Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 83.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shahrisabz shahrining tarixini yozma manbalarda o'rganilishi

Купить
MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 2 I.BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI ............................................................................. 4 I.1. Shahrisabz tarixining arxeologik manbalarda yoritilishi ............................. 4 I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Shahrisabz tarixining yoritilishi ............... 7 II.BOB. SHARISABZ SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI ....................................................................................................... 13 II.1. Mahalliy muarrix tomonidan Shahrisabz tarixining yoritilishi ................ 13 II.2. XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilari asarlarida Shahrisabz tarixiga oid ma’lumotlar tahlili .......................................................................................... 22 XULOSA ................................................................................................................ 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .......................................... 29 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Shahrisabz — o‘zining boy tarixiy merosi, me’moriy obidalari va buyuk shaxslar bilan bog‘liqligi sababli O‘zbekiston tarixida alohida o‘rin egallaydi. Ayniqsa, Amir Temur kabi jahon tarixida muhim iz qoldirgan shaxsning vatani bo‘lishi bu hudud tarixini chuqur o‘rganishni taqozo etadi. Tarixiy manbalarda Shahrisabz haqida berilgan ma’lumotlar shahar taraqqiyotining turli bosqichlarini yoritib, u orqali o‘sha davr siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini tushunishga imkon beradi. Bugungi kunda milliy tariximizni chuqur o‘rganish, madaniy merosimizni asrab-avaylash va yoshlarda tarixiy ongni shakllantirish dolzarb vazifa bo‘lib, Shahrisabz tarixini tarixiy manbalar asosida o‘rganish bu jarayonning muhim qismidir. Kurs ishining o‘rganilganligi. Mazkur mavzu doirasida tarixiy manbalar va shahar tarixi bo ‘yicha tarixi bo ‘yicha tadqiqoqt ishlari mavjud. Jumladan, Muhammad Hakimxo‘ja 1 , Somiy 2 , Beruniy 3 , shuningdek, chet el manbalari, D.Logofet 4 , A.Vamberi 5 , A.Kun 6 kabi tarixiy shaxslarning asarlari, memuarlari va hisobotlari muhim manba sifatida qaraladi. Shuningdek, mazkur shahar tarixi manbalari bo‘yicha P.Ravshanov 7 , A.Sagdullayev 8 , A.Xoliqulov 9 ;arning tadqiqotlari muhim sanaladi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — Shahrisabz shahrining tarixini yozma manbalar, arxeologik topilmalar va xalq og‘zaki ijodi asosida o‘rganish, ularning asosida shahar taraqqiyotining muhim bosqichlarini 1 Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов._ - Тошкент: Янги аср авлоди, 2010 2 Мирза Абдал-азим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангытских государей) Изд. текста, предисл. и примеч. Л.М.Епифановой. - Москва: Изд-во вост. лит., 1962 3 Абу Райхан Беруни. Канон Мас'уда (I-V). Вступительная статья, перевод и примечания П.Г.Булгакова и Б.А.Розенфельда при участии М.М.Рожанской. Т.V.ч.1 - Ташкент, 1973; Абу Райҳон Беруний. Қонуни Масъудий. 1-5 мақолалар. Таржимон А.Расулов. Изоҳларни А.Аҳмедов ва А.Расулов тузган. (Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар V, биринчи китоб. - Тошкент 1973, 426-бет 4 Логофет Д.Н. Бухарские ханство под русским протекторатам. Томъ1,СПб. 1911 5 А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. Т.: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. 464 б 6 Кун А. Очерки Шагрисебзкаго бекства. - С.35. 7 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2006 8 Сагдуллаев А.С., Аминов Б.Б., Якубов Б.С. Қашқадарё тарихидан лавҳалар. Қарши. Насаф. 1997 9 Холикулов А.Б. XIX-XX аср бошларида апщадарё бекликлари. фан. .номзоди., дисс. автореф. - Тошкент: УзМУ, 2011. -27 б.; 2 ochib berish va tarixiy manbalar orqali Shahrisabzning O‘zbekiston tarixidagi o‘rnini aniqlashdir. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi quyidagi vazifalarni o ‘z ichiga olgan : - Shahrisabz shahri tarixining xitoy manbalarida yoritilishini tahlil qilish; - IX-XIV asr tarixiy manbalarida Shahrisabz tarixini bayon etilishini yoritish; - XVI-XIX asr mahalliy muarrixlarining Shahrisabz tarixini o‘rganilganligini tahlil qilish ; -XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilarining asarlaida Shahrisabz tarixiga oid ma’lumotlarni ochib berish. Kurs ishining tarkibiy qismi. Kurs ishi kirish, qismi, 2 ta bob, 4 ta paragraf xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat 3 I.BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI I.1. Shahrisabz tarixining arxeologik manbalarda yoritilishi XX asrning 20-yillaridan boshlaridan boshlab voha tarixini havaskor- kolleksionerlik mazmunidagi faoliyatidan ilmiy asosdagi tadqiqot darajasiga ko‘tariladi. Ayniqsa, Shahrisabzning O‘rta Osiyo qadimiy va san at yodgorliklariniʼ himoya qilish komiteti (Sredazkomstaris) tomonidan muhofazaga olingan me moriy obidalari sharqshunos olimlarni o‘ziga jalb qilardi. Bu ishlarning natijasi ʼ sifatida shahar obidalari al bomi yaratildi. 1925 ʼ - - yilda Shahrisabzga V.V.Bartol d, ʼ VA.Vyatkin, san at tarixchisi B.Denike, nemis san atshunosi E.Kon-Vinerlar ʼ ʼ kelishdi. Turkiston Sharqshunoslik instituti talabasi A.Ye.Midji Rus geografiya jamiyatining Toshkentdagi Turkiston bo‘limi etnografiya va arxeologiya seksiyasi majlisida Kitob va Shahrisabzning qadimgi yodgorliklari to‘g‘risida axborot berdi 10 . 1926 - - yilda Shahrisabzga A.Yu. Yakubovskiy ilmiy safarga kelgan va olim tomonidan birinchi marta uning tarixiy topografiyasi tadqiq qilingan. 1927 - - yilda arxitektur B.N.Zasipkin Sredazkomstaris yo‘li bilan shahar me moriy ʼ yodgorliklarini o‘rganib, ular bo‘yicha ilk tarixiy- me moriy tahlilni yaratdi ʼ 11 . 1930 - yillarda Shahrisabz obidalari Ya.G‘.G‘ulomov, T.M.Mirg‘iyosov, S.K.Kabanov, SA.Sudakov va suratchi N.S.Lojkin tomonidan o‘rganildi. 1936- yilda arxitektor M.F.Mauer Samarqand qadimiy va san at yodgorliklarini himoya ʼ qilish qo‘mitasi yo‘li bilan ta mirlash maqsadida me moriy obidalar ahvoli bilan ʼ ʼ tanishdi. 1938-yilda esa Moskva arxitektura institutining maxsus brigadasi ularning tarhini o‘lchaydi va shaharning batafsil rejasi yaratilib, unga barcha mahallalar kiritildi.1942-yilda M.Ye.Masson va G.A.Pugachenkova bilan birga Shahrisabzni tarixiy-topografik va me moriy jihatdan o‘rganish maqsadida ʼ 10 Бартольд. В.В. Сочинения: том II. – Москва: Наука, 1965. – С. 423- 454.; 11 Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисабз при Тимуре и Улугбеке // Археология Средней Азии. II. Труды САГУ. Вып. 61. Кн. 6. - Тошкент, 1953. С.18. 4 ekspeditsiya uyushtirishib, shaharning tuzilishi va me moriy yodgorliklariʼ to‘g‘risida keng ilmiy ma lumotlar berishadi ʼ 12 . 1942-yildayoq M.Ye Masson va P.A. Pugachenkovalar ilk o‘rta asrlarda Keshdan janubroqda, hozirgi Shahrisabz o‘rnida yangi shahar vujudga kelib, shakllana borganligi va u ham Ksh deb atalganligi to‘g‘risida fikr bildirgan edilar. Lekin, ularning fikricha, bu yerda shahar faqat XII asrdan keyin shakllangan. S.K. Kabanov Shahrisabz o‘rnida shahar shakllanishini IX- X asrlarga oid deb hisoblaydi. Tadqiqotchi M.Ye.Massonning fikriga ko‘ra Shahrisabz o‘rnidagi manzillar XIII asrdan oldin mavjud bo‘lmagan52. Kesh shahri ham shunday shaharlar sirasiga kiradi. Uning o‘rganilish tarixi, yozma manbalar va numizmatik ma lumotlar sharhi V.V. Bartold, M.Ye.Masson, P.A.Pugachenkova, O.I.Smirnova, ʼ S.K.Kabanov va Z.I.Usmonovalar asarlarida yetarli darajada o‘z ifodasini topgan. Tadqiqotchilar fikricha, ilk o‘rta asrlarga oid Kesh Oqsuvning o‘ng sohilida, hozirgi Kitob o‘rnida shakllangan. Ilk o‘rta asrlarda markaziy shahar hayoti Qalandartepadan g‘arbga ko‘chadi. Bu davrda Kesh hukmdorlarining qarorgohi “Qo‘rg‘on” nomi bilan mashhur qal ada joylashgan. Ushbu qal aning qoldiqlari hozirda mavjud ʼ ʼ . I. Markvartning fikriga ko‘ra ilk o‘rta asrlar Keshi VI asrda vujudga kelgan, ya ni VI-VII asrlardan ʼ boshlab bu shahar Kesh deb atala boshlangan . Shaharning gullab – yashnagan davri ayniqsa, VII asrning birinchi yarmiga to‘g‘ri kelib, bu davrda Kesh So‘g‘dning (Qashqadaryo va Zarafshon vodiylari) poytaxtiga aylanadi. Bu ma lumotlar IX asrda al-Yoqubning ma lumotlarida ham uchraydi. Yozma ʼ ʼ manbalar va numizmatik manbalar ma lumotlari ushbu davrda Keshni boshqargan ʼ uchta hukmdor – Dichje, Shishpir, Axurpat to‘g‘risida ma lumot beradi ʼ 13 . 776 - yildan boshlab Kesh va uning atroflari Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘olon markaziga aylanadi. Ushbu qo‘zg‘olonni bostirish jarayonida shahar vayron etiladi va IX asrga kelib tushkun bir ahvolga kelib qoladi. Bu yerda (Kitob 12 Массон М.Е. Работы Кешской археолого-топографической экспедиция ТашГУ (КАТЭ) по изучение восточной половины кашкадарьинской области Уз ССР 1966.// научных трудов ТашГУ №533, - Ташкент, 1977, с. 29. 13 Камолиддинов Ш.С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по аробоязычным источникам IX-XIII вв. - Ташкент, Узбекистан, 1996, с.17 5 o‘rnida) XVIII asrga qadar shahar hayoti izdan chiqqan. Ushbu voqealarni M.Ye.Masson va N.I.Krasheninnikovalar ilk o‘rta asrlar Keshi bilan bog‘laydilar. Shahrisabz o‘rnida shakllangan savdo hunarmandchilik markazi juda tez rivojlana borib, XII asrga kelib, ancha katta xajmga ega bo‘ladi. Buning asosiy sabablaridan biri ushbu manzilning Chag‘aniyondan Samarqandga boruvchi karvon yo‘lida joylashganligi edi. Shunga qaramasdan, ilk o‘rta asrlar Keshi tushkunlikka yuz tutganidan keyin Shahrisabz hududida shakllangan shu nomli manzilgoh qariyb besh asr mobaynida o‘z arki va mustahkamlangan devoriga ega bo‘lmasdan qoldi. Z.I. Usmonova tadqiqotlari shundan dalolat beradiki, shahar devorlari bu yerda faqat XIV asrning ikkinchi yarmiga kelib shakllandi 14 . Xulosa sifatida Shahridsabz shahri yirik tarixiy shahar sifatida mintaqamiz hududida nufuzga ega . Uning 2700 yillik tarixini o’rganishda bevosita arxeologik manbalardan foydalanish ham muhim ahamiyat kasb etadi. 14 Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XII вв. Т., Фан, 1984, с. 26; Ртвеладзе Э.В., Сагдуллаев А.С. Памятники минувших веков. - Ташкент: Узбекистан, 1986, с. 56. 6 I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Shahrisabz tarixining yoritilishi Musulmon yozma manbalarida Kesh nomi dastavval VII asr oxiri VIII asr boshlarida qo‘llanilgan bo‘lib, ularda shaharning uch xil: Kash, Kish va Kesh shakli keltiriladi. Tangalardagi so‘g‘dcha matnlarda bu so‘z doim unlisiz - KS shaklida beriladi. Ilmiy adabiyotda va taomilda Kesh nomi qaror topgan, biroq bu toponimning to‘g‘ri nomi Kish yoki Kiss ham bo‘lishi mumkinki, Yoqut aynan shu atamani Ibn Mukulga (vaf. 1080-1081) suyangan holda ilgari surgan. Xitoychada qisqa Szyuysha-Kyuysha bilan bir qatorda Syuyshuana shaklidagi to‘liq yozuvi ham uchrashi bejiz emas.15 Bu ikki shakl taomilda bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin, lekin keyinchaliq VIII asrdayoq qisqa shakldagi Kesh-Kish nomi ancha to‘liq Keshan-Kishanni surib chiqargan. Toshkentning ko‘hna nomi - to‘liq shaklda Chochon deb atalib kelgan Choch bilan ham shu hodisa ro‘y bergani aniqlandi 15 . Ibn Xavqal bunday yozadi: “Kesh esa ko‘handiz, qo‘rg‘on va rabodga ega bo‘lgan shahardir. Shuningdek rabodga tutashib ketgan boshqa madina ham mavjud. Undagi uylar loy va yog‘ochdan qurilgan” 16 . Al-Maqdisiy ham Kesh madina va rabodga ega bo‘lgan shahar bo‘lganligini yozgan. Uning tavsifi hozirgi Shahrisabz o‘rnida bo‘lgan Keshga to‘g‘ri keladi, chunki manbada ichki madina ko‘handizi bilan (Kitob o‘rnidagi ilk Kesh) tashlandiq holdaligi, tashqisida esa aholi zich joylashganligi ta kidlangan. Lekin jomeʼ ʼ masjid vayron bo‘lgan madinada, bozorlar esa rabodda joylashgan. “Uning imoratlari, - deb yozadi al-Maqdisiy, - Buxorodagi kabi loy va yog‘ochdan qurilgan” 17 . Arab mualliflari, eng avvalo, shaharning topografiyasi va tarixiga, shuningdek asosiy darvozalarining soni va joylashuviga, sug‘orish manbalari - daryolar, kanallar, yerlarning hosildorligi, yirik aholi manzilgohlari 15 Ртвеладзе Э.В. О ранних монетах Чача /Чачана/ и подлинном названии области // Археология, нумизматика и эпиграфика Средней Азии. Самарканд, 2000. С. 147-149 16 Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал-ард (Моварауннаҳр). Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Камалиддинов Ш.С., - Ташкент : 2011. - Б 66 17 Шаҳрисабз минг йиллар мероси. Альбом, - Тошкент, Шарқ, 2002, Б 23 7 oralig‘idagi masofalarga e tibor qaratishadi. Jumladan, Kesh-Nasaf, Kesh-ʼ G‘uzor-Termiz, Nasaf-Buxoro va boshqa yo‘nalishlardagi karvon yo‘llarining tafsilotlari keltiriladi . Kesh viloyati Zarafshon tog‘laridan G‘uzordaryogacha bo‘lgan yerlarni qamrab olgan bo‘lib, rivojlangan o‘rta asrlar davri mualliflari keltirilgan yozma manba ma lumotlarga ko‘ra 16 ta rustoqlik-tumanlardan tashkil topgan. ʼ Ibn Xavqal va al-Maqdisiy tomonidan keltiriladigan Keshning ta rifi Eski Kesh ʼ (Kitob) va Yangi Kesh (Shahrisabz)ga to‘g‘ri keladi. Eski Keshning ichki madinasi va ko‘handizi bu davrda tashlandiq holga kelib, undan 7 km janub tomonda tashqi madina (Yangi Kesh) ravnaq topayotgan bo‘lib, uning ikkita darvozasi, ular orqali o‘tgan markaziy ko‘chasi mavjud bo‘lgan. Eski Kesh hududida jome masjid, zindon va bir qancha bozorlar joylashgan. Arab ʼ sayyohlari Kesh yerlarining serhosilligini, aholisi esa dehhonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanishini yozishgan 18 . Arab manbalarida Asrud deb atalgan Qashqadaryo daryosi Kesh viloyatining Kashkrud rustoqi (tumani)dan shaharning shimolidan, “Mato bo‘yovchilar daryosi” (Oqsuv) esa shaharning janubiy tomonidan o‘tgan. Daryoning nomi Kesh aholisining an anaviy mashg‘ulotlaridan biri bo‘lmish ʼ to‘qimachilik to‘g‘risida ma lumot beradi. Undan tashqari shaharda kulollik, ʼ temirga ishlov berish, qurilish ashyolari va bo‘yoq ishlab chiqarish, shishasozlik, nonvoylik, qandolatchilik taraqqiy etgan. Shuningdek Kesh o‘zining qizil tuzi bilan ham mashhur bo‘lgan 19 . Shaharning gullab-yashnagan davri VII asrning birinchi yarmiga to‘g‘ri kelib, bu davrda Kesh So‘g‘dning (Qashqadaryo va Zarafshon vodiylari) poytaxtiga aylandi. Yozma manbalar va numizmatik manbalarda ushbu davrda Keshni boshqargan uchta hukmdor Dichje, Shishpir, Axurpat to‘g‘risida ma lumot beriladi ʼ 20 . 18 Сагдуллаев А.С., Аминов Б.Б., Якубов Б.С. Қашқадарё тарихидан лавҳалар. Қарши. Насаф. 1997. Б 16 19 Крашенинникова Н. И. Два комплекса керамики II-I в.в.дон.э.из нижних слоев Китаба. Тр. ТашГУ, Археология Средней Азии. Вып. VII, 1977. С.17. 20 Бетгер Е.К. Извлечение из книги “Пути и страны” Абул Касым ибн Хаукаля // Тр. САГУ. Археология Средней Азии. Вып. IV 8 Ibn Xavqal tomonidan “tashqi shahar” sifatida ta riflangan Shahrisabzʼ o‘rnidagi shahar uzoq davr mudofaa devorlarisiz qolib ketgan. Ibn Xavqal Kesh Qo‘rg‘oni va uning ichki qismi vayronaga aylanganligi hamda tashqi madinada aholi yashashi to‘g‘risida gapirar ekan, “Kesh hukmdori qarorgohi madina va raboddan tashqarida, “al-Musallo” nomi bilan ma lum bo‘lgan ʼ joyda joylashgan”ligini maxsus ta kidlab o‘tadi. Shu tariqa, X asrda ark va ʼ Kesh hukmdori qarorgohi Kitob shahristoni (Kesh ichki shahri) va Shahrisabz (tashqi shahri)dan tashqarida joylashgan. U holda Kesh viloyati ma muriy ʼ markazi ham hukmdor qarorgohi bilan bir joyda, ya ni “al-Musallo”da ʼ joylashgan, deb xulosa qiladi 21 . “Al-Musallo”ning joylashgan o‘rni borasida manbalarda ma lumotlar uchramaydi. ʼ Kesh viloyati tarixiga oid bir qancha asarlarda turli xil ma lumotlar aks ʼ etgan. Bu asarlarda Kesh viloyatining tabiiy geografik o‘rni, tabiati, aholisi, shaharlari haqida bir qancha qimmatli ma lumotlar keltiriladi. ʼ Ibn Xavqalning Kesh haqida quyidagi ma lumotlar saqlangan: “Kesh ʼ shahristonida to‘rt darvoza bor: Temir darvoza, uning yonida Ubaydulloh darvozasi va to‘rtinchisi tashqi shahar darvozasi. Tashqi shaharda ikkita darvoza bor: ichki shahar darvozasi va Barkanon darvozasi. Siyom tog‘laridan boshlangan daryo shaharning janubida oqadi, yana bir daryo - Asrud; Qashqrud rustoqidan boshlanib, shaharning shimolida oqadi” 22 . Arab - fors manbalarida bu nomning uch xil shakli: Kishsh, Kiss va Kashsh qabul qilingan. As-Sam aniy XII asrning birinchi yarmida Kesh ʼ hududida o‘n ikki kun bo‘lib, Kesh talaffuzda Kashsh shaklida tarqalganligini aniqladi. Yoqutning ta kidlashicha Kiss shaharning arabcha talaffuzi. ʼ Yoqutning ma lumotiga ko‘ra XI asrda mahalliy aholi orasida Kish shaklida ʼ talaffuz qilingan. Beruniy Kash mahalliy shakl, Kas esa forsiy shakl deb aytgan 23 . 21 Ртвеладзе Э., Сагдуллаев А. Памятники минувших веков. – Ташкент : Узбекистан, 1989. С.52 22 Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал-ард (Моварауннаҳр). Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Камалиддинов Ш.С., - Ташкент : 2011. 66-бет. 23 Камолиддинов С.Ш. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по аробоязычным источникам IX – XIII вв. - Ташкент , Узбекистан, 1996, с.14 9 Abu Ja far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy (839-923)ning “Tarix ar-ʼ rusul va-l-muluk” (Tarixi Tabariy) asaridir. U qadimdan to 915 yilgacha bo‘lgan tarixiy voqealar bayonini, jumladan, O‘rta Osiyoning VII-IX asrlar tarixini o‘z ichiga oladi 24 . Mazkur manbada Kesh (Shahrisabz)ning arab qo‘shinlarining ikki yillik (milodiy 669-702 yillar) qamaliga ko‘rsatgan qarshiligi va arablar to‘lov olish bilan kifoyalanib qaytib ketganliklari qayd etilgan. 777-778 yillari Muqanna qo‘zg‘oloni chog‘ida Kesh qo‘zg‘olon markazi bo‘lgani va Muqanna bu shaharni o‘ziga qarorgoh qilib, 780 yili shu yerda zahar ichib o‘lgani tafsilotlari ham ushbu manbada berilgan. Abu Zayd Balxiy, Istahriy va Ibn Xavqal kabi o‘rta asr mualliflari tomonidan yozilgan “Kitob al-masolik va-l-mamolik” va “Kitob surat al- ard” nomli asarlarida Kesh qal asining IX-X asrlarga oid topografik tuzilishi ʼ to‘g‘risida ma lumotlar keltiriladi, xususan, ark (ko‘xandiz), shahar qo‘rg‘oni ʼ (hisn) va shahar atrofi (rabod) qismlardan iborat bo‘lgan. Ular keltirgan ma lumotlarda, shahar eniga va bo‘yiga 2 km. dan ortiqroq maydonni ishg‘ol ʼ qilgan va 4 ta darvozasi (tashqi devorda 2 ta darvoza) bo‘lganligi va shahar yonidan daryo oqib o‘tishi, iqlimi issiqligi, mevalar mo‘l-ko‘lligi ta kidlangan ʼ 25 . X asrda noma lum muallif tomonidan fors tilida yozilgan “Xudud-ul- ʼ olam” asarida shaharning shahriston, ko‘handiz va rabodi borligi, uning yonidan oqib o‘tuvchi daryo suvidan dehqonchiliqaa foydalanilishi, yaqinidagi tog‘lardan tuz va boshqa qazilma boyliklar qazib olinishi yozilgan 26 . Abubakr Muhammad ibn Ja far Narshaxiyning (899-959) “Buxoro ʼ tarixi” (943-944 yillarda yozilgan) nomli asarida, asosan, Buxoroning o‘rta asrlardagi tarixi haqida hikoya qilinsada, ayni paytda Movarounnahrda kechgan tarixiy voqealarga ham o‘rin berilgan. Shu munosabat bilan Kesh 24 “История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. Ташкент, 1987 25 Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал-ард (Моварауннаҳр). Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Камалиддинов Ш.С., - Ташкент : 2011. 65-67 бетлар. 26 Худуд ал-алем. Рукопись Туманского с введением и указателем В.Бартольда. - Ленинград, 1930. 10 shahri va viloyati ham bir necha marta eslatib o‘tiladi. Chunonchi, Sug‘d, Kesh va Naxshabdan 120 ming kishilik qo‘shin yig‘ilib, arablarga qarshi jangga shaylangani, Kesh va Naxshabdan katta lashkar to‘planib, Qutaybaga qarshi chiqilgani, Muqanna qo‘zg‘oloni va uning Kesh viloyatida qo‘llab- quvvatlangani, qattiq janglar bo‘lgani xususida ancha batafsil yozilgan 27 . Abu Rayhon Beruniyning (973-1048) “Qonuni Mas udiy” asaridagiʼ shaharlar jadvali qismida Kesh beshinchi iqlimdagi shaharlar tarkibida berilgan va koordinatalari geografik uzunligi geografik kengligi 39°501 ko‘rsatilgan 28 . Abu Sa d Abdulkarim ibn Muhammad as-Sam oniyning (1113-1167) “Kitab ʼ ʼ al-ansob” qomusiy asarida O‘rta Osiyo tabiati, xo‘jaligi, shaharlari, olim va fuzalolari haqida qimmatli ma lumotlar berilgan, Kesh alohida viloyat sifatida ʼ tavsiflangan. Kesh shahri Naxshabga nisbatan kichikroq va mahalliy aholi shahar nomini “Kishsh” shaklida talaffuz qiladi, deyiladi. Kesh viloyatida esa o‘nta qishloqning nomi va o‘rni qayd etilgan. hadis va fiqh sohalarining yetuk olimlaridan Abulmuhammad Abdulhamid ibn Xumayd al-Keshiy (vaf. 863) ismi ham eslatilgan 29 Yoqut al-Xamaviyning (1179-1229) “Mu jam al-buldon” asarida Keshning ʼ arabcha talaffuzda “Kis” shaklida yozilgani ta kidlanib, uning va atrofidagi ʼ qishloqlar haqida qisqacha ma lumotlar berilgan ʼ 30 . Mo‘g‘ullar istilosi davri manbalarida Kesh haqida ma lumot kam uchraydi. ʼ Ushbu davrda yozilgan Juvayniyning “Tarixi jahongushoy”, Ibn al-Asirning “Al- komil fit-tarix”, Rashidaddin Fazlullohning “Jome at- tavorix”, Ibn Battutaning ʼ “Tuhfat an-nuzor” asarlaridan shahar tarixi haqida ayrim ma lumotlar olish ʼ mumkin. Ularga asoslangan holda, mo‘g‘ullar bosqini chog‘ida Naxshab (Nasaf) 27 Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. - Ташкент: 1966.- Б 115 28 Абу Райхан Беруни. Канон Мас'уда (I-V). Вступительная статья, перевод и примечания П.Г.Булгакова и Б.А.Розенфельда при участии М.М.Рожанской. Т.V.ч.1 Ташкент, 1973; Абу Райҳон Беруний. Қонуни Масъудий. 1-5 мақолалар. Таржимон А.Расулов. Изоҳларни А.Аҳмедов ва А.Расулов тузган. (Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар V, биринчи китоб. - Ташкент: 1973, - Б 426 29 Камалиддинов Ш.С. “Китаб ал-ансаб” Абу Сад’а Абдулкарима ибн Мухаммада ас-Сам’ани как источник по истории культуры Средней Азии. - Ташкент: 1993 30 Бўриев О. Манбаларда Шахрисабз тавсифи. Қарши “Насаф”, 2004. 7- Б 11 xarob etilgan va XIII asr hamda XIV asr boshlarida vohada Kesh yuqori mavqega ega bo‘lgan, degan xulosa chiqadi. Rashidaddin Fazlullohning (1247-1318) “Jome at-tavorix”i turkiy xalqlarʼ tarixi va mo‘g‘ullar istilosi voqealariga oid (1300-1311 yillarda yozilgan, to‘rt jilddan iborat) asarida keltirgan ma lumotlarida mo‘g‘ular hukmdori Munke hoqon ʼ (1251-1260)ning Kesh shahriga kelib, bir oy muddat shaharda yashaganligi va unga tobe davlatlar hukumdorlari kelganligi keltiriladi 31 . Xulosa sifatida o’rta asrlarda Movarounnharda yirik iqtisodiy shahar sifatida Shahrisabz tarixiy manbalarda ham o’iga xos o’ringa ega ekanligini ko’rishimi mumkin. 31 Бўриев О. Манбаларда Шахрисабз тавсифи. Қарши “Насаф”, 2004.- Б 8 12 II.BOB. SHARISABZ SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI II.1. Mahalliy muarrix tomonidan Shahrisabz tarixining yoritilishi Amir Haydar (1778-1826) mang’itlardan bo’lgan Buxoro amiri. Uning hukmronlik yillarida mamlakatda notinchlik hukm suradi, ya'ni markaz va viloyatlar hamda kechagina viloyat maqomida bo’lgan, lekin endilikda alohida siyosiy birlik - xonlikka aylangan Xiva va Qo’qon bilan qarama-qarshiliklar avjiga chiqadi va mamlakatda har 3-6 oyda uzluksiz ichki urushlar va qo’zg’olonlar bo’lib turgan. Miyonkol, Shahrisabz, Karki, Marvdagi mahalliy kuchlar yana o’z boshimchalik qila boshlaganlar. Amir Haydar davrida (1800- 1826) Shahrisabz bekligi va Buxoro amirligi o’rtasidagi munosabatlar yana keskinlashdi. Shu davrda Shahrisabzda Niyozali hokim bo’lib, garchi Buxoro amirligiga tobe bo’lsada mustaqillik uchun harakatlar qilib turgan. Oqibatda Amir Haydar Shahrisabz bekligining mustaqil siyosat yuritishi bilan murosa qilishga majbur bo’ladi. Buxoroning mintaqadagi siyosiy ta'sirini kamaytirishga intilib kelgan Qo'qon hukumdorlari ham amirlikdagi separatistik kuchlar bilan hamkorlik qilishga intilib kelardi. Xususan XIX asr boshlarida Shahrisabz bilan Qo'qon xonligi o'rtasidagi siyosiy aloqalar mustahkamlandi. Shahrisabz hokimi Niyozali Buxoro amirligi bilan bo'lgan urushda yengilgach, Qo'qon xoni Umarxon huzuridan panoh topgani 32 ham bu munosabatlarning mohiyatidan darak berib turibdi. Shahrisabz-Qo'qon aloqalari Qo'qon xonligi va Buxoro amirligi o'rtasidagi siyosiy raqobatning kuchayishiga olib kelardi. Niyozali xam olamdan utgach, uning o'rniga o'g'li Sodiqboy Shahrisabz hokimi bo'ladi, Amir Haydar kenagaslar bilan aloqani mustahkam ushlab turish uchun Sodi Q boyning qizini nikohiga so'raydi 33 . Lekin bu nikoh uzoq davom etmaydi. Sha riat parast amir Haydar Shahrisabz hokimi Sodiqboyning qizini taloq qo'yadi. Bu amirning hayotida bot-bot takrorlanadigan voqea edi. Bu ish kenagaslarni g'azabga mindirib, xalqning izzat-nafsiga tegadi va ular amirga 32 Ахмедов Б.А. Узбекистон тарихи манбаларда. - Тошкент, 2001. - Б. 118 33 Ўша асар. Б 119 13 bo'ysunmaslik yo'lini tutadilar 34 . Keyinchalik, Amir Haydar Shahrisabz, Kitob va Yakkabog’ bekliklariga nisbatan siyosiy murosa yo’lini tanladi, mahalliy beklarga odatga, saroy amaldorlariga beriladigan unvonlar tortiq etildi. Masalan Yakkabog’ hokimlariga Buxoroning 15 pog’onali oliy amallar ierarxiyasida 7-o’rinda turgan To’qsoba unvoni, Shahrisabz beklariga esa eng oliy Otaliq unvoni berilgan edi 35 . Amir Haydar hukmronligining dastlabki yillarida Qo‘qon xonligi bilan bo‘lgan urushda ko‘rsatgan yordami uchun Shahrisabz viloyatining mahalliy hokimi Doniyor valloma Niyozali o‘g‘liga (Doniyol otaliqqa) viloyatni mulk sifatida taqdim etgan 36 . Natijada, Shahrisabz vohasi 1856-yilga qadar yarim mustaqil boshqaruvni o‘z qo‘lida saqlab qolgan edi. Lekin Shahrisabz bekligi va Buxoro amirligi o’rtasidagi siyosiy nizolarni butunlay bartaraf etishga Buxoro amirlari siyosiy jihatdan ojiz bo’lib keldilar. 1821-1825-yillarda Miyonqolda bo’lib o’tgan xitoy qipchoqlar qo’zg’aloni vaqtida Shahrisabzliklar qo’zg’alonchilar tarafida bo’lganligi bu siyosiy nizolarni tub ildizlari chuqur ekanligini ko’rsatib berdi. Nasrulloh otasi Amir Haydar hamda birodarlari Husayn va Umarxonlar hukmronligi davrida Qarshida hokimlik qilgan. Amir Haydar vafoti (1826 yil 6-oktyabr)dan so'ng hokimiyat uchun kechgan keskin kurashlarda birodarlari Amir Husayn (1797-1826) va Amir Umarxon (1810-1829) hamda boshqa ukalari ustidan g'olib kelib, 1827 yil aprel oyining boshlarida 21 yoshida Buxoro amirligi taxtiga o'tiradi. Tarixchi olim Mirzo Abdulazim Somiyning fikricha, Buxoro amirlig taxtini egallashda Nasrulloxonga otasining vaziri bo'lgan Muhammad Hakimbiy qushbegi katta yordam ko'rsatgan 37 . U Buxoroni qamal qilib turgan Nasrulloxon qoshinlariga shaxar darvozasini ochib beradi. Buxoro amirlari ichida o’z shafqatsizligi bilan mashhur bo’lgan, “Qassob Amir nomi bilan tarixda qolgan Amir Nasrullo (1806-1860) o’z hukmronligi davrida 34 Бердиев А. Хакикатга Садка Бош. - Тошкент. 2005 - Б. 29 35 Бейсембиев Т.К. Малые владения в Мавараннахре: Нур-ата, Ургут, Яккабаг (XIII-XIX вв.) Н Иран-намэ, Научный востоковедческий журнал. - Алматы, 2007. - N2 1-2. - С. 143-144. 36 Кун А. Очерки Шагрисебзкаго бекства. - С.35. 37 Rajabov Q. K. Amir Nasrulloh Bahodurxon yoxud «xoni shahid». Buxoro: Buxoro mavjlari. Toshkent: Abu matbuotkonsalt, 2011. B.26-29 14 (1827-1860) Shahrisabz vohasini qayta tobe etish uchun muntazam hujumlar uyushtirib turdi. Bu davrda Shahrisabz yaqinidagi bir nechta qishloqlarda mudofaa qo’rg’onlari barpo etildi va ularga Buxoro sarbozlari joylashtirildi. Shahrisabz va Kitobga uyushtirilib turiladigan hujumlarda bu qo’rg’onlar tayanch istehkom vazifasini bajargan. Shu sababli ham shahrisabzliklar bu qo’rg’onlarga tez-tez hujum qilib, ularni buzib tashlashga intilganlar. Amir Nasrulloh Buxoro taxtiga o'tirganining uchinchi yili, ya’ni 1828-- yilda Shahrisabzga qarab katta qo'shin tortadi, maqsad Chiroqchi qo'rg'onini Shahrisabzdan ayirib olish lozim bo'lgan. Bu xabarni eshitib Shaxrisabz begi lashkarlarni jam qilib, Chiroqchi shahrida Amir Nasrullohning yo'lini to'sadi. Doniyol otaliq odam jo'natib ukasi Kitob begi Fozilbekni xam lashkari bilan Chiroqchiga chaqirib olib, uch kun muhoraba qiladi. Natija chiqara olmagach, sulh tuzishib har ikki qo'shin o'z yurtiga qaytib ketadi. Demak, 1828 - yilda Kitobda Doniyolbek otaliqning ukasi Fozilbek bek bo'lgan. 1829-yili katta qo'shin bilan Shahrisabz ustiga yurish qiladi. Bu gal Donyol otaliq Nasrullaxon qo'shinlarini Kitob chegarasidagi Beshterak mavzesida qarshi oladi. Ularning orasida qattiq jang bo'ladi. Bu manzil Kitob shahridan bir yarim tosh beri deb ko'rsatiladi. Nasrullaxon ko'p jang qilgandan so'ng Pistaxon qal'asini to'pga tutadi. U paytda Donyol otaliq Kitobdan yarim tosh beridagi sayidlar mozori mavzeyini lashkargoh qilib jangni borishini kuzatib turadi, jang qizib turgan bir vaqtda o'sha vaqtda Kitob hokimi bo'lgan Do'st Muhammad Dodho Donyol otaliqdan dilgir bo'lib Amir Nasrulloning oldiga borib mulozamatlik qiladi. Bu fitna qimmatga tushadi. Do'st Muhammad Dodho ko'radiki jang shu zaylda kechsa kenagaslar xonadoni oyoq osti bo'lib uning zarari o'ziga ham tegadi. Amir Nasrullodan kutilgan yaxshilik chiqmasligiga ishonib yana Donyol otaliq huzuriga qaytadi.Beklik kuchlarini qayta birlashganini ko'rib Amir Nasrullo bir qancha qishloqlarni talab otaliqqa sulh taklif qiladi. Otaliq ham sulhga rozi 15 bo'lib yovlashgan ikki qo'shin ikki tomonga qaytadi 38 . Amir Nasrullo 1831-yili yana kuch yig'ib beklik ustiga keladi. Bu gal u bekliklar tevaragidagi kichik qo'rg'onlarni o'ziga bo'ysindirishni maqul ko'radi. Bu yurishda Amir Nasrullo Duoba, Obikanda qo'rg'onlari va Temirchi mavzesini egallaydi. Vaziyat keskinlashganini hisobga olib Donyol otaliq elchi yuborib sulh tuzish taklifini qo'yadi. Amir Nasrullo sulhga rozi bo'lib yovlashgan ikki qo'shin ikki tomonga qaytadi. 1835-- yilda Amir Nasrullo kuchayib Shahrisabz bekligiga yurish qilish maqsadida Nurota yo'li bilan Samarqandga keladi. Ular tog' yo'li orqali Omonqo'tonning Qizil To'riq mavzeyi orqali Shohak va Toytemirdan tushib Rajongizga qo'nadi. (Rajongiz - Varganza qishlog'i, Shanbe qo'rg'onidan ko'chirilgan buxoroliklar bo'lib, ular Shahrisabz bekligini tan olmay to'lovlarni Buxoroga to'lagan) Ertasiga bu mavzedan ko'chib Xayrobod qishlog'iga joylashadilar.Xayrobod qishlog'i Kitobning kunchiqar sharqiy qismida bo'lib tong otar vaqtida qo'shin orqa qismi bilan quyoshga qarasa jang qilish oson kechishini hisobga olgan. Bu yurishdan ham Amir Nasrullo kerakli natija chiqarolmay Buxoroga qaytadi. 1838-- yilda Ingilizlar Afg'onistonga bostirib kiradi.Afg'oniston amiri Do'st Muhammadxon qochib panox istab yaqinlari bilan Buxoro Amiri Nasrullo huzuriga boradi. Amir Nasrullo Do'st Muhammadxondan yuz o'giradi 39 . Afg'onistonning sobiq amiri Do'st Muhammadxon odamlari bilan Shahrisabzga keladi. Doniyol otaliq voqealardan xabardor bo'lsa ham Amir Nasrullodan cho'chimay Do'st Muhammadxonni qabul qilib,Kitob bekligidan ajratilgan manzilga mehmon qilishadi. Do'st Muhammadxon yurtiga qaytib 1843- - yilda yana Afg'oniston taxtiga o'tiradi.Shahrisabz begi Doniyol otaliq 1840-- yilda olamdan o'tadi 40 . U olamdan o'tar vaqtida kenagaslarni yakdil bo'lishga chaqiradi va Bobododxoga Kitobni Xo'jaquli parvonachiga Shahrisabzni farzandi Iskandarbek nomidan idora qilishni nasixat qiladi. Doniyol otaliq vafot etganda 38 Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2010. - Б. 329 39 Ўша манба. - Б 331 40 Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2010. - Б. 329 16 Iskandarbek 12 yoshda qizi Fotima (Kenagasxonim) esa 7 yoshda bo'lgan. Muhammad Hakimxon To’raning "Muntaxab at tavorix" asarida 1840-yi l Doniyolbiy Otaliq vafotidan so’ng uning vasiyatiga ko‘ra Oq saroy imorati ostida Xo’jaqulibiy parvonachi Shahrisabz amiri mansabiga o’tqazilgan, Kitobga esa jiyan ukasi Do'st Muhammadning o'g'li Bobobek dodxoh hokim qilib ta’yinlanadilar. Ko‘p o‘tmasdan akaukalar o‘rtasida Shahrisabzda o‘z ta’sirini kuchaytirish uchun kurash boshlanadi. 1846-- yilda Shahrisabzga 6 yil hokimlik qilgach, Xo‘jaqulbiy vafot etadi. Uning vafotidan keyin Shahrisabzga o‘g‘li Ashirqulibiy 41 , Kitobga esa Doniyol otaliqning o‘g‘li Iskandarbiy hokim bo‘lib qolishadi. Tez orada Iskandarbiy Shahrisabzni Ashirqulibiy qo‘lidan tortib oladi. Iskandarbiy o‘z otasi singari Buxoro amirligiga bo‘ysunmaslik siyosatini olib boradi. Uning bu siyosatini separatistik kayfiyatga moyil ayrim hokimlar va saroy amaldorlari qo‘llab-quvvatlaydi. Sababi Buxoro amirligining kuchsizlanishi ularning ayni muddaosi edi. Buning ustiga, Shahrisabz va Kitobdagi markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaslik mayllari amirlikning Hisor va Balx viloyatlariga ham tarqalib ulgurgan edi. Xullas, Shahrisabz viloyati amirlik hududidagi muxolifat markaziga aylanib, viloyat hokimi Iskandar vallamiyning separatistik kayfiyati Buxoro davlatini birlashtirish va markazlashtirish uchun izchil siyosat yuritayotgan Amir Nasrullohning niyatlariga to‘g‘anoq bo‘lgan 42 . Amir Nasrullohning kenagaslarga qarshi olib borgan siyosati natijasida shu urug'ga mansub bo‘lgan aholining bir qismi boshqa joylarga ko‘chishga majbur bo‘lgan. Iskandar vallamiyning separatistik harakatlarini hatto qo‘shni Qo‘qon xonligi faol qo‘llab-quvvatlab turgan. Qo‘qon xonligi hukmdorlari Buxoro amirligi kuchsizlanib, u mustaqil bir nechta mulklarga bo‘linib ketishi tarafdori bo‘lishgan. Iskandar vallamiy hokimlik qilgan yillar ham Amir Nasrullohning Shahrisabz ustiga ko‘plab yurishlari davom etishi bilan xarakterlanadi. Amir Nasrulloh 20 yil mobaynida Shahrisabz ustiga 32 marta 41 Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2010. - Б. 329 42 Ўша манба. Б 331 17 harbiy yurish qilib, nihoyat, 1856- yili Shahrisabzni uzil-kesil egallagan. Ba’zi bir manbalarda, Amir Nasrulloh Shahrisabzni egallashda o‘zining piri Shayx Muhammad Husayn Alaviy Buxoriyning ruhi madadiga tayangan deyiladi. Shahrisabzga qilingan harbiy yurishlar ichida 1827, 1844, 1856-y i llardagi yurishlar alohida ajralib turadi. Bu yurishlar natijasida Shahrisabz 43 1856-yili uzil-kesil Buxoroga qayta bo‘ysundirilgan. Buxoro amirligini Mang‘itlar o‘zbek sulolasi rasmiy ravishda boshqarishga kirishgandan so‘ng roppa-rosa 100 yil o‘tgach, Shahrisabz vohasi amirlik hududining ajralmas qismi bo‘lib qolgan. Shahrisabz markaziy hokimiyatga bo‘ysungach, u sulh ramzi sifatida va Shahrisabz kenagaslari o‘rtasida katta nufuzga ega vallamiylar bilan qarindoshlik aloqalarini o‘rnatib, ushbu qarindoshlik rishtalarini Shahrisabzni o‘z davlatining ajralmas qismi sifatida ushlab turish maqsadida mahalliy hokim Iskandar Vallomaning (valine’matning) Yoqubbiyga turmushga chiqqan singlisi Kenagas oyimga uylangan. Biroq Amir Nasrullohning bu tavakkalchiligi keyinchalik o‘ziga qimmatga tushgan. Pirovardida u o‘zining yangi qarindoshlari fitnasi natijasida halok bo‘lgan. Amir Nasrulloh endi qaynog‘asi bo‘lmish Iskandar vallamiynni butun oilasi a’zolari va yaqinlari bilan birga Buxoroga jo‘natgan. Iskandar vallamiynga Buxoro shahrida kattakon hovli va ikki bog‘ tortiq qilgan hamda uni Qorako‘l tumaniga hokim qilib tayinlagan. Yoqubbiyni esa Chorjo‘y viloyatiga badarg‘a qildirgan. Amir Nasulloh Shahrisabz vohasini qo‘lga kiritgandan so‘ng Shahrisabzga Abduholiqbek (keyinchalik Olloyorbek), Kitobga Olloyorbek (keyinchalik Hamidxo‘ja va Fayzibiy), Yakkabog‘ga Homidxo‘ja kabi beklar hokim qilib tayinlanishadi. Bu davrda Buxoro va Shahrisabz munosabatlarida harbiy omillar yetakchi o’rin tutgani bois, Amir Nasrullohning harbiy islohotlariga qisqacha to’xtalib o’tish zarur. Amir Nasrullo o’z hokimiyatini mustahkamlash, yirik o’zbek urug’lari boshliqlarining siyosiy mavqeini pasaytirish uchun Buxoro amirlari orasida 43 Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов. -Тошкент: Янги аср авлоди, 2010. - Б. 329 18 birinchi bo’lib piyoda askarlardan iborat sarbozlar va to’pchilardan iborat muntazam qo’shin tuzdi. Qo’shin tuzilgan dastlabki davrda sarbozlar 800 kishini, to’pchilar esa 250 kishidan ortig’roq bo’lgan. Ular uchun mahsus kiyim-bosh ham joriy qilindi. Bu masalaning ahamiyatli jihati shundaki, Buxoroning muntazam qo’shini tarkibini Xiva xonligi orqali Buxoroga keltirilgan rus va fors qullari tashkil etgan.Bu ham Amir Nasrullohning yirik o'zbek qabilalari etakchilari orasida siyosiy tayanchi kam bo'lganligidan dalolat beradi. Amir Nasrullohning davlat rahbari sifatidagi saloxiyati, uning axloqi masalasida Axmad Donish xam keskin tanqidiy fikrlar bildirib o'tgani ma’lum 44 . Lekin Nasrullos Buxoro taxtiga o'tirgan yili durryoga kelgan mashhur tarixchi va davlat arbobi Ahmad Donishning yozishicha Amir Nasrulloh, vazmin va qo'rqmas,qattiqo'l va zukko hukmdor edi 45 . U o'z hukumronligi davrida el va ulusda fitna chitsarishda nom qozongan, markaziy hokimiyatga qarshi turgan qabilalarning turli isyonlarida qatnashgan yoki ilgarigi amirlarga nisbatan ko'rnamaklik qilganlarning barchasini jazoladi va yo'q qildi. O'z tarafdorlariga esa ko'p yaxshiliklar qildi va mehribonlik ko'rsatdi. Uning mulklari kengaygan. Qo'qondan Shahrisabzgacha bo'lgan butun mamlakatlar unga bo'ysunga.O'z davrida ayrim mang'it amirlarning kaltabin siyosatini keskin tanqid qilgan mang'itlar sulolasi to'g'risida tarixiy risola yozib, ushbu risolasida Doniyolbiy otaliqdan boshlab to Amir Abdulahatgacha bo'lan 8 ta mang'it amirlar to'g'risida batafsil so'z yuritgan, rost so'z va haqitqatni har qanday sharoitda har qanday shaxsga nisbatan ayta olgan, adolatparvarlik g'oyalari va xolisligi tamoyiliga o'z tarixiy asarlarida ham qat’iy amal qilgan Ahmad Donishning Amir Nasrullo haqidagi mulohazalari bugungi kitobxonni chuqur o'yga toldiradi, zero, Ahmad Donishning bu so'zlari ko'pchilik tomonidan ”qonxo'r va shafqatsiz " deb balolangan va hanuz baholanayotganl unga yopishtirilgan turli sifatlashlar hamda tavqi la’natdan 44 Ахмад Дониш. История мангитской династии / Пер. предис. прим. И.А.Наджаповой. - Душанбе: Дониш, 1967. -с. 27. 45 Ўша манба. Б 28-30 19 hamon qutulaolmayotgan Amir Nasrulloh shaxsiyatini o'rganish va tushunishda o'ziga xos ochqich vazifasini o'taydi 46 . Muammoga shu jihatdan yondashganda Amir Nasrullohdek ziddiyatli va fojiali shaxs xarakterini tushunish va anglashda birmuncha osonlashadi. Amir Nasrullos o'zining 33,5 yillik hukmronligi davrida mang'it amirlari o'rtasida eng ko'p saltanat suragan hukmdor hisoblanadi davlat hokimiyatni mustahkamlash maqsadida urug' va qavm boshliqlari bo'lgan ko'plab amaldorlarni quyi tabaqalardan chiqqan yosh va g'ayratli kishilar bilan almashtiradi 47 . Xulosa sifatida, XVI–XIX asrlarda yozilgan mahalliy tarixiy manbalar va muarrixlar asarlari Shahrisabz tarixini yoritishda muhim rol o‘ynagan. Ushbu davr muarrixlari — Hofiz Tanish Buxoriy, Ahmad Donish, Mirmuhsin Binoiy, Mahmud ibn Vali va boshqa tarixnavislar o‘z asarlarida Shahrisabzning siyosiy, harbiy va madaniy hayoti, uning Temuriylar sulolasi bilan bog‘liqligi, shahar atrofidagi voqea-hodisalar haqida muhim ma’lumotlar keltirganlar. Ular tomonidan yozilgan tarixiy asarlar orqali Shahrisabzning Movarounnahrdagi siyosiy ahamiyati, mahalliy hokimlar faoliyati, iqtisodiy hayot, madaniyat va me’moriy obidalar haqida tasavvur hosil qilish mumkin. Ayniqsa, Amir Temur va uning avlodlariga oid xotiralar bu shahar tarixining sharafli sahifalarini yoritadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bu muarrixlar asarlari, har qancha sub’ektiv va o‘z davr mafkurasi bilan bog‘liq bo‘lsa-da, ular mahalliy tarixni saqlab qolish, voqealarning ketma-ketligini qayd etish va tarixiy xotirani mustahkamlashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ularning yondashuvi ko‘proq siyosiy-voqeiy yo‘nalishda bo‘lsa-da, ba’zilarining asarlarida xalq hayoti, ijtimoiy tuzilma va shahar madaniyati haqida ham muhim tafsilotlar uchraydi. 46 Ахмад Дониш. История мангитской династии / Пер. предис. прим. И.А.Наджаповой. - Душанбе: Дониш, 1967. -с. 27 47 Мирза Абдал-азим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангытских государей) Изд. текста, предисл. и примеч. Л.М.Епифановой. - М.: Изд-во вост. лит., 1962. - 179 с 20 Umuman olganda, XVI–XIX asr mahalliy muarrixlarining asarlari Shahrisabz tarixining o‘rganilishi uchun noyob yozma manba bo‘lib, ular orqali o‘sha davr voqealarini turli nuqtai nazardan tahlil qilish, shahar tarixining turli jihatlarini yoritish imkoniyati yaratiladi. 21 II.2. XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilari asarlarida Shahrisabz tarixiga oid ma’lumotlar tahlili XVI-XIX asr rus va yevropa tilidagi adabiyotlarda Buxoro amirligining ijtimoiy-siyosiy hayoti ham o‘rganib borilgan. Jumladan, Amir Nasrullo davridan boshlab amirlik hududiga turli yevropa va rus tadqiqotchilari va sayyohlari hisobotlarini yozib borgan. Bu davr Buxoro amirligi davriga oid muhim manba sifatida A.Vamberi 48 sanaladi. Bu ma’lumotlarga Nasrulloh hukmronligi davrida amirlikka tashrif buyurgan xorijlik sayyohlarning fikrlari hamohangdir. ma’lumki, Amir Nasrulloh hukmronligi yillarida amirlikka ingliz, rus elchilari ko'plab tashrif buyurgan. Ular ichida ingliz zobiti A,Berns 49 , rus josuslari, sayyohlari P.I.Demezon, Vitkevich, N.Xanikov 50 va boshqalar Buxoro amirligida davlat boshqaruvi, markaziy hukumat va amaldorlar faoliyati, amirlikning ma’muriy tizimi masalalariga keng to'xtalib o'tganlar 51 . Ularning Amir Nasrullohga hukmdor sifatida bergan baholari ham e’tiborlidir. Xususan, 1835 - - yilda Buxoroda bo'lgan rus sayyohi Vitkevich amir Nasrullohning faoliyatiga to'xtalib, uning nomigagina amir yoki podsho ekanligini, asosiy davlat ishlari qo'shbegi Hakimbiy tomonidan boshqarilishini qayd etadi. Hakimbiyni u uddaburon, birorta ham ishni amirgacha yetkazmasdan o'zi bajaradigan, davlatni boshqarishda nimani xohlasa shuni qiladigan, amirlikdagi eng davlatmand, xattoki amirdan ham boy va amir qarshilik qila olmaydigan kishi sifatida ta’riflaydi. Bu fikrni butun umrini O'rta Osiyo haqida ma’lumot to'plashga bag'ishlagan G.O.Gens 52 ham qo'llab-quvvatlagan holda, buxoroliklar amir va uning boshqaruvidan norozi ekanlikligi, soliqlar ikki 48 А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. - Toshkent .: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. - 464 б 49 Burnes.A. Travels into Bukhara ; being account of a journey from India to Cabool Tartary and Persia ; also, Narrative of a voyage on the Indus, from thr sea to Lahore, with presents from the king of Great Britain; in the year 1831, 1832 and 1833. In three volumes. Vols. I-III. -London. John Murray, 1834 50 Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. - ТОШКЕНТ : Turon-Iqbol, 2019.- B 440-450 51 Холикулов А.Б. XIX-XX аср бошларида апщадарё бекликлари. фан. .номзоди., дисс. автореф. - Тошкент: УзМУ, 2011. -27 б.; 52 Parmonov.Sh. Shahrisabz bekligi Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida // O‘zMU xabarlari, 2023, [1/3/1]. - B 18-22 22 martalab yig'ilayotganligi, davlat boshqaruvi haqida bosh qotirish amir Nasrullohning xayoliga ham kemayotganligini 1840 yilning yozida Buxorodan jo'nashi oldidan qayd qilib o'tgan. G.O.Gensning amir haqidagi yuqoridagi xulosasi bayon qilingan paytdan keyin ham Amir Nasrulloh yana yigirma yil mamlakatni boshqarib, har yili Shahrisabz va Qo'qon ustiga yurishlar uyushtirib turdi 53 . Shahrisabz va Kitob bekliklari esa amir Muzaffar taxtga chiqqanning ikkinchi yiliyoq amirlikka bo‘ysunmay qo‘ygan edilar. Voqealar kechayotgan davrda (1867-1868) Shahrisabzda Hakimbekbiy, Kitobda Jo‘rabek hokim edilar. Abdul Malik to‘ra va uning tarafdorlarining g‘azotga da vat qilgan sa yʼ ʼ - harakatlari boshqa bekliklarda ham amirga tobelikdan chiqish kayfiyatini kuchaytirib yuboradi. Amir Muzaffardan yuz o‘girgan Hakimbek va Jo‘rab e klar Abdul Malik to‘raga xat yozib, ruslarga qarshi muqaddas jihod yo‘lida u bilan birga bo‘lishni, unga itoat etishlarini izhor etadilar. Vatan tuyg‘usi amir bilan nizoda bo‘lgan beklarni ruslarga qarshi jang hozirligini ko‘rayotgan uning o‘g‘li bilan ittifoqda bo‘lishni tahozo etadi. Abdul Malik to‘ra tarafdorlari yig‘ilib, bir necha ming kishi jam bo‘lgach, Hakimbek va Jo‘rabeklarning birikuvi sabab, ruslarga harshi yurish boshlanadi. Ular G‘uzordan chiqib, Shahrisabz orhali Samar q andga yo‘l oladilar 54 . 1868 - yilning 2 - iyunida bo‘lgan Zirabulo q jangi arafasida xonlikning Shar q iy hududida ruslarga qarshi kuchli harbiy ittifoh vujudga kelib, ular istilochilar tayanchi bo‘lgan Samarqand garnizonini qamal hilishga ulgurgan edi. «Zirabuloq mag‘lubiyatadan so‘ng,- deb yozadi D.N.Logofet 55 , - go‘yo hon to‘kar urush xotima topgandek tuyular edi. Zeroki, ho‘shinidan ajralgan amir bir to‘da yahin mulozimlari bilan hochib, jon sahlash payiga tushib holgan edi. Biroh jazavaga tushgan ruhoniylar huthusi xalh ommasining kayfiyatini junbushga keltirmay holmaydi. Ohibatda, ular Buxorotaxtining valiahdi Katta to‘ra Abdul Malikxon 53 Parmonov.Sh. Shahrisabz bekligi Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida // O‘zMU xabarlari, 2023, [1/3/1]..- B 20 54 O’sha maqola - . B 18-22 55 Логофет Д.Н. В горах и на равнинах Бухары. - Санкт Петербург.: 1913 23 atrofida jamlana boshladilar. Amirdan norozi bo‘lgan barcha unsurlar tezlik bilan birlashib, kuchli fir q a tuzdilar. Ularga avvallari ham hech q achon amir kutubxonasi hokimiyatini tan olmagan, mus t aqil bo‘lib kelgan, tog‘lik bekliklari Shahrisabz va Hisor aholisi qam qo‘shildi» 56 . Zirabuloq urushida, ya ni 1868ʼ - yilning 2 - iyunida qatnashgan amir lashkarlari, mahobat qilinganidek, “behisob”, “son-sanoqsiz” bo‘lmay, nisbatan juda kam bo‘lgan. Rus harbiy vazirligiga 1868 - yilning 12 - iyunida Turkis t on harbiy okrugi qo‘shinlari qo‘mondoni Kaufman yozgan 215-ma lumotnomada ʼ (aytish joizki, bu ma lumotnoma, ayni vaqtda g‘alaba hisoboti ham edi) qayd ʼ etilishicha, amirning piyoda sarbozlari adadi 6 mingdan ziyodroq, otlih askarlari 15 mingga yahin, jami 20 ming nariberisida bo‘lgan. Ularning 14 yengil zambaragi ham bor edi. Ruslar esa, 10 ta piyodalar rotasi, 6 ta to‘p va 300 kazak bilan ularga muqobil bo‘ladi. Urush bo‘ladigan 2 - iyun kuni ruslarga tag‘in yordamchi kuchlar kelib ho‘shiladi, endi piyodalar rotasi 18 taga, to‘plar soni esa 14 taga yetkaziladi. Jangari kazaklar ham 600 taga ko‘paytiriladi. Amir lashkarlarida hilichlar soni ko‘p bo‘lgani bilan og‘ir to‘plar, miltiqlar va raketa moslamasiga ega bo‘lgan bosqinchilar katta harbiy ustunlikka ega edi. Buxoro ho‘shini zambaraklardan otish, mo‘ljalga olishda tajribasizlik darajasida qolib kelayotgan edi. Kaufmanning shahodaticha, «dushmanning Zirabulo q tepaliklaridan otgan to‘plari biron zarar yetkazmagan» 57 . Istilochilar Zirabuloq muhoribasiga butun kuchlarini safarbar etganlar, zero, bu jang har ikkala tomon uchun ham hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Polkovnik Abramov guruhining shoshilinch harb maydoniga kiritilishi urush taqdirini, jumladan, amirlikning mustaqil davlat sifatidagi qismatini o‘zgartirib yuboradi. Buxoroliklar to‘plarini sudrab qochishga tushadilar, piyodalar to‘plar quvvatlovidan mahrum bo‘lgach, noiloj, o‘qlarga yem bo‘lmaslik uchun Karmana tarafga hochadilar. Orqadan otilgan raketa moslamalari otashi ularni yer tishlatadi. Ruslar tapshab ketilgan bitta to‘pni o‘lja qiladilar. 56 O‘zbekiston tarixi : Xrestomatiya T. 6 // mas’ul muharrir A.Ziyo va b.. - Т ошкент : O‘zbekiston, 2023. - B 452 57 Логофет Д.Н. Бухарские ханство под русским протекторатам. Томъ1, - Санкт Петербург. 1911,- С 28. 24 «Dushmanning yo‘qotishlarini rahamlarda aniq aytolmayman, - deydi K.P.fon Kaufman, - biroq o‘zim ko‘rganim, aholining aytishlaridan chiqadigan xulosaga ko‘ra, uni yuzlar bilan emas, minglar bilan hisob qilish kerak bo‘ladi. So‘ngti ma lumotlarga ko‘ra, qochib qutilgan piyodalardan Karmanada bori-ʼ yo‘g‘i 1000 kishi to‘da bo‘libdi» 58 . Demak, Zirabuloq jangida Buxoro qo‘shinining deyarli hammasi qirib tashlangan. Zirabuloq jangida ruslar ko‘rgan “ta l ofat”, hammasi bo‘lib, 37 yaradordan iborat bo‘lgan. Zirabuloq jangi davom etayotgan kunlarda Samarqanddagi ruslar garnizoniga hujum qipgan Abdul Ma l ik to‘ra, Jo‘rabek, Bobobek va boshqa o‘zbek, tojik, turkman, qoraqalpoq, qozoq qavmlari boshliqlarining 8 - iyunga qadar urush harakatlarini davom ettirganliklarini a l ohida ta kidlash lozim. Kaufman harbiy ʼ vazirga yo‘llagan ma lumotnomasida Samarqandni qamal qilgan ʼ shahrisabzliklarning 25 ming, Odil dodho boshliq xitoy- qipchoq 1arning 15 ming, Husanbek, Abdul G‘afforbek va Umarbek rahbarlik qilgan samarqandlik, urgutlik, panjikentlik, naymanlik, turkman, qoraqalpoqliklarning adadi 15 ming atrofida bo‘lib, jami 50 ming kishini tashkil etganligini juda oshirib ko‘rsatadi. Biroq u Turkistondagi zafarli yurishi tarixida ilk da fa, ʼ «Samarqand garnizonidagi yo‘qotish juda katta» 59 , deb e tirof etishga majbur ʼ bo‘ladi. Vatan taqdiri hal bo‘layotgan damlarda, amirdagi sustkashlik, irodasizlik xonlikning mard, jasur farzandlariga xush kelmagan. G.A.Arandarenko, nima sababdandir, o‘zi guvoh bo‘lgan bu qarshilik harakatidan ko‘z yumadi. Holbuki, Qarshi, Shahrisabz va Kitob uchun istilochilar yana kamida ikki yilga yaqin zarbdor kuchlarini jangga tashlashga majbur bo‘lgan edi. Buxoroda uzoq yillar yashagan, o‘ta mustabidona qarashli D.N.Logofet 60 , har holda, amir lashkari tor-mor etilgandan so‘ng ham, istilochilarga qarshi mardonavor bosh ko‘targan, Vatan ozodligi yo‘lida hayotini tikkan jasur, botir o‘g‘lonlar bo‘lganligini istar-istamas, g‘ijinib bo‘lsa-da, tilga oladi. Abdul Malik to‘ra qo‘shiniga zo‘rlik va zug‘um emas, 58 Логофет Д.Н. Бухарские ханство под русским протекторатам. Томъ1, - Санкт Петербург. 1911.- С 28. 59 Равшанов. П. Қарши тарихи.- Тошкент :Янги аср авлоди, 2006. Б 552 60 Логофет Д.Н. Бухарские ханство под русским протекторатам. Томъ1, - Санкт Петербург 1911. – С 29. 25 xohish va talab bilan jam bo‘lgan vatanparvarlar, birgina o‘zbeklar emas, tojiklar, qozoqlar, turkmanlar, qoraqalpoqlardan ham tarkib topgan edi. Abdul Malik to‘raning Qarshida katta obro ‘- e tiborga ega bo‘lganligini o‘sha paytdaʼ yaratilgan asarlar dalolat etadi 61 . XVI–XIX asrlarda rus va Yevropa tadqiqotchilari tomonidan yozilgan tarixiy, geografik va etnografik asarlar Sharq mamlakatlariga, jumladan, O‘rta Osiyoga bo‘lgan ilmiy va siyosiy qiziqishlar ortishi fonida yuzaga kelgan. Ushbu asarlarda Shahrisabz shahri ko‘pincha Markaziy Osiyoning tarixiy, strategik va madaniy markazlaridan biri sifatida tilga olinadi. Bu davr olimlari — X.Xanikov, A.Lerx, N.Karazin, Arminiy Vamberi, Yegor Meyendorf, Jozef Kastan va boshqa sayyoh-tadqiqotchilar o‘z asarlarida Shahrisabzning joylashuvi, tarixiy obidalari, mahalliy boshqaruv tizimi, iqtisodiy va ijtimoiy hayoti haqida muhim kuzatuvlar va tafsilotlar keltirganlar. Ular ko‘pincha shaharning Amir Temur bilan bog‘liq tarixiy o‘rni va me’moriy yodgorliklariga e’tibor qaratganlar. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, g‘arbiy tarixchilarning yondashuvi mahalliy muarrixlarga nisbatan ko‘proq kuzatuvchanlik va empirik tavsiflarga asoslangan. Biroq bu asarlar ko‘pincha Sharqga nisbatan ekzotik va ba’zida oriyentalistik (g‘arbona ustunlikka asoslangan) qarashlar bilan sug‘orilgan bo‘lib, ular ba’zi hollarda tarixiy haqiqatni buzib ko‘rsatgan. Shunga qaramay, bu manbalar o‘z davri uchun noyob faktografik materiallar bilan boyitilgan va o‘sha davrdagi Shahrisabz hayotining ayrim jabhalarini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Umuman olganda, rus va Yevropa tarixchilari asarlarida Shahrisabz tarixiga oid ma’lumotlar mahalliy manbalarni to‘ldiruvchi muhim tashqi manba sifatida qadrlanadi. Ular orqali Shahrisabzning xalqaro tasavvurlardagi o‘rni, tarixiy obro‘si va davr kontekstidagi holati haqida kengroq tasavvur hosil qilish mumkin. 61 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2006. - Б 55 5 26 XULOSA Shahrisabz — Markaziy Osiyo tarixida muhim o rin egallagan qadimiyʻ shaharlardan biri bo lib, uning o tmishi ko p asrlik tarixiy jarayonlar, siyosiy ʻ ʻ ʻ voqealar va madaniy taraqqiyot bilan chambarchas bog liq. Ushbu kurs ishida ʻ Shahrisabz tarixining yozma va moddiy manbalardagi aks etishi, uning qadimiy davrlardan to Amir Temur va Temuriylar sulolasi davrigacha bo lgan bosqichma- ʻ bosqich rivojlanish jarayoni har tomonlama tahlil qilindi. Yozma manbalar — qadimiy yunon, arab, fors va o‘zbek tarixchilari tomonidan yozilgan asarlar orqali Shahrisabzning qadimgi davrlarda Kesh nomi bilan tanilganligi, uning geografik joylashuvi, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida muhim ma’lumotlar olindi. Jumladan, Sharafuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida, Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma”si, Hafiz Abru va Abdurazzoq Samarqandiyning tarixiy asarlarida Shahrisabz Amir Temurning vatani sifatida alohida o‘rin egallaydi. Bu manbalarda shaharning o‘sha davr siyosiy hayotidagi roli, Temur tomonidan amalga oshirilgan qurilish ishlari, ayniqsa, mashhur Oqsaroy majmuasi haqida batafsil ma’lumotlar mavjud. Arxeologik tadqiqotlar esa yozma manbalardagi ma’lumotlarni tasdiqlaydi va boyitadi. Shahrisabzda olib borilgan qazilmalar natijasida qadimgi va o rta ʻ asrlarga oid madaniy qatlamlar, me moriy obidalar, sopol buyumlar va tangalar ʼ topilib, bu shahar qadimdan rivojlangan hunarmandchilik va savdo markazi bo‘lganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, xalq og zaki ijodi, afsonalar, rivoyatlar ham Shahrisabz tarixini ʻ to ldiruvchi muhim manba sifatida o‘rganildi. Ayniqsa, Amir Temurga oid xalq ʻ orasida saqlanib qolgan hikoyatlar bu hududda tarixiy xotiraning kuchli saqlanayotganini ko‘rsatadi. Kurs ishi davomida olingan ilmiy natijalar shuni ko‘rsatadiki, Shahrisabz tarixini o rganish nafaqat o‘zbek tarixshunosligi, balki umuman olganda, Markaziy ʻ Osiyo tarixini chuqurroq anglash uchun muhim ahamiyatga ega. Shahrisabz o‘zining boy tarixiy manbalari, yodgorliklari, mashhur shaxslari bilan o zbek ʻ 27 milliy o zligini shakllantirishda muhim rol o ynaydi. Tarixiy manbalarni tizimliʻ ʻ o rganish orqali bu shahar tarixining ko plab noma lum jihatlari yoritilishi ʻ ʻ ʼ mumkin. Shu sababli, Shahrisabz tarixini o rganish va uni keng jamoatchilikka ʻ yetkazish, mavjud manbalarni ilmiy asosda tahlil qilish, arxeologik va etnografik tadqiqotlarni davom ettirish — bugungi kun tarixchilari, tadqiqotchilari va yosh avlod oldida turgan dolzarb vazifadir. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Asosiy manbalar 1. Burnes.A. Travels into Bukhara ; being account of a journey from India to Cabool Tartary and Persia ; also, Narrative of a voyage on the Indus, from thr sea to Lahore, with presents from the king of Great Britain; in the year 1831, 1832 and 1833. In three volumes. Vols. I-III. -London. John Murray, 1834 2. А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. Т.: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. 464 б 3. Ахмад Дониш. История мангитской династии / Пер. предис. прим. И.А.Наджаповой. - Душанбе: Дониш, 1967. 4. Мирза Абдал-азим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангытских государей) Изд. текста, предисл. и примеч. Л.М.Епифановой. - М.: Изд-во вост. лит., 1962. 5. Мухаммадхакимхон тура. Мунтахаб ат-таворих / Форс-тожик тилидан тарж., мукаддима, изохлар ва курсаткичлар муаллифи Ш.Вохидов.__Тошкент: Янги аср авлоди, 2010. 6. Логофет Д.Н. Бухарские ханство под русским протекторатам. Томъ1,СПб. 1911 7. Кун А. Очерки Шагрисебзкаго бекства. - С.35. 8. Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал-ард (Моварауннаҳр). Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Камалиддинов Ш.С., Т.: 2011. 65-67 бетлар. Абу Райхан Беруни. Канон Мас'уда (I-V). Вступительная статья, перевод и примечания П.Г.Булгакова и Б.А.Розенфельда при участии М.М.Рожанской. Т.V.ч.1 Ташкент, 1973; Абу Райҳон Беруний. Қонуни Масъудий. 1-5 мақолалар. Таржимон А.Расулов. Изоҳларни А.Аҳмедов ва А.Расулов тузган. (Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар V, биринчи китоб. Т., 1973, 426-бет . 9. Худуд ал-алем. Рукопись Туманского с введением и указателем В.Бартольда. L., 1930. 29 10. Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. Т., 1966. 115-116- бетлар. 11. “История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. Ташкент, 1987 . II.Asosiy adabiyotlar 1. Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XII вв. Т., Фан, 1984, с. 26; Ртвеладзе Э.В., Сагдуллаев А.С. Памятники минувших веков. Т., Узбекистан, 1986, с. 56. 2. Массон М. Е., Пугаченкова Г. А. Шахрисабз при Тимуре и Улугбеке. // Труды САГУ, Археология Средней Азии. - Т.: САГУ, 1953-С. 17- 85. 3. Бартольд В.В. Соч. Т. I. М., 1963. С. 188; С. 191-196; том II, ч. 2. С. 423- 454.; 4. Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисабз при Тимуре и Улугбеке // Археология Средней Азии. II. Труды САГУ. Вып. 61. Кн. 6. Т., 1953. С.18. 5. Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. T.: Turon-Iqbol, 2019. 6. O‘zbekiston tarixi : Xrestomatiya T. 6 // mas’ul muharrir A.Ziyo va b.. T.: O‘zbekiston, 2023. 7. Parmonov.Sh. Shahrisabz bekligi Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida // O‘zMU xabarlari, 2023, [1/3/1]. 8. Rajabov Q. K. Amir Nasrulloh Bahodurxon yoxud «xoni shahid». Buxoro: Buxoro mavjlari. Toshkent: Abu matbuotkonsalt, 2011. 9. Ахмедов Б.А. Узбекистон тарихи манбаларда. - Тошкент, 2001. - Б. 118 10. Бейсембиев Т.К. Малые владения в Мавараннахре: Нур-ата, Ургут, Яккабаг (XIII-XIX вв.) Н Иран-намэ, Научный востоковедческий журнал. - Алматы, 2007. - N2 1-2. 11. Бердиев А. Хакикатга Садка Бош. Тошкент. 2005 30 12. Бетгер Е.К. Извлечение из книги “Пути и страны” Абул Касым ибн Хаукаля // Тр. САГУ. Археология Средней Азии. Вып. IV 13. Бичурин Н. Я. Собрания сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М-Л., 1950. 14. Бўриев О. Манбаларда Шахрисабз тавсифи. Қарши “Насаф”, 2004. 15. Камолиддинов С.Ш. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по аробоязычным источникам IX – XIII вв. Т., Узбекистан, 1996 16. Крашенинникова Н. И. Два комплекса керамики II-I в.в.дон.э.из нижних слоев Китаба. Тр. ТашГУ, Археология Средней Азии. Вып. VII, 1977. 17. Равшанов. П. Қарши тарихи. Т.: Янги аср авлоди, 2006. Б 552 18. Ртвеладзе Э., Сагдуллаев А. Памятники минувших веков. Т., Узбекистан, 1989. 19. Ртвеладзе Э.В. О ранних монетах Чача /Чачана/ и подлинном названии области // Археология, нумизматика и эпиграфика Средней Азии. Самарканд, 2000. 20. Сагдуллаев А.С., Аминов Б.Б., Якубов Б.С. Қашқадарё тарихидан лавҳалар. Қарши. Насаф. 1997. 21. Ходжаев А. Наиболее ранние сведения китабских источников о Шахрисабзе. // Қарши шаҳрининг жаҳон цивилизацияси тарихидаги ўрни. Тошкент – Қарши, “Фан”, маъруза, 2006, 22. Холикулов А.Б. XIX-XX аср бошларида апщадарё бекликлари. фан. .номзоди., дисс. автореф. - Тошкент: УзМУ, 2011. 23. Хўжаев. А. Туркистон Хитой ёзма манбаларида : Ўзбек халқи ва давлатчилиги тарихи манбалари. Т. Фан, 2024. 24. Шаҳрисабз минг йиллар мероси. Альбом, Тошкент, Шарқ, 2002, 31

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI

I.1. Shahrisabz tarixining arxeologik manbalarda yoritilishi

I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Shahrisabz tarixining yoritilishi

II.BOB. SHARISABZ SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI

II.1. Mahalliy muarrixlar nigohid Shahrisabz

II.2. XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilari asarlarida Shahrisabz tarixi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить