Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 78.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXSHUNOSHLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha) yo‘nalishi 2-bosqich talabasi “ Manbashunoslik va tarixshunoslik ” fanidan KURS ISHI MAVZU: SHAHRISABZ SHAHRINING TARIXIY MANBALARDA AKS ETISHI TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................3-7 I BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI .........8- 22 I.1. Antik davr tarixchilari asarida Shahrisabz (Pliniy, Strabon Arrian) …………..8 I.2. “Avesto”dagi Shahrisabz shahri haqidagi umumiy ma’lumotlar tavsifi……..13 I.3. Shahrisabz shahrining qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni…………………….18 II BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVRI MANBALARI …………………………………………………………………….23-37 2.1. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asarida Shahrisabz atrofidagi hududlarning geografik va iqtisodiy tavsifi…………………………………………………………..23 2.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida Shahrisabzdagi me’moriy obidalar tavsifi………………………………………………………………………………….27 2.3. Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asarida Shahrisabz tasviri……………..32 XULOSA ………………………………………………………………………….38-39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ...........................................40- 41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Shahrisabz shahri - O‘zbekistonning qadimiy va tarixiy shaharlaridan biri bo‘lib, uning madaniy, siyosiy va iqtisodiy roli Markaziy Osiyo tarixida katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda milliy tariximizni chuqur o‘rganish, qadimiy yodgorliklarni asrab-avaylash va yosh avlodga yetkazish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, Shahrisabz shahri O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan qadimiy shahar sifatida ko‘plab tarixiy manbalarda o‘z aksini topgan. Uning tarixi, madaniyati va siyosiy ahamiyati milliy merosimizning ajralmas qismi hisoblanadi. Zamonaviy davrda milliy tariximizni chuqur o‘rganish, qadimiy yodgorliklarni asrab-avaylash va yosh avlodga yetkazish davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib, aynan shunday tarixiy shaharlarning o‘rganilishi milliy ong va madaniyatni mustahkamlashga xizmat qiladi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Tarixiy merosimiz - millatimizning ajralmas qismi, kelajak avlodlarga xazinadir. Bizning burchimiz — bu xazinalarni saqlash va yuksaltirishdir” 1 . Shahrisabzning tarixiy manbalarda o‘rganilishi nafaqat hududiy tarixni chuqurlashtirish, balki butun mintaqaning madaniy va ijtimoiy rivojlanish jarayonlarini tushunishga xizmat qiladi. Prezident Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra, “Tarixiy shaharlarga e’tibor berish orqali biz nafaqat o‘z kelajagimizni mustahkamlaymiz, balki 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 45-b. 3 xalqimizning madaniy merosini dunyoga tanitamiz” 2 . Shunday ekan, Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishi haqidagi tadqiqotlar hozirgi davrda yanada dolzarbdir, chunki bu nafaqat tarixiy haqiqatlarni aniqlash, balki milliy g‘urur va madaniy qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu mavzu orqali Shahrisabzning o‘ziga xosligi, tarixiy ahamiyati va uning boy madaniy merosi yanada kengroq yoritiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Shahrisabz shahri tarixi va uning tarixiy manbalarda aks etishi mavzusi ko‘plab tarixshunos va madaniyatshunos olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ushbu mavzu Markaziy Osiyo tarixining muhim qismi sifatida tadqiqotlarda keng yoritilgan. Shahrisabz va uning tarixi haqida ilk asarlardan biri sifatida Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarini alohida ta’kidlash lozim 3 . Uning yozma manbalari Temuriylar davrining tarixini chuqur yoritgan bo‘lsa, zamonaviy tadqiqotlarda bu manbalarga ko‘p murojaat qilinadi. Tarixshunos olim Akbarxo‘ja Shukurov 4 Shahrisabzning arxeologik va tarixiy merosini tadqiq qilishga katta hissa qo‘shgan. Uning ilmiy maqolalarida shahar madaniyati, arxitekturasi va uning Markaziy Osiyo savdo-sotiq tizimidagi roli tahlil qilingan. Shuningdek, tarix fanlari doktori F. Rustamov 5 Shahrisabzning qadimiy va o‘rta asr tarixini yoritishda yangi arxiv materiallari va manbalardan foydalangan holda chuqur tadqiqotlar olib brogan. Xorijlik tadqiqotlar orasida, ayniqsa, Markaziy Osiyo tarixiga oid tadqiqotlari bilan tanilgan rus tarixchisi V. V. Bartold ham Shahrisabz va uning atrofidagi hududlarning tarixiy ahamiyatiga alohida e’tibor qaratgan. Uning asarlarida shaharning siyosiy va madaniy roli chuqur tahlil qilingan 6 . Mazkur tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Shahrisabz shahrining tarixi keng va tizimli o‘rganilgan, ammo yangi arkeologik kashfiyotlar va manbalar asosida bu soha hali ham rivojlanish imkoniyatiga ega. Shu sababli, tarixiy manbalarni chuqur tahlil qilish orqali Shahrisabzning madaniy va tarixiy merosini yanada kengroq yoritish dolzarbdir. 2 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 112-b. 3 Yazdiy Sh.A., “Zafarnoma”, Toshkent, O‘zbekiston, 1999 4 Shukurov A., “Shahrisabz va uning tarixi”, Toshkent, 2010, 67-85-betlar 5 Rustamov F., “Markaziy Osiyo shaharlarining tarixi”, Samarqand, 2015, 120-145-betlar 6 Бартҳолд В., “Туркестан в истории мусулъманского мира”, Москва, 1963, C -210-230 4 Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati: Ushbu kurs ishida Shahrisabz shahrining qadimiy va o‘rta asr tarixiy manbalardagi aks etishi tizimli tarzda o‘rganilib, tahlil qilingan. Bu esa nafaqat ilmiy jihatdan ahamiyat kasb etadi, balki amaliyotda ham ko‘plab foydali natijalarni beradi. Ilmiy nuqtai nazardan, ish shahar tarixiga oid kam o‘rganilgan manbalarni yoritish va ularni tarixshunoslikka kengroq tatbiq qilish imkonini yaratadi. Shuningdek, tarixiy manbalarni tahlil qilish orqali Shahrisabzning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotini yangi qirralari bilan o‘rganishga zamin yaratadi. Bu esa mintaqaviy tarixni chuqurlashtirishda muhim omil bo‘ladi. Amaliy jihatdan, kurs ishida keltirilgan ma’lumotlar tarixiy yodgorliklarni saqlash va tiklash, ularni tadqiq etishda hamda tarixiy sayyohlikni rivojlantirishda qo‘llanilishi mumkin. Shahrisabzning boy tarixiy merosini yosh avlodga yetkazishda, ta’lim jarayonida va madaniyatni targ‘ib qilishda bu ish muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, mamlakatimiz rahbariyatining tarixiy merosni asrab-avaylash va milliy qadriyatlarni mustahkamlashga doir siyosatiga mos ravishda, ushbu tadqiqotlar Shahrisabz va boshqa tarixiy shaharlarning ahamiyatini keng jamoatchilikka yetkazish, xalqaro miqyosda tanitishda ilmiy asos yaratadi. Shunday qilib, kurs ishi nafaqat tarixshunoslik sohasidagi ilmiy izlanishlarga xizmat qiladi, balki tarixiy obidalarni muhofaza qilish va ularni kelajak avlodlarga yetkazish borasida amaliy natijalar berishga qodirdir. Kurs ishining tadqiqot metodologiyasi: Ushbu kurs ishida Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishini o‘rganish uchun tarixshunoslik fanining umumiy tadqiqot metodlari qo‘llanildi. Manbalarni tahlil qilish metodi — tarixiy manbalar, jumladan antik davr tarixchilari, diniy matnlar va o‘rta asr tarixchilarining asarlari chuqur o‘rganildi va tahlil qilindi. Manbalardagi ma’lumotlarning ishonchliligi, mualliflik va ularning tarixiy konteksti hisobga olindi. Xronologik tahlil metodi — Shahrisabz tarixidagi voqealar va jarayonlar vaqt ketma-ketligi asosida o‘rganilib, shahar rivojining davrlar bo‘yicha taqsimlanishi ko‘rsatildi. Solishtirish metodi — turli tarixiy manbalardagi ma’lumotlar o‘zaro taqqoslandi va ularning umumiyligi hamda farqlari aniqlashga harakat qilindi. Tarixiy-geografik metod — Shahrisabzning geografik joylashuvi va savdo yo‘llaridagi o‘rnini tahlil qilish uchun 5 manbalardagi geografik ma’lumotlar tahlil qilindi. Arxeologik ma’lumotlar va ularni tadqiq qilish — mavjud arxeologik topilmalar va tarixiy yodgorliklar bo‘yicha mavjud ilmiy tadqiqotlar natijalari hisobga olindi. Kontekstual yondashuv — shahar tarixining iqtisodiy, madaniy, siyosiy va ijtimoiy jihatlari umumiy tarixiy kontekstga joylashtirildi. Tadqiqot jarayonida turli tarixiy manbalar o‘rtasidagi izchillik va farqlar aniqlanib, Shahrisabz shahrining tarixiy roli va o‘rni haqida aniq va asosli xulosalar chiqarildi. Bu metodlar yordamida shahar tarixi va uning madaniy merosi keng qamrovda o‘rganildi. Kurs ishining obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti — Shahrisabz shahri va uning tarixi hamda madaniy merosi bo‘lib, u tarixiy manbalarda qanday aks etgani o‘rganiladi. Xususan, antik davr tarixchilari, diniy matnlar va o‘rta asr tarixchilarining asarlarida Shahrisabz shahrining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ma’lumotlar asosiy o‘rinni egallaydi. Obyekt sifatida shaharni o‘rab turgan hududlar, qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni, me’moriy yodgorliklari hamda ularning tarixiy manbalarda tasviri ham o‘rganiladi. Shu orqali Shahrisabzning milliy va mintaqaviy tarixdagi o‘rni tahlil qilinadi. Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti — Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishining mazmuni va shakllari, ya’ni shahar haqida qadimiy va o‘rta asr tarixiy manbalaridagi ma’lumotlar, ularning tavsifi, tahlili va tarixi kontekstda o‘rganilishi hisoblanadi. Bu predmet doirasida shaharni tashkil etgan siyosiy, iqtisodiy, madaniy va geografik jihatlar hamda tarixiy manbalarning shahar haqidagi ma’lumotlarini taqqoslash va umumlashtirish amalga oshiriladi. Shuningdek, predmet sifatida Shahrisabz shahrining tarixiy rivojlanishi, uning savdo yo‘llaridagi o‘rni, me’moriy obidalari va madaniy merosining tarixiy manbalarda qanday aks etgani chuqur o‘rganiladi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi — Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishini tizimli ravishda o‘rganish, qadimiy va o‘rta asr tarixiy manbalarida shahar haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali uning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va geografik o‘rnini aniqlashdir. Shu bilan birga, tarixiy manbalarni taqqoslash va ulardan foydalangan holda Shahrisabz shahrining milliy va mintaqaviy 6 tarixdagi ahamiyatini yoritish. Kurs ishida shahar tarixini chuqurroq anglash, tarixiy merosimizni o‘rganish va yosh avlodga yetkazish uchun ilmiy asos yaratish ham ko‘zda tutilgan. Kurs ishining vazifalari: Mazkur kurs ishining vazifalari quyidagilar:  Shahrisabz shahrining qadimiy davr tarixchilari asarlarida (Pliniy, Strabon, Arrian) qanday tasvirlanganligini o‘rganish.  “Avesto” diniy manbalaridagi Shahrisabz shahri haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish.  Shahrisabz shahrining qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni va uning iqtisodiy ahamiyatini aniqlash.  O‘rta asr manbalarida, xususan Ibn Havqal, Sharafiddin Ali Yazdiy va Hofizi Abruyning asarlarida Shahrisabz tasvirini o‘rganish.  Tarixiy manbalarni solishtirma tahlil qilish orqali shahar tarixi va madaniy merosini yanada aniqlashtirish.  Shahrisabz shahrining tarixiy manbalar asosida milliy va mintaqaviy tarixdagi o‘rnini tahlil qilish.  Topilgan ma’lumotlar asosida ilmiy xulosalar chiqarish va ularni amaliyotga tatbiq qilish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qism, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 41 betni tashkil qiladi. 7 I BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI I.1. Antik davr tarixchilari asarida Shahrisabz (Pliniy, Strabon Arrian) Shahrisabz shahri tarixiy manbalarda qadimiy davrdan e'tiboran o‘z o‘rniga ega bo‘lib, u asosan antik davr geograflari va tarixchilari tomonidan tilga olingan. Ayniqsa, Rim va yunon tarixchilari va geograflari tomonidan Markaziy Osiyo hududidagi yirik shaharlar qatorida eslatilgan. Rimlik tarixchi va geograf Pliniy (Gaius Plinius Secundus) o‘zining “Tabiiy tarix” asarida Markaziy Osiyo va uning shaharlarining geografik joylashuvi haqida ma’lumot berar ekan, Shahrisabzni qadimiy nomi bilan emas, lekin bu hududga yaqin joylashgan shaharlar va hududlarni ta’riflaydi. Pliniy Markaziy Osiyo shaharlaridan biri sifatida Sug‘diyona viloyatining diqqatga sazovor shaharlarini tilga oladi. Shahrisabz esa, tarixiy manbalarda Sug‘diyona hududiga yaqin bo‘lgan va uning savdo yo‘llarida muhim ahamiyatga ega shahar sifatida ko‘rsatilgan 7 . Yunon tarixchisi va geograf Strabon esa o‘zining “Geografiya” asarida Markaziy Osiyodagi yirik shaharlarni sanab o‘tib, Shahrisabz hududining qadimgi ahamiyatiga to‘xtaladi. U Sug‘diyona viloyatini Sharqiy O‘rta Osiyoda joylashgan savdo markazi 7 Pliniy, Naturalis Historia, 6-tom, Leipzig, 1865, B-274. 8 sifatida ta’riflab, bu hududda joylashgan shaharlarning iqtisodiy va siyosiy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi 8 . Strabonning ta’kidlashicha, bu hudud qadim zamonlarda Buyuk Ipak yo‘lining muhim qismi bo‘lib, shaharlar tarmog‘i sifatida savdo va madaniy almashinuv markazi bo‘lgan. Bundan tashqari, yunon tarixchisi Arrian (Arrian) “Anabasis Aleksandri” asarida Aleksandr Makedonskiyning Sharqiy yurishlari doirasida Markaziy Osiyo shaharlarini o‘rganib, shu hududdagi yirik shaharlarning strategik va siyosiy ahamiyatini ta’kidlaydi. Arrian Aleksandrning harbiy yurishlari davomida Shahrisabz hududiga yaqin joylashgan shaharlarga alohida e’tibor qaratgan bo‘lib, ularning geografik va harbiy ahamiyatini bayon etadi 9 . Shunday qilib, antik davr manbalari Shahrisabz hududining qadimiy va strategik ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Bu manbalar shaharni nafaqat geografik, balki savdo va siyosiy markaz sifatida ko‘rsatadi, shuningdek, Buyuk Ipak yo‘li tarmog‘idagi muhim yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etadi. Antik manbalarda Shahrisabzning aniq nomi ko‘p uchramasligi sababli, u ko‘pincha uning geografik joylashuvi va atrofidagi hududlar kontekstida tilga olinadi. Shu sababli, tarixchilar va geograflar tomonidan eslatilgan shaharlar va hududlar tahlili orqali Shahrisabzning qadimiy o‘rni haqida tasavvur hosil qilish mumkin. Pliniy o‘z asarida Markaziy Osiyodagi So‘g‘diyona va uning shaharlarini tilga olarkan, bu hududga yaqin hududda joylashgan ko‘plab qadimiy shaharlar haqida ma’lumot beradi. U ayniqsa, Sug‘diyona viloyatining savdo va madaniy markazlariga urg‘u beradi, bu esa Shahrisabz hududi uchun ham dolzarb bo‘lgan 10 . Strabon esa, shuningdek, So‘gdiyona hududining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini yoritib, shaharlarni ko‘p sonli savdo yo‘llari bilan bog‘liq markazlar sifatida ko‘rsatadi. U Buyuk Ipak yo‘lining Sharqiy O‘rta Osiyo qismidagi muhim shaharlar ro‘yxatida Shahrisabzga yaqin hududdagi shaharlarga e’tibor qaratadi. Strabonning yozishicha, bu shaharlarda nafaqat mahalliy aholi, balki turli millat vakillari ham yashab, savdo faoliyati bilan 8 Strabon, Geographica, 11-tom, London, 1917, B-537. 9 Arrian, Anabasis Alexandri, 2-tom, nashr: Oksford, 1922, B-223. 10 Pliniy, Naturalis Historia, Leipzig.1865, 274-bet 9 shug‘ullangan 11 . Arrianning “Anabasis Aleksandri” asarida esa Aleksandr Makedonskiyning Markaziy Osiyo yurishlari va u yerda joylashgan shaharlar haqida ma’lumotlar mavjud. Arrian Aleksandr harbiy yurishlari chog‘ida ushbu hududdagi shaharlar — ularning geografik joylashuvi va mudofaa tizimini — batafsil bayon qiladi. U Shahrisabzga yaqin hududdagi shaharlarning harbiy va iqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi, bu esa shahar va uning atrofidagi hududlarning qadimiy davrdagi muhimligini isbotlaydi 12 . Shuningdek, antik davrda Shahrisabz hududi Markaziy Osiyoda qadimiy sivilizatsiyalar orasida savdo va madaniy almashinuv markazi bo‘lgan. Shahar yo‘llari va qishloq joylari orqali o‘tgan Buyuk Ipak yo‘li tufayli u nafaqat mahalliy, balki xalqaro darajada ham savdo-sotiq va madaniyat almashinuvining muhim bo‘g‘iniga aylangan. Bu jihat ko‘plab antik manbalarda ta’kidlanadi. Qadimiy manbalarda Shahrisabz yoki unga yaqin shaharlar to‘g‘risida keltirilgan ma’lumotlar o‘zida ushbu hududning qadimiylik darajasi, geografik ahamiyati va savdo yo‘llaridagi strategik o‘rni haqida muhim dalillarni mujassam etadi. Shu tariqa, antik tarixchilar va geograflarning asarlari Shahrisabz tarixining eng qadimiy qatlamlarini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Shahrisabz shahri antik davr manbalarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomi bilan ko‘p tilga olinmagan bo‘lsa-da, u joylashgan hudud — So‘g‘diyona va uning atrofidagi yerlar sifatida ko‘p tasvirlangan. Bu hudud Markaziy Osiyoda qadimdan savdo, madaniyat va siyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Pliniyning “Tabiiy tarix” asarida So‘g‘diyona viloyatining ko‘plab shaharlaridan so‘z boradi, ular orasida qadimiy yo‘llar tarmog‘ida joylashgan va iqtisodiy ahamiyatga ega markazlar haqida batafsil ma’lumot berilgan. Pliniy yozadi: "Sug‘diyona o‘lkasi ko‘p savdo yo‘llarining chorrahasida joylashgan bo‘lib, uning shaharlarida turli millat vakillari tinchlik va farovonlikda yashaydi" 13 . Bu ta’rifda Shahrisabz va uning atrofidagi hududlar ham kiradi, chunki bu joy qadimiy savdo yo‘llarining muhim bo‘g‘inlaridan biri hisoblangan. Strabon o‘zining "Geografiya" asarida Sug‘diyona hududini ko‘p yoritib, uning hududidagi shaharlar va ularning o‘rni haqida quyidagicha yozadi: "Sug‘diyona sharqiy qismida joylashgan bu 11 Strabon, Geographica, 11-tom, London,1917, 537-bet 12 Arrian, Anabasis Alexandri, 2-tom, nashr: Oksford, 1922, B-223. 13 Pliniy, Naturalis Historia, tom 6, Leipzig, 1865, 274-bet 10 hudud o‘zining mehnatkash aholi va keng savdo aloqalari bilan mashhur. Bu yerda joylashgan shaharlar, xususan, shaharlar qatori savdo-sotiq uchun keng imkoniyatlar yaratadi" 14 . Bu ta’rif Markaziy Osiyodagi savdo yo‘llarining kesishgan joylaridan biri bo‘lgan Shahrisabz uchun ayni mos tushadi. Arrian Aleksandr Makedonskiyning Sharqiy yurishlari haqida yozganida, u hududdagi yirik shaharlar, jumladan Shahrisabz atrofidagi hududlar haqida ham ma’lumot beradi. Arrian yozadiki: "Aleksandrning yurishlari davomida Markaziy Osiyoning shaharlarini zabt etishda ushbu hududning geografik ahamiyati va shaharlarning mudofaa tizimi muhim rol o‘ynadi" 15 . Bu sharhlar shahar va uning atrofidagi hududlarning harbiy va siyosiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Shahrisabz hududining antik manbalarda aks etishining yana bir jihati — uning joylashuvi Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab muhim markaz sifatida e’tirof etilishi. Buyuk Ipak yo‘li qadim zamonlardan buyon Sharq va G‘arb o‘rtasidagi savdo-sotiq va madaniy almashinuvning asosiy yo‘li bo‘lib kelgan. Shu bois, hududdagi shaharlar va qishloqlar yo‘lbo‘yi strategik joylashuvi bilan savdogarlar uchun muhim to‘xtash joyi va madaniy markaz bo‘lgan. Antik davr tarixchilari asarida Shahrisabz yoki unga yaqin hududlar haqida keltirilgan ma’lumotlar shahar tarixining qadimiy qatlamlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Bu manbalar hududning nafaqat geografik, balki iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlarini ham yoritadi. Antik davrda Shahrisabz hududi qadimiy sivilizatsiyalarning kesishgan nuqtasida joylashgan bo‘lib, ko‘plab qadimiy manbalarda bu hududga yaqin shahar va hududlar alohida ta’kidlanadi. Bu shahar va hududlar o‘sha davrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlari bo‘lgan. Rimlik tarixchi Pliniy o‘z asarida Sharqiy O‘rta Osiyodagi savdo va transport yo‘llarining rivojlanishi, shuningdek, bu hududdagi shaharlarning o‘zaro aloqalari haqida ma’lumot beradi. U yozadi: "Savdo yo‘llari qatori va ko‘plab shaharlarga ega Sug‘diyona viloyati, ayniqsa Markaziy Osiyoda turli xalqlar orasida madaniy va iqtisodiy almashinuv uchun markaz bo‘lib xizmat qilgan" 16 . Ushbu tasvirga qaraganda, Pliniy Sug‘diyona viloyatidagi shaharlarning, xususan Shahrisabzning, savdo va madaniyat markazi ekanligini tasdiqlaydi. Yunon geografi 14 Strabon, Geographica, tom 11, London, 1917, 537-bet 15 Arrian, Anabasis Alexandri, tom 2, Oxford, 1922, 223-bet 16 Pliniy, Naturalis Historia, 6-tom, Leipzig, 1865, 274-bet 11 Strabon esa Markaziy Osiyo shaharlari haqida batafsilroq ma’lumot berib, ularning geografik joylashuvi va iqtisodiy ahamiyatiga urg‘u beradi. Uning yozishicha, "Sug‘diyona viloyati, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi va savdo sohasida boy bo‘lib, bu yerda joylashgan shaharlar atrofida keng aholi yashaydi. Bu hudud Buyuk Ipak yo‘lining markaziy qismi hisoblanadi" 17 . Ushbu ma’lumotlar Shahrisabz va uning yaqinidagi shaharlarning geografik va iqtisodiy o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi. Arrian Aleksandr Makedonskiyning Sharq yurishlarini tasvirlab, ularning hududiy siyosat va harbiy ahamiyatini tahlil qiladi. Arrian yozadi: "Aleksandr harbiy yurishlari davomida Markaziy Osiyodagi ko‘plab shaharlar o‘zining mudofaa tizimi va strategik joylashuvi bilan ajralib turardi. Ushbu hududlar orasida joylashgan shaharlar Aleksandr armiyasining harakatlari uchun muhim ahamiyatga ega edi" 18 . Bu tasvirlar orqali Shahrisabz atrofidagi hududlarning o‘sha davrda ham harbiy va siyosiy jihatdan strategik ahamiyatga ega bo‘lganligi anglashiladi. Shahrisabzning antik davr manbalarida ko‘rsatilgan yana bir jihati — bu hududda turli madaniyat va xalqlar o‘rtasidagi almashinuv markazi bo‘lishidir. Qadimiy manbalarda ta’kidlanishicha, Sug‘diyona hududidagi shaharlar — xususan Shahrisabz yaqinidagi markazlar — turli xalqlar, jumladan, greklar, forslar, hindular va mahalliy turklar o‘rtasida madaniy va iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga xizmat qilgan. Natijada, antik tarixiy manbalar Shahrisabz va uning atrofidagi hududlarning qadimiy davrda Markaziy Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri ekanligini ko‘rsatadi. Ular shaharni o‘zaro aloqalar, savdo yo‘llari va strategik joylashuvi jihatidan muhim nuqta sifatida qamrab oladi. Shahrisabzning antik davrdagi o‘rni haqida so‘z borganda, uning faqatgina geografik joylashuvi emas, balki siyosiy va madaniy ahamiyati ham e’tiborga loyiqdir. Hududda joylashgan qadimiy shaharlar Markaziy Osiyoning iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan. Yunon tarixchisi Ktesiy (Miloddan avvalgi IV asr) ham Markaziy Osiyo hududidagi shaharlar haqida ma’lumotlar beradi. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu hududlar fors imperiyasi tarkibida bo‘lib, shaharlar o‘zaro savdo va madaniyat almashinuvining 17 Strabon, Geographica, 11-tom, London, 1917, 537-bet 18 Arrian, Anabasis Alexandri, 2-tom, Oksford, 1922, 225-bet 12 muhim markazlari sifatida rivojlangan 19 . Bu Shahrisabz va atrofdagi hududlarning qadimiy siyosiy iyerarxiyada muhim bo‘g‘in bo‘lganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Ptolemey o‘zining “Geografiya” asarida Markaziy Osiyoning shahar va hududlarini xaritalar orqali ta’riflaydi. U yerda Sug‘diyona va uning atrofidagi shaharlar Buyuk Ipak yo‘lining ajralmas qismi sifatida ko‘rsatiladi, bu esa Shahrisabz hududining savdo va madaniy aloqalardagi ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi 20 . Qadimiy antik manbalar shuni ko‘rsatadiki, Shahrisabz va uning atrofidagi hudud Buyuk Ipak yo‘lining muhim savdo markazi bo‘lgan. Bu yo‘l Sharq va G‘arbni bog‘lab, nafaqat savdo, balki turli madaniyatlar, texnologiyalar va dinlarning almashinuvi uchun platforma vazifasini o‘tagan. Shahrisabzning geografik joylashuvi unga iqtisodiy va siyosiy jihatdan noyob imkoniyatlar yaratgan. Natijada, antik davr manbalari Shahrisabzning qadimiy davrda faqat savdo markazi emas, balki siyosiy va madaniy hayot markazi ekanligini ko‘rsatadi. Bu shahar orqali o‘tgan yo‘llar, mavjud me’moriy inshootlar va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat uning tarixiy ahamiyatini mustahkamlaydi. I.2. “Avesto” dagi Shahrisabz shahri haqidagi umumiy ma’lumotlar tavsifi “Avesto” — qadimiy Eroniylarning muqaddas diniy va madaniy yodnomasi bo‘lib, u asosan zardushtiylik ta’limotlari asosida tuzilgan. Ushbu manbada Shahrisabz shahri bevosita nomi bilan ko‘p tilga olinmasa-da, uning joylashgan hududi va atrofidagi geografik maydonlar haqida ma’lumotlar mavjud 21 . “Avesto”da Markaziy Osiyo hududi, xususan Sug‘diyona va uning atrofidagi yerlar, Zardushtiylik e’tiqodining tarqalishida muhim o‘rin tutgan deb hisoblanadi. Bu hudud zardushtiylikning qadimiy markazlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi va diniy marosimlar, diniy ta’limotlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan turli shaharlar hamda qishloqlar 19 Ktesiy, Persika, Parij, 1897, 115-bet 20 Ptolemey, Geographia, Berlin, 1878, 322-bet 21 Avesto. Ta’rif va tarjima: Darmesteter J. The Zend-Avesta, London, 1892, 124-130-bet 13 mavjudligi qayd etiladi. Shahrisabz hududi “Avesto” matnlarida keltirilgan geografik tavsiflar orqali quyidagilar bilan ajralib turadi:  Hududning tog‘li va vodiylar bilan o‘ralganligi;  Tabiiy resurslarga boyligi, ayniqsa suv manbalari va o‘rmonlar mavjudligi;  Hududda zardushtiylikka xos diniy obidalar va muqaddas joylarning joylashuvi;  Savdo va madaniyat markazi sifatidagi o‘rni 22 . “Avesto”da Sug‘diyona va uning atrofidagi hududlarning zardushtiylik dunyoqarashi, diniy qoidalar va axloqiy tamoyillar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi ta’kidlanadi. Shuningdek, bu hududdagi aholi zardushtiylik ta’limotlariga sodiq bo‘lgan va diniy marosimlar muntazam o‘tkazilgan. Shahrisabz va uning atrofidagi hududda zardushtiylik diniy va madaniy ta’sirining qadimiyligi, shahar va qishloqlarni birlashtirgan madaniy va ma’naviy bog‘liqlikni aks ettiradi. Bu esa hududning diniy- siyosiy hayotida muhim o‘rin tutganligini ko‘rsatadi. “Avesto” asarlarida Markaziy Osiyo, xususan So‘g‘diyona hududi zardushtiylik dini tarixi va madaniyati nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi. Shahrisabz hududi qadimiy zardushtiylik e’tiqodining tarqalish va rivojlanish maskanlaridan biri sifatida ko‘plab an’anaviy va diniy matnlarda aks etgan. Zardushtiylikning muqaddas matnlari qatoriga kiruvchi “Yasna” va “Vendidad” bo‘limlarida mazkur hududning tabiati, geografiyasi va diniy ahamiyati haqida tasvirlar mavjud. Masalan, “Vendidad”da suv va o‘rmonlar muqaddas hisoblanib, ularni saqlash va hurmat qilish zarurati ta’kidlanadi, bu esa Shahrisabz va uning atrofidagi tabiiy resurslarga oid ma’lumotlarni yoritadi: "Suvlar muqaddasdir, ular yer yuzidagi hayot manbaidir. Kim suvni iflos qilsa, yomon ish qilgan bo‘ladi" 23 . Shahrisabz hududi “Avesto”da ta’riflangan geografik hududlar doirasiga kiradi. Bu hududda qadimiy zamonlarda zardushtiylik diniy marosimlari uchun mo‘ljallangan muqaddas joylar va ziyoratgohlar bo‘lganligi tarixiy tadqiqotlarda ko‘rsatilgan. Masalan, tarixchi R. Boymurodov o‘zining “O‘zbekiston tarixi manbalari” asarida shunday yozadi: "Shahrisabz va uning atrofidagi hududlar zardushtiylikning diniy markazlaridan biri bo‘lib, bu yerda ko‘plab ziyoratgohlar va diniy majmualar 22 Boymurodov, R. O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 2018, 87-bet. 23 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 128-bet 14 joylashgan edi" 24 . Shuningdek, zardushtiylikda tabiat elementlariga, xususan, quyosh, suv va olovga alohida e’tibor qaratilgan. Shahrisabz hududining tabiiy go‘zalligi va resurslarining boyligi bu e’tiqodning rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratgan. Bu haqda “Avesto”da quyidagicha qayd etilgan: "Quyosh nurini butun yer yuziga yoyadi, u hayot va poklik ramzidir" 25 . Shahrisabzning diniy va madaniy ahamiyati uning keyingi tarixiy rivojlanishida ham o‘z aksini topgan. Bu hududda zardushtiylik ta’limoti uzoq vaqt davomida kuchli ta’sirga ega bo‘lib, mahalliy aholining dunyoqarashi va ijtimoiy tuzilmasida muhim rol o‘ynagan. “Avesto” matnlarida Shahrisabz hududining tabiiy sharoitlari va diniy ahamiyati keng yoritilgan. Ushbu muqaddas manbalarda tabiat elementlari, xususan, suv va tog‘lar muqaddas hisoblanib, ular atrofida diniy marosimlar o‘tkazilganligi qayd etiladi. Bu jihat Shahrisabzning qadimiy diniy markaz sifatidagi o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. Shuningdek, “Avesto”da bu hudud aholisining ijtimoiy hayotidagi axloqiy tamoyillar va qadriyatlar haqida ham ma’lumotlar mavjud. Zardushtiylik ta’limotiga ko‘ra, insonlarning hayoti yaxshi va yomon o‘rtasidagi kurash sifatida tasvirlanadi, va bu kurashda Shahrisabz atrofidagi odamlar yuksak axloqiy fazilatlar namunasini ko‘rsatgan. Bu haqda Darmesteter quyidagicha yozadi: "Zardushtiylik ta’limotida odamlarning maqsadi — haqiqat va adolat yo‘lida harakat qilishdir. Ushbu tamoyillar Markaziy Osiyodagi qadimiy aholining ijtimoiy tuzilmasini belgilagan" 26 . Tarixiy tadqiqotlarda Shahrisabz hududi zardushtiylik madaniyatining markaziy qismlaridan biri sifatida ko‘riladi. Hududda qadimiy diniy yodgorliklar, ziyoratgohlar mavjud bo‘lib, ular orqali o‘sha davr aholisining ruhiy hayoti va diniy e’tiqodlari haqida ko‘plab ma’lumotlar olish mumkin. Tarixchi O. Tursunovning ta’kidlashicha, "Shahrisabz va uning atrofidagi yodgorliklar zardushtiylik madaniyatining evolyutsiyasi va tarixi uchun muhim dalillarni o‘z ichiga oladi" 27 . Umuman olganda, “Avesto”dagi tavsiflar Shahrisabz hududining qadimiy zardushtiylik madaniyati va diniy hayotida muhim o‘rin egallaganligini ko‘rsatadi. Bu manbalar orqali hududning 24 Boymurodov R., O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 2018, 89-bet 25 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 130-bet 26 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 126-bet 27 Tursunov O., Markaziy Osiyoda zardushtiylik tarixi, Samarqand, 2020, 54-bet 15 geografik, ijtimoiy va diniy jihatlari keng yoritilgan, shuningdek, uning tarixiy ahamiyati tasdiqlangan. “Avesto” matnlarida Shahrisabz hududi hamda uning atrofidagi yerlarga doir geografik va madaniy tasvirlar uning qadimiy zardushtiylik madaniyatidagi ahamiyatini ochib beradi. Xususan, zardushtiylik diniy marosimlari uchun mo‘ljallangan joylar, shu jumladan tabiiy landshaft elementlari – daryolar, tog‘lar va o‘rmonlar muqaddas hisoblansa, bu hududda zardushtiylikning ma’naviy ta’siri kuchli bo‘lganligini anglatadi. Shahrisabz atrofidagi hududlar “Avesto”da Zardushtiylik qahramonlari va farishtalar faoliyat yuritgan maskan sifatida tasvirlangan. Masalan, "Yasna" qismida muqaddas olov saqlanadigan joylar va ularning ahamiyati haqida alohida so‘z boradi. Bu yerlar o‘sha davr odamlarining diniy e’tiqodlari markazi bo‘lib, Shahrisabz hududidagi me’moriy obidalar va ziyoratgohlar uchun asosiy ilhom manbai bo‘lgan 28 . Bundan tashqari, “Avesto” matnlarida bu hudud aholisi haqida ijtimoiy tuzilma va axloqiy tamoyillar ham qayd etiladi. Shahrisabz va atrofidagi aholi o‘zaro mustahkam hamjihatlik va birlik ruhida yashagan, zardushtiylik e’tiqodi ularga ijtimoiy barqarorlik va tinchlikni ta’minlashda yordam bergan 29 . Shahrisabz hududida joylashgan tabiiy manbalar, xususan, suv va o‘rmonlarning diniy ahamiyati ham “Avesto”da ko‘p tilga olinadi. Zardushtiylikda suv hayot manbai sifatida qattiq hurmatga loyiqdir va suvni saqlashga alohida e’tibor berilgan. Bu tamoyil Shahrisabzning qadimiy tabiiy sharoitlari bilan bevosita bog‘liqdir. Tarixchi Z. Karimov ta’kidlaganidek: "Shahrisabz hududida qadimiy zamonlardan boshlab suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish madaniyati mavjud bo‘lib, bu zardushtiylik ta’limotining amaliy aksidir" 30 . “Avesto”da Shahrisabz hududi bilan bog‘liq yana bir muhim jihat — uning qadimiy savdo yo‘llari va strategik joylashuvi hisoblanadi. Zardushtiylik matnlarida Markaziy Osiyodagi hududlar o‘rtasidagi savdo aloqalari va iqtisodiy munosabatlar haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lib, bu hududlar orqali qadimiy karvon yo‘llari o‘tganligi qayd etiladi. Shu nuqtai nazardan, Shahrisabz o‘zining tabiiy sharoitlari va 28 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 129-bet 29 Boymurodov R., O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 2018, 90-bet 30 Karimov Z., O‘zbekiston qadimiy tabiati va diniy e’tiqodlari, Toshkent, 2015, 75-bet 16 geografik joylashuvi sababli savdo-sotiq markazlaridan biri sifatida e’tirof etilgan 31 . Tarixchi R. Boymurodovning ta’kidlashicha, "Shahrisabz hududi zardushtiylik davrida nafaqat diniy markaz, balki Markaziy Osiyo savdo yo‘llarining muhim kesishgan nuqtasi bo‘lgan" 32 . Shuningdek, “Avesto”da bu hududdagi ijtimoiy hayot va iqtisodiy faoliyat zardushtiylik ta’limotining axloqiy tamoyillari bilan uyg‘unlashganligi qayd etilgan. Hudud aholisining savdo-sotiqda halollik va adolat tamoyillariga amal qilgani ko‘p bora ta’kidlangan 33 . Shahrisabz va uning atrofidagi yerlar zardushtiylik madaniyatining markazi sifatida o‘zining diniy, madaniy va iqtisodiy ahamiyatini uzoq asrlar davomida saqlab qolgan. Bu hududdagi qadimiy diniy yodgorliklar va savdo yo‘llari tarixiy manbalarda ko‘p bor tilga olingan. Shahrisabz hududi va uning atrofidagi yerlar “Avesto”da nafaqat diniy, balki siyosiy va ijtimoiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega bo‘lgani ta’kidlanadi. Zardushtiylik dini asoslari bo‘yicha, bu hududlarda hukmdorlar va yetakchilar axloqiy va ma’naviy tamoyillar asosida boshqaruvni amalga oshirishlari zarur edi. Shu sababli, Shahrisabz va unga yaqin hududlar zardushtiylik ijtimoiy va siyosiy tuzilmasining muhim qismini tashkil qilgan. “Avesto” matnlarida aytilishicha, zardushtiylik ta’limotiga ko‘ra, yer va undagi tabiat insonlarga ato qilingan muqaddas ne’matlar sifatida qaralgan. Shahrisabz hududining tabiat boyliklari, jumladan, unumdor yerlar va suv resurslari, mahalliy aholining farovonligi uchun asos bo‘lib xizmat qilgan 34 . Bundan tashqari, zardushtiylikda hokimiyat vakillarining axloqiy mas’uliyati haqida aniq qoidalar mavjud bo‘lib, ular “Avesto”da batafsil yoritilgan. Bu jihat Shahrisabz hududining siyosiy tarixini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Tarixchi T. Niyozovning fikricha, "Shahrisabz hududi zardushtiylik davrida boshqaruv va adolat markazi bo‘lib, bu yerda joylashgan hukmdorlar diniy tamoyillarga qat’iy rioya qilganlar" 35 . Shahrisabzning diniy, siyosiy va ijtimoiy ahamiyati uning keyingi tarixiy davrlarda ham saqlanib qolganligi ko‘plab tarixiy manbalarda qayd etilgan. Bu esa o‘z navbatida hududning uzoq muddatli tarixiy rivojlanishiga asos yaratgan. 31 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 127-bet 32 Boymurodov R., O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 2018, 92-bet 33 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 125-bet 34 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 124–126-bet 35 Niyozov T., Markaziy Osiyo qadimiy siyosiy tarixi, Toshkent, 2017, 102-bet 17 “Avesto”da Shahrisabz va uning atrofidagi hududlar haqida so‘z borarkan, zardushtiylik diniy an’analarida jamiyatda yuksak axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy adolat ta’minlanishi muhimligi qayd etiladi. Bu jihat Shahrisabz hududining qadimiy ijtimoiy tizimida axloqiy prinsiplarning mustahkam o‘rin egallaganini ko‘rsatadi. Zardushtiylik ta’limotiga muvofiq, har bir inson o‘z vazifasini halol va vijdonan bajarishi zarur edi, bu esa jamiyatning barqarorligi va taraqqiyotining poydevorini tashkil qilgan 36 . Tarixchi A. Usmonovning ta’kidlashicha, "Shahrisabz hududi zardushtiylik madaniyatining markaziy qismlaridan biri bo‘lib, u yerda joylashgan aholi o‘zining diniy va axloqiy qadriyatlari bilan Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan" 37 . Bundan tashqari, “Avesto” matnlarida Shahrisabz hududi ko‘pincha yorug‘lik va haqiqat ramzi sifatida tilga olinadi. Bu ramzlar zardushtiylik dunyoqarashining asosiy elementi bo‘lib, hudud aholisining ruhiy va madaniy hayotini boyitgan. Shu bilan birga, Shahrisabz hududida joylashgan tabiat manbalarining saqlanishi va ularga hurmat zardushtiylik tamoyillaridan biri sifatida ko‘rsatiladi 38 . I.3. Shahrisabz shahrining qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni Shahrisabz shahri qadimdan Markaziy Osiyoda savdo-sotiq va karvon yo‘llarining muhim tugun nuqtalaridan biri bo‘lib kelgan. Uning geografik joylashuvi qadimiy karvon yo‘llari, xususan, Buyuk Ipak Yo‘li tarmog‘ining bir qismi bo‘lishi shahrni savdo va madaniy almashinuv markaziga aylantirgan 39 . Tarixiy manbalarda Shahrisabz hududining savdo yo‘llaridagi o‘rni, shuningdek, iqtisodiy va madaniy ahamiyati haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjud. Masalan, Ibn Ravandiy o‘zining “Siyrat al-Muluk” asarida Shahrisabzni Markaziy Osiyodagi muhim savdo nuqtalaridan biri sifatida tilga olgan va uning atrofidagi hududlarda karvonlar uchun qulay sharoitlar mavjudligini ta’kidlagan 40 . Shahrisabz orqali o‘tgan savdo yo‘llari 36 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 123-bet 37 Usmonov A., Zardushtiylik va uning madaniy merosi, Toshkent, 2019, 45-bet 38 Darmesteter J., The Zend-Avesta, London, 1892, 128-bet 39 Mamatqulov A., Markaziy Osiyo tarixidan, Toshkent, 2016, 88-bet 40 Ibn Ravandiy, Siyrat al-Muluk, Samarqand, 1999, 54-bet 18 karvonlar uchun nafaqat savdo imkoniyatlari balki madaniy va ilmiy almashinuv uchun ham maydon bo‘lgan. Bu hududda turli millat va elatlar vakillari uchrashib, o‘zaro madaniyat almashgan. Buning natijasida Shahrisabz nafaqat savdo markazi, balki madaniyatlar chorrahasiga aylangan 41 . Shuningdek, arxeologik qazishmalarda Shahrisabz atrofida topilgan noyob tangalar va savdo ashyolari bu hududning qadimiy savdo yo‘llaridagi faolligini tasdiqlaydi. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, "Shahrisabzda topilgan tangalar va savdo ashyolari bu hududning qadimdan savdo-sotiq faoliyati uchun muhim markaz bo‘lganligini ko‘rsatadi" 42 . Shunday qilib, Shahrisabz shahri qadimiy savdo yo‘llarida o‘zining strategik joylashuvi va iqtisodiy ahamiyati bilan ajralib turgan. Bu jihat uning tarixi va madaniy rivojlanishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Shahrisabz shahri qadimda nafaqat Markaziy Osiyoning ichki savdo tarmoqlarida, balki xalqaro savdo yo‘llarida ham muhim markaz bo‘lgan. Ayniqsa, Buyuk Ipak Yo‘lining janubiy tarmoqlaridan biri Shahrisabz orqali o‘tganligi ko‘plab manbalarda qayd etiladi 43 . Shahrisabz orqali o‘tgan karvon yo‘llari mamlakatlararo savdoni rivojlantirishga xizmat qilgan bo‘lib, bu yo‘llar Sharq va G‘arb o‘rtasidagi iqtisodiy hamda madaniy aloqalarni mustahkamlashda katta rol o‘ynagan. Tarixchi R. Qodirovning ta’kidlashicha, "Shahrisabz shahri Buyuk Ipak Yo‘lining strategik nuqtalaridan biri bo‘lib, u yerda turli xalqlar va madaniyatlar vakillari uchrashgan" 44 . Bundan tashqari, Shahrisabzning savdo markazi sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadigan yana bir jihat uning mahalliy hunarmandchiligi va sanoatidir. Shahrisabzda qadimdan ipakchilik, to‘qimachilik va temirchilik rivojlangan bo‘lib, bu mahsulotlar savdo yo‘llari orqali boshqa hududlarga tarqalgan 45 . Arxeologik tadqiqotlar natijasida Shahrisabz atrofida topilgan qadimiy savdo buyumlari, xususan, ko‘plab ipak matolar, mis va temir buyumlari, shuningdek, tangalar savdo munosabatlarining rivojlanganligini yaqqol ko‘rsatadi 46 . Shunday qilib, Shahrisabz shahri nafaqat 41 Sultonov M., O‘rta asrlar Markaziy Osiyo shaharlari, Toshkent, 2017, 103-bet 42 Tursunov O., Markaziy Osiyoda savdo yo‘llari, Samarqand, 2018, 76-bet 43 Mirzoqulov S., Ipak yo‘li va uning markaziy o‘rni, Toshkent, 2015, 44-bet 44 Qodirov R., Markaziy Osiyo shaharlarining tarixiy roli, Toshkent, 2017, 61-bet 45 Aliyev D., O‘zbekiston shaharlari tarixi, Toshkent, 2018, 72-bet 46 Tursunov O., Markaziy Osiyoda savdo yo‘llari, Samarqand, 2018, 79-bet 19 geografik joylashuvi, balki savdo-sotiq va hunarmandchiligi bilan ham qadimiy davrlardan boshlab Markaziy Osiyo iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynagan. Shahrisabz shahri o‘rta asrlarga kelib ham savdo yo‘llarining muhim tugun nuqtasi bo‘lib qolgan. Tarixiy manbalarda bu shaharning karvon yo‘llaridagi ahamiyati va u orqali o‘tgan savdo yo‘llarining aholining iqtisodiy hayotiga ta’siri haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Ibn al-Athir o‘z asarlarida Shahrisabz va uning atrofidagi hududlar karvonlar uchun muhim yo‘lovchi punkti bo‘lib, bu hududda savdo-sotiq faoliyati keng rivojlanganligini qayd etgan 47 . Shahrisabz savdo markazi sifatida nafaqat ichki, balki xalqaro savdo aloqalarida ham muhim rol o‘ynagan. Xususan, Xitoy, Eron va O‘rta Osiyo o‘rtasida olib borilgan savdo-sotiqda Shahrisabzning geografik joylashuvi uni muhim o‘tkazish nuqtasiga aylantirgan 48 . Shuningdek, shahar atrofidagi qishloq xo‘jaligi ham savdo-sotiqni rivojlantirishda katta rol o‘ynagan. Shahrisabz o‘zining boy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, ayniqsa, meva va paxta yetishtirish orqali savdo doirasini kengaytirgan 49 . Arxeologik tadqiqotlar shuningdek, Shahrisabzda karvon saroylari va bozorlarning mavjudligini tasdiqlaydi, bu esa shahar iqtisodiyotining savdo sohasida yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi 50 . Shahrisabzning qadimiy savdo yo‘llaridagi roli nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va madaniy jihatdan ham muhim bo‘lgan. Tarixiy manbalarda aytilishicha, bu shahar o‘rta asrlar davrida turli hukmdorlar va savdogarlar uchun markaziy o‘tkazish punkti sifatida xizmat qilgan 51 . Savdo yo‘llari orqali faqat tovar almashinuvi emas, balki madaniyatlararo aloqalar ham rivojlangan. Shahrisabzda turli millat va diniy guruhlar vakillari yashab, o‘zaro madaniy ta’sir ko‘rsatganlar. Bu esa shaharni ko‘p madaniyatli va ko‘p millatli markazga aylantirgan 52 . Bundan tashqari, shahar hududida o‘rta asrda savdo-sotiq faoliyatini qo‘llab-quvvatlash maqsadida karvon saroylari, bozorlar va omborlar faoliyat yuritgan. Ushbu inshootlar karvon yo‘llarida sayohat qilgan savdogarlar uchun qulay sharoit yaratgan 53 . Shahrisabz shahrining savdo yo‘llaridagi 47 Ibn al-Asir, Al-Komil fi al-Tarix, Bag‘dod, 1987, 210-bet 48 Qodirov R., Markaziy Osiyo shaharlarining tarixiy roli, Toshkent, 2017, 63-bet 49 Mamatqulov A., Markaziy Osiyo tarixidan, Toshkent, 2016, 90-bet 50 Sultonov M., O‘rta asrlar Markaziy Osiyo shaharlari, Toshkent, 2017, 104-bet 51 Narshaxiy, Tarixi Buxoro, Toshkent, 2002, 112-bet 52 Islomov J., Markaziy Osiyo madaniy tarixi, Samarqand, 2014, 88-bet 53 Yodgorov S., O‘rta asr Markaziy Osiyo shaharsozligi, Toshkent, 2010, 45-bet 20 o‘rnini baholashda, ayniqsa, uning Ipak Yo‘li tarmog‘ida tutgan pozitsiyasi katta ahamiyatga ega. Bu yo‘lda o‘tgan savdogarlar, hunarmandlar va ziyoratchilar shaharni iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan 54 . Shunday qilib, Shahrisabz shahri o‘zining qadimiy savdo yo‘llaridagi strategik joylashuvi, rivojlangan savdo infratuzilmasi va madaniy xilma-xilligi bilan Markaziy Osiyo tarixida alohida o‘rin egallaydi. Shahrisabzning qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni haqidagi ma’lumotlar nafaqat tarixiy yozma manbalarda, balki arxeologik qazishmalarda ham tasdiqlanadi. Bu hududda topilgan noyob tangalar, keramika va savdo buyumlari Shahrisabzning ko‘p asrlar davomida savdo-sotiq markazi bo‘lib kelganligini isbotlaydi 55 . Shuningdek, shahar atrofi va uning savdo yo‘llari atrofida ko‘plab karvon saroylari va bozorlar joylashganligi, ularning savdogarlar uchun xizmat ko‘rsatganligi haqidagi ma’lumotlar ham mavjud 56 . Bu karvon saroylari o‘z navbatida hududdagi savdo faoliyatini yanada rivojlantirishga imkon yaratgan. Shahrisabz o‘zining geografik joylashuvi tufayli Qashqadaryo vodiysining asosiy savdo yo‘llaridan birida joylashgan bo‘lib, u orqali Sharqdan G‘arbga, Janubiy Osiyodan Markaziy Osiyoga o‘tuvchi savdo karvonlari o‘tgan. Bu esa shahar iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga xizmat qilgan 57 . Umuman olganda, Shahrisabz shahrining qadimiy savdo yo‘llaridagi roli nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va siyosiy jihatdan ham Markaziy Osiyo tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning strategik o‘rni hududda yuzlab yillar davomida mustahkamlangan. Shahrisabz shahri qadimiy davrlardan boshlab savdo yo‘llarining chorrahasida joylashgani tufayli mintaqaning iqtisodiy va madaniy hayotida markaziy ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Buyuk Ipak Yo‘li va uning janubiy tarmoqlari orqali Sharq va G‘arb o‘rtasidagi tovar almashinuvi faol bo‘lgan. Bu yo‘llar orqali ipak, ziravorlar, qimmatbaho toshlar va boshqa noyob mahsulotlar yetkazilgan, ularning ayrimlari aynan Shahrisabz orqali o‘tgan 58 . Shahrisabzdagi savdo-sotiq faolligi asosan shaharning o‘ziga xos joylashuvi va geografik sharoitlari bilan bog‘liq edi. Bu shahar 54 Mirzaqulov S., Ipak Yo‘li va uning tarixi, Toshkent, 2015, 50-bet 55 Raximov Z., Markaziy Osiyoda arxeologik yodgorliklar, Samarqand, 2019, 134-bet 56 Qodirov R., Markaziy Osiyo shaharlarining tarixiy roli, Toshkent, 2017, 67-bet 57 Aliyev D., O‘zbekiston shaharlari tarixi, Toshkent, 2018, 74-bet 58 Mirzaqulov S., Ipak Yo‘li va uning tarixi, Toshkent, 2015, 42-bet 21 Qashqadaryo vodiysining markazida joylashib, janubiy yo‘nalishda Hindiston va Janubiy Osiyo bilan, shimoliy va g‘arbiy yo‘nalishda esa O‘rta Osiyo va Eron bilan savdo aloqalarini rivojlantirgan 59 . Shahrisabz savdogarlari ko‘plab mahsulotlarni, xususan, ipak matolar, zargarlik buyumlari, tamaki va boshqa eksotik tovarlarni yetkazib bergan. Bu mahsulotlar faqat mahalliy bozorlarni qoniqtirib qolmasdan, butun mintaqada talabga ega bo‘lgan 60 . Tarixiy manbalarda Shahrisabz shahrining karvon yo‘llari tarmog‘ida o‘rni ham alohida ta’kidlangan. Ibn Havqal va al-Muqaddasiy kabi olimlar o‘z asarlarida Shahrisabz atrofidagi savdo yo‘llarining qulayligi va shaharning karvonlar uchun muhim markaz ekanligini bayon etgan 61 . Savdo yo‘llarining rivojlanishi shahar infratuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Shahrisabzda ko‘plab karvon saroylari, bozorlar, omborxonalar qurilgan bo‘lib, ular savdogarlarga qulay sharoit yaratgan. Karvon saroylari ayniqsa uzoq safarga chiqqan karvonlar uchun dam olish va ta’mirlash joyi bo‘lib xizmat qilgan 62 . Arxeologik qazishmalar shahring savdo-sotiq markazi sifatidagi tarixini yanada ravshanlashtiradi. Masalan, Shahrisabz atrofida topilgan ko‘plab qadimiy tangalar va savdo buyumlari savdo yo‘llarining keng tarmoq ekanligini ko‘rsatadi 63 . Savdo-sotiqdan tashqari, Shahrisabz shahri xalqaro madaniy almashinuv markazi ham bo‘lgan. Bu yerda turli millatlar vakillari yashab, o‘z madaniyatlarini almashgan. Shahrisabz o‘zining madaniy va iqtisodiy xilma-xilligi bilan ko‘p asrlar davomida mintaqaviy savdo markazi sifatida tanilgan 64 . Bundan tashqari, shahar atrofidagi ziroat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ham savdoni jonlantirgan. Paxta, meva-sabzavot, g‘alla kabi mahsulotlar karvonlar orqali boshqa hududlarga yetkazilgan, bu esa shahar iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga xizmat qilgan 65 . Xulosa qilib aytganda, Shahrisabz shahri qadimiy savdo yo‘llari tarmog‘ida o‘zining markaziy o‘rni, rivojlangan infratuzilmasi, boy iqtisodiy va madaniy hayoti bilan nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo hududida savdo va madaniyat almashinuvida muhim markaz bo‘lib xizmat qilgan. 59 Qodirov R., Markaziy Osiyo shaharlarining tarixiy roli, Toshkent, 2017, 62-bet 60 Aliyev D., O‘zbekiston shaharlari tarixi, Toshkent, 2018, 73-bet 61 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 98-bet 62 Yodgorov S., O‘rta asr Markaziy Osiyo shaharsozligi, Toshkent, 2010, 47-bet 63 Raximov Z., Markaziy Osiyoda arxeologik yodgorliklar, Samarqand, 2019, 133-bet 64 Islomov J., Markaziy Osiyo madaniy tarixi, Samarqand, 2014, 89-bet 65 Mamatqulov A., Markaziy Osiyo tarixidan, Toshkent, 2016, 92-bet 22 II BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVRI MANBALARI 2.1. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asarida Shahrisabz atrofidagi hududlarning geografik va iqtisodiy tavsifi XI asrda yashab ijod qilgan mashhur arab sayyohi va geograf olimi Ibn Havqal o‘zining “Surat al-Ard” (Yer yuzining surati) nomli asarida Markaziy Osiyoning ko‘plab hududlari haqida muhim ma’lumotlar qoldirgan. Shahrisabz shahri va uning atrofidagi hududlarga oid tavsiflar ayniqsa qiziqarli bo‘lib, ular o‘sha davr geografiyasi va iqtisodiyotini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Ibn Havqalning yozishicha, Shahrisabz o‘sha paytda geografik jihatdan qulay joyda joylashgan bo‘lib, savdo va madaniyat yo‘nalishlarining kesishgan nuqtasida turgan. U bu shaharning atrofidagi vodiyni sug‘orish tizimi rivojlangan va qishloq xo‘jaligi uchun juda qulay deb ta’kidlaydi. Ayniqsa, paxta va g‘allaning yetishtirilishi bilan bog‘liq ma’lumotlar o‘rganilmoqda. Shahrisabz hududining geografik holati, daryolar va tog‘lar bilan o‘ralganligi, shahar va uning atrofidagi aholi hayotida muhim rol o‘ynagan. Ibn Havqal bu yerda aholi orasida savdo-sotiq va hunarmandchilik faoliyatining rivojlanganligini alohida qayd etadi. Shuningdek, Ibn Havqal Shahrisabz atrofidagi hududlarning iqtisodiy jihatdan boy ekanligini ta’kidlab, bu yerda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning qo‘shni hududlarga yetkazilishi haqida ham ma’lumot beradi. Uning ta’kidlashicha, bu hududlar orqali o‘ta muhim savdo yo‘llari o‘tgan, ular savdogarlar va karvonlar uchun qulay yo‘nalish bo‘lgan 66 . 66 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 120-bet 23 Ibn Havqal Shahrisabz va uning atrofi haqida yozar ekan, bu hududning tabiiy boyliklarga boy, unumdor yerlar va mo‘l-ko‘l suv manbalariga ega ekanligini ta’kidlaydi. U Qashqadaryo vodiysini g‘oyat go‘zal, hosildor yer deb tavsiflab, bu hududda uzum, meva, bug‘doy, arpa kabi dehqonchilik mahsulotlari yetishtirilishini yozadi. “Bu vodiyning aholisi qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanishga o‘rgangan, suv chiqarish va yer sug‘orishda mohir hisoblanadi”, — deb yozadi Ibn Havqal. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, Shahrisabzdan Balx, Termiz, Samarqand va Buxoroga olib boruvchi savdo yo‘llari o‘tgan. Bu karvon yo‘llari orqali ipak, zargarlik buyumlari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va boshqa tovarlar olib o‘tilgan. Ayniqsa, Shahrisabzning hunarmandchilik mahsulotlari — gilamchilik, kulolchilik, temirchilik ancha mashhur bo‘lgan. Ibn Havqal bu hududlarda iqlimning mo‘tadilligi va tog‘li joylarda havoning tozaligi, qishloqlarning ko‘pligi haqida ham yozadi. “Shahrisabz va uning atrofidagi qishloqlar o‘zining boyligi, tozalikdagi ob-havosi bilan ajralib turadi. Har bir yirik qishloqda jome masjidi, bozor va mehmonxonalar mavjud”, — deb yozadi u. Ushbu manbada hudud aholisi haqida ham muhim etnografik ma’lumotlar uchraydi. Ibn Havqalning ta’kidlashicha, bu yerlarda istiqomat qiluvchi aholining asosiy qismi dehqon va chorvador bo‘lib, ular o‘zaro tinch, ishlanayotgan yerdan to‘laqonli foydalanadigan, savdoga moyil xalq bo‘lgan. Aholining o‘zaro aloqalari savdo orqali rivojlangan, bu esa iqtisodiy faollikni ta’minlagan. Shuningdek, Ibn Havqal Shahrisabz atrofidagi shaharlar va qishloqlarning o‘zaro bog‘langanligini, ularning iqtisodiy hayotda o‘ziga xos o‘rni borligini qayd etadi. Shahrisabz, Samarqand va Termiz orasidagi savdo va ma’naviy aloqalar haqida so‘z yuritadi va ularni “bir-birini to‘ldiruvchi markazlar” deb ataydi 67 . Ibn Havqalning bu asari orqali Shahrisabzning nafaqat geografik jihatdan muhim o‘rin egallagani, balki u yerda rivojlangan ijtimoiy-iqtisodiy tizim mavjud bo‘lgani, xalqaro savdo yo‘llaridagi faol ishtiroki va boy madaniy hayoti aniq tasdiqlanadi. Ibn Havqalning yozishicha, Shahrisabz atrofidagi hududlar, ayniqsa Qashqadaryo vodiysi, o‘zining tabiiy resurslari bilan ajralib turgan. Bu yerlar bejizga qadimdan ko‘chmanchi va dehqon zodagonlar uchun muhim hudud sifatida 67 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 131-bet 24 qaralmagan. U shunday deydi: “Bu yurtning suvlari toza va mo‘l, yerlari esa sug‘orishga yaroqli. Ahli esa tartibli va hunarga moyil bo‘lib, dehqonchilik bilan shug‘ullanadi”. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, Shahrisabz o‘sha davrda bir qancha qishloq va kichik shaharlar bilan bog‘langan markaziy nuqta bo‘lib, bu hududlar o‘rtasida ichki savdo keng rivojlangan. Ayniqsa, Shahrisabz va Naxshab (hozirgi Qarshi) shaharlari o‘rtasidagi savdo aloqalari faol bo‘lgan. Ibn Havqal shunday yozadi: “Shahrisabzdan Naxshabgacha bo‘lgan yo‘lni karvonlar tez-tez bosib o‘tadilar, bu yerda to‘xtash joylari va sug‘oriladigan bog‘-rog‘lar mo‘l-ko‘l”. Bundan tashqari, Ibn Havqal Shahrisabz aholisi haqida ham qiziqarli etnografik va sotsiologik ma’lumotlar beradi. U bu yerda turli xalq vakillari yashaganini, ularning aksariyati musulmonlar bo‘lib, qishloq hayoti va savdo bilan shug‘ullanganini yozadi. Ayniqsa, hunarmandchilik — temirchilik, to‘quvchilik, kulolchilik va charmchilik rivojlangani aytiladi. Ibn Havqal bu borada shunday deydi: “Shahrisabz ahli hunarga o‘ta mohir, ular yasagan buyumlar Balx va Samarqand bozorlarida talabgir bo‘lgan”. Shahrisabzdagi bozorlarda asosan ipak, mato, yengil qishloq xo‘jalik mahsulotlari, charm va mis buyumlar savdosi qilingan. Bu yer savdogarlar uchun muhim manzilgoh bo‘lib, shahar tashqarisida karvonsaroylar mavjud bo‘lgan. Ibn Havqal savdo faoliyati haqida shunday yozadi: “Karvonlar Shahrisabz orqali yurishni ma’qul ko‘radilar, chunki bu yerda xavfsizlik, suv va oziq-ovqat bilan ta’minot mavjud” 68 . Bularning barchasi Shahrisabz shahrining o‘rta asrlardagi iqtisodiy va geografik o‘rnini yoritib beradi. Ibn Havqal tomonidan berilgan ma’lumotlar bugungi tarixshunoslar uchun muhim dalil bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, bu ma’lumotlar orqali Shahrisabzning o‘z davridagi yirik iqtisodiy markazlardan biri bo‘lganini tasdiqlaydi. Ibn Havqal o‘z asarida Shahrisabz atrofidagi transport infratuzilmasiga ham e’tibor qaratadi. U bu hududda yo‘llarning ta’mirlangan va muntazam ravishda saqlanib turilganini ta’kidlaydi. Bu holat savdo-sotiq va ijtimoiy aloqalarning barqarorligiga xizmat qilgan. “Yo‘llar silliq va karvonlar uchun qulay bo‘lib, har bir muhim nuqtada suv manbalari va dam olish joylari mavjud,” — deb yozadi u. Shuningdek, u Shahrisabz atrofidagi qishloq xo‘jaligi tizimini qadimiy va murakkab 68 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 126-129-betlar 25 sug‘orish inshootlari bilan bog‘laydi. Ayniqsa, qadimiy ariq va kanallarning mavjudligi orqali aholi unumdor yerlarni keng miqyosda ishlatgan. Ibn Havqal yozadi: “Bu hududda qadimdan foydalaniladigan sug‘orish tizimlari mavjud bo‘lib, ular hanuzgacha saqlanib qolgan”. Bundan tashqari, u Shahrisabzning harbiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lganini qayd etadi. Bu yerda mudofaa maqsadida qurilgan mustahkam devorlar, qo‘rg‘onlar va qarorgohlar mavjud bo‘lgan. Ibn Havqal bunday yozadi: “Bu yurtning ba’zi hududlarida qal’alar qurilgan bo‘lib, ular dushmanning hujumidan himoya qilishga mo‘ljallangan” 69 . Ibn Havqalning tavsiflari Shahrisabz atrofidagi hududlarning o‘rta asrlardagi ijtimoiy, iqtisodiy va geografik hayotini tasavvur etish imkonini beradi. Ayniqsa, bu manba orqali Shahrisabzning xalqaro savdo tizimidagi o‘rni, uning ishlab chiqarish va hunarmandchilik salohiyati, shuningdek, mahalliy aholining ijtimoiy hayoti haqida tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asari Shahrisabz va uning atrofi haqida qimmatli ma’lumotlar manbai hisoblanadi. Uning yozganlari orqali bu hudud o‘rta asrlarda nafaqat tabiiy boyliklarga ega bo‘lgan, balki muhim iqtisodiy va madaniy markaz sifatida shakllangani ko‘rinadi. Ibn Havqal geograf, iqtisodchi va etnograf sifatida o‘z asarida Shahrisabz haqida yozgan realistik va asosli tafsilotlari bilan tarixshunoslar uchun nodir manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asari faqatgina geosiyosiy va iqtisodiy jihatlar bilan cheklanib qolmay, balki Shahrisabz va uning atrofi aholisi, ularning turmush tarzi, diniy e’tiqodlari va madaniy an’analari haqida ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Uning yozishicha, bu hududdagi xalqlar asosan musulmon bo‘lib, ular qadimdan ilm- fan va hunarga e’tibor bergan. Shahrisabz aholisi toza, tartibli va mehmondo‘st xalq sifatida tasvirlanadi. U bu haqda quyidagicha yozadi: “Bu yurt ahli toza, e’tiqodli va o‘zaro hamjihat bo‘lib, yot odamga ham iliq muomala qiladi. Ular o‘z diyorini yaxshi ko‘radilar va uni obod tutishga harakat qiladilar”. Shahrisabzning iqtisodiy rivojida uning iqlimiy sharoitlari ham muhim rol o‘ynagan. Ibn Havqal bu borada quyidagilarni qayd etadi: “Shahrisabz viloyatida iqlim mo‘tadil bo‘lib, qish sovuq emas, yoz esa qovuruvchi darajada emas. Bu esa dehqonchilik va bog‘dorchilik uchun nihoyatda 69 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 132-bet 26 qulay”. Uning yozishicha, vodiy hududlaridagi serunum yerlar paxta, bug‘doy, arpa, meva va sabzavot yetishtirish uchun juda qulay bo‘lgan. Ayniqsa, mevali bog‘lar va tokzorlar keng tarqalgan edi. Bu esa nafaqat ichki, balki tashqi bozorlar uchun ham eksport mahsulotlarini yetkazib berishga imkon yaratgan. Ibn Havqal yana bir muhim masalaga – hududiy xavfsizlik masalasiga ham e’tibor qaratadi. U Shahrisabz va uning atrofidagi qishloqlarda davlatning nazorati kuchli bo‘lganini, soliq yig‘ish va tartib- intizom yaxshi yo‘lga qo‘yilganini ta’kidlaydi. Bu esa savdo-sotiqning barqarorligini ta’minlagan. U shunday yozadi: “Hokimlar bu yurtlarda adolatli bo‘lib, aholining mulkini himoya qiladi. Savdogarlar o‘z mol-mulkini bemalol olib yuradi, chunki yo‘llar xavfsiz va qo‘riqlanadi” 70 . Shuningdek, Ibn Havqal Shahrisabzning ko‘hna madaniyatga ega bo‘lganini, bu yerda qadimdan ilmlarga qiziqish bo‘lganini, arab tili bilan birga mahalliy tillarning ham saqlanib qolganini yozadi. Bu esa Shahrisabzni o‘z davrining ko‘p tarmoqli madaniy markazlaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asari Shahrisabz va uning atrofi haqida o‘rta asrlarda yozilgan eng muhim manbalardan biridir. Asarda bu hududning iqtisodiy rivoji, ijtimoiy tuzumi, xavfsizligi, tabiiy resurslari va aholisi to‘g‘risidagi ma’lumotlar tarixiy manba sifatida yuqori qiymatga ega. Ayniqsa, Ibn Havqal tomonidan berilgan tasvirlar Shahrisabzning o‘sha davrdagi Movarounnahr mintaqasidagi yirik shaharlar qatoridan joy olganini isbotlaydi. 2.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida Shahrisabzdagi me’moriy obidalar tavsifi Sharafiddin Ali Yazdiy tomonidan yozilgan “Zafarnoma” asari Temuriylar davri tarixini o‘rganishda eng muhim yozma manbalardan biri hisoblanadi. Bu asar Sohibqiron Amir Temurning hayoti, yurishlari, davlat boshqaruvi hamda madaniy- ma’muriy siyosatini yoritib bergan. Ayniqsa, asarda Shahrisabz shahrining Temur 70 Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 136-bet 27 davridagi holati, ayniqsa, uning me’moriy obidalari haqida muhim ma’lumotlar mavjud. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da Shahrisabz (o‘sha davrda Kesh deb atalgan) haqida shunday yozadi: “Kesh — bu Sohibqironning vatani va u bu yurtda o‘z qudratining, hukmronlik va sha’nining timsoli bo‘lmish yodgorliklar barpo etishni xohladi” 71 . Amir Temur Shahrisabzni o‘z tug‘ilgan yurti sifatida muhim ahamiyatga ega deb hisoblab, bu yerda ulug‘ me’moriy inshootlar barpo ettirishni buyurgan. Sharafiddin Ali Yazdiy bu obidalarni bayon etar ekan, ayniqsa, Oqsaroy saroyining bunyod etilishi haqida alohida ta’kidlaydi. U bu haqda yozadi: “Sohibqiron Amir Temur o‘z hokimiyatining salobatini namoyon qilish uchun Kesh shahrining markazida Oqsaroy deb nomlangan ulkan saroy qurdirishni buyurdi. Bu saroyning darvozalari samoga intiluvchi darajada baland, devorlarida zarhal naqshlar ishlangan edi”. Oqsaroyning bunyod etilishida turli mamlakatlardan kelgan me’morlar va ustalar ishtirok etgan. Bu Temurning me’morchilik siyosatining xalqaro ko‘lamda olib borilganini ko‘rsatadi. Asarda yozilishicha, bu inshoot “sharqning durdonasi” deb ta’riflanadi va uning har bir elementi Temurning ulug‘vorligini aks ettiruvchi timsol sifatida keltiriladi. Amir Temur va Temuriylar davrida Shahrisabz ulkan saltanatning yirik shahriga, barlos beklarining yozgi qarorgohiga aylantirilgan, shuningdek Temuriylar davrida shaharlarning ansambillar majmuiy qurilishi keng tarqalgan, bu Shahrisabzda ham yaqqol ko‘rinadi, bu yerda Dorus-Tilovat va Dorus-Saodat ansambillari ajralib turadi. DorusTilovatni sobiq mahalliy xonaqohlar maqbarasida saqlanib qolgan uchta inshoot tashkil etadi. Bu Shamsiddin Kulol va Gumbazi Seyidon maqbaralari hamda Ko‘k Gumbaz jome’ masjidi inshootlaridir. Shamsiddin Kulol maqbarasi eng birinchi qurilgan. Shayx 1370-yilda vafot etgan bo‘lib, uning qabri izzat-ehtirom qilingan. Uning yonida Gumbazi Sayidon-Sayidlar gumbazi nomli Ulug‘bek avlodlaring maqbarasi qurilgan. Shahrisabszga otameros mulk sifatida qaragan Sohibqiron bu yerda bir qancha me’moriy obidalar qurdirdi. Ulardan eng yirigi shubhasiz Oqsaroy me’moriy inshooti hisoblanadi. Oqsaroy buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur tomonidan 1380-1404-yillar oralig‘ida bunyod etilgan. 71 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Tehron: Chapxona-yi Donishgoh, 1972, 112-bet 28 Inshoot o‘sha davrda Sharq me’morchiligida keng foydalanilgan “chor” uslubida bunyod etilgan 72 . Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da faqat saroylar emas, balki jome masjidi, madrasa, bog‘ va hovuzlar kabi boshqa me’moriy obyektlar haqida ham ma’lumot beradi. U shunday yozadi: “Shahrisabzda jome masjidi va madrasa qurilib, ilmlar maskani barpo qilindi. Bog‘lar va hovuzlar xalq uchun dam olish, ziyofat va marosimlar o‘tkazish uchun mo‘ljallangan edi” 73 . Bu ma’lumotlar asosida aytish mumkinki, Temur Shahrisabzni o‘zining siyosiy va madaniy markazlaridan biri sifatida rivojlantirgan va bu jarayon tafsilotlari “Zafarnoma”da aniq tasvirlangan. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozuvlari orqali biz Temuriy davrda Shahrisabz qanday obod, me’morchilik yutuqlariga boy shahar bo‘lganini tasavvur qilishimiz mumkin. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Shahrisabzdagi me’moriy obidalar haqida so‘z yuritar ekan, Sohibqiron Temurning o‘z tug‘ilgan yurti – Kesh (Shahrisabz)ga bo‘lgan alohida mehr-muhabbatini, shaharni obod qilish yo‘lida qilgan keng ko‘lamli ishlari haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Temurning asosiy maqsadi – bu yurtni yuksak madaniyat va taraqqiyot timsoliga aylantirish bo‘lgan. “Zafarnoma”da aytilishicha, Oqsaroy saroyi aynan 1379-yildan boshlab qurilgan bo‘lib, qurilishda Xuroson, Hindiston, Iroq va Suriya kabi mamlakatlardan eng mohir me’morlar va naqqoshlar jalb etilgan. Saroy devorlaridagi yozuvlar arab va fors tillarida bitilgan bo‘lib, ular Temur shon-shuhratini ulug‘laydi. Sharafiddin Ali Yazdi bu haqda quyidagicha yozadi: “Oqsaroy devorlarida bitilgan kufiy yozuvlar va murakkab naqshlar nafaqat san’at namunasi, balki Sohibqironning qudratli hukmronligining ramzi bo‘lib xizmat qilardi”. Oqsaroyning darvozasi 38 metr balandlikda bo‘lib, zamonasining eng ulug‘ me’moriy inshootlaridan biri hisoblangan. Bu saroy nafaqat hukmdorning qarorgohi, balki diplomatik uchrashuvlar, harbiy strategiyalar muhokama qilinadigan markaz bo‘lgan. Temur bu yerdan turib o‘z saltanatining asosiy siyosiy qarorlarini qabul qilgan. Bundan tashqari, Sharafiddin Ali 72 X.N.Irgashov, O.Sh.Nurmamatov. “AMIR TEMUR VA TEMURIYLARNING SHAHRISABZ ME’MORCHILIGIGA QO‘SHGAN HISSASI XUSUSIDA”. “So‘ngi ilmiy tadqiqotlar nazariyasi” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali. 6-jild, 5- son. 13.05.2023. 193-194-betlar. 73 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Tehron: Chapxona-yi Donishgoh, 1972, 115-116-bet 29 Yazdiy Dorut-tilovat va Dor-us-saodat majmualari haqida ham muhim ma’lumotlar beradi. U bu diniy va ma’rifiy majmualar haqida shunday deydi: “Shahrisabzda Qur’on o‘qiladigan va ilmlar o‘rganiladigan maskanlar – Dorut-tilovat va Dor-us- saodat barpo etildi. Bu inshootlar olimlar va fazilatlilar yig‘iniga aylangan, ilm ahlining aziz manzili edi”. Dorut-tilovat majmuasi Temurning otasi Muhammad Tarag‘ayni dafn etish uchun bunyod etilgan. Bu majmua tarkibiga masjid, maqbara va madrasalar kirgan bo‘lib, u ilm va diniy hayot markazi sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Temur bu majmualar orqali diniy va ma’rifiy hayotni rivojlantirishga alohida e’tibor berganini ko‘rsatadi. Yana bir e’tiborga loyiq jihat shuki, “Zafarnoma”da Shahrisabzdagi bog‘lar va saroylar faqatgina siyosiy emas, balki estetik va ruhiy tarbiya vositasi sifatida ham tasvirlanadi. Bu orqali Temur inson ma’naviyatiga, shahar madaniy muhitiga katta ahamiyat berganini ko‘rish mumkin. “Sohibqiron bu yurtda shunday bog‘lar va gulzorlar barpo etdiki, ular faqat go‘zallik emas, balki ruhni poklovchi, ilhom baxsh etuvchi maskanlar bo‘lib xizmat qilar edi” 74 . Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Shahrisabz shahrining Temuriylar davrida qanday obod, yuksak madaniyat va san’at markaziga aylangani, Temurning me’moriy siyosatining qanday ko‘lamlarda olib borilgani haqida aniq va boy ma’lumotlar beradi. Ayniqsa, Oqsaroy, Dorut-tilovat va Dor-us-saodat kabi obidalar Sohibqironning buyuk me’morchilik merosining muhim qismi hisoblanadi. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Shahrisabzdagi me’moriy yodgorliklar haqida batafsil ma’lumotlar berib, ularning tarixiy va madaniy ahamiyatini yoritadi. Sohibqiron Amir Temurning o‘z vatani — Shahrisabzni obod qilishga qaratgan keng ko‘lamli ishlari haqida quyidagilarni ta’kidlaydi: “Sohibqiron Kesh shahrida buyuk saroylar, masjidlar va madrasalar qurdirib, shaharni o‘z davrining me’moriy va madaniy markaziga aylantirdi. Har bir bino uning qudratining, davlatining boyligi va san’atining yorqin ifodasidir”. “Zafarnoma”da Keshdagi me’moriy obidalardan biri sifatida Oqsaroy saroyi alohida e’tiborga sazovor. Bu saroy Temurning siyosiy va madaniy kuchining timsoli bo‘lib, zamonasining eng ulug‘ me’moriy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Sharafiddin Ali Yazdiy yozadi: “Oqsaroy 74 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Tehron: Chapxona-yi Donishgoh, 1972, 115-119-bet 30 nafaqat amirning yashash joyi, balki davlat boshqaruvining markazi edi. Uning bezaklari, devorlaridagi naqshlar va yozuvlar Temurning ulug‘vorligini aks ettirardi”. Shuningdek, “Zafarnoma”da Dor-ut-tilovat va Dor-us-saodat majmualari haqida ham batafsil so‘z boradi. Bu diniy va ilmiy maskanlar shaharning madaniy hayotida muhim o‘rin tutgan: “Sohibqiron bu majmualar orqali ilm va dinni rivojlantirishga katta e’tibor berdi, bu joylar olimlar, mutafakkirlar va ruhoniylar yig‘iniga aylangan edi”. Bundan tashqari, Sharafiddin Ali Yazdiy Shahrisabzdagi bog‘lar va hovuzlarning go‘zalligi va ularning shahar aholisining hayotida tutgan o‘rni haqida ham so‘zlaydi. Bu bog‘lar nafaqat dam olish maskani, balki shahar madaniyatining ajralmas qismi sifatida shakllangan edi: “Shahrisabzda barpo etilgan bog‘lar tabiatning eng go‘zal manzaralarini taqdim etib, aholiga ruhiy tinchlik va quvonch bag‘ishlar edi” 75 . Bu tavsiflardan ko‘rinib turibdiki, Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Shahrisabzni faqat siyosiy markaz sifatida emas, balki o‘ziga xos madaniy va me’moriy markaz sifatida ham ko‘rsatadi. Bu asar Temuriylar davrining me’morchilik yutuqlari va shaharning strategik ahamiyatini chuqur anglashga yordam beradi. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da Shahrisabzdagi me’moriy inshootlar qatorida, Oqsaroy saroyi, Dor-ut-tilovat va Dor-us-saodatdan tashqari, yana bir qancha muhim obidalar haqida ham so‘z boradi. Ular orasida, eng e’tiborli yodgorliklardan biri — Gumbazi Dorut-Tilovat maqbarasi hisoblanadi. Bu maqbara Temurning otasi Muhammad Tarag‘ay (Taragay) uchun qurilgan bo‘lib, uning me’moriy bezaklari va konstruktsiyasi davrining eng yuqori san’at namunalaridan biri hisoblangan. Sharafiddin Ali Yazdiy maqbaraning o‘ziga xos bezaklari va binoning tuzilish xususiyatlarini shunday ta’riflaydi: “Gumbazi Dorut-Tilovatning gumbazi yuqori balandlikda, oltin rangda bezatilgan bo‘lib, uning devorlari nozik naqshlar va arabeska uslubida ishlangan. Bu maqbara nafaqat qabr, balki ulug‘vorlik timsoli edi”. Shuningdek, “Zafarnoma”da Shahrisabz jome masjidi haqida ham ta’rif beriladi. Ushbu masjid Temurning siyosiy va diniy markaz sifatida ko‘p marotaba ishtirok etgan joyi bo‘lib, uning qurilishi va bezaklari haqida quyidagicha yoziladi: “Jome masjidining minoralari osmondan joy olgandek baland, ustki qismi ko‘k va yashil 75 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Tehron: Chapxona-yi Donishgoh, 1972, 127-bet 31 ranglar bilan bezatilgan edi. Bu masjid nafaqat namozxonlar uchun, balki shahar ahlining ma’naviy yetukligi uchun xizmat qilgan”. Shahrisabzda qurilgan yana bir muhim inshoot — “Kalon” minorasi bo‘lib, bu minoraning balandligi va me’moriy o‘ziga xosligi shaharning tarixiy sharafiga guvohlik beradi. Sharafiddin Ali Yazdiy “Kalon” minorasini ta’riflar ekan, uning shaharni ko‘zdan kechirish uchun mo‘ljallangan va shahar xaritasini ham eslatadigan obida ekanligini qayd etadi: “Kalon minora balandligi bilan shahar aholisining g‘ururi bo‘lib, uning ustiga chiqqan kishi butun Keshni ko‘zdan kechirardi” Bundan tashqari, Temur tomonidan barpo etilgan “Turon hovuzi” ham shahar hayotida muhim o‘rin tutgan. Bu hovuz nafaqat shahar landshaftini bezatib, balki sug‘orish tizimining ajralmas qismi bo‘lgan. “Zafarnoma”da bu hovuz haqida shunday yoziladi: “Turon hovuzi shahar atrofidagi bog‘lar uchun suv ta’minoti manbai bo‘lib, uning suvi toza va shifobaxsh edi. Bu hovuz shahar madaniyatining ajralmas qismidir” 76 . Umuman olganda, Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da Shahrisabz me’morchiligi haqidagi ma’lumotlar shaharni o‘sha davrdagi yirik siyosiy va madaniy markaz sifatida ko‘rsatadi. Me’moriy yodgorliklarning har biri Temurning qudratining, davlatining boyligining va madaniyatining yorqin timsoli sifatida qadrlanadi. 2.3. Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asarida Shahrisabz tasviri Hofizi Abru (1330–1430) — o‘z davrining mashhur tarixchisi va shoirlaridan biri bo‘lib, uning “Sharafnomayi-Shohiy” asari temuriylar tarixini yoritishda muhim manbalardan hisoblanadi. Ushbu asarda Shahrisabz shahri ham o‘zining siyosiy, madaniy va me’moriy ahamiyati bilan keng yoritilgan. “Sharafnomayi-Shohiy”da Hofizi Abru Shahrisabzni faqat Temurning tug‘ilgan joyi sifatida emas, balki o‘sha davrning yirik siyosiy markazi, madaniyat va san’at makoni sifatida tasvirlaydi. U shahar haqida shunday yozadi: “Shahrisabz — Sohibqironning uy-joyi, buyuk 76 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Tehron: Chapxona-yi Donishgoh, 1972, 136-bet 32 sarkardalar va olimlar yig‘ilgan maskan, shahar devorlari baland, eshigi qattiq, ko‘chalari toza, bog‘lari gulzor va hovuzlari shaffof suvlidir”. Asarda shahar ichidagi me’moriy inshootlar, ayniqsa, Oqsaroy saroyi va uning atrofidagi xiyobonlar, bog‘lar haqida batafsil ma’lumotlar mavjud. Hofizi Abru bu saroyni nafaqat Temurning davlat boshqaruvi markazi, balki san’at va ilm-fan maskani deb hisoblagan. U yozadi: “Oqsaroy atrofidagi bog‘lar Sohibqironning buyukligining ramzi, xalqning farovonligi va shaharning obodligini ifodalaydi” Hofizi Abru shuningdek, shahar aholisining kundalik hayoti, uning iqtisodiy faoliyati va shahar atrofidagi savdo yo‘llari haqida ham fikr bildiradi 77 . Shahrisabz ko‘plab savdogarlar va hunarmandlar uchun muhim bozor va hunarmandchilik markazi sifatida ta’riflanadi. Bu manbada shahar atrofidagi hududlarning himoyalanishi va mudofaa tizimi ham alohida ta’kidlanadi, bunda shahar devorlari va qal’alari haqida ma’lumotlar keltiriladi. Hofizi Abru yozishicha, Shahrisabz devorlari mustahkam bo‘lib, dushman hujumlaridan samarali himoya qilgan. Hofizi Abru “Sharafnomayi-Shohiy”da Shahrisabzni nafaqat Temurning shahridan ko‘ra, ayni paytda katta siyosiy, madaniy va iqtisodiy markaz sifatida tasvirlaydi. Uning asarida shahar aholisining turmush tarzidan tortib, shaharsozlikka qadar keng ko‘lamli ma’lumotlar mavjud. Hofizi Abru yozishicha, Shahrisabz devorlari mustahkam bo‘lib, ular shaharni dushman hujumlaridan samarali himoya qilgan. Shahar devorlari balandligi va qal’alar tizimi shaharni mudofaa qilishda muhim rol o‘ynagan. U devorlar atrofidagi minoralar va eshiklarni batafsil tasvirlaydi: “Shahrisabzning baland devorlari uning jasorat va mustahkamligini namoyish etib, eshiklari harbiylar uchun ham qulay, ham xavfsiz edi”. Asarda Shahrisabz savdo-sotiq markazi sifatida alohida ta’kidlangan. Hofizi Abru shaharning savdo yo‘llari tarmog‘ida muhim o‘rin tutishini ta’kidlab, shahar atrofida joylashgan bozor va hunarmandchilik tarmoqlari haqida ma’lumot beradi: “Shahrisabz atrofidagi bozorlar gavjum, hunarmandlar mohir, mahsulotlari esa yuqori sifatda edi. Bu shahar savdogarlar uchun yirik markaz, Mavrorunnahrning boshqa shaharlariga kirish eshigi edi”. Hofizi Abru shaharni ilm-fan va madaniyat maskani sifatida ham yuksak 77 Hofizi Abru, Sharafnomayi-Shohiy, Samarqand: “Sharq”, 1995, 49-bet 33 baholaydi. Uning ta’kidlashicha, Shahrisabzda ko‘plab madrasalar, kutubxonalar va san’at ustaxonalar mavjud bo‘lib, ular shaharning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutgan. Shuningdek, u shahar aholisining hunarmandchilik va san’atga bo‘lgan e’tiborini ham qayd etadi: “Shahrisabzda qalamkashlar, bezakchi san’atkorlar, musiqachilar va shoirlar ko‘p bo‘lib, ular shaharning hayotiga rang-baranglik va hayotiylik olib kirardi”. “Sharafnomayi-Shohiy”da Shahrisabzdagi me’moriy obidalar, ayniqsa, Oqsaroy saroyi va uning atrofidagi bog‘lar haqida batafsil fikrlar keltiriladi. Hofizi Abru Temurning qurdirgan obidalarini uning kuchi va ulug‘vorligining ramzi deb hisoblaydi. U saroy majmuasining go‘zalligi va kattaligini shunday ta’riflaydi: “Oqsaroy faqatgina saroy emas, balki Sohibqiron ruhining ulug‘vor ifodasi edi. Uning devorlari va xiyobonlari buyuk sarkardaning kuchini, uning hukmronligini dunyoga ko‘rsatardi” Shahar diniy markaz sifatida ham alohida e’tibor qozongan. Hofizi Abru Shahrisabzda joylashgan masjidlar va madrasalarning roli haqida yozadi. Ularning aholining diniy hayotidagi o‘rni, ma’rifat va axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilishdagi vazifasi bayon etiladi: “Masjidlar va madrasalar shahar ahlining qalbiga nur sochib, odamlarni yaxshi yo‘lga boshlardi” 78 . Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asari Shahrisabzni Temuriylar davrining nafaqat siyosiy, balki madaniy va iqtisodiy markazi sifatida yoritib, uning rivojlanishidagi asosiy jihatlarni aniq ko‘rsatadi. Shahar devorlari, savdo-sotiq tarmoqlari, me’moriy yodgorliklar, diniy va ilmiy markazlar bilan boyligi uni o‘sha davr jahon miqyosidagi muhim shaharlardan biriga aylantirgan. Hofizi Abru “Sharafnomayi-Shohiy”da Shahrisabzni Temuriylar davrida nafaqat siyosiy markaz, balki madaniy va ma’rifiy maskan sifatida yoritadi. U shaharning siyosiy va ma’naviy ahamiyatini ko‘rsatishda Temurning o‘zining vatani sifatida Shahrisabzga bo‘lgan mehr-muhabbatini alohida ta’kidlaydi. Asarda shahar aholisi orasida olimlar, shoirlar, rassomlar va arxitektorlarning ko‘pligi qayd etiladi, bu esa shaharning madaniy hayotining jonli ekanligini ko‘rsatadi. “Shahrisabz faqatgina bir shahar emas, u Temurning ruhining ifodasi, uning buyuk g‘oyalarining maskani edi. Shaharda ko‘plab ilmiy markazlar, madrasalar va kutubxonalar mavjud bo‘lib, ular orqali ilm-fan taraqqiy etdi”. Hofizi Abru me’moriy yodgorliklarning shahar 78 Hofizi Abru, Sharafnomayi-Shohiy, Samarqand: “Sharq”, 1995, 64-bet 34 xarakteridagi o‘rni va ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. U Oqsaroy saroyi va uning atrofidagi me’moriy majmualarning nafaqat Temurning shaxsiy buyukligini, balki uning davlat boshqaruvining qudratini ramziy ko‘rsatgichi ekanini yozadi. Saroyning naqshinkorligi, minoralarining balandligi, bog‘larning betakrorligi shahar me’morchiligining yuksak darajasini ochib beradi. “Oqsaroy saroyi devorlari va uyning bezaklari hamda minoralarining balandligi Temurning buyukligini va uning hukmronligining mustahkamligini aks ettirar edi” “Sharafnomayi-Shohiy”da Shahrisabzning diniy markaz sifatidagi o‘rni haqida ham keng ma’lumotlar berilgan. Shahar ichida joylashgan masjidlar, madrasalar va diniy maskanlar aholining diniy- ma’rifiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Hofizi Abru shahar aholisi orasida diniy e’tiqod kuchli ekanini ta’kidlab, diniy marosimlarning keng nishonlanishini yozadi. “Shahrisabzning barcha masjid va madrasalari o‘z ishini o‘z vaqtida bajarib, odamlarni ma’rifatga va axloqiy hayotga da’vat etardi”. Shahar atrofidagi bozorlar, hunarmandchilik va savdo faoliyati haqida ham asarda keng ma’lumotlar mavjud. Hofizi Abru yozishicha, Shahrisabz o‘sha davrning yirik savdo markazlaridan biri bo‘lib, shahar savdogarlari Mavrorunnahr va undan tashqaridagi yirik savdo yo‘llarida faoliyat olib borgan. Ayniqsa, shahar bozorlaridagi ipak mahsulotlari, zargarlik buyumlari va boshqa hunarmandchilik mahsulotlari keng tarqalgan. “Shahrisabz bozorlarida har xil hunarmandlar ish faoliyat yuritardi, ularning mahsulotlari nafaqat ichki bozorlarda, balki uzoq yurtlarga eksport qilinar edi” 79 . Asarda shahar madaniy merosi va Temurning o‘zining buyuk arxitektori sifatida ham yoritiladi. Hofizi Abru shaharni Temur davrining madaniy poytaxti deb atab, u yerda me’morchilikning yangi usullari, bezaklar va dekorativ san’atning rivojlanishi haqida yozadi. “Shahrisabz nafaqat qurilish, balki rasm va bezak san’ati bo‘yicha ham o‘ziga xos namunalar yaratgan edi, ularning ko‘plari hozirgi kungacha saqlanib qolgan”. Hofizi Abru shahar tabiatining go‘zalligi haqida ham alohida to‘xtaladi. U shahar atrofidagi tog‘lar, bog‘lar va sug‘orilgan yerlarga alohida e’tibor beradi, bu esa shahar aholisi uchun qulay yashash sharoitlari yaratgan. Shuningdek, shahar sug‘orish tizimlari va suv inshootlari iqtisodiy hayotning rivojlanishiga xizmat qilganini ta’kidlaydi. “Shahrisabz 79 Qosimov, O. Shahrisabz tarixi va arxitekturasi. Toshkent: Akademnashr, 2010. 50–85-betlar. 35 atrofidagi tog‘lar va bog‘lar shahar aholisining qalbini quvontirardi, suv kanallari esa dehqonchilikni rivojlantirishda muhim vosita edi” 80 . Hofizi Abru “Sharafnomayi-Shohiy”da shahrining tarixiy va madaniy yodgorliklari haqida batafsil ma’lumot beradi. U, ayniqsa, Temuriylar davrida barpo etilgan monumental arxitektura obidalari — Oqsaroy saroyi, Dorus-Saodat majmuasi va boshqa diniy hamda ma’rifiy markazlarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Bu yodgorliklar nafaqat shaharning go‘zalligini oshirib, balki uning siyosiy qudratini ham ko‘rsatgan. Hofizi Abru yozishicha, bu binolar shaharni butun Mavrorunnahrda madaniy markazga aylantirgan. “Oqsaroyning naqshinkor devorlari va eshiklari, Dorus-Saodat majmuasining ulug‘vor minoralari shaharning ham dunyoqarashini, ham ruhiy hayotini aks ettirardi”. Asarda Shahrisabzda joylashgan madrasalar va ilmiy markazlar ahamiyatiga alohida urg‘u berilgan. Hofizi Abru o‘sha davrning taniqli olimlari va shoirlarining shaharda faoliyat olib borishlarini qayd etadi, bu esa Shahrisabz ilm-fan va madaniyat markazi sifatida rivojlanganini ko‘rsatadi. Madrasalarda nafaqat diniy bilimlar o‘rgatilgan, balki falsafa, tarix va san’at sohalariga ham katta e’tibor qaratilgan. “Shahrisabz madrasalari butun Mavrorunnahrda o‘zining ilmiy merosi va o‘qituvchilari bilan ajralib turardi”. Hofizi Abru shahar atrofidagi savdo va hunarmandchilikning rivojlanganligini ham ta’kidlaydi. U yozishicha, Shahrisabzda ipak to‘qimachilik, zargar va yog‘och o‘ymakorligi juda rivojlangan bo‘lib, bu shaharga qimmatbaho mahsulotlarni yetkazib beruvchi yirik markaz maqomini bergan. Savdo yo‘llari orqali shahar o‘sha davrning ko‘plab yirik bozorlari bilan aloqada bo‘lgan. “Hunarmandlar va savdogarlar shaharning iqtisodiy hayotini jonlantirib, ularni shahar xarakterining ajralmas qismi qilib qo‘ygan”. Asarda shahar aholisining kundalik hayoti, urf-odatlari va bayramlari haqida ham ma’lumotlar berilgan. Hofizi Abru shahar aholisi orasida mehr-oqibat, birdamlik va diniy qadriyatlarga hurmat katta ekanini ta’kidlaydi. U yozishicha, shaharda turli bayramlar, diniy marosimlar katta tantana bilan nishonlangan va bu o‘zaro hamjihatlikni kuchaytirgan. “Shahrisabzda diniy va madaniy marosimlar nafaqat shaharning ruhiy hayotini boyitib, balki uning ijtimoiy tuzilishini mustahkamlardi”. Shahrisabz 80 Hofizi Abru, Sharafnomayi-Shohiy, Samarqand: “Sharq”, 1995, 77-bet 36 atrofidagi tabiiy sharoitlar, ayniqsa suv ta’minoti haqida ham asarda ta’riflar keltirilgan. Hofizi Abru yozishicha, shahar sug‘orish tizimi o‘sha davrda juda rivojlangan bo‘lib, bu dehqonchilik va bog‘dorchilikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. “Sug‘orish kanallari va inshootlari orqali shahar atrofidagi yerlar unumdor bo‘lib, bu aholining ijtimoiy farovonligiga xizmat qilardi” 81 . Xulosa qilib aytganda, Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asarida Shahrisabz shahri haqida berilgan ma’lumotlar shaharning Temuriylar davrida nafaqat siyosiy markaz, balki madaniy, diniy va iqtisodiy jihatdan ham muhim o‘rin egallaganligini yaqqol ko‘rsatadi. Asarda shahar me’moriy yodgorliklari – Oqsaroy saroyi, Dorus-Saodat majmuasi kabi buyuk binolar, shuningdek madrasalar va ilmiy markazlar tafsilotlari bilan yoritilgan. Bu obidalar shahar madaniyatining rivojlanganligi va Temurning o‘zining buyuk merosxo‘ri ekanligini ifodalaydi. Shuningdek, Hofizi Abru Shahrisabzning savdo-sotiq, hunarmandchilik, ijtimoiy hayot va diniy faoliyat sohalarida ham katta faolligini ta’kidlaydi. Shahar aholisi orasida ilm- fan va madaniyatga bo‘lgan hurmat, diniy qadriyatlarning kuchli ekanligi bayon etilgan. Tabiiy sharoitlar va rivojlangan suv ta’minoti esa shahar iqtisodiy farovonligini ta’minlagan muhim omil sifatida ko‘rsatiladi. Natijada, “Sharafnomayi- Shohiy”dagi tasvirlar orqali Shahrisabzning Temuriylar davrida Markaziy Osiyoning eng yirik va rivojlangan shaharlardan biri sifatida tarixda o‘ziga munosib o‘rin olgani aniq ko‘rinadi. 81 Hofizi Abru, Sharafnomayi-Shohiy, Samarqand: “Sharq”, 1995, 90-bet 37 XULOSA Ushbu kurs ishida Shahrisabz shahrining qadimiy va o‘rta asrlar davridagi tarixiy manbalardagi aks etishi batafsil o‘rganildi. Antik davr tarixchilari, jumladan Pliniy, Strabon va Arrian asarlarida Shahrisabzning hududiy joylashuvi va savdo yo‘llaridagi o‘rni haqida muhim ma’lumotlar berilganligi aniqlandi. Shuningdek, “Avesto”dagi tasvirlar shahar haqida diniy va madaniy jihatlarni ochib beradi. Qadimiy savdo yo‘llarida Shahrisabzning strategik ahamiyati va iqtisodiy faoliyati ham tarixiy manbalarda keng yoritilgan. O‘rta asrlar manbalari, xususan Ibn Havqal, Sharafiddin Ali Yazdi va Hofizi Abru asarlarida shahar geografik, iqtisodiy va madaniy markaz sifatida o‘ziga xos o‘rin tutganligi, uning me’moriy obidalari va ilm-fan maskanlari haqida qimmatli ma’lumotlar jamlangan. Ayniqsa, “Zafarnoma” va “Sharafnomayi-Shohiy”da Shahrisabzning Temuriylar davridagi siyosiy va madaniy hayotdagi ahamiyati yuksak baholangan. Natijada, tarixiy manbalar Shahrisabzning qadimdan buyuk madaniyat va ilm-fan maskani bo‘lib, savdo-sotiq, hunarmandchilik, diniy va siyosiy markaz sifatida Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin egallaganligini tasdiqlaydi. Ushbu ish shahar tarixining ko‘p qirralarini ochib berib, uning boy madaniy merosini yanada chuqurroq o‘rganishga zamin yaratadi. Ushbu kurs ishida Shahrisabz shahrining tarixiy manbalardagi aks etishi chuqur tahlil qilindi. Antik davr tarixchilari va geograf olimlarning asarlarida shahar o‘zining qadimiyligi, savdo yo‘llaridagi muhim o‘rni bilan ajralib turgani ko‘rsatildi. “Avesto”dagi tavsiflar esa shahrining diniy va madaniy hayotdagi ahamiyatini ochib berdi. O‘rta asr manbalari orqali esa Shahrisabzning siyosiy, madaniy va iqtisodiy markaz sifatida shakllanish jarayoni yoritildi. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asarida shahar atrofidagi hududlarning geografik va iqtisodiy xususiyatlari, Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”sida esa me’moriy yodgorliklarning beqiyosligi va ulug‘vorligi qayd etildi. Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asari esa shaharning ilm-fan, hunarmandchilik va ijtimoiy hayotdagi o‘rni haqida keng ma’lumot berdi. Shunday qilib, tarixiy manbalar Shahrisabzning Markaziy Osiyo tarixida nafaqat siyosiy va iqtisodiy markaz, balki madaniyat va ilm-fan maskani sifatida ham muhimligini 38 tasdiqlaydi. Ushbu ish shahar tarixini yanada chuqurroq o‘rganish va uning boy madaniy merosini asrab-avaylash uchun asos yaratadi. Mazkur kurs ishida Shahrisabz shahrining tarixiy manbalarda aks etishi masalasi har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqot davomida antik davr tarixchilari — Pliniy, Strabon va Arrian asarlarida shahar haqidagi ma’lumotlar, uning qadimiyligi va strategik geografik o‘rni yoritildi. Shuningdek, “Avesto”dagi ma’lumotlar shahrining diniy va madaniy jihatlari bilan tanishtirdi. Bu manbalar Shahrisabzning qadimiy davrlardan buyon Markaziy Osiyoda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan shahar ekanligini tasdiqlaydi. O‘rta asr manbalari, xususan Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asarida Shahrisabz atrofidagi hududlarning geografik va iqtisodiy tavsifi, shahar iqtisodiyotining rivojlanishida savdo yo‘llarining o‘rni keng yoritilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida Temuriylar davridagi shahar me’moriy obidalari, xususan Oqsaroy saroyi va Dorus-Saodat majmuasi kabi yirik binolar haqida batafsil ma’lumotlar keltirilib, shahar madaniyatining boyligi va siyosiy ahamiyati namoyon qilindi. Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asarida esa shahar ilm-fan, hunarmandchilik, ijtimoiy va diniy hayoti haqida keng qamrovli tasvir berilgan. Tarixiy manbalar Shahrisabzni nafaqat siyosiy markaz, balki ilm-fan va madaniyatning yirik o‘choqlaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Shahrisabz aholisi orasida ilmga, san’atga, diniy qadriyatlarga hurmat kuchli bo‘lib, bu omillar shaharning madaniy hayotini yanada rivojlantirishga xizmat qilgan. Shu bilan birga, savdo-sotiq va hunarmandchilik shaharning iqtisodiy farovonligida muhim rol o‘ynagan. Shahrisabzning suv ta’minoti va sug‘orish tizimlari ham ijtimoiy-iqtisodiy hayotda muhim o‘rin tutgan. Bu esa shaharning atrofidagi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga xizmat qilib, aholining farovonligini ta’minlagan. Barcha bu omillar shahar tarixida o‘zining noyob o‘rnini egallashiga sabab bo‘lgan. Natijada, Shahrisabzning tarixiy manbalarda aks etishi uning Markaziy Osiyodagi tarixiy ahamiyatini, madaniy va iqtisodiy kuchini ko‘rsatadi. Ushbu ish Shahrisabz tarixini yanada chuqurroq o‘rganish, qadimiy va o‘rta asr yodgorliklarini asrab-avaylash hamda shahar merosini kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi asarlari 1. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 2. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz”. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b. 3. I.A.Karimov . “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” Toshkent “Sharq” 1998 4. I.A.Karimov, ‘‘Yuksak ma’anaviyat yegilmas kuch” -T.: “Ma’anaviyat” 2009 II. Asosiy adabiyotlar 1. Yazdiy Sh.A., “Zafarnoma”, Toshkent, O‘zbekiston, 1999 2. Hofizi Abru, Sharafnomayi-Shohiy, Samarqand: “Sharq”, 1995 3. Ibn Havqal, Surat al-Ard, Damashq, 1984, 136-bet 4. Pliniy, Naturalis Historia, 6-tom, Leipzig, 1865, B-274 5. Strabon, Geographica, 11-tom, London, 1917, B-537. 6. Arrian, Anabasis Alexandri, 2-tom, nashr: Oksford, 1922, B-223. 7. Ktesiy, Persika, Parij, 1897, 8. Ptolemey, Geographia, Berlin, 1878, 9. Avesto. Ta’rif va tarjima: Darmesteter J. The Zend-Avesta, London, 1892, 10. Shukurov A., “Shahrisabz va uning tarixi”, Toshkent, 2010, 67-85-betlar 11. Rustamov F., “Markaziy Osiyo shaharlarining tarixi”, Samarqand, 2015, 120-145-betlar 12. Бартолд В., “Туркестан в истории мусулъманского мира”, Москва, 1963, C -210-230. 13. Qosimov, O. Shahrisabz tarixi va arxitekturasi. Toshkent: Akademnashr, 2010. 50–85-betlar 40 14. X.N. Irgashov, O.Sh. Nurmamatov. “AMIR TEMUR VA TEMURIYLARNING SHAHRISABZ ME’MORCHILIGIGA QO‘SHGAN HISSASI XUSUSIDA”. “So‘ngi ilmiy tadqiqotlar nazariyasi” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali. 6-jild, 5-son. 13.05.2023. 193-194-betlar. 15. Boymurodov, R. O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 2018, 87-bet. 16. Tursunov O., Markaziy Osiyoda zardushtiylik tarixi, Samarqand, 2020, 54-bet 17. Mamatqulov A., Markaziy Osiyo tarixidan, Toshkent, 2016, 88-bet 18. Ibn Ravandiy, Siyrat al-Muluk, Samarqand, 1999, 54-bet 19. Sultonov M., O‘rta asrlar Markaziy Osiyo shaharlari, Toshkent, 2017, 103-bet 20. Tursunov O., Markaziy Osiyoda savdo yo‘llari, Samarqand, 2018, 76-bet 21. Mirzoqulov S., Ipak yo‘li va uning markaziy o‘rni, Toshkent, 2015, 44-bet 22. Qodirov R., Markaziy Osiyo shaharlarining tarixiy roli, Toshkent, 2017, 61-bet III. Internet saytlari 1. https://econferenceseries.com/index.php/srnss/article/download/837/815/834 2. http://erus.uz/index.php/er/article/download/6219/7174/6397 3. https://uzbekistan.travel/uz/o/shahrisabzning-tarixiy-markazi/ 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI

Antik davr tarixchilari asarida Shahrisabz (Pliniy, Strabon Arrian)

“Avesto”dagi Shahrisabz shahri haqidagi umumiy ma’lumotlar tavsifi

Shahrisabz shahrining qadimiy savdo yo‘llaridagi o‘rni

II BOB. SHAHRISABZ SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVRI MANBALARI

2.1. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asarida Shahrisabz atrofidagi hududlarning geografik va iqtisodiy tavsifi

2.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida Shahrisabzdagi me’moriy obidalar tavsifi

2.3. Hofizi Abruning “Sharafnomayi-Shohiy” asarida Shahrisabz tasviri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить