectFaculty_print(){   
mywindow=window.open("./dirdatasubjectfaculty_print.php","newWindow","toolbar
=no","status=no","scrollbars=yes");  
  99   }; function Division_print(){   
mywindow=window.open("./division_print.php","newWindow","toolbar=no","status= 
no","scrollbars=yes"); 
}; 
Adabiyotlar ro yhati ʻ
1. T. Konolli, K. Begg "Базы данных: проектирование, реализация и сопров
ождение" Dialektika 2000; 
2. Rob   P.,   Kornel   K.   "Системы   баз   данных:   проектирование,   реализация   и
управление" BXV-Peterburg 2004; 
3. Марков   А.   С.,   Лисовский   К.   Ю.   Базы   данных.   Введение   в   теорию   и
методологию: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 2006. – 512 с. 
4. Лаура   Томсон  "Разработка   Web-приложений   на  PHP   и  MySQL".   Пер.  с
англ./Лаура Томсон, Люк Веллинг. -2-е изд., испр. - СПб: ООО 
"ДиаСофтЮП", 2003. -672 с. 
5. Larry Ulman "PHP 6 and MySQL 5 for Dynamic Web Sites". Peachpit Press. 
6. ―Professional PHP Programming  Published by Wrox Press Ltd., USA. 	
‖
7. Jay   Greenspan,   Brag   Bulger   "MySQL/PHP   Database   Applications".   M&T
Books. 
8. Lyuk   Velling,   Lora   Tomson   "Разработка   Web-приложений   с   помощью
PHP и MySQL".: Sams Publishing. 2007. – 896 с. 
9. Аткинсон, Леон. А92 MySQL. Библиотека профессионала.:  Пер. с англ.
— 
М.: Издательский дом "Вильяме", 2002. — 624 с.: 
10. Стивен   Хольцнер   "PHP   в   примерах".   Пер.   с   анг.   -М.:   ООО   "Бином
пресс", 
2007 г. 352 с:    
11. "Practical Web 2.0 Applications with PHP" by Quentin Zervaas. 2008 y. 594
s. 
12. Мархвида И.В. "Создание Web-страниц: HTML, CSS, JavaScript" Минск
ООО "Новое знание", 2002 -352 с. 
  100   13. Артемий Ломов ―HTML, CSS,  СКРИПТЫ:   практика  создания  сайтов ,‖
Санкт- Петербург ―БХВ-Петербург , 2006, 416 с. 	
‖
14. Петюшкин   А.   Б.   ―HTML.   Экспресс-курс   –   СПб.:   БХВ-   Петербург,	
‖
2003. 256 с. 
15. Мержевич   В.   В.   HTML   и   CSS   на   примерах.   –   СПб.:   БХВ-Петербург,
2005. 
– 448 с. 
16. А. Горев, С. Макашарипов, Р. Ахаян. Эффективная работа с СУБД. 445
с. 
17. Zak   Greant,   Graeme   Merrall,   Torben   Wilson,   Brett   Michlitsch.   PHP
Functions 
Essential Reference. ―New Riders Publishing , -768 б. 	
‖
18. Вайк Аллен и др. JavaScript. Энциклопедия пользавателя: Пер.с 
англ./Аллен Вайк. –К.: ООО ―ТИД ДС , 2001. -480 с. 	
‖
19. Мэрдок,   Келли   Л.   JavaScript:   наглядный   курс   создания   динамических
Web 
–страниц.   :   Пер.   с   англ.   :   Уч.   пос.   –   М.   :   Издательский   дом   ―Вильяме ,	
‖
2001. – 228 с. 
20. http://www.spravkaweb.ru      (Web-dasturlash tillaridan kurslar). 
21. http://www.php    -   mysql    -   video.ru/fvl      (PHP   tilini   o rganish   bo yicha   to liq	
ʻ ʻ ʻ
kurslar). 
22. http://www.php    -   manual.ru      (PHP tilining funksiyalari va metodlari). 
23. http    ://    www    .   mysql    .   ru      (MySQL tili haqidagi to liq kurslar). 	
ʻ
 
  101
Купить
  • Похожие документы

  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
  • Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha