Senekaning “Lutsiliyga axloqiy xatlari” asari - Литература - Образовательные программы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	30.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Образовательные программы
Предмет	Литература

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Senekaning “Lutsiliyga axloqiy xatlari” asari

Купить

Buxoro davlat pedagogika instituti
Jismoniy madaniyat fakulteti
1 JM 24 talabasi
Sultonov Amirbekning falsafa fanidan tayyorlagan mustaqil ishi
Senekaning “Lutsiliyga axloqiy xatlari” asari
Kirish
Seneka Lutsiy Anney (taxminan miloddan avvalgi 4, Kordova, Ispaniya –
milodning 65-yili, Rim) – Rim faylasufi, yozuvchi, davlat arbobi. Rim imperatori
Neronning tarbiyachisi va maslahatchisi; unga suiqasd qilishda ayblangan va o ziniʻ
o ldirgan. Seneka stoitsizmning yirik vakillaridan biri. U tabiat va inson mohiyati
ʻ
haqida keng bilimga ega bo lgan, adabiy uslubni juda yaxshi egallagan.
ʻ
Senekaning falsafiy qarashlari ziddiyatli. U falsafani hayotda axloqiy-diniy
qo llanma deb bilgan. “Lutsiliyga xatlar” falsafiy asari, “Himmat haqida”, “Rahm-
ʻ
shafqat haqida”, “Ruhiy xotirjamlik haqida” va boshqa risolalarida tarki dunyo
qilish, o lim va taqdirni nazar-pisand qilmaslik, ehtiroslardan xoli bo lish,
ʻ ʻ
kishilarning axloqiy tengligi masalalari yoritilgan. Lutsiy Anney (Miloddan
avvalgi (taxminan) 4 yilda tug'ilib, milodning 65 yilida vafot etgan) Qadimgi Rim
shahrida yashab o'tgan faylasuf, shoir va siyosiy arbob Senekaning vatani Ispaniya
edi. Otasi uni go'daklik chog'ida Rimga olib keldi. Seneka bu yerda Pifagorning
izdoshi Sotion qo'lida tahsil oldi.
Asosiy qism:
Seneka Kichik Agrippinning o'g'li, 11 yoshli bo'lajak imperator Neronga
murabbiylik qilgan. U o'z ta'limotlarida haqiqiy falsafada bir- biriga sira
o'xshamaydigan nazariyotchilarning g'oyalari amalda bir narsaga borib taqalishini
ochib berishga intilgan. Taqdirni qarangki, Senekaning peshonasiga telba

imperator Kaligula (37-41 yillar), aqli zaif hukmdor Klavdiy (41-54 yillar) hamda
shafqatsizlik bobida dong taratgan imperator Neron (54-68 yillar)ning xizmatida
bo'lish yozilgandi (Neron milodning 68 yili 7 iyun kuni o'z joniga qasd qilgan).
Seneka o'z qarashlarini quyidagi asarlarida bayon etgan: «Lutsilliyga bitilgan
axloqiy maktublar» (Ushbu qo'lyozma Senekaning eng yirik aasari bo'lib, uning asl
nusxasi hozirga qadar saqlanib qolgan) «Tabiatshunoslik masalalari» «Baxtli hayot
haqida» «Taqdiri ilohiy haqida» «Qahru g'azab haqida» «Ruhiy xotirjamlik
haqida» «Rahm-shafqat haqida» «Yupanch» Bundan tashqari Senekaning
«Medeya», «Fedra», «Edip», «Agamenon» deb nomlanuvchi fojiaviy asarlari ham
ma'lum. Seneka qo'l urgan mavzular keng ko'lamli bo'lib, ularning har biri ma'lum
maqsadlarga yo'naltirilgandir. Quyida biz ulardan ba'zilarini sanab o'tmoqchimiz: -
ruhiy kamolotga yetish yo'lida vaqtdan foydalana bilish; - ezgulik va boylik
haqida; - do'st tanlash xususida; - o'lim dahshati haqida; - soxta hamda haqiqiy
falsafa bayonida; - chinakam do'stlik haqida; - jismoniy mashqlar xususida; -
falsafaning afzalliklari; - kelajakdan qo'rqish haqida; - donishmand nazarida
bo'lmoqlik xususida; - keksalik maqtovlari; - behuda sayohatlar haqida; - Xudo va
ruh haqida; - oolamning tuzilishi haqida; - kundalik xatti- harakatlar haqida; -
mish-mishlarga nafrat xususida; - o'limni xotirjamlik bilan qarshilashga hozirlik
xususida; - el nazari ostida yashash haqida; - insonlarning tengligi; - shaxsiy
nuqsonlarni ko'ra bilish; - donishmand har yerda farog'atda; - shodlik
lazzatlanishda emas; - kulfatlarga shay turish xususida; - ichkilikbozlik haqida; -
halollik, yagona baxt haqida; - ruhni chiniqtirish xususida; - yaxshi nom
qoldirmoqlik borasida; - o'z joniga suiqasd qilish haqida; - qayg'u-hasrat
chekishning me'yori xususida. Milodning 57 yilida Seneka oliy lavozimga -
elchilik vazifasiga tayinlanadi. Senekaning mol-davlati va oliy martabasiga hasadi
kelgan kimsalar Neronning ojizligi va shafqatsizligidan foydalanib, faylasufga
qarshi fitna qo'zg'aydilar. Ular Senekani imperatorga qarshi fitnaning ishtirokchisi
sifatida makkorlikda ayblab, tuhmat qiladilar. Bo'htonlarga laqqa ishongan
hukmdor Senekani o'limga mahkum etadi.
Xulosa:

O'z joniga qasd qilish turini tanlash huquqi esa Senekaning ixtiyoriga topshiriladi.
Keksa faylasuf nohaq hukmni mardona qarshi olib, tomirini kesadi va dunyodan
ko'z yumadi.
* * *
Seneka shunday deb yozadi: «Odamlar menga ta'limotim va dunyoqarashlarim
bilan hayotim o'rtasida tafovut borligi haqida so'zlab, ta'na qiladilar. Ular bir
vaqtlar Aflotun, Epikur va Zenonga ham shunday ayb taqagandilar. Lekin barcha
faylasuflar o'zlarining qanday yashashlari xususida emas, balki qanday hayot
kechirish lozimligi borasida fikr yuritadilar. Men ham o'zim haqimda emas,
ezgulik xususida mushohada qilib, uni izohlashga urinaman. Turli illatlarga, shu
bilan birga o'zimdagi kamchiliklarga qarshi kurashaman».
* * *
Odamlar ko'pincha men haqimda: «Nima uchun u falsafani sevadi-yu, ammo
badavlatlikni kasb etgan? Nega u odamlarni boylikdan nafratlanishga undaydi-yu,
o'zi mol- davlat to'playdi? U quvg'inni pisand etmaslikni maslahat beradi-yu,
ammo vatanida hayot kechirib, vafot etmoqlikni afzal ko'radi?» - deyishadi. Men
ularga javoban shunday deyman: «Sanab o'tilgan narsalardan nafratlanish - ulardan
butkul voz kechish degani emas.
Noklassik ontologiyaning yo’nalishlari va mohiyati ( M.Xaydeggening borliq
va vaqt asari asosida)
Kirish
Ontologik bilim serqamrov va universaldir. U amalda mavjud bo'lgan hamma
narsaga taalluqli. Insonga bunday bilim nima uchun kerak? Axir odamlar amalda
"umuman hamma narsa" bilan ish ko'ra olmaydilar – ularning ishlari doim
muayyan narsalar doirasi bilan cheklangan bo'ladi. Ontologik kontsepsiyalar Real
mazmundan xoli bo'lgan mavhumliklarni o'ylab topish bilan shug'ullanuvchi

falsafiy aqlning quruq o'yini emasmikan? Bunday savollar borliq haqidagi
ontologik tasavvurlar tanqidining manbai bo'lib xizmat qiladi. Bunday
tasavvurlarni Berkli, yum, Kant va empirizm nuqtai nazarini himoya qiluvchi
boshqa faylasuflar tanqid qilgan. Ontologik bilim insonga shuning uchun kerakki,
unga ko'ra inson har qanday konkret ob'ektni bilishga kirishgunga qadar mavjud
bo'lgan narsaning tuzilishi haqidagi ayrim dastlabki tasavvurlarga tayanadi. Bu
tasavvurlar bilish amallarining umumiy strategiyasi yoki dasturini belgilaydi.
Bunday dastur inson qandaydir kutilmagan va tushunarsiz narsaga duch kelgan
holda ayniqsa zarur. Shu vaziyatda yangi va betakror hodisalarni tushunish va
o'zlashtirishga yaqinlashish uchun bu hodisalarni, ularning dunyodagi o'rnini va
ularga qanday yondashish kerakligini taxminiy aniqlash imkonini beruvchi
dunyoning barcha hollarda qo'llashga yaroqli bo'lgan umumiy sxemasi yoki
"xaritasi"ga ega bo'lish lozim. Kundalik tajribada biz butunlay yangi ob'ektlarga
kamdan-kam holda duch kelamiz. Ammo inson o'zi o'zlashtirgan makrodunyo
chegarasini kengaytirgani sari "har qanday hol" uchun zarur bo'lgan borliq
haqidagi ontologik tasavvurlarni falsafiy nuqtai nazardan maxsus o'rganish vazifasi
yanada muhimroq ahamiyat kasb etadi. Turli ontologik kontsepsiyalar – bu
dunyoni idrok etishning turli usullaridir.
Asosiy qism:
Faylasuflar ularni yaratar ekan, insoniyatga u "birdan" ilgari ko'rilmagan narsaga
duch kelgan va "buning nimaligi"ni tushunishning eng maqbul usulini tanlashga
to'g'ri keladigan taqdirda kerak bo'ladigan universal modellarni oldindan
tayyorlashga "ijtimoiy buyurtma"ni bajaradi. Shu o'rinda tabiiy bir savol tug'ilishi
mumkin: dunyoning umumiy manzarasini yaratishni fizika o'z zimmasiga olgani
tufayli ontologiya o'z ahamiyatini yo'qotgani yo'qmi? Zero, fizika materiya va
harakatning eng umumiy shakllarini o'rganadi va uning fundamental nazariyalari
"butun 1 bu so'z ilk bor 1613 yilda nashr etilgan R.Gokleniusning "falsafiy
lug'ati"da paydo bo'lgan. Click here to buy ABBYY PDF Transformer 2.0
www.ABBYY.com Click here to buy ABBYY PDF Transformer 2.0

www.ABBYY.com p 10 mavjudlik"ka tatbiq etadi. Dunyoning zamonaviy fizik
nazariyalari mavjud bo'lgan sharoitda ontologiya anaxronizm, eskirgan falsafiy
an'ana "sarqiti" hisoblanmaydimi? Ammo ontologiya bilan fizika o'rtasida jiddiy
farq mavjud bo'lib, u biron-bir fizik nazariyaga ontologiyaning o'rnini bosish
imkonini bermaydi. Fizikaning ontologiya bilan umumiyligi shu bilan
belgilanadiki, u o'rganuvchi materiya va harakat shakllari qolgan barcha, yanada
murakkabroq - kimyoviy, biologik, ijtimoiy shakllar uchun asos bo'lib xizmat
qiladi. Fizika "butun mavjudlik"ni (borliqning bizga ma'lum bo'lgan shakllari
doirasida) qamrab oladi va o'zi aniqlagan qonunlarni butun dunyoga tatbiq etadi.
Ammo u borliq nofizik shakllarining o'ziga xos xususiyatlarini o'rganmaydi.
Fizikaning borliqdan topuvchi umumiy jihatlar voqelik barcha ob'ektlarining "fizik
zamini"gina hisoblanadi. Ontologiya esa borliqning har qanday sohasi ob'ektlari,
shu jumladan biologik va ijtimoiy ob'ektlarning o'ziga xos xususiyatlari o'rtasida
umumiy jihatlarni aniqlashga harakat qiladi. Fizika doirasida aniqlanuvchi umumiy
xossalar – bu fizik xossalardir. Ontologiya esa umumiy jihatlarni ob'ektlarning
fizik xossalaridan ham, nofizik (kimyoviy, biologik, ijtimoiy) xossalaridan ham
izlaydi. Har qanday ontologiya gipotetik xususiyat kasb etadi. Uning bu xossasi
ilmiy nazariyalarnikidan ham kuchliroqdir. Avvalo, borliqni umumiy ilmiy
kategoriya emas, balki sof falsafiy kategoriya sifatida tushunish e'tiborni tortadi va
bu holda falsafa ham ilmiy bo'lmagan bilim shakli sifatida ilmiy bo'lmagan nuqtai
nazardan ko'rib chiqiladi. Xaydeggerning fikriga ko'ra, metafizikaning asosiy
tushunchalari – haqiqat, dunyo, mavjudlik – fikrlashning boshlang'ich nuqtasidir
va "fan o'ylamaydi"37. S. L. Frank bu g'oyani ochib beradi: "ilmiy fikr, ya'ni.
dunyoni tizimli ravishda izchil va iloji boricha to'liq mavhum bilishga qaratilgan
ong, albatta, bunday hollarda, har bir hodisani oxir-oqibat uning boshqa barcha
shartlarini hisobga olgan holda iz qoldirmasdan tushuntirish mumkin bo'lgan
tartibga solish printsipi bilan boshqariladi, ularning har biri to'liq aniqlangan
narsadir. Ushbu postulat ham qonuniy, ham ilmiy fikr uchun zarurdir; ma'lumki, bu
uning taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi. Ammo falsafiy aks ettirish bu bilan
o'zini haqiqiy yo'ldan ozdirishga yo'l qo'ymasligi kerak. Uning uchun bu

postulatdan boshqa narsa emas-ish gipotezasi, aniqrog'i, ilmiy ish uchun foydali
bo'lgan yordamchi fantastika. Haqiqatning yaxlitligiga qaratilgan ong uchun har
qanday aniq hodisani "ma'lum" asoslar bilan to'liq tushuntirish imkonsiz bo'lib
qoladi – va bundan tashqari, bu bizning bilimimizning haqiqiy cheklanganligi
sababli amalga oshirilmasligi sababli emas. yoki – bir xil narsa – bu erda hisobga
olinadigan shartlar sonining cheksizligi tufayli, ammo, shuningdek, aniq
mavjudotning barchasi o'z-o'zidan aniqlanmagan va shuning uchun mavjudlikning
oqilona aniqlanmagan potentsialidan kelib chiqadi"38. Mavjudlikni falsafiy
tushunish ilm-fandan farqli ravishda amalga oshirilishi kerak.

Agar borliqning falsafiy tushunchasi fanga asoslanmagan bo'lsa, unda u insonning
dunyoga bo'lgan munosabatidagi boshqa narsaga asoslanishi kerak. Turli xil
tafovutlar bilan ekzistensial falsafa bunday asos koinotning globalligini, uning
ichki, unda sodir bo'layotgan voqealarning kuchi va ulug'vorligidan muqaddas
hayratni, voqelikning chuqurligi va ahamiyatini his qilishni bevosita boshdan
kechirish degan fikrdan kelib chiqadi. Bunday tajriba hayotimizning ba'zi
daqiqalarida paydo bo'ladi. "Biz hech qachon mavjud bo'lgan hamma narsani uning
shartsiz populyatsiyasida anglamasligimiz haqiqat bo'lgani uchun, biz hali ham tez-
tez o'zimizni u yoki bu tarzda mavjud bo'lgan ochiq populyatsiyaning o'rtasida
turganimizni ko'rishimiz aniq" 39. S. L. Frank bu lahzalar nima ekanligini
ko'rsatadi. "Bizni larzaga soladigan voqealar oldida – bu yaqin kishining o'limi
yoki yangi odamning tug'ilishi – biz o'zimizni qandaydir muqaddas marosim
oldida turgandek his qilamiz: hayot tashuvchilar qandaydir tushunarsiz masofaga
g'oyib bo'layotgandek yoki tushunarsiz chuqurlikdan chiqib ketayotgandek.
Tabiatdagi buyuk falokatlar – zilzilalar, toshqinlar, bo'ronlar – va buyuk ijtimoiy
g'alayonlar bizda tanish, tanish, barqaror dunyomiz to'satdan egallab olgan ba'zi
sirli kuchlar tuyg'usini uyg'otadi... Bunday holatlarning barchasida biz tushunarsiz
narsaga duch kelgandek tuyuladi, bu aniq tushunchalarda tanish, tushunarli va
tushunarli bo'lgan hamma narsadan aniq farq qiladi. Butun ob'ektiv olamning

orqasida – bizning hushyor ongimiz "haqiqat" deb ataydigan narsa – lekin uning
noma'lum chuqurliklarida ham-biz tushunarsiz narsani qandaydir haqiqat sifatida
his qilamiz, bu, ehtimol, mavjudotning ob'ektiv, mantiqiy tushuniladigan, odatiy
muhitimizga o'xshash butunlay boshqacha o'lchovida yotadi dunyo"40. N.
Gartman ham "borliq bilan to'qnashuv" holatlari haqida gapiradi.
Xulosa:
Shu ma'noda yum va Kant mutlaqo haq: tajribada ko'rilmaydigan narsalar haqidagi
ontologik mulohazalar muqarrar tarzda sub'ektiv va isbotlab bo'lmaydigan
farazlarni o'z ichiga oladi va shu bois ishonchsiz. Ontologiya – falsafaning taxmin
va farazlar bilan ayniqsa kuchli bog'liq bo'lgan qismi. Neopozitivistlar uning
tabiiy-ilmiy bilimdan farqiga ishora qiladilarki, bunga qo'shilmaslik mumkin emas
(ammo qaerda fan tugashi va "metafizika" boshlanishini aniq va uzil-kesil
ko'rsatishga hali muvaffaq bo'linganicha yo'q

Mavjudlik haqidagi klassik bo'lmagan ontologiya
Ushbu asardagi ekzistensial ontologiya faqat ekzistensializm doirasida
rivojlanadigan ontologiya sifatida qaralmaydi. U mavjudlik haqida fikr
yuritishning ba'zi umumiy tamoyillari bilan birlashtirilgan falsafiy oqimlarning
keng doirasini qamrab oladi. Muallif, bu holda, ekzistensializm chegaralarini
belgilashning mavjud an'analariga amal qiladi, faqat o'zini ushbu yo'nalish deb
hisoblagan faylasuflarning o'z taqdirini o'zi belgilash asosida emas, balki
aniqlanadigan umumiylik va falsafalashning asosiy tamoyillari asosida.

Klassik bo'lmagan ontologiyaning shakli sifatida ekzistensial ontologiyaning
asosiy printsiplari, bizning fikrimizcha, XX asrning bir qator falsafiy oqimlari va
mualliflik tushunchalarida mavjudlik haqidagi fikrlashning quyidagi xususiyatlari.

(asrning xronologik doirasidan tashqarida ikkala yo'nalishda ham qisman chiqish
bilan):

borliqning falsafiy kontseptsiyasi dunyo haqidagi faktografik bilimlardan ajralib
turadi va har qanday holatda ham ularning natijasi sifatida qaralmaydi;

borliqning falsafiy tushunchasi nafaqat ratsional-mantiqiy, balki transratsional
vositalar bilan ham amalga oshiriladi, hissiy va qiymat burchagini o'z ichiga oladi;

ko'p jihatdan ushbu toifaning umumiy ma'nosini aks ettiruvchi borliqning o'ziga
xos turi sifatida inson borligi ko'rib chiqiladi.

Biz ontologiyaning asosiy tamoyillarini ushbu yo'nalishda qayta ko'rib chiqish
zamonaviy falsafada umumiy sabablar bilan bog'liqligini ko'rsatishga harakat
qildik. Shu sababli, ekzistensial tipdagi ontologiyani nafaqat so'zning to'g'ri
ma'nosida ekzistensialist faylasuflar (birinchi navbatda M. Xaydegger, K. Yaspers
va J.-P. Sartr) qo'llab-quvvatladilar (hech bo'lmaganda qisman) va rivojlantirdilar,
balki ekzistensializm g'oyalarini baham ko'rgan rus faylasuflari (birinchi navbatda
N. A. Berdyaev, S. L. Frank), klassiklar hayot falsafalari, birinchi navbatda F. ning
o'zi. Nitssheva H. Ortega y Gasset va M. Scheler kabi hayot falsafasi va
ekzistensializmga yaqin mutafakkirlar, rus kosmizmining ba'zi vakillari (birinchi
navbatda N. F. Fedorov), metafizikaning asosiy tushunchalarini qayta ko'rib
chiqishga intilgan faylasuflar (xususan, N. Gartman, V. Diltey) va boshqalar.
ekzistensial ontologiyani oldingi davr mutafakkirlari g'oyalari bilan bog'laydigan
bir qator tarixiy juftliklarni topish mumkin (masalan, muborak Avgustin,
Kuzanskiy Nikolay). N. A. Berdyayev shunday yozadi: "men ekzistensial
faylasuflar deb hisoblayman ... muborak Avgustin va Paskal, Kirchegardt va

Nitsshe"36, u falsafaning mohiyati va ma'nosi, insonning dunyoga munosabati
talqinlarining abadiy tasodifini anglatadi. Aynan shu turli davrlarni bog'laydigan
ichki birlik mavjudlik muammosining klassik bo'lmagan echimida ham mavjud:
agar u falsafiy an'analarda qayta tiklanadigan o'zgarish, muqobil magistral talqin
sifatida mavjud bo'lmaganida, XX asrda birinchi o'ringa chiqa olmasdi. Shunday
qilib, biz borliqning ekzistensial talqinining asosiy o'ziga xos nuqtalarini
aniqlashga harakat qilamiz.
A.Fitratning “Oila asari”dagi oila qurish tartiblari va farzand tarbiyasiga oid
g’oyalar
Kirish
«Oila» asarida oilaviy xayotning islohotidan bahs yuritilib, adib najot yo‘llarini
axtaradi. Fitratning oilaga nisbatan qarashlari zaminini Qur'onda shu masala
bo‘yicha olg‘a surilgan fikr va g‘oyalar tashkil etadi. Shuning uchun xam bu kitob
o‘z vaqtida taraqqiyparvar yoshlar tomonidan samimiy qarshi olingan. Oila asosini
to‘g‘ri qurmasdan va yosh avlodni to‘laqonli to‘g‘ri yo‘lda tarbiyalamasdan turib,
jamiyatni isloh qilish, uning rivojini tarqqiyot sari yo‘naltirish mumkin emas. Oxir
oqibatda millat taqdiri uning oilasining xolatiga bog‘liq. Bu g‘oya Fitrat asarida
o‘z ifodasini topgan: “Xar bir millatning saodati va izzati albatta shu xalqning
ichki intizomi va totuvligiga bog‘liq. Tinchlik va totuvlik anashu millat
oilalarining intizomiga tayanadi. Qayerda oila munosabati kuchli intizomga
tayansa, mamlakat va millat xam shuncha kuchli va muazzam bo‘ladi.” Oila,
Fitratninng talqinida, uch muhim komponentdan iborat:
1)Er.
2)Xotin.

3)Farzandlar.
Ko‘ramizki, oila va farzand masalasi erkak yo ayolning xususiy masalasi emas.
Farzand nafaqat ota-ona xayotining davomi balki ayni paytda millatning xam,
iqtidori, obro‘ va e'tiborini belgilaydigan zanjir xalqasidir. Millat esa vatan,
mamlakatning yuragi, demak, millat son jihatidan qanchalik ko‘p bo‘lsa u
yashayotgan vatanining xam kuch-kudrati shu qadar ziyod bulishi tabiiy.
Oila masalasi:
1) Millat.
2) Mamlakat.
3) Kishilik jamiyati ,
degan uchlikni ta'minlab turuvchi muxim bir xalqadir.
Fitrat talqinida son, miqdor sifat degani emas, xalqning soni ko‘p bo‘lishi, ammo
uni tashkil etuvchi kishilar ishyoqmas, tebsa-tabranmas kishilar xam bo‘lishi
mumkin.O‘z saodati, kelajagi, yaxshi yashashi, osuda xayot egasi bo‘lishlik o‘sha
millat kishisining xarakatchanligiga xam bog‘liqligini aytadi.” Qaysi millatning
nomoyondalari g‘ayratli, shijoatli bo‘lsalar, qo‘l oyog‘i kuchli va chaqqon, xamma
a'zolari sog‘ va faol izzat va e'tibor soxibi bo‘ladilar” deya ta'kidlab o‘tadi. Fitrat
millatning sifati uning miqdori bilan xam bog‘liq tomonlarini anglatgan. Buning
uchun qayg‘urgan xam. Oilada millatning qadri va sha'nini belgilovchi xarakatlar,
avvalo er va xotinning iffat, diyonati bilan bog‘liq ekanini xayotiy misollar bilan
anglatadi.
Asosiy qism:
Abdurauf Fitratning axloqiy qarashlari , milliy o‘zlikni anglash haqidagi g‘oyalari
asosan o‘zining “Oila yoki oila boshqarish tartiblari” nomli asarida berilgan.

Ushbu asar 1914 yilda yozilgan. “Oila” asari o‘sha davr shiddatini o‘zida
mujassamlashtirgan asar hisoblanadi. U o‘zgacha bir shiddatli uslub bilan
yozilgan. Sababi, o‘sha davr shiddati qaysidir ma'noda badiiy asarlarga ham
ko‘chgandi. “Oila” asarida ham tanqidiy ruh, ham da'vat ruhi kuchli. Fitrat ona
Turkistonni ozod ko‘rishni istaydi, buning uchun har bir turkistonlik oila, axloq,
a'mol va erk o‘chog‘i bo‘lmog‘i lozim. Mutafakkir yangi oilani ana shu tartibda
qurishga da'vat etadi. Har jihatdan sog‘lom bo‘lgan oila yetishtirgan farzandlargina
millatni yuksakka ko‘tara olishini, uni istibdoddan qutqarishini aytadi: “Bu dunyo
kurash maydonidir. Bu maydonning quroli sog‘lom jismu tan, aql va axloqdir.
Lekin ana shu qurol-aslahamiz sinib, zang bosib chirib ketgan. Shunday qurollar
bilan bu dunyoda bizga na saodat va na rohat bor…”, — deydi alam bilan Fitrat.
Darhaqiqat, davlatimiz kelajagi ham, rivojlangan mamlakatlar orasida tutgan
mavqei va salohiyati ham, dunyoqarashi, bilimi, aql-zakovati , Vatan, jamiyat va
oila oldidagi burchi va mas'uliyatini teran anglashi, bugungi avlodga bog‘liqdir.
Zero bilim va kasb-hunarga qiziqish, ota-onaga xurmat, do‘stga sadoqat, mehr-
shafqat, halollik va poklik kabi axloqiy fazilatlar oilada shakllanadi va sayqal
topadi.
Abdurauf Fitratning “Oila yoki oila boshqarish tartiblari” asari oilaning paydo
bo‘lishi, uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati, oilada amal qilinadigan ichki tartib
va qoidalarga bag‘ishlangan. Ayniqsa, asarning “Uylanish yoki uylanmaslik
xususida”, “Qalin (puli) va to‘y qanday bo‘lishi lozimligi haqida”, “Er-xotinning
qanday yashamoqliklari xususida”, “Oilaning maishati va idorasi” qismlarida bu
masalalar xususida atroflicha fikr yuritilgan.
Xulosa:
Er-xotin va farzandlardan iborat, bir shaxs boshchiligida, birga yashovchilar,
Fitratning fikricha, oilani tashkil etadi. Asarda har bir oila manfaatini ximoya

qilish maqsadida turli qonunlar ishlab chiqilgani , ular «manzil tadbir» (ro‘zg‘or
tebratish tadbiri) deb atalgani ta'kidlanadi. Shu ma'noda, muayyan mamlakat
aholisi axloqsizlik oqibatida oilaviy munosabatlarini zaiflashtirib yuborsa va
intizomsizlikka yo‘l bersa, shu millatning saodati ham, hayoti ham shubha ostida
qoladi.
Oilada ayollarga munosabat haqida to‘xtalib, Fitrat quyidagi rivoyatni keltiradi:
“Oysha (r.a.) rivoyat qiladilar. Nabiy alayhissalom dedilar: “Eng komil mo‘minlar
xushhulq va oilasi bilan lutf ila munosabat qiladiganlardir. O‘z xotinlariga
mardikarim yaxshilik qiladi va mardilaim yomonlik”. Fitrat nazarida mamlakat
taqdiri va istiqboli barkamol farzandlarni tarbiyalash bilangina belgilanmaydi.
Mazkur asarda millatning ma'rifatparvarligi ayollarga bo‘lgan munosabatda ham
yorqin namoyon bo‘lishi qayta-qayta ta'kidlangan.
Kitobning ikkinchi qismi farzand tarbiyasiga bag‘ishlangan. Fitrat ham tarbiyani
an'anaviy yo‘nalishda talqin etadi: jismoniy tarbiya, aqliy tarbiya va axloqiy
tarbiya. Ana shu uch tarbiya uyg‘unligida haqiqiy inson kamol topadi, deb
hisoblaydi muallif. Kitobning bu qismida Fitrat, ma'lum ma'noda, o‘ziga xos
axloqiy tarbiya nazariyasini taqdim qiladi. U ixtiyor erkinligi muammosini mayl
tushunchasi orqali o‘rtaga tashlaydi: baxt mayli, faoliyat mayli, aloqa mayli,
boshqalarga mehr-muhabbat mayli va h.k. Bularning hammasida ham insonni
jamiyat a'zosi sifatida, ijtimoiy mavjudot sifatida olib qaraydi. Shuningdek , u izzat-
nafs, ayniqsa, iroda masalasiga alohida to‘xtalib o‘tadi. “Iroda va ixtiyor”
sarlavhasi ostidagi kichik bobda Fitrat farzandni irodali qilib tarbiyalashga da'vat
etadi, iroda tarbiyasining to‘rt banddan iborat qoida-bos-qichlarini taklif etadi.
Bolani irodali qilib tarbiyalashda ota-onaning zo‘ri emas, balki bolaga beriladigan
muayyan erkinlik muhim ekanini ta'kidlaydi. “Ota-onalarning haq-huquqlari”
bobida ham balog‘atga yetgan farzandning erkinlik darajasi haqida fikr yuritiladi.
Axborotlashgan jamiyat va uning istiqbollari” (A.Toynbi, E.Tofller
asarlarining qiyosiy tahlili asosida

Kirish
Yangi axborot texnologiyalarining yaratilishi va ularning jamiyat turli jabhalariga
kirib borishi informatikaning yangi sohasi - ijtimoiy informatika fanining ajralib
chiqishiga sabab bo’ldi. Ijtimoiy informatika quyidagi masalalarni o’rganadi:
 Yangi axborot texnologiyalarining yaratilishi va ularning jamiyat turli
jabhalariga kirib borishi informatikaning yangi sohasi - ijtimoiy informatika
fanining ajralib chiqishiga sabab bo’ldi. Ijtimoiy informatika quyidagi
masalalarni o’rganadi:
Axborotlashgan jamiyat taraqqiyotining qonuniyatlari va muammolari;Axborot
resurslari jamiyat rivojining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy faktorlari
sifatida ;Axborotlashgan jamiyatda shaxs ;Axborot madaniyati;Axborot xavfsizligi;
 Axborotlashgan jamiyat taraqqiyotining qonuniyatlari va
muammolari;Axborot resurslari jamiyat rivojining ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy faktorlari sifatida;Axborotlashgan jamiyatda shaxs;Axborot
madaniyati;Axborot xavfsizligi;
Axborotlashgan jamiyat termini Yaponiyada paydo bo’ldi . Mutaxassislar ushbu
termin yuqori sifatli axborot mo’l-ko’l bo’lgan va uni saqlash , taqsimlash va
foydalanish uchun barcha vositalarga ega bo’lgan jamiyatni ifodalaydi, deb e’tirof
etadilar.
 Axborotlashgan jamiyat termini Yaponiyada paydo bo’ldi . Mutaxassislar
ushbu termin yuqori sifatli axborot mo’l-ko’l bo’lgan va uni saqlash,
taqsimlash va foydalanish uchun barcha vositalarga ega bo’lgan jamiyatni
ifodalaydi, deb e’tirof etadilar.
Asosiy qism:
Axborotlar manfaatdor kishilarga tez va oson hamda qulay shaklda etkazib
beriladi.Axborot xizmatlari uchun narxlar shu darajada past bo’lishi kerakki,

jamiyatning har bir a’zosi undan ehtiyojiga qarab foydalana ilsin. Arademik V.A.
Izvozchikov axborotlashgan jamiyat xususiyatlarini ifoda etuvchi quyidagi ta’rifni
taklif etgan:
 Axborotlar manfaatdor kishilarga tez va oson hamda qulay shaklda etkazib
beriladi.Axborot xizmatlari uchun narxlar shu darajada past bo’lishi kerakki,
jamiyatning har bir a’zosi undan ehtiyojiga qarab foydalana ilsin. Arademik
V.A. Izvozchikov axborotlashgan jamiyat xususiyatlarini ifoda etuvchi
quyidagi ta’rifni taklif etgan:
“Axborotlashgan jamiyat deb , jamiyatning barcha sohalari hamda a’zolari
hayoti va faoliyatida kompyuter , telematika va boshqa vositalar aqliy mehnat
qurollari sifatida ishlatiluvchi , kutubxonalardan foydalanish, katta tezlik va
aniqlikda axborotlarni qayta ishlash , real va prognozlashtirilgan hodisalarni
modellashtirish , , ishlab chiqarishni boshqarish, ta’limni avtomatlashtirish va
boshqa vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan jamiyatga aytiladi .
 “Axborotlashgan jamiyat deb, jamiyatning barcha sohalari hamda a’zolari
hayoti va faoliyatida kompyuter, telematika va boshqa vositalar aqliy
mehnat qurollari sifatida ishlatiluvchi , kutubxonalardan foydalanish, katta
tezlik va aniqlikda axborotlarni qayta ishlash, real va prognozlashtirilgan
hodisalarni modellashtirish, , ishlab chiqarishni boshqarish, ta’limni
avtomatlashtirish va boshqa vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan
jamiyatga aytiladi .
Bunday jamiyatda: Hohlagan kishi , gurux yoki ixtiyoriy korxona-tashkilot o’z
faoliyati uchun zarur bo’ladigan axborot resurslaridan foydalana jlishi ;Zamonaviy
axborot texnologiyalari va aloqa vositalarining taqdim etilishi ;Ijtimoiy-iqtisodiy va
ilmiy-texnikaviy rivojlanish masalalarini echish uchun zarur bo’lgan axborot
resurslarini doimiy yangilash va to’ldirish imkoniyatini beruvchi rivojlangan
axborot infrastrukturasiga ega bo’lish.
Xulosa:

Axborotlashgan jamiyatga o’tishni bugungi kunda ayrim davlatlar davlat dasturi
darajasiga ham kirgizishmoqda. Bu jamiyatga qadam tashlash ko’pgina sohalarda
sifat va miqdor jihatdan ustunlikni ta’minlashga yordam beradi. Yuqorida aytib
o’tganimizdek axborotlashgan jamiyat ko’pgina sohalarga inovatsion taraqqiyot
bag’ishlaydi xususan insonlarning ijtimoiy, madaniy hayotiga hamYozuvning nutq
axborotidan farqli jihati makon[masofa] va zamon[vaqt] nuqtayi nazaridan
cheklanmaganligida. Yozuv axboroti axborotning shu paytgacha bo’lgan
funksiyalari, vazifalariga yangicha yo’nalish va takomillashtirish olib kirdi
shuningdek davlat boshqaruvi funksiyalarini murrakab, kengroq ko’lamga olib
chiqdi. Masalan dastlabgi yozuvlar yaqin sharqda old Osiyoda [Finikiya aifbosi]
vujudga kelgan bo’lsa aynan shu hududlarda dastabgi Jamiyat a’zolari uchun
bajarilishi va bilishi shart hisoblangan yozma axborot – Qonun ishlab chiqildi
[Xamurapi qonunlari – Bobil Old Osiyo] va amalda jamiyat ustidan nazorat qilish ,
boshqarish uhun qo’llanildi. Insoniyat taraqqiyotida ilk fanlar tasnifini vujudga
kelishi, rivojlanishi (xususan Qadimgi Yunonistonda – Antik davr) - axborotning
insonlarga beradigan vazifa, mazmuniga ham jiddiy ta’sir ko’rsatdi, ma’lum
vaqtlardan so’ng dastabgi fanlar vujudga kelib bu fanlar zarur bo’lgan
axborotlardan foydalanish uchun dasturamal vazifasini bajargan.

Senekaning “Lutsiliyga axloqiy xatlari” asari

Купить