Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

«Shajarai turk» asarida tarixiy rivoyatlarning ahamiyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: «SHAJARAI TURK» ASARIDA TARIXIY RIVOYATLARNING AHAMIYATI. BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………....……………………………….......….3 I BOB . SHAJARAI TURK ASARINING YOZILISHI VA UNING ADABIYOT TARIXIDAGI O‘RNI 1.1 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asari haqidagi ilmiy nazariy qarashlar tahlili………………………………................................................... 5 1.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarining ijtimoiy va badiiy xususiyatlari……………………………………………………………….............7 II BOB. ABULG‘OZI BAHODIRXONNING “SHAJARAYI TURK” ASARIDAGI TARIXIY RIVOYATLAR VA ULARNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI 2.1 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi tarixiy rivoyatlar tahlili……………………………………………………. .......................... ............15 2.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi rivoyatlarning bugungi kun hayotida tutgan o‘rni…………………………..…….. ....................................18 XULOSA…...……………………………………………………….…................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ….................................................…....31 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Tarixiy rivoyatlar bizning o‘tmish va uning bugungi kunga ta’siri haqidagi tushunchamizni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. «Shajarayi turk» asarining turkiy asarida tarixiy hikoyatlar turk tarixi va madaniyatining murakkab tomonlarini o‘rganishda kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. «Shajaraiy turk» asari o‘z asarining tarixiy mazmunini chuqur o‘rganish orqali o‘quvchilarga Turkiyani shakllantirgan ijtimoiy, siyosiy va madaniy kuchlar haqida chuqurroq tushuncha beradi. Bu esa bugungi kunning dolzarb mavzularidan biridir. «Shajarayi turk» asarida tarixiy faktlarning muhim ahamiyat kasb etishining asosiy sabablaridan biri ularning o‘tmish bilan uzviylik va aloqadorlik hissini ta’minlaganligidir. «Shajarayi turk» asari tarixiy voqealar va shaxslarni o‘rganish orqali o‘quvchilarga o‘tmish bugungi kunga qanday ta’sir qilganini ko‘rish imkonini beradi. Bu turk jamiyati va madaniyati haqida yanada nozik tushuncha yaratishga yordam beradi va o‘quvchilarga mamlakatni shakllantirgan ta’sirlarning boy mnadaniyatini qadrlash imkonini beradi. Qolaversa, tarixiy rivoyatlar turkiylarning madaniy merosini asrab- avaylash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. O‘tgan avlodlarning tarixini o‘rganib, «Shajaraiy turk» asari ularning tajribalari va hissalari unutilmasligini ta’minlaydi. Bu, ayniqsa, an’analar va urf-odatlar yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan tez o‘zgaruvchan dunyoda asqotadi. «Shajaraiy turk» asari ushbu hikoyalarni hujjatlashtirish va baham ko‘rish orqali turkiylarning madaniy merosini kelajak avlodlar uchun saqlab qolishga yordam beradi. Bundan tashqari, tarixiy rivoyatlar ham hukmron rivoyatlarga qarshi chiqish va muqobil istiqbollarni taqdim etish qudratiga ega. Tarixiy rivoyatlar kelajak avlodga ilhom va tafakkur manbai bo‘lib xizmat qiladi. O‘tmishdagi g‘alaba va fojialarni o‘rganish orqali «Shajaraiy turk» asari kitobxonlarni o‘z hayoti va atrofidagi dunyo haqida fikr yuritishga undaydi. Bu hozirgi kunni ko‘proq qadrlashga va oldinda turgan qiyinchiliklar va imkoniyatlarni chuqurroq tushunishga yordam berishi mumkin. 3 “Shajarayi turk» asari turkiy xalqlar ijodida tarixiy jihatdan muhim o‘rin tutadi. Ular o‘tmish bilan davomiylik va bog‘liqlikligini ta’minlaydi. Turkiylarning madaniy merosini saqlanishiga va tarixiga ulkan hissa qo‘sjgan asar bo‘lib xizmat qiladi. «Shajarayi turk» asari tarix va madaniyatining murakkab tomonlarini o‘rganib, mamlakat va uning xalqi haqida yanada nozik tushunchalarni yaratishga yordam beradi. K urs ishining maqsadi. «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning ahamiyati nazariyasini ilmiy asoslashdan iborat. Shuningdek mavzu bo‘yicha ilmiy metodologik nazariyani mustahkamlash, kurs ishining maqsadi hisoblanadi Kurs ishining obyekti. «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning ahamiyatini metodologik asoslari va uni izohlash kurs ishining obyekti hisoblanadi . Kurs ishningi predmeti . «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning ahamiyati va bugungi kunda qo‘llanilishi, turlari va janrlari. Mavzudan kelib chiqqan holda kurs ishi quyidagi vazifalarga asoslanadi: - «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning ahamiyati ilmiy nazariy qarashlarni o‘rganish. - «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning bugungi kundagi ahamiyati - «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning bugungi kun adabiyotidagi o‘rni - «Shajarayi turk» asari turk asarida tarixiy rivoyatlarning ilmiy nazariy asoslari Kurs ishining metodlari . «Shajarayi turk» asari turk asari ga oid badiiy, ilmiy va nazariy jihatda yoritilgan metodik adabiyotlarni o‘rganib tahlil qilish, kuzatish va aniqlashsan iborat Ishda qo‘llaniladigan tadqiqot usullari: tahlil, analiz, sintez, umumlashtirish usuli. 4 Kurs ishi tuzilishi: Kurs ishi kirish qismi, 2 bob va 4 paragrifdan iborat. So‘ngida xulosa qizmi va foydalanilgan adabiyotlar keltirilgan. I BOB. Shajarayi turk asarining yozilishi va uning adabiyot tarixidagi o‘rni. 1.1 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asari haqidagi ilmiy nazariy qarashlar tahlili. Аbul G‘ozixonning «Shajarayi turk» kitobi Turon tarixini yoritishda muhim manbalardan hisoblanadi. Dunyo bo‘ylab kataloglarda asarning 22 ta qo‘lyozmasi qayd qilingan, shulardan 5-tasi O‘zR FА Аbu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. Maqolada “«Shajarayi turk» asari turk”ning yurtimiz o‘tmishini o‘rganishdagi ahamiyati, boshqa mualliflar asarlaridan farqli jihatlari, eng asosiysi, yangi qo‘lyozma nusxasi topilishi xususida so‘z yuritamiz. Turon o‘tmishida uch hukmdor yozib qoldirgan tarixiy asarlar dunyo ilm-fani doirasida ma lum va mashhur. Ulardan biri temuriy Zahiriddin Muhammad Boburʼ (1506–1530) ta lif etgan “Boburnoma” (1518/19–1530), keyingisi chingiziylar ʼ sulolasidan xorazmshoh Аbul G‘ozi Bahodurxon qalamiga mansub (1643– 1663/1664) “«Shajarayi turk» asari tarokima”, “«Shajarayi turk» asari turk” asarlaridir. Temuriylarning yana bir behad dovruqli vakili, Turondagi ikkinchi yuksalish davri sodir bo‘lishiga ulkan hissa qo‘shgan hukmdor va alloma Mirzo Ulug‘bekning “To‘rt ulus tarixi” asari ham, albatta, ushbu sirada sanaladi. 1 “To‘rt ulus tarixi”ni manbashunoslik asosida yetarlicha ilmiy o‘rganilgan, deb bo‘lmaydi. Zahiriddin Muhammad Bobur va Аbul G‘ozi Bahodurxon asarlari borasida esa keng qamrovli tadqiqotlar amalga oshirilgan. Dunyoning bir qancha tillariga o‘girilib, chop etilgan. Manbashunoslik va matnshunoslik asosida bajarilgan tahlillari mavjud. Shunga qaramay, hozirgacha mazkur uch tarixiy asarga shoh-muarrix qalamiga oid kitob sifatida ayricha baho berilmagan. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”si avtobiografik mazmunga ega. Muallif o‘zi uchun esdaliklar tarzida yozgan. Bir hukmdorning kundaligi sifatida baholansa ham unchalik xato bo‘lmaydi. Bobur xalq uchun tarix yozishni 1 ШермуҳаммадМунис. МуҳаммадризоОгаҳий. Фирдавсул-иқбол.Т.:2010. –382б. 5 oldiga maqsad qilib qo‘ymagan edi. Аbul G‘ozixonning shajara asarlari aynan shu jihati bilan farq qiladi. Xorazm shohi Аbul G‘ozixonda xalqi uchun bir tarixiy asar yozish niyati paydo bo‘ladi. Tarix, millat va yurt oldidagi burchini ado etish uchun “«Shajarayi turk» asari tarokima” va “«Shajarayi turk» asari turk” asarlarini (1643–1663/1664) ta lifʼ etadi. Bunday mazmun asar matnida bor. Birinchi kitob turkman qabila boshliqlarining iltimosiga ko‘ra (1658–1661-yillar oralig‘ida) yozilgan Bu asar O‘g‘uzxon, turkiy qavmlar va turkman xalqining kelib chiqishi tarixiga bag‘ishlanadi. Yozma manbalardagi axborotlar xalq orasida yuradigan og‘zaki ma lumotlar bilan to‘ldirilgan. ʼ 2 Xonning aynan o‘z xalqi tarixiga bag‘ishlab yozgan shoh asari “«Shajarayi turk» asari turk”dir. Kitobda Xorazmning XVI–XVII asr birinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy tarixi bayon etilgan. Ota-bobolarining o‘z tarixiga beparvoligi va Xorazm xalqining o‘z o‘tmishidan bexabarligi muallifni qo‘liga qalam olishga majbur qiladi. U Chingizxon va Chingiziylar tarixiga oid o‘nlab, o‘ttiztalab tarixiy asarlar bitilganini qayd etadi. Аmmo o‘z yurti o‘tmishiga oid biror jiddiy kitob yozilmagani xonni qattiq iztirobga soladi. Xuddi shunday qayg‘uli holatlar, shuningdek, Аbul G‘ozixon va katta ajdodi Shayboniy Yodgorxon hukmronligi davrlari oralig‘idagi voqealar tafsiloti bayon qilingan biror solnoma yo‘qligi mazkur asarning yozilishiga kuchli turtki bo‘lgan. Muallif ushbu kemtikni to‘ldirish uchun iqtidorli muarrix qidiradi. Аmmo munosib nomzod topa olmaydi va «o‘ksuz (o‘kusuk) o‘z kindigin o‘zi kesar» (etim o‘z kunini o‘zi ko‘radi, o‘zi uchun o‘zi qaror qiladi) degan turkiy maqolga rioya etib, qo‘liga qalam va davot oladi, yozishga kirishadi. Аn anaga ko‘ra muqaddima ʼ qismida Аllohga hamd va payg‘ambarga na t aytilgach, asar buyurtmachisi va ʼ yozuvchisi ham o‘zi bo‘lgani bois, birdan asosiy matnga o‘tiladi. Kitobda musulmon tarixnavisligi uslubiga xos ravishda Odam Otadan muallifning hukmronligiga qadar tarix-yillari qayd qilingan. Аsar debocha va to‘qqiz bobdan iborat: Turon turkiysi (chig‘atoy tili)da yozilgan, voqealar sodda va 2 Я.Ғ.Ғуломов. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Т .:1959. -323б. 6 lo‘nda ifodalarda bayon etilgan. Madh (maqtov) va saj (qofiyali nasr) ishlatilmagan va hukmdorlarga timsoliy qutlovlar (epitetlar) berilmagan. Аmmo Chingizxon va uning o‘g‘li O‘gaday qoon timsoliy qutlovlar bilan sharaflangan. Аnushaxon (1663 – 1686) buyrug‘iga binoan Mahmudiy ibn Muhammad Zamon Urganchiy tomonidan Аbul G‘ozixonning hukmdorlik -yillari tarixi yozilgan 9-bobda unga nisbatan xoni jannatmakon, xoni gitiston kabi qutlov sifatlari va uning shaxsiga hurmat ma nosida gapdagi fe llarga -lar ko‘plikʼ ʼ qo‘shimchasi qo‘shilgan (dedilar, bordilar, ko‘rdilar kabi). Yevropada XVII asrda musulmon Sharqiga qiziqish kuchaygan paytda aynan shunday sodda tilda yozilgan va informativ mazmundagi asarlar ko‘proq tarjima qilingani kuzatiladi. Ular qatorida “«Shajaraiy turk» asari turk” ham keng tarqalgan edi. Markaziy Osiyodagi mo‘g‘ul va turk tarixining yevropacha tasavvuri aynan shu asar orqali shakllangan va tadqiqotchilarga ikki asrdan ziyod asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Аsar qullikka tushib qolgan shved ofitseri Tabbert tomonidan ilk bor ilmiy muomalaga kiritilgan. Bu xizmati ilmiy jamoatchilik tomonidan yuqori baholanib, keyinchalik fon Stralenberg familiyasi va dvoryanlik unvoni berilgan. Mazkur mulohazalarimiz asarning ilk tarjimasiga oiddir. 3 Аsarning nemis, lotin, rus, ingliz, turk va frantsuzcha tarjimalari mavjud. Аksariyati dastlabki nashrlar asosida bajarilgan. 1726-yili fransuz tiliga o‘girilgan nusxa 1770-yili rus, 1780-yili ingliz tiliga qilingan tarjimaga asos bo‘ladi. Keyinchalik asarning ilmiy-tanqidiy matni tayyorlanadi va navbatdagi tarjimalar uchun asosiy manba vazifasini o‘taydi. 1.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarining ijtimoiy va badiiy xususiyatlari. “«Shajarayi turk» asari turk”ning tarixshunoslikdagi o‘rni va o‘rganilishi ham qiziqarli mavzudir. Pyotr Demezon 1871-yili Sankt-Peterburg qo‘lyozmalari asosida chop ettirgan ilmiy-tanqidiy matn hozirgacha xalqaro tadqiqotchilarga birlamchi manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu nashr o‘zgarishsiz 1970 -yili Leydenda qayta chiqarildi. Markaziy Osiyo tarixi bo‘yicha yirik mutaxassis Yuriy 3 Лунин Б.В. Очерки по истории Срадней Азии. М.: 1958. 7 Bregelь (1938–2016) bugungi zamonaviy sharqshunoslik talablari bo‘yicha asarning ilmiy-tanqidiy matnini tayyorlashni taklif qilgan. Tekshiruvlar chig‘atoy turkiysida bitilgan ushbu muhim manbaning jahondagi barcha qo‘lyozma nusxalarini yig‘ish, o‘rganish, zamonaviy ilmiy-tanqidiy matnini yaratish O‘zbekiston manbashunosligi oldida turgan dolzarb masalalardan biri ekanini ko‘rsatmoqda. So‘zimiz avvalida aytilganidek, “«Shajarayi turk» asari turk”ning dunyo bo‘ylab 22 ta qo‘lyozmasi kataloglarda qayd qilingan, shulardan 5 tasi O‘zR FА Аbu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. Hurmatli Quvomiddin Munirov va Qozoqboy Mahmudov domlalar №851 raqami ostida saqlanayotgan qo‘lyozmasi asosida asarni o‘zbek kirill alifbosiga tabdil qilib, Toshkentda 1992 -yili nashr ettirgan edi. Qolgan to‘rtta nusxasi matnlari nuqsonlidir. Biroq Toshkent nusxalari dunyoning boshqa kutubxonalari saqlanayotgan qo‘lyozmalariga qaraganda to‘liqligi va ba zi jihatdan qadimiyligiʼ bilan ajralib turadi. Аsarning yangi ilmiy-tanqidiy matni, rus tili tarjimasi Nuryog‘di Toshev va inglizcha tarjimasi Paolo Sartori tomonidan amalga oshirilmoqda. Kelgusi -yillarda Аvstriya Fanlar akademiyasi tomonidan nashr qilinishi rejalashtirilgan. Quvomiddin Munirov va Qozoqboy Mahmudov tabdili asosida Shodmon Vohidov va Nargiza Haydarova kitobni qayta chop ettirishdi. Lekin nashrda tabdil muallifi Bo‘riboy Аhmedov deb noto‘g‘ri ma lumot berilgan (bu olim kitobga so‘zboshi ʼ yozgan). Maqola muallifi ham “«Shajarayi turk» asari turk”ni yangi o‘zbek lotin alifbosiga tabdil qilgan bo‘lib, tez orada “Fan” nashriyotida chiqariladi. Yaqinda ushbu mavzuga taalluqli quvonarli hodisa sodir bo‘ldi. “«Shajarayi turk» asari turk” asarining yana bir to‘liq matnli nusxasi topildi. Manbashunoslikda “Gurlan nusxasi” nomi bilan qayd etilib, ilmiy muomalaga kiritiladi. Kitob kolofonida 1317 hijriy -yili (1899–1900) ko‘chirilgani yozilgan. Kelgusi tadqiqotlarimizda yangi qo‘lyozmani boshqa Toshkent nusxalari bilan solishtirib, yangi ma lumotlarni taqdim etish niyatidamiz. ʼ 4 4 Шермуҳаммад Мунис. Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол. Т.:2010. –382б 8 “«Shajarayi turk» asari turk”ning Gurlan nusxasi topilishi ham ajoyib tarzda kechdi. “O‘zbekiston tarixi” telekanalidagi “Javohir” ko‘rsatuvida Аbul G‘ozixon asari xususida mulohazalarimizni bildirgan edik. Ko‘rsatuvni ko‘rgan gurlanlik Matyusuf Salimov “«Shajarayi turk» asari turk”ning sanoqli nusxalari saqlanib qolganidan hayratlanadi (mamlakatimizda yuzlab nusxalari bo‘lsa kerak, deb o‘ylab yurar ekan) va ota-bobolaridan meros qo‘lyozma noyob manba bo‘lishi mumkinligini anglaydi. U kishi biz bilan telefon orqali bog‘langach, tezda Gurlanga yetib bordik. Safarda bizga hamrohlik qilgan, yaqindan ko‘mak bergan Dildora Ro‘zmetova, Ozod Saidovga alohida tashakkur bildiramiz. Matyusuf Salimov suhbat chog‘ida Muhammad Rahimxon ikkinchi Feruz davrida bosh qozikalon bo‘lgan Muhammad Salim oxund avlodlaridan ekanini bildirdi. 5 “«Shajarayi turk» asari turk” asarining Gurlan nusxasi matni to‘liq, chiroyli nastaliq xatida ko‘chirilgan. Matn atrofi qizil rangli hoshiya chizig‘i bilan o‘ralgan. Hozircha ushbu ma lumotlar bilan cheklanib turamiz. Qo‘lyozma manbaningʼ tadqiqi endi boshlandi. Ish jarayoni natijalarini, albatta, yaqin kelajakda jamoatchilikka yetkazish niyatidamiz. Mazkur qimmatli topildiqni taqdim qilgani uchun qo‘lyozma egasiga chuqur minnatdorlik bildiramiz. “Olma daraxti tagiga olma, yong‘oq daraxti tagiga yong‘oq tushadi”, degan hikmatli gap bor. Аjdodlarimiz ma rifatli bo‘lgan, dunyo ilm-fani, madaniyatiga ʼ ulkan hissa qo‘shgan, deya faxrlanamiz. Xalqimizning yuqorida keltirilgan maqoli qanchalar to‘g‘riligiga “«Shajarayi turk» asari turk” asarining yangi nusxasi topilishi misolida ham guvoh bo‘ldik. Ma rifat daraxti tagiga ma rifat mevalari ʼ ʼ tushadi 6 Ma’lumki, o‘zbek xalqi uzoq davrlarga borib taqaladigan o‘zining boy tarixiga ega diyordir.Shunday bo`lsada tariximizning o`rganilmagan va ochilmagan qirralari ko`pdir. Ma’naviy tiklanish dolzarb masala hisoblangan bugungi kunda tariximiz durdonalarini tatqiq etish katta ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan, Xiva xonligi tarixini o‘sha davrga oid manbalar xususan, “Shajarayi turk”asosida o‘rganish ham maqsadga muvofiqdir. Shu boisdan 5 Худойназаров Ҳ. «Шажараи турк» ва унинг ўрганилиши. Т.:1993. 8-б 6 . Я.Ғ.Ғуломов. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Т .:1959. 323-б. 9 bo`lsa kerak Abulg`oziy Bahodirxon va uning “«Shajarayi turk» asari turk” asari Munis va Ogahiy, Bayoniy, Ya.G‘.G‘ulomov, M.I.Yo‘ldoshev kabi olimlar o‘rgangan. Abulg ozi Bahodirxon qat iyatli talabchan hukmdor sifatida mamlakatda adolatʻ ʼ va birdamlikni qaror toptirish yo`lida fidoiylik ko rsatgan shaxsdir. ʻ Abulg oziyning bizga uchta asari yetib kelgan: “Manofe ul-inson” , “Shajarai ʻ ʼ tarokima”, “Shajarayi turk”.Abulg oziyning iste dod qirralari rang barang. Bu ʻ ʼ haqida “Shajarayi turk” asari muqaddimasida uning o zi batafsil so zlaydi: “Bu ʻ ʻ faqirg a xudoyi taolo inoyat qilib ko‘p nimarsa berganturur. Xususan uch hunar ʻ berganturur. Avval sipohgarlikning qonuni va yo‘sinukim, nechuk otlanmoq va yuramak va yovga yasoq yashamoq, ko p birlan yuruganda nechuk qilmoq, oz ʻ birlan yuruganda nechuk qilmoq, do stg a, dushmang a nechuk ʻ ʻ ʻ so zlashmak.Ikkinchi masnaviyot va qasoyid, g azaliyot, va muqattaot va ʻ ʻ ruboiyot va barcha ash orni fahmlamaklik, arabiy forsiy va turkiy ʼ lug atlarning ma nosini bilmaklik. Uchinchi, Odam ahlidin to bu damgacha ʻ ʼ Arabistonda Eron va Turonda va Mo‘g ilistonda o tgan podshohlarning ʻ ʻ otlari va umrlarining va saltanatlarining kam va ziyodin bilmaklik. Abulg ozi ʻ serqirra iste dod sohibi, ayniqsa, tarix ilmida noyob qamrovga ega shaxs sifatida ʼ hurmat qozongan. U o tmish va tarixning kelajakdagi davlat boshqaruvidagi ʻ o rnini chuqur tushungan. Abulg oziy o‘zidagi salohiyatdan foydalanib ajdodlari ʻ ʻ tarixini yozishga jazm etadi: “Bizning ota va aqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqfligi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizni Abdullaxonning otalari birlan to bizga kelguncha tarixlarini bitmay erdilar. Bu tarixni bir kishiga taklif qilali deb fikr qilduq. Hech munosib kishi topmaduq. Zarur bo ldi, ul sababdin o zimiz aytduq”. “Shajarayi turk”da asarning ʻ ʻ yozilish tarixi, sabablari va maqsadi haqida ma lumot beradi. Shu o rinda ʼ ʻ muallifning ko p fazilatlari ochiladi. Tarixni, tilni mukammal bilishi, til ʻ sofligini saqlash madaniyati yaqqol namoyon bo ladi.Abulg‘ozixon o‘zining ʻ “«Shajarayi turk» asari turk”asarida Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti, xonlarining tashqi siyosati, hamda chet davlatlar bilan 10 aloqalari hamda o`z davri bilan paytda o`zidan avvalgi davr haqidagi muhim ma’lumotlarni ham bayon etadi. Shu sababli bo`lsa kerak asar sharq olimlari bilan bir qatorda g`arb tarixchi olimlarini ham qiziqtirib qo`ygan.Abulg‘ozining hayoti va ijodi, asarlari Sharq tarixchi olimlarining diqqat e`tiborida bo`lgan. Jumladan, Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk”asari xususida ilmiy izlanishlar olib borgan olimlardan Munis va Ogahiyning 4“Firdavs-ul-iqbol” asarida Ya.G‘.G‘ulomov 5“Xorazmning sug‘orilish tarixi” Bayoniy esa “Shajarayi Xorazmshohiy”kitobida nihoyatda yaxshi fikrlar bildirganlar. Shuningdek, M.I.Yo‘ldoshev “Xiva xonligida yer egaligi va davlat tuzilishi” asarida, Tarixchi olim H.Xudoynazarovning Abulg‘ozi Bahodirxon hayoti va ilmiy faoliyatini o‘rganishga doir tadqiqotlari ayniqsa diqqatga sazovor. Olimning 7 “Abulg‘ozi Bahodirxon tarixchi va adib”, shuningdek, “Shajarayi turk” va uning o‘rganilishi asarlarida Abulg‘ozixonning ilmiy merosi, hamda uning Xiva xonligi tarixida qo‘shgan hissasi haqida so‘z yuritilgan. Q.Munirov “Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari”, B.A.Ahmedov “Ko‘chmanchi o‘zbeklar davlati”9kabi asarlarida ham Abulg‘ozi Bahodirxonning ijodiga yuqori baho berganlar.Bu paytda esa yevropalik olimlar ham o`z diqqat etiborlarini Abulg`oziy Bahodirxonning asarlariga qaratishgan edi. Abulg‘ozining hayoti va ijodi, asarlari Sharq tarixchi, olimlari bilan bir qatorda rus va boshqa chet el olimlarining ham diqqat e`tiborida bo`lgan. Jumladan, rus tarixiy adabiyotlarida chet tillardan tarjima qilingan asarlar qatoriga 1770-yildan “«Shajarayi turk» asari turk” asari ham qo‘shiladi. Abulg‘ozixonning “Shajarayi turk” asari 1825-yilda Qozonda Rumyansev, 1854-yilda G.S.Sablukov, 1871-yilda P. I.Demizonlar tomonidan bir necha marotaba rus tilida nashr etiladi. «Shajarayi turk» ning rus tiliga tarjimasi Rossiya oliy o‘quv yurtlarida Sharq xalqlari tarixi va tilini o‘qitish ishiga ham ijobiy ta’sir etdi. 7 Йўлдошев М.И. Хива хонлигида ер эгалиги ва давлат тузилиши. 11 Masalan, Qozon Davlat dorilfununining professori I.N.Berezin turkiy xalqlar tarixini o‘qitishda Abulg‘ozining asarlariga ham tayangan : “Turk xrestomatiyasi”nomli kitobi va dorilfunun talabalariga o‘qigan ma’ruzalarida “«Shajarayi turk» asari turk” tayanch manbai bo‘lib xizmat qilganligini olimning o‘zi ta’kidlaydi .G‘arbiy Yevropada esa asar nemis, ingliz, fransuz tillarida, hatto Amerikada ham tarjima qilinib nashr ettirildi. Poltav yaqinidagi g‘alabadan so‘ng Sibirga jo‘natilgan shved ofiserlari Tobolskda Abulg‘ozixonning qo‘lyozmasi va uning mundarijasi bilan tanishgach bu asar tarjimasi ustida ishlay boshladilar. Bu ilmiy tadqiqotning asosiy tashabbuskori Filipp Ioann Tabbert Shtralenberg edi. O‘z navbatida shved Shenstrem rus tilidagi tarjimadan foydalanib asarni nemis tiliga tarjima qilishga muvaffaq bo‘ladi. Mustaqillik -yillarida “Tarixsiz kelajak yo q” shioriga amal qilinib Abulg oziʻ ʻ kabi allomalar faoliyati va asarlarini o‘rganishga e tibor kuchaydi. Abulg ozi ʼ ʻ Bahodirxonga atab tug‘ilgan yurti Xorazmda unga haykal o rnatildi. Asarlari ʻ chop etildi. Halim Xudoynazarov Abulg oziy haqidabir qancha tadqiqotlar ʻ olib borib, risola va monografiyalar chop ettirdi. 8 Gorkiy hayoti va ijodida sharq mavzusi alohida o‘rin tutadi.Uning asarlari Sharqqa, xususan,Turkistonga 19 asrda kirib kelib, o‘quvchilar e’tiborini torta boshlagandi.Jumladan, 1899 -yil 5 mart sonida «Russkiy Turkiston» gazetasi ilk bor Gor`kiy asarini chop kilgan bo‘lsa,»Turkestanskie vedomosti», «Asxabadskie vestnik», « Sredneaziatskaya jizn`», «Turkestanskaya voennaya gazeta» kabi nashrlar XX asr boshlaridan mashhur adib ijodini o‘z sahifalarida tez-tez yorita boshlagan 1934 -yil 15 avgust. Kreml. Moskvada bo‘lib o‘tayotgan yozuvchilar uyushmasining 1 qurultoyida o‘sha davrning eng mashhur adibi Maksim Gorkiy nutq so‘zladi.Uning izidan O‘zbekistonlik yozuvchilar sardori Rahmat Majidiy ham ma’ruza qildi.Tanaffus paytida har ikkala adib suhbat qurdilar… 8 Худойназаров Ҳ. Абулғози Баҳодирхон тарихчи ва адиб. Т.: 19948. Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). БУХОРО АМИРЛИКДА ОИЛА, НИКОҲ ВА МЕРОС ҲУҚУҚИНИНГ АМАЛДА ҚЎЛЛАНИШИ.Scientific progress,2(1), 1201-1207 12 — Sharq,O‘rta Osiyo xalqlari og‘zaki ijodi, folklori g‘oyatda boy meros.Shularga e’tibor qaratmoq, ana shu ruhda asarlar yaratmoq lozim,—deya nasihat qilarkan,Gorkiy so‘zining davomida suhbatdoshidan so‘radi: — O‘rto q Majidiy! Siz O‘zbekistonning qa y eridansiz? — Xorazmdan, o‘rtoq Gorkiy! —Tasanno.Abulg‘ozixonning yurtidan ekansiz-da, unda? — Ha, o‘rtoq Gorkiy. Kechirasiz-u, Abulg‘ozi haqida eshitganmisiz?— iymanib zo‘rg‘a so‘radi Majidiy. — Nimalar deyapsiz?!Men Abulg‘ozi kitobini 40 -yil oldin o‘qiganman.Amir Temur haqidayam, Samarqand to‘g‘risidayam asarlar yozganman. Nahot, bilmasangiz?.. Ha, nafaqat 1934 -yilda, balki bugun ham ko‘pchilik Gor k iyning sharq mavzusiga murojaat qilganini, sohibqiron Amir Temur hazratlari, Samarqand to‘g‘risida asarlar yozganini bilmaydi. Aleksey Maksimovich Peshkov (1868—1936) Nijniy Novgorodda duradgor oilasida tug‘ilib, ota onasidan yosh yetim qolgan.Bolaligidan adabiyotga, ilmga ishtiyoqi favqulodda kuchli edi.Ayniqsa, buvisi ta’sirida sharq xalqlari ertaklari, «Ming bir kecha» ni 12 yoshidayoq o‘qib chiqqandi. 1929-yil «Akademiya» nashriyoti ushbu ertaklarni chop etganida, aynan Gorkiy unga quyidagicha so‘zboshi yozgandi: « Shahrizoda ertaklari» xalq og‘zaki ijodiyotining eng ajoyib durdonalaridan, asl mahobatli yodgorlikdir.Bu ertaklar ajoyib latofati bilan xalqni shirin xayollarga g‘arq qiladi.Erkin so‘z o‘yinlari orqali sharq xalqlari—arablar, forslar, hindlarning gullayotgan ijodiy xayolining beqiyos kuchini tarannum etadi.Bu so‘z matosi uzoq o‘tmishda bunyodga kelgan, uning rang-barang nozik iplari butun yer yuzini chulg‘ab, o‘zining hayron qoldiradigan malohatli husni bilan qopladi.» deya Gor`kiy so‘zboshida asarga yuksak baho bergandi. Bundan tashqari, Gorkiy doimiy ravishda Sharqqa, xususan, fol`kloriga doir kitoblarni to‘plab,o‘qib -o‘rgangan.Uning shaxsiy kutubxonasidan noyob asarlar qatorida o‘zbek ertak, afsona, matallar to‘plami,Vamberining «Buxoro yoxud 13 Movarounnahr tarixi» Abulg‘ozi Bahodirxonning «Shajarayi turk» asarlari, «Zapiski Vostochnogo otdeleniya imperatorskogo arxeologicheskogo obshestovo» to‘plamining 1895 -yilda nashr etilgan 9-tomi ham joy olgan edi.E’tiborlisi shundaki, keyingi to‘plamda Gorkiyning zamondoshi Muqimiy( 1850—1903) qalamiga mansub «Viktorboy» degan hajviy she’rning ruscha nasriy tarjimasi ham keltirilgan. Gorkiy Muqimiyning ushbu hajviyasini o‘qib, unga qoyil qolgan. Shuningdek, Gorkiyni eng hayratga solgan asar Abulg‘ozi Bahodirxonning «Shajarayi Turk» asari edi. Mashhur adib Xiva xonining G.S.Sablukov «Rodoslovnaya tyurkskogo plemeni» deya ruschaga tarjima qilgan kitobini o‘qigan, uning yozilish uslubi, voqealar sharhidan hayratlangan. Do‘sti, mashhur yozuvchi Vladimir Galektionovich Korolenkoga 1899 -yil 7 avgustda yozgan xatida shunday degan edi: « Abulg‘ozining tarixga oid boshqa kitobini ham menga topib bersangiz.Juda qiziq ekan bu asar» 9 Gorkiy hayoti davomida Sharq, O‘rta Osiyo mavzusiga murojaat qilib turgan.Jumladan, «Samarskaya gazeta»ning 1895 -yil 77 sonida «Ziyolilar va raqobat» nomli maqola yozib,unda Umar Xayyom ijodini misol qilib keltirgan edi. Bundan tashqari, «Italiya haqida ertaklar» kitobi to‘rtta qissadan tashkil topgan bo‘lib,unga o‘zbek fol`kloriga doir « Samarqand afsonalari», «Muqanna», Amir Temur haqidagi asarlar ham kiritilgandi.Shuningdek, Gorkiy boshqa maqolalarida ham bevosita Amir Temur shaxsini ibrat namunasi sifatida ko‘p keltirib o‘tadi.Misol uchun, «Yana bir bor Karamazovchilik haqida», «Eski va Yangi haqida» sarlavhali maqolalarida Amir Temur nomini tilga olib o‘tadiki, uning nazarida sohibqiron hazratlari g‘oyat obro‘li hukmdor va harbiy sarkarda edi. Maksim Gorkiy o‘z davrining ijtimoiy hayotida kechayotgan jarayonni adib sifatida kuzatib,O‘rta Osiyoga ham doimo e’tibor qaratgan.Kuzatishlarini esa matbuotda yoritib borgan.Chunonchi, « Samarskaya gazeta» ning 1895 -yil 58 sonida e’lon qilingan «Provintsial filantropiya» nomli maqolasida Toshkentdagi bolalar uyi haqida, Yana shu nashrning o‘sha -yilgi 183 sonidagi «Turkiston va ayollarning oliy ta’limi» sarlavhali maqolasida o‘lkadagi xotin-qizlarning o‘qishga 9 . Abug’oziy. Shajarayi turk. T.: «Cho’lpon», 1992. – 128 b. 14 bo‘lgan munosabatini, ularni ko‘proq ta’lim dargohlariga jalb etish kerakligiga e’tiborini qaratdi. 10 1934 -yil, Moskva. Yozuvchilar qurultoyida Maksim Gor`kiy Xorazmlik Rahmat Majidiy bilan suhbatlashar ekan, ana shu o‘tgan kunlarni yodga oldi va o‘zbek adibiga bu haqda so‘zlab berdi. — Sizni O‘zbekistonga, Xorazmga lutfan taklif qilaman, — deya xayrlashdi qurultoydan vataniga qaytarkan Majidiy. — Abulg‘ozixon yurtiga sayohat qilib kelardingiz. — Nasib qilsa, shunday orzuyim bor, — oq yo‘l tilab qoldi Gor k iy. Afsuski, Abulg‘ozixon yashab o‘tgan diyorga kelish Gorkiyga armon bo‘lib qoldi. II BOB.Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi tarixiy rivoyatlar va ularning bugungi kundagi ahamiyati. 2.1 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi tarixiy rivoyatlar tahlili. Har bir el, xalq nomining o‘ziga xos ma’nosi, nomlanish sababi bo‘ladi. Etnonimlar tarix taqozosi bilan vujudga kelgan bo‘lib, axborot tashiydi. Ular qadimiy so‘zlar bo‘lgani uchun xalqlarning etnogenezini, turmushtarzi, tili va 10 Худойназаров Ҳ. Абулғози Баҳодирхон тарихчи ва адиб. Т.: 19948. Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). БУХОРО АМИРЛИКДА ОИЛА, НИКОҲ ВА МЕРОС ҲУҚУҚИНИНГ АМАЛДА ҚЎЛЛАНИШИ.Scientific progress,2(1), 1201-1207 15 diniga oid ko‘pgina ma’lumotlarni aniqlash mumkin, shuning uchun ham ularni o‘rganish muhim ilmiy ahamiyatga ega. O‘zbek xalqi elat bo‘lib, ma’lum tarixiy davrda, ma’lum hududda, mahalliy etnoslar asosida, turli davrlarda kelib qo‘shilgan etnik komponentlarning aralashib borishi natijasida yanada shakllanib, rivojlanib borgan. O‘zbek xalqining ajdodlari ham elat bo‘lib, Movarounnahr, Xorazm hamda ularga tutash hududlarda shakllanib borgan. O‘zbek urug‘larining o‘ziga xos etimologiyasi mavjud. Ular har bir millat milliy tilining o‘ziga xos xususuiyatlarini ochib beradigan muhim manba hisoblanadi. Quyida ularning ayrimlariga to‘xtalib o‘tamiz (shuni aytish kerakki, etnonimlar etimologiyasi haqida keltirilgan fikrlar turli manbalarga tayanib yozilgan, har qanday etimologiya ham nisbiydir). Arlot eli (hozirda Olot) – arlot so‘zi “otaning sevar o‘g‘li” ma’nosida talqin etilgan. Arlat bir kishining oti turur. Ani otasi ko‘p sevar edi. Aning uchun Arlat tedilar. Barcha Arlat eli aning nasli turur. 11 Avshar eli – qadimiy urug‘lardan biri bo‘lib, arab geograflari Buxoro yaqinida Avshar degan qishloqni tilga oladilar. Abulg‘oziy Bahodirxon avshar so‘zini “ishini ildam ishlamoqchi” deb izohlaydi. Baday eli (hozirda Badoy) – Kilgit urug‘iga mansub shaxs naslidan tarqalgan urug‘ nomi. Bayot eli – “davlatli” degan ma’noni anglatgan. Do‘rman eli – (hozirda Do‘rmon) mo‘g‘ulchada “to‘rt” degan ma’noni anglatadi. Kilgit eli – “tilida, nutqida kamchiligi bor kishi” ma’nosini anglatadi. Bu haqda Abulg‘oziy Bahodirxon shunday yozadi: “Kishining tilida kamligi bo‘lsa, turk xalqi bo‘ltak der. Mo‘g‘ul kilgi der. Bu kishining tilining kamligi bor erdi. Aning uchun Kilgit tedilar. Barcha Kilgit eli u kishining nasli turur”[1; 40]. Nayman eli – Naymanlar mo‘g‘ul urug‘i deb hisoblanar edi; olimlar naim so‘zi mo‘g‘ulchada “sakkiz” ma’nosini anglatadi deb aytadilar. 11 Abug’oziy. Shajarayi turk. T.: «Cho’lpon», 1992. – 128 b. 16 “Bu qadim el turur, boshlari va mollari ko‘p bo‘lur erdi. Yurtlari mo‘g‘ul yurtinda bo‘lur. Qoraqurim tegan yerda va ekinlari bo‘lmas” [1; 36]. Toponimist olim S.Qorayev etnograf N.A.Aristovning nayman so‘zi Sibirdagi Nayma daryosi nomidan olingan degan fikrni bildirgani haqida ma’lumot beradi. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra naymanlar asli turkiy qabila bo‘lib, sakkizo‘g‘uzlarni mo‘g‘ullar o‘z tiliga moslab nayman deb ataganlar Abulg‘ozixon o‘zining ««Shajarayi turk» asarida Xiva xonlarining tashqi siyosati, hamda chet davlatlar bilan aloqalari haqidagi muhim ma’lumotlarni bayon etadi. Asarda tashqi siyosatda Eron bilan munosabatlar ko‘p o‘rinlarda eslatiladi. Unda shoh Ismoil vafotidan so‘ng Xiva-Eron munosabatlari nisbatan yaxshilanganligini kuzatish mumkin. Jumladan, Buchg‘axon hukmronligi davrida shoh Tahmaspning xonlikka elchi yuborganligi haqida berilgan ma’lumot diqqatga sazovor: Bundan Eron shohining Buchg‘axon jiyaniga uylanib o‘rtadagi aloqalarni nikoh munosabatlari bilan mustahkamlashga intilishida siyosiy maqsad ko‘zlanganligi, Eron shohining Amir Temurning Chingiziylarga kuyov bo‘lgani kabi Xorazm xoniga kuyov bo‘lmoqchi ekanligi bu davrda Xiva xonligida xon hokimiyati nisbatan mustahkam ekanligi ko‘rinadi. 12 Dinmuhammadxon davrida vaziyat birmuncha o‘zgaradi. Asarda Abulg‘ozixon «Dinmuhammadxon bir erda farog‘at turqudek kishi ermas erdi. Hamisha qizilboshni chopdi. Ul sababdin Shoh Tahmosib lashkar yubordi» deya qayd etadi. Xiva xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) davrida Eron saroyi bilan o‘zaro aloqalar va yozishmalar ayniqsa, kuchayib, nisbatan muntazam tus oladi. Bu davrda Xivaning Buxoro xonligi bilan keskinlashgan munosabatlari Xiva-Eron siyosiy aloqalarning mustakamlanishiga xizmat qilgan. Chunki, Abdullaxon II singari kuchli raqibga qarshi kurashda bir tomondan kuchli ittifoqchiga ega bo‘lish, yoki hech bo‘lmaganda, ikki davlat o‘zaro urushayotgan davrda uchinchi davlatning betarafligini ta’minlash zarur edi. 12 Allaeva N.A. Xiva xonligi va Eron o’rtasidagi o’zaro aloqalar. Tarix fan. nom. diss. T.: 2007 17 XVII asr boshlarida o‘zaro sulolaviy kurashlar Buxoroda bo‘lgani singari Xiva xonligida ham avj oldi. Hojimxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Elbars va Habash sultonlar o‘rtasidagi ziddiyat hokimiyat uchun jiddiy kurashlarga aylanib ketgan. Yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, tashqi siyosatda Xiva xonlari Eron shohlari bilan barqaror bo‘lmasa-da har qalay doimiy aloqalarni saqlab qolganlar va bunday munosabatlardan o‘z navbatida, Eron shohlari ham manfaatdor edilar. Ma’lumki, xonliklar davrida rus davlati bilan ham aloqalar o‘rnatilgan edi. Ularning aksariyati, asosan XVII asrning oxiri hamda XVIII asrda amalga oshirilganligiga qaramay, albatta bu davrgacha ham O‘rta Osiyo xonliklari va rus davlati o‘rtasida o‘zaro savdo munosabatlari shakllangan edi. ««Shajarayi turk» asarida bunday savdo aloqalari haqida deyarli ma’lumot keltirilmagan. Faqatgina bir o‘rinda «Biz dunyog‘a kelgan -yilining avval bahorinda o‘n etti kishi o‘rusg‘a savdog‘a ketar» de-yiladi. Biroq bundan Rossiyadan xonlikka qanday mahsulotlar keltirilishi yoki olib borilishini tushunish qiyin. Buxoro xonligi bilan munosabatlarda esa ««Shajarayi turk» asari turk»da asosan urushlarning sabablari, qay tarzda kechganligi, natijalari bayon etiladi. Masalan, Ubaydullaxonning Xivaga yurishiga o‘sha davrda Xiva xonligidagi o‘zaro ichki kelishmovchiliklar sabab bo‘lganligi, Ubaydullaxonning qulay vaziyatdan foydalanib Abulxayrxon o‘g‘illari Toshkentda Baroqxon, Samarqandda Javonmardxon, Hisordan Mamza Mahdiyning nabiralari bilan ittifoq tuzib yurish qilganligi haqida ma’lumot berilgan. Abdullaxon II ning Xivaga yurish qilishi haqida esa «Abdullaxon ikkinchi kelganining zikri»da yurishning uch sababi sanab o‘tiladi. 13 Abulg‘ozi Bahodirxonning asarida Xiva xonligidagi ijtimoiy hayot, xalqning turmush kechirishi, xonlikdagi soliq tizimi, xonlar faoliyatidagi o‘ziga xos ijobiy tomonlar va ba’zi xatolar, o‘zaro ichki va tashqi kelishmovchiliklar va urushlar 13 Mejdunarodnoe polojenie Sredney Azii XV-XVIIvv. Materialo’ po istorii Uzbekskoy, Tadjikskoy i Turkmenskoy SSR. L.:1932. – 300s. 18 haqidagi ma’lumotlarni batafsil yoritishga harakat qilingan. Tashqi siyosat masalalari yoritilayotganda esa, asosan Xiva xonligining siyosiy va harbiy aloqalari qayd etiladi. Biroq Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari, tashqi savdo munosabatlari haqidagi ma’lumotlar juda oz. Abulg‘ozixon yashagan davrda turli nizolarning ko‘payganligi balki muallifni ko‘proq siyosiy jihatga e’tibor berishga undagan bo‘lishi mumkin. Shunday bo‘lsa-da asarni o‘rganish Xiva xonligining tashqi aloqalari haqida yaxshi tushunchaga ega bo‘lish imkonini beradi. 2.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi rivoyatlarning bugungi kun hayotida tutgan o‘rni. ««Shajarayi turk» asari to‘qqiz bobdan iborat bo‘lib, qisqa muqaddima bilan boshlanadi. Asarning birinchi bobida Alloh Odamni yaratganidan to Mo‘g‘ulxon tug‘ilgunigacha bo‘lgan davr qisqacha bayon qilingan. Chunki musulmon Sharqida asarni shunday boshlash an'anaga aylanib ketgan edi. Bunda albatta boshqa tarixiy asarlardagi singari afsona va rivoyatlarga murojaat qilingan. Ikkinchi bobda Mo‘g‘ulxonning tug‘ilganidan to Chingizxongacha bo‘lgan davr aks ettirilgan. Bunda tarixiy voqealarning afsonalar bilan qorishib ketganligini kuzatish mumkin. 3-bob esa, Chingizxonning tug‘ilganidan vafot etganligiga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. 4-bobda O‘dagay qoon va uning avlodining hukmronligi haqida so‘z yuritiladi. 5-bob Chig‘atoyxon avlodining Movarounnahr va Koshg‘arda podsholik qilganligi, keyingi bob uluxon avlodining Eronda hukmronlik qilganligi, 7-bob esa Jo‘chixo avlodining Dashti Qipchoqda podsholik qilgani haqidadir. 8-bob Jo‘chixonning o‘g‘li Shaybonxon avlodining Movarounnahr, Qrim, Qozoq va Turonda xon bo‘lganligi haqida bayon etilgan. 9- bob Shaybonxon avlodining Xorazmda podsholik qilganligining zikridir. Bu bob asarning eng qimmatli qismi bo‘lib, aynan mana shu bobda muallif Xiva xonligida XVI-XVII asrning ikkinchi yarmidagi siyosiy, ijtimoiy tarixi bayon qilindi. Muallif uni yozar ekan, o‘sha davrdagi ijtimoiy muhitni, otasi hamda akalari o‘rtasidagi toj-taxt uchun olib borilgan kurashni, shuningdek 19 o‘zining qochoqlikda yurgan kezlari, urush va mag‘lubiyatlarini to‘liq yoritishga harakat qiladi. 14 Asarda Abulg‘ozi Bahodirxon o‘tmishdoshlari an'anasini davom ettirib, ulardan ilhomlanib, feodal o‘zaro urushlar va uning salbiy oqibatlarini aks ettirdi. Tarixiy vohealarni bayon qilishda ular kabi hikoya va rivoyatlarga murojaat etdi. Chunonchi, Gulbadanbegim o‘zining «Humoyunnoma» 86 asarida o‘zboshimchaliklarni bartaraf qilish va Hindistonni zabt qilish uchun Humoyunning qayta otlanganligini qalamga oladi. Asarda Hindolning o‘ldirilishi, Komron ko‘zining ko‘r qilinishi, Humoyunning buyrug‘i bilan Komronning o‘ldirilishi kabi tarixiy voqealar Abulg‘ozi Bahodirxonning ««Shajaraiy turk» asaridagi voqealarga, ya'ni Arabmuhammadning ko‘r qilib o‘ldirilishi, Asfandiyorxon tomonidan Abulg‘ozining Eronga surgun qilinishi, Avg‘onning rus podsholigi ixtiyoriga Moskvaga yuborilishi kabi tarixiy voqealar bilan monand keladi. Asosiy masala bu o‘xshashlikda emas, tarixda takrorlanib turuvchi toj-taxt uchun kurashlarni ilg‘or nuqtan nazarda turib qalamga olishda Abulg‘oziga Gulbadaibegim an'analarining qo‘l kelganligidadir. Shuningdek, Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» asari rta OsiyoӮ xalqlarining XVI asrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda katta o‘rin tutadi. Asar 1534 -yildan 1539 -yilgacha O‘rta Osiyo, Qozog‘istoi va qisman Afg‘onnston va Xurosonda bo‘lgan siyosiy voqealarni o‘z ichiga oladi. Bu asarning 56—88- sahifasigacha qadimiy afsonalar o‘rin olgan. ««Shajaraiy turk» asari turk»ning ham 8—88- sahifasida ana shunday voqealar beriladiki, bu jihatdai bu ikki asarning boshlanmasi bir-biriga o‘xshab ketadi. Zotan Abulg‘ozining ««Shajaraiy turk» asaridagi Nuh payg‘ambar, Olonquva va uning farzandlari haqidagi hikoyalar «Abdullanoma»dagi afsonalarni eslatadi. Shuningdek, Abulg‘ozi Bahodirxonning ««Shajarayi turk» va ««Shajarayi turk» asari tarokima» nomli asarlarining qadimiy afsonalardan boshlanishi bu ikki asarda muallif bir xil usul qo‘llaganligidan darak 14 https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/gorkiy-abulgozixon.html 20 beradi. Chunonchi, ««Shajarayi turk» asari tarokima»ning 17—41-sahifalarida ham qadimiy afsonalar joy olgan. Abulg‘ozi an'anasini davom ettirgan Munis va Ogahiyning Munis va Ogahny bu ishni bajarar ekanlar, ular ham bu asarni odatdagi fsonaviy rivoyatdan boshlaydilar. «Firdavsul-iqbol»ning ham eng qadimiy davrlardan boshlanishi Abulg‘ozining ««Shajarayi turk» asarining boshlanishiga o‘xshaydi. 15 Abulg‘ozi o‘z asarlarini yaratishda xalq og‘zaki ijodiyotiga, xalq afsonalariga dastlabki manba sifatida murojaat qilgan va undan foydalangan. Bu afsonalar Abulg‘oziga qadar og‘izdan-og‘izga, nasldannaslga o‘tib, yoki tarixiy kitoblar sahifasi orqali yetib kelgan ikkinchi asosiy manba muallif foydalangan tarixiy kitoblardir. Muallif bir necha o‘nlab tarixiy kitoblarni juda sinchiklab o‘rgangan va tarixiy haqiqat deb topganlarini o‘z asarida umumlashtnrnb bergan. ««Shajarayi turk» asari turk»ning yaratilishida asosiy rolь o‘ynagan manbalar Abulg‘ozi ko‘rgan, ishtirok etgan na o‘z boshidan kechirgan tarixiy voqealar, sarguzashtlardan iboratdir. Ana shu manbalar ««Shajarayi turk» asarining yo‘nalishini belgilab beradi. Yuqorida qayd etilganidek, muallifning asosiy maqsadi Xorazm shohlariking yozilmay qolgan tarixinn tiklashdan iborat bo‘lsa-da, muarrix o‘z asarlarini uzoq o‘tmishdan boshlaydi. Tarixiy va badiiy asarlarni bunday boshlash musulmon Sharqida an'anaga aylanib ketgan edi. Sharafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»si ham, Rashididdinning Jome'-ut- tavorix»i ham shunday boshlangan. ««Shajarayi turk» asari turk»da ham bu an'ana davom ettirilgan. Yuqorida ta'kidlanganidek, asarning birinchn bobida Odam atodan to mo‘g‘ul xonigacha bo‘lgan tarixiy voqealar tasviri berilgan. Muallifning bayonida aniq tarixiy voqealar bayonidan ko‘ra afsonalar hikoya qilish ustunlik qiladi. Masalan, «Xudoyi taolo Odam alayhissalomni yaratqanining zikri» qismi «Qur'on» va boshqa diniydidaktik kitoblar bayoniga asoslangan. Chunonchi, «Yofasni ba'zilar 15 Қўшжонов О., Полвонов Н. Хоразмдаги ижтимоий-сиёсий жараёнлар ва ҳаракатлар. Т.: 2007 21 payg‘ambar erdi, teb tururlar va ba'zilar payg‘ambar ermas, teb tururlar. Yofas otasining hukmi birlan Judi tog‘idai ketib Atil (Itil) va Yoyiq suvinnng yoqosig‘a bordi, ikki yuz ellik -yil ayda turdi. Taqi vafot tobdi. Sakkiz o‘g‘li bor erdi. Avlodi bisyor ko‘b bo‘lib erdi... Yefas o‘larinda ulug‘ o‘g‘li Turkni o‘rnida o‘lturtub, o‘zga o‘g‘lonlarig‘a ayttikim, Turkni o‘zlaringizga podshoh bilib, aning so‘zidin chiqmang. Turkka Yofas o‘g‘loni teb laqab qo‘ydilar. Bisyor adablik va oqil kishi erdi, otasidin so‘ng kup yerlarni yurub ko‘rdi. Taqi bir yerni xushlab, anda o‘lturdi. Bu kun ul yerlarni Issiqko‘l derlar... Kunlardan bir kun ovg‘a chiqib kiyik o‘lturub, kabob qildi. Yeb o‘lturub erdi, ilgidin bir turg‘am et yerga tushdi. Ani olib yedi ersa, og‘zig‘a bisyor xushmaza keldi, aning uchun ul yer tuzloq erdi. Oshg‘a tuz solmoqni ul chiqardi». Agar bunga o‘xshash va undan oldingi «Xudoyi taoloning odam va payg‘ambarlarni yaratgani» haqidagi afsonalar bilan qiyoslab ko‘rsak, unda qandaydir haqiqat mavjudligini sezamiz. Bu insonning tuzdan foydalanishiga doir bir tarixiy haqiqatdir. ««Shajarayi turk» asari turk»da afsonaviy, yarim tarixiy, sof tarixiy voqealar o‘ziga xos tasvirga ega. Birinchi turdagi voqealar tasvirida jangovar kayfiyat birinchi o‘ringa ko‘tariladi. Sof tarixiy voqealar tasvirida esa, realistik bayon ustun bo‘lib qoladi. Asarning ikkinchi bobidagi tarixiy voqealar afsona va rivoyatlar bilan qorishib ketgan. Bu bobda mo‘g‘ul xonining zikri berilib, Mo‘g‘ul Mung nomli tarixiy shaxsning podshohlnk qilgani, bu toifadan to‘qqiz kishiga podshohlik muyassar bo‘lgani, bu haqda Sharafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asarining muqaddimasida yozilganligi aytiladi hamda xalq orasida to‘qqiz o‘lchovi shu tarixiy voqeadan kelib chiqqanligi haqida rivoyat bor ekani ma'lum qilinadi: «Asl Lafz Mo‘g‘ul Mungul turur Avomning tili kelmasliqidin bora-bora Mo‘g‘ul tedilar. Mungning ma'nosin barcha turk bilurlar, qayg‘u ma'nosida urar. Ulning ma'nosi soddadil, ya'ni qayg‘uli sodda temak bo‘lur. Bu toifadan to‘qqiz kishi podshohlnk qildilar. Avvali Mo‘g‘ulxon oxiri Elxon. Sharafiddin Yazdiy «Zafarnoma»ning muqadimasinda aytib turur: Turk xalqining ichinda rasm turur har nimarsani to‘qquz qilmoq. Ul to‘qquzni mo‘g‘ulning to‘qquz xonining yuzidin olib turur» 22 Abulg‘ozixon xalq orasida paydo bo‘lgan urf-odatning (ya'ni tuzdan foydalanish odatining) paydo bo‘lishi berilgan bo‘lsa, so‘ngra to hozirgi kunlarga qadar xalqimiz orasida qo‘llanib kelinayotgan «to‘qqiz-to‘qqiz» rasm- rusumlarining to‘qqiz mo‘g‘ul xonidan kelib chiqishini ko‘rsatgan. Biz asarda tarixiy voqealarning afsona va rivoyatlar bilan qorishib ketgan holda berilishini ham, urug‘ nomlarining kelib chiqishi etimologiyasini ham mana shu tarzda asoslashga intilganini kuzatishimiz mumkin. Asarda muallif ko‘p urug‘larni el deb ataydi. Ayniqsa bir-birlari bilan orasi buzilib ketgan qarindoshlardan uyg‘ur elining yuzaga kelishi haqidagi afsona diqqatga molikdir. Ana shu uslub, ya'ni tarixiy voqealar bayonida afsona va rivoyatlarnnng qorishiq holda berilishi to XVII asr tarixiy voqealarining bayoniga qadar davom etadi. XVII asr voqealari bayoniga kelib uslub o‘zgaradi, ya'ni tarixiy voqealar bayonida afsona va rivoyatlar o‘rnini bevosita bo‘lib o‘tgan tarixiy voqea- hodisalar tasviri egallaydi. Asarning sakkizinchi-to‘qqizinchi boblari aniq voqea va materiallarga asoslangan. Endi muallif folьklor va tarixiy manbalardan foydalanishdan voz kechib, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, o‘zi ishtirok etgan yoxud ota-onalari, aka-ukalari, qarindosh-urug‘lari bilan bog‘liq sarguzashtlarni bayon qilishga kirishadi. Bunday tarixiy voqealardai birn sifatida «Hojimxonshshg zikri» voqeasini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Muallif bu tarixiy voqea bayonida Hojimxoyning yoshlik -yillari, avlod- ajdodlari, taxtga chiqish tarixi, Abdullaxon va uning og‘a-inilarn bilai toj-taxt talashishlarini zikr qiladi. 16 Abulg‘ozi XVII asrga oid boshqa tarixiy voqealarning bayonini berar ekan, hukmron tabaqa manfaatlarini unutmaydi. U garchi asarning dastlabki sahifalaridan to so‘nggi sahifalariga qadar tarixiy voqealarga xolis munosabatda bo‘lishga intilib, xalq og‘zaki ijodiyoti materiallariga, afsonalarga, tarixiy manbalarga nihoyatda ehtiyotkorlik va hurmat bilan yondashsa-da, ayrim tarixiy shaxslar va faktlarni sharhlashda o‘zining sulolaviy yondashuv yo‘lidan chetga chiqolmaydi. Masalan, Chingizxonni ko‘p o‘rinlarda ideallashtiradi, hatto uning 16 Ҳасанов С. Хоразм маънавияти дарғалари. -Т.: 2001 23 bosqinchiligini ham qoralamaydi. Lekin Abulg‘ozi o‘zining yoshlik yillarini tasvirlar ekan, ota va akalari o‘rtasidagi toj-taxt uchun yuz bergan xunrezlik urushlarini ham, o‘zining janglardagi yutuq va mag‘lubiyatlarini ham, qochoqlikda yurgan -yillarini va bu -yillardagi do‘st va dushmanlarini ham ochiq tasvirlaydi. Abulg‘ozining Xabash va Elbars sulton nomli o‘z akalariga qarshi, otasi tarafida turib jang qilganini, yov g‘olib kelgach, qochgani, engagidan o‘q yeb, suyaklari porapora bo‘lgani, o‘lim holatidan bazo‘r qutulib, bir qancha vaqt quvg‘indayashagani haqida «Abulg‘oziinng 20 yoshidan to 23 yoshigacha boshidan o‘tkazganinnng zikri»da berilgan voqealar tasvirida xolislik yaqqol ko‘zga tashlanib turadi. Adib uch -yillik voqealar tafsilotini bayon qilar ekan, o‘zi bilan qo‘l ostidagi kishilar o‘rtasida yuz bergan ziddiyatlarni ham ochiq-oydin ifodalaydi: «Biz yigirma yoshimizda erduk. Qelur -yil sichqon -yili kuz ekinin olgandin so‘ng barcha xalq Asfandiyorxonni borib ko‘rmaklikni munosib ko‘rdilar. Muhammad Sharif sulton birlan qo‘shulib, otlanur bo‘lg‘anda bir kecha Sharif Muhammadni uch yaxshi kishisi birlan o‘zumning ikki yaxshi kishimni chaqirdim. Taqi aytdim, endi boramiz. Sizlar ne aytasizlar. Barchalari bormoqni munosib ko‘rdilar. Asfandiyorxondan hech qo‘rqunching‘iz bormu?—teb so‘radum. Yo‘q, tedilar. Men aytdim, sizlar shart qiling kishiga aytmaslikka, men ko‘nglimga kelganin aytayin, ont ichdilar. Men aytdim, Asfandiyorxon yurt olg‘ali bir -yil bo‘ldi. Qirdan kelgan turkmanlarning yaxshilarin ne uchun ruxsat bermay saqlab turur. Albatta onlarg‘a qilg‘an bir va'dasi bor. Biz borg‘an so‘ng o‘zbekni qirar. Iloji ne turur?— teb so‘rdilar ersa, aytdim, Asfandiyorxon qatig‘a biz bormasak. Xevaqda turg‘an o‘zbekni qira bilmas, bormag‘ali. Agar bormoqni o‘xshatsangiz, Xevaqg‘a yaqin yetganda o‘zbek va turkman Asfandiyorxonning navkarlarining barchasi bizga qarshi kelurlar. Turkmanni shul yerda qirali, taqi Asfandnyorxonning oldina borali. Bo‘ynimizg‘a futa solib, arz qilali: «turkman fikrsiz, kam aql xalq va ham bizim birlan qiri dushman. Aning uchun jonimizdin qo‘rqtuk». Bu epizodlar Abulg‘ozining tarixiy voqealar bayonida xolis yo‘l tutganligiga dalildir. Biroq Abulg‘ozi ham O‘rta Osiyoda feodal tuzum inqirozga yuz tuta 24 boshlagan davrning farzandi edi. Har qanday muallifning ham dunyoqarashi o‘z davri ijtimoiy tafakkuri va madani saviyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi, davr ijodkor dunyoqarashida o‘chmas iz qoldiradi. Shu tufayli o‘sha ijodkorning yaratgan asarlarida o‘z davri bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim cheklanishlar bo‘lishi tabiiydir. Abulg‘ozining «Shajarayi turk» asari ham bundan mustasno emas. Kuchli markazlashgan davlat tuzish, ayrim mayda xonliklar va bekliklar o‘rtasidagi qirg‘in urushlarga barham berish, elu yurtga osoyishtalik baxsh etishga intilish Abulg‘ozixon davri uchun ijobiy ahamiyatga ega edi. ««Shajarayi turk» asari turk»da tarixiy voqealar bayonida ikki xil yo‘nalishni ko‘rnsh mumkin: birinchisi — urug‘ va qabilalar, elu elatlar hayoti to‘g‘risidagi ma'lumotlar, ikkinchisi — tarixiy shaxslarning hayoti va faoliyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan tarixiy voqealardir. Elu-elatlarga tegishli bo‘lgan badiiy lavhalarda o‘sha elatlarning kundalik yumushlari, turmushi haqida ma'lumotlar berilgan. Masalan, «Qorluq elining zikri»da: «Qorluq eli Mo‘g‘ulistonda Berk tog‘larining ichinda yurt qilib o‘lturdilar. Ekin ekarlar erdi va mollari ham bo‘lur erdi. Bir yaxshisini podshoh ko‘tarib, ul o‘lsa yana birisini, va ko‘p ermaslar erdi». Yana shuni ham alohida ta'kidlash lozimki, «Shajarayi turk» asarining dastlabki sahifalaridagi elatlarning turmushi haqidagi har bir tarixiy voqea tasviri o‘sha elatlarning turmushini ko‘rsatuvchi hikoyalar darajasiga ko‘tarilganligidir. Bunga misol qilib, «Uyg‘ur elining zikri», «Nayman elining zikri» «Jaloir elining zikri» va boshqa juda ko‘pgina shu taxlitdagi zikrlarni ko‘rsatib o‘tish mumkin. «Urmanqit» elining zikri»da «Bu elning yurtlari qalin yog‘ochning ichinda turur. Aning uchun Urmanqnt ot qo‘ydilar. Bularning yurtlari qirg‘iz viloyatina yaqin bo‘lur... Bulardan boshqa taqi bir Urmanqit otli el bo‘lur. Ikkisining bir-birina xech qarindoshliki bo‘lmas. Bu ayta turganimiz o‘z oldina bir boshqa el turur. Taqi biri mo‘g‘ul, nukuz o‘g‘lonlarindin turur. Urman ichinda ko‘p o‘lturgan uchun onlarg‘a ham Urmanqit ot qolib turur»,- de-yilgan bo‘lsa, «Tatar elining zikri»da quyidagi tasvirga duch kelamiz: 25 «Aning oti qadimda va bu vaqtda ham mashhur turur. Qadim yetmish ming evlik erdilar. Ko‘p uruq erdilar. Har qaysisi falon elmiz teb ayturlar erdi. Har uruqlari boshqa-boshqa har yerda o‘lgururlar. Ammo yaxshilari va ko‘praki Xitoyga yaqin. Buyurnavur tegin yerda o‘ltururlar erdi. Xitoy podshohlarina itoat qilib xizmat qilurlar erdi. Goh-goh Xitoy bilan yov bo‘lurlar erdi. Anda Xitoy podshohi lashkarlar yuborib, o‘lturtib va chapturtub, taqi o‘zig‘a boqiturur erdi. Bir necha ko‘p ellari Ayqiramuran tegan suvning yoqasinda o‘ltururlar erdi. Ayqiramuran qirg‘iz viloyatining tushindin o‘tkandin so‘ng ko‘p suvlar anga qo‘shulur, taqi ulug‘ suv bo‘lur. Taqi borib Achi (Amu) tengiziga quyar. Quygan yerinda, tengsiz yoqasinda bir ulug‘ shahar bo‘lur. Kentlari ko‘p, ko‘chib yurugan moli, eli ko‘p. -yilqisining barchasi ola, o‘zga rang bo‘lmas. Ul shahrning otini Alaqchin derlar. Aning yaqinida kumush koni bo‘lur. Ul elning qozoni, tabaqi va oyog‘i barchasi kumushdin bo‘lur. O‘zbekning olali -yilqili, oltunli o‘choqli el bo‘lur ermish tegani bu turur». Abulg‘ozi o‘z kitobining ta'sir kuchini oshirish maqsadida tarixiyvoqealarni jonli, ta'sirchan shaklda berishga, sodda jumlalarda bayon etishga intiladi. ««Shajarayi turk» asari turk»ning dastlabki boblarida shaxslarning dunyoga kelishlari, faoliyatlari ham ko‘pipcha afsonaviy yo‘nalishda, diniy tusda beriladi. Masalan, «O‘g‘uzxonning dunyoga kelganining zikri» quyidagicha boshlanadi: «Qoraxonning ulug‘ xotunidin bir o‘g‘li bo‘ldi. Ko‘rkali oydin va kundin ortuq. Uch kecha- kunduz onasin emmadi. Har necha ul o‘g‘lon onasining tushiga kirib, aytur erdi: «Ey ona, musulmon bo‘lg‘il. Agar musulmon bo‘lmasang o‘lsam o‘larman, sening emchagingni emmasman!»—teb. Onasi o‘g‘liga qiyo bilmadi, taqi Tangrining borligina imon kelturdi. Andin so‘ng ul o‘g‘lon emchakni emdi. Onasi ko‘rgan tushini va musulmon bo‘lg‘anini kishiga aytmadi, taqi yashurdi. Aning uchun kim turk xalqi Yofasdin Alanchaxon zamonig‘acha musulmon erdilar. Alanchaxon podshoh bo‘lg‘andin so‘ng xalqning boshi va moli ko‘p bo‘ldi. Davlatga esardilar. Taqi Tangrini unutdilar va barcha el kofir bo‘ldilar. Qoraxon 26 zamonida kofirlikda andog‘ mahkam erdilar kim, agar otasi musulmon bo‘lg‘anin eshitsa, o‘g‘li o‘ldurur erdi». 17 Shundan so‘ng O‘g‘uzxonning uylanish tarixi va faoliyatlari deyarli mubolag‘ali tarzda tasvirlanadi. Agar yozuvchining elatlar haqidagi tasvirlarida o‘sha elatlarga tegishli turmush sharoiti, urf-odat masalalari voqealarning g‘oyaviy yo‘nalishini tashkil qilsa, tarixiy shaxslar haqidagi tasvirlarda o‘sha shaxslargagina aloqador bo‘lgan tarixiy voqealar qalamga olinadi. Tarixiy shaxslar haqidagi hikoyalarning ba'zilarida turk urug‘larining shajarasi tarixining tasviri beriladi. Ana shu jihat Abulg‘ozi Bahodirxonning ««Shajaraiy turk» asarining qimmatini belgilaydi. Misol uchun «Jo‘chixon binni Chingizxoining beshinchi o‘g‘li Shaybanxonning avlodindin Xorazmda podshohlnk qilganlarning zikri» hikoyasiga e'tibor beraylik: «Otliq o‘zbek ul ikkisining otini abyo arab ter. Po‘lod o‘lgandin so‘ng, otasidin qolgan ellarni ikkisi bo‘lushub, iki og‘a-ini bir yerda ko‘chub va qo‘nub yoyiqning boshin yoylab va Sirning oyoqin qishlab totulik birlan umr o‘tkazdilar. Arab o‘lg‘andin so‘ng o‘g‘li Hoji To‘li otasi o‘rninda o‘lturtub elga podshohlik qildi. Aning bir o‘g‘li bor erdi, Temur shayx otliq. Hoji To‘li o‘lar bo‘lganda Temur shayxni o‘rnig‘a o‘lturtub ketdi. Temur shayxning yigitlik vaqtinda qalmoqdin ikki ming kishi kelib elin chopib qaytdi. Temur shayx keyinidin quva borib, chirik yig‘ilmasdin burun yetib urushti. Taqi bostirdi-da, anda shahid bo‘ldi. Hech farzandn yo‘q erdi. Elni yovg‘a chobtirdi. To‘rasindin ayrildi va podshohdin ini va o‘g‘li qolmadi. Uch umidsizlik bir-birining ustina bo‘ldi. Bu sababdin yon yonosha o‘lturg‘an xalq o‘zga to‘ralarga keldilar. Anda uyg‘ur xalqining oqsaqollari yig‘ilib o‘rdu eshikina keldilar. Taqi xonimg‘a kishi yubordilar. Taqi aytdilar kim el barchasi ketdi. Biz taqi keta tururmiz. Tuzlarin baxil qilsunlar. Yana bir so‘z imi bukim, xoining xotunlarn va qumalari ko‘p erdi. Muni yaxshi qaratsunlar, agar har birining bo‘yunda bo‘lsa ketmaling. Ul bo‘lg‘uncha o‘lturaling. Bu so‘zni eshitkaidin so‘ng xonim aytdi: «o‘zg‘asining bo‘yunda yo‘q. Mening uch oylik o‘g‘lonim bor». Bu so‘zni eshitgandin so‘ng uyg‘ur xalqi o‘rdu birlan birga 17 Абдурасулов А. Хива.-Т.: 1997 27 o‘lturdi. Nayman xalqi ketib erdi. Bu so‘zni eshitgandin so‘ng o‘zga to‘raga borib navkar-da bo‘lmadi... Xonim olti oydin so‘ng bir erkak o‘g‘ul topdi. Otini Yodgor qo‘ydilar. Uyg‘ur xalqi bir kishini yubordilar, yurub barcha ketgan ellardin sevinchi tilagil teb. Ul kishi ul nayman xalqina bordi. Onlar bir qora qashqa ot sevinchi berdilar. Taqi qayta ko‘chub o‘rdu qatig‘a keldilar ersa, yangi tuqg‘an o‘g‘lonni enagasi ko‘tarib otasining kurunushxonasina kelturub to‘rda o‘lturdi. So‘l Mo‘g‘ul rasminda o‘ngdin ulug‘ bo‘lur. Aning uchun kim badan mulkining podshohi yurak turur. Yurakin tangri taollo so‘l yoqda yaratgan turur. Naymanni uyg‘ur mehmonsen teb, so‘lda o‘zidan yuqori o‘rin berdi. Bu vaqtgacha naymanning yuqori o‘lturmoqligining sababi ul turur... Andin so‘ng otasidin qolg‘on navkardari umid qilgani keldilar…». Hikoyaning davomida Yodgorxonning voyaga yetishi, davr-davron surishi, farzandlari haqidagi qaydlar mavjuddir. Biz yuqorida ko‘ribo‘tganimizdek, Abulg‘ozining ««Shajarayi turk» asarida tarixiy voqealarning tasviri ba'zan el- elatlar haqidagi hikoyalar, ba'zan turk urug‘larining kelib chiqish tarixi haqidagi hikoyalar keltiriladi. Keyingi boblardagi tarixiy shaxslar haqidagi hikoyalarda turmush ziddiyatlari yaqqolroq ko‘zga tashlana boshlaydi. Masalai, «Aqatonxonning zikri» hikoyasida Yunusxon o‘z raqiblarining siquvi natijasida Urganchdan Buxoroga qochishga majbur bo‘ladi, otasi ketida qolgan Qosim sulton quyidagi fojiaga duchor bo‘ladi:— «... Qosim sulton otasindin adashti. Otasi to‘g‘ri Buxorog‘a ketdi. Ug‘li kecha yurib tangla bir berk qamishning ichinda bora erdi, bir chungil suv uchradi. Ul vaqtdin beri ani xon chungili derlar... Ul kup ayda yotdi. Qatinda bir kishisi bor eri, anga aytdi: «Bir yerdin ozuq olali, yo‘q ersa mundin Buxorog‘a ozuqsiz nuchuk borurmiz» tedi. Navkari aytdi, sen mun- da o‘ltur. Meni hech kishi tanimas, elga borib ozuq olib kelayin teb, otlanib ketdi. Taqi ilg‘ab Urganchg‘a Hojimxon oldina keldi. Taqi ko‘rganin aytdi. Hojimxon kishi yuborib tutub kelturtib o‘lurtdi» 18 Xulosa 18 https://library.ziyonet.uz/uploads/books/473012/601b93c5e393d.pdf 28 Tarixiy hikoyalar o‘tmish haqidagi tushunchamizni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular bizga dunyomizni shakllantirgan voqealar, odamlar va madaniyatlar haqida qimmatli tushunchalar beradi. Ana shunday salmoqli tarixiy hikoyatlardan biri Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarida uchraydi. Bu asar nafaqat turkiy xalqlar tarixini yoritibgina qolmay, balki ularning boy madaniy merosi, dunyoga qo‘shgan hissasini ham yoritadi. “Shajarayi turk” turkiy xalqlar haqida keng qamrovli ma’lumot bo‘lib, ularning kelib chiqishi qadim zamonlarga borib taqaladi. Unda ularning ko‘chishi, istilolari va boshqa sivilizatsiyalar bilan o‘zaro munosabatlari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Bahodirxon ushbu tarixiy qissa orqali turkiy xalqlarning chidamliligi va moslashuvchanligini, shuningdek, ularning Markaziy Osiyo tarixini shakllantirishdagi muhim rolini yoritadi. “Shajarayi turk”ning asosiy jihatlaridan biri bu turkiy xalqlarning madaniy merosiga alohida e’tibor berishdir. Bahodirxon nafaqat tarixiy ma’lumot beradi, balki turkiy xalqlarning urf-odatlari, urf-odatlari va e’tiqodlarini chuqur o‘rganadi. Bu hikoyaga chuqurlik va boylik qo‘shib, o‘quvchilarga turkiy madaniyat haqida har tomonlama tushunchaga ega bo‘lish imkonini beradi. Qolaversa, “Shajarayi turk” O rta Osiyo tarixiga qiziquvchi olim vaʻ tadqiqotchilar uchun qimmatli ma lumot manbai bo lib xizmat qiladi. Unda ʼ ʻ mintaqadagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar haqida batafsil ma’lumot berilgan, hokimiyat dinamikasi va turli sivilizatsiyalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar haqida qimmatli tushunchalar berilgan. “Shajarayi turk” kabi tarixiy rivoyatlarning ahamiyati akademik doiradan tashqariga chiqadi. Ular bizga ildizlarimiz bilan bog‘lanishga, umumiy tariximizni tushunishga va insoniy tajribalarning xilma-xilligini qadrlashga yordam beradi. Tarixiy rivoyatlarni o‘rganish orqali biz ajdodlarimizning qiyinchiliklari va g‘alabalarini chuqurroq anglaymiz, bu esa o‘z navbatida bugungi kunning murakkabliklaridan o‘tishimizga yordam beradi. Tarixiy hikoyalar o‘tmish haqidagi tushunchamizni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular bizga dunyomizni shakllantirgan voqealar, odamlar va 29 madaniyatlar haqida qimmatli tushunchalar beradi. Ana shunday salmoqli tarixiy hikoyatlardan biri Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” asarida uchraydi. Bu asar nafaqat turkiy xalqlar haqida batafsil ma’lumot beradi, balki ularning boy tarixi va madaniy merosiga ham oydinlik kiritadi. Avvalo, “Shajarayi turk” kabi tarixiy rivoyatlar o‘tmishni chuqurroq anglashimizga yordam beradi. Ular bizga turli vaqt va joylarda yashagan odamlarning hayoti va tajribalarini o‘rganishga imkon beradi. Ushbu hikoyalar orqali biz ular duch kelgan qiyinchiliklar, erishgan g‘alabalari va saboqlari haqida bilib olishimiz mumkin. “Shajarayi turk”dagi tarixiy rivoyatni o‘rganish orqali turkiy xalqlarning turmush tarzi, urf-odatlari, jamiyatga qo‘shgan hissasi haqida qimmatli ma’lumotlarga ega bo‘lishimiz mumkin. Bundan tashqari, tarixiy rivoyatlar madaniy merosni saqlash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ular bizga hikoyalar, an'analar va qadriyatlarni avloddan-avlodga o‘tkazishga imkon beradi. “Shajarayi turk” misolida asar turkiy xalqlarning boy madaniy merosidan dalolat beradi. Bu bizga ularning tili, san’ati, musiqasi va o‘ziga xos turmush tarzini tushunish imkonini beradi. Ushbu rivoyatlarni saqlab qolish va o‘rganish orqali biz kelajak avlodlar dunyomizda mavjud bo‘lgan madaniy xilma-xillikni qadrlashi va ulardan saboq olishini ta'minlaymiz. Bundan tashqari, tarixiy rivoyatlar bizning oldindan o‘ylangan tushunchalar va noto‘g‘ri qarashlarimizga qarshi turishga qodir. Ular asosiy tarixiy hisoblarda e'tibordan chetda qolgan yoki chetga surilgan muqobil istiqbollar va rivoyatlarni taqdim etadi. “Shajarayi turk” misolida asar hukmron tarixiy nutqqa qarama-qarshi hikoyani taklif qiladi. U turkiy xalqlar haqida saqlanib qolgan qolip va noto‘g‘ri qarashlarga qarshi chiqadi. Asar yanada nozik va aniq tasvirni taqdim etish orqali bizni tarix haqidagi tushunchamizni shubha ostiga qo‘yishga va qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarida topilgan tarixiy rivoyat juda katta ahamiyatga ega. Bu bizga o‘tmishni chuqurroq anglash, madaniy merosni asrab-avaylash, o‘z oldimizga qo‘ygan tasavvurlarimizga qarshi kurashish imkonini beradi. Bu kabi tarixiy rivoyatlarni o‘rganish va qadrlash orqali biz o‘z 30 nuqtai nazarimizni kengaytira olamiz, madaniy tushunchamizni rivojlantiramiz va o‘tmishdagi hikoyalar bugungi va kelajagimizni shakllantirishda davom etishini ta’minlashimiz mumkin. Xulosa qilib aytganda, Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asari tarixiy rivoyat sifatida g‘oyat katta ahamiyatga ega. Unda turkiy xalqlar haqida to‘liq ma’lumot beribgina qolmay, balki ularning madaniy merosi va dunyoga qo‘shgan hissasi ham yoritib beradi. Ushbu ishni o‘rganish orqali biz o‘tmish haqida qimmatli tushunchalarga ega bo‘lamiz, bu esa o‘z navbatida yaxshi kelajakni shakllantirishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Abug‘oziy B . Shajaraiy asari turk. T.: «Cho‘lpon», 1992. – 128 b. 2. Allaeva N.A. Xiva xonligi va Eron o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar. Tarix fan. nom. diss. T.: 2007 3. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/gorkiy-abulgozixon.html 4. https://library.ziyonet.uz/uploads/books/473012/601b93c5e393d.pdf 31 5. Международное положение Средней Азии XV-XVII вв. Материальная история Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР. Л.: 1932. - 300 с. 6. Абдурасулов А. Хива.-Т.: 1997 7. жараёнлар ва ҳаракатлар. Т.: 2007 8. Йўлдошев М.И. Хива хонлигида ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т.:2003 9. Қўшжонов О., Полвонов Н. Хоразмдаги ижтимоий-сиёсий хаёт. Т.: 1998 10. Лунин Б.В. Очерки по истории Срадней Азии. М.: 1958. 11. Худойназаров Ҳ. «Шажараи турк» ва унинг ўрганилиши. Т.:1993. 8-б 12. Худойназаров Ҳ. Абулғози Баҳодирхон тарихчи ва адиб. Т.: 1998. Темиров, Ф., Умаров, Б. Бухоро амирлигида оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг амалда қўлланиши. “Scientific progress” –S.: 2021, 13. Ҳасанов С. Хоразм маънавияти дарғалари. -Т.: 2001 14. Шермуҳаммад Мунис. Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол. Т.:2010. –382б. 15. ШермуҳаммадМунис. МуҳаммадризоОгаҳий. Фирдавсул- иқбол.Т.:2010. –382б. 16. Я.Ғ.Ғуломов. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Т .:1959. 323-б. 17. Я.Ғ.Ғуломов. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Т .:1959. -323б. 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAJARAI TURK ASARINING YOZILISHI VA UNING ADABIYOT TARIXIDAGI O‘RNI Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asari haqidagi ilmiy nazariy qarashlar tahlili

1.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarining ijtimoiy va badiiy xususiyatlari

II BOB. ABULG‘OZI BAHODIRXONNING “SHAJARAYI TURK” ASARIDAGI TARIXIY RIVOYATLAR VA ULARNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI

2.1 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi tarixiy rivoyatlar tahlili

2.2 Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridagi rivoyatlarning bugungi kun hayotida tutgan o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить