Sharq allomalari asarlarida yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda bilishga qiziqish masalalarining yoritilishi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Sharq allomalari asarlarida yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda bilishga qiziqish masalalarining yoritilishi

Купить

Sharq allomalari asarlarida y osh dav rlari, t a’lim-t arbiy a
jaray oni hamda bilishga qiziqish masalalarining y orit ilishi
1. REJ A :
1. IX-XII asrlarda yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda bilishga
qiziqish masalalarining yoritilishi .
2. XIV-XVI asrlarda yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda
bilishga qiziqish masalalari.
3. XIX asrning birinchi yarmi va XX asrning boshlarida Turkistonda
ma’rifatparvar asrlarda yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda
bilishga qiziqish masalalari

Yuksak tafakkur namoyondalarining asarlarida bilim olishga keng
o‘rin
berilgan bo‘lib, o‘tmishda ham, hozirda ham, qaerda ta’lim sohasiga
e’tibor yuqori
bo‘lsa, o‘sha yerda taraqqiyot doimo ilgarilab borganligi yaqqol
ko‘rinadi.
Sharqning qomusiy olimlari asarlarida ta’lim-tarbiya, shaxs kamoloti
borasidagi fikrlari bilan birga bilim egallash, ilm olish yo‘llari xususida
qator ilmiy
ma’lumotlar keltiriladi. Jumladan, Imom al-Buxoriy, Abu Nasr Forobiy,
Abu Ali
ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib,
Umar
Xayyom, Abu Hamid Fazzoliy, Alisher Navoiy, Muhammad Rizo Ogahiy,
Abdulla Avloniy kabi olim va mutafakkirlarning asarlarida yuqoridagi
muammolar
yuzasidan atroflicha ma’lumotlar keltiriladi.
Qomusiy olim Imom al-Buxoriy ham ilm o‘rganishni yuqori
darajaga
qo‘yib, o‘z asarlarida quyidagi fikrlarni ilgari suradilar: “Kishi ilm bobida
nafaqat
o‘zidan yuqori yoki tengdoshlaridan, balki o‘zidan past bo‘lganlardan
hadis
olmaguncha, yetuk muhaddis bo‘la olmaydi”. Imom Buxoriy ushbu fikri
bilan

o‘quv faoliyatining ijobiy motivlari ustoz-muallim tomonidan
shakllantirilishiga
urg‘u beradi. Abu Nasr Forobiy esa ko‘plab asarlarida bilish masalasiga
katta e’tibor beradi. U bilishda ikki bosqichni - hissiy va aqliy bilishni
farqlaydi hamda bilishda inson aqlining roliga ahamiyat beradi.
Forobiy insonlarni ilmli bo‘lishga chaqirib, o‘quvchining ijtimoiy
hayotda tutgan o‘rni va uning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida ibratli
g‘oyalarni ilgari surgan. U o‘quvchiga ta’lim berish, uni ilmli qilish
uchun o‘qituvchi tinmasdan mashaqqatli mehnat qilsagina o‘quvchi
o‘qishga, ta’lim olishga, bilimli bo‘lishga intilishi mumkinligini
ta’kidlaydi. O‘qituvchi o‘quvchiga bilim beraman desa, o‘quvchi
oldida haqiqatgo‘y bo‘lishi kerak, o‘zi fahm-farosatli bo‘lib, or-nomusini
qadrlashi lozim, shogirdlariga
nisbatan adolatli bo‘lishi, ko‘zlagan maqsadiga erishishida qat’iylik
ko‘rsata bilishi
va o‘rnak bo‘lmog‘i joiz, deya ta’kidlaydi mutafakkir. Forobiy
tushunishni,
bilimning mohiyatini uqib, anglab olishni quruq yodlashdan ustun
qo‘yadi,
o‘quvchiga umumiy qonun-qoidalarni o‘zlashtirishni tavsiya etadi,
chunki qonun -
qoidalarni anglash, uning e’tirofiga ko‘ra, juda katta ahamiyatga ega.
Allomaning
mulohazasiga binoan, har qanday o‘quvchi o‘z xatti-harakatidan
xabardor

bo‘lmog‘i, ya’ni o‘zini anglagani, zamonaviy psixologiya fani
terminologiyasiga
ko‘ra, o‘zini refleksiya qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi va shu sa’y-
harakatlari
tufayli baxtga erisha oluvchi insonligini anglamog‘i lozimdir.
Forobiy o’quvchining shaxsiga xos qator fazilatlarga holisona
sharh bergan olimdir. Qomusiy olim Abu Ali ibn Sinoning fikricha,
inson tafakkuri, aql
kuchiining rivojlanishi bir necha bosqichdan iborat. Aqliy kuchlar
dastlab mutlaq
tinch, sokin holatda bo‘ladi. Bolalardagi yozishni, o‘qishni o‘rganishdagi
potensial
kuchlar shunga misol bo‘la oladi. Abu Ali ibn Sino bu kuchlarni moddiy
kuchlar
deb nomlagan, ya’ni mazkur kuchlarni tashqi motivlar deb tushunsa
bo‘ladi. Sekinastalik bilan bu kuchlar harakatga aylanadi, bular mehnat
quroli samarasidir, ya’ni mehnat quroli orqali harakatga keladi va
namoyon bo’ladi. Bu holatni bola
yozishni xohlab turibdi-yu, ammo yozish quroli bo‘lgan qalamning
yo‘qligi bilan
izohlash mumkin. Bu ikki kuchni Ibn Sino ro‘yobga chiqishi mumkin
bo‘lgan kuch
deb atagan. Nihoyat, uchinchi kuch esa irodaning yetishmasligi bilan
tushuntirib
beriladi. Ya’ni shunday holatning kuchi bor, ammo uni ishlatishga,

ro’yobga
chiqarishga bolada iroda yetishmaydi.
Alloma nazarida, shu kabi uch holat bilan
aql, bilim olish izohlanadi. Ibn Sino "Xayy ibn Yaqzon" qissasida inson
fe’l-atvorini, ruhiyatini tushunish uchun mantiq ilmini o’rganishga
chorlaydi. Bu fan inson tafakkur doirasining kengayishiga katta
yordam beradi. Insonlarning fe’l-atvorini bilish uchun o‘qish, o‘tkir
bo‘lish uchun farosat ilmidan xabardor bo‘lish kerak.
Darhaqiqat, ilm o‘rganishga Forobiy musiqiy, falsafiy ilm bilan da’vat
etgan
bo‘lsa, ibn Sino mantiq ilmi orqali da’vat etgan.
Abu Ali ibn Sino bolalarning o‘qish, ta’lim olishlariga mas’uliyat
bilan
qarash tarafdorlaridan bo‘lgan. U bola 6 yoshga yetgach muallimga
bilim olish
uchun topshirilishini aytib o‘tadi. Hozirda ham bolalarning 6, 7 yoshdan
boshlang‘ich sinflarga qabul qilinishi Ibn Sinoning o‘sha davrdagi
g‘oyalarining
naqadar ahamiyatli ekanligidan dalolat beradi, zotan ushbu hol
bolaning o‘qishga
bo‘lgan muhabbatini kuchaytirishi mumkin. Uning fikricha, bolaga
ta’lim asta sekinlik bilan berilishi joiz. Uni birdaniga kitobga bog‘lab
qo‘ymaslik lozim, deydi
alloma. Ibn Sino kishilarning yashashga qobil bo‘lishi va bekorga jabr
ko‘rmasligi

uchun ularga ehtiyot bo‘lib ta’lim berish kerakligini uqtiradi. Ya’ni
ularning
o‘qishga bo‘lgan ijobiy motivlarini so‘ndirmaslikka undaydi.
O‘quvchilarning o‘qish faoliyatiga oid fikrlar qomusiy olim Abu
Ray hon
Beruniy asarlarida ham o‘z aksini topgan. Uning fikriga ko‘ra, bilim
olish uchun
o‘quvchilarda avvalo intilish va qiziqish bo‘lishi kerak. Darhaqiqat,
nimanidir
o‘rganish, tadqiq qilish uchun insonda intilish, harakat va qiziqish
bo‘lmasa, u
hech narsaga erisha olmaydi. Ilm olishning muhim yo‘llaridan biri
inson hammani
o‘ziga do‘st tutishi va boshqa insonlarga ham yaxshilik qila olishi lozim.
Olimning mazkur fikrlarini fan tilida o‘quv faoliyatiga nisbatan ehtiyoj
tug‘ilsagina o‘quv motivlari shakllantirilishi mumkin, deya talqin qilsa
bo‘ladi.
Beruniy ilm olishda axloqiy poklikni yuqori o‘ringa qo‘yib, ta’lim va
tarbiyani bir xil izchillikda olib borganlar komil inson darajasiga
erishadilar, deydi.
Beruniy o‘qitish uchun muallim o‘z malaka va bilimlarini doimo orttirib,
zamonga
moslashib borishi lozimligini uqtiradi. U kitob o‘qish usullariga alohida
e’tibor
qaratadi. Kitoblarni shunchaki emas, fikrlab, kichik-kichik bo‘limlarga

bo‘lib
o‘qish va umumlashtirib borish kerakligi haqida ma’lumotlar beradi.
Beruniy o’qitishda faqat induktiv (umumiy xulosa) yo‘l bilangina
emas, balki deduktiv (juz’iy xulosa) yo‘l bilan ham ish tutish lozimligini
ta’kidlaydi, zotan bunday o‘qishda tafakkur kengayib, bilimlar ortib
boradi. Abu Rayhon Beruniy o‘qituvchilar
o‘quvchining e’tiborini taqqoslash ,
qiyoslash kabi operatsiyalarga qaratishlari lozimligiga alohida ahamiyat
beradi.
Zotan, bugungi kunda ham ongli, ifodali, to‘g‘ri va tez o‘qish hozirgi
zamon
o‘quvchilarining savodli bo‘lishlarini ta’minlovchi asosiy tarkibiy
qismlardandir.
Abu Rayhon Beruniy ilm olishda takrorlashga zo‘r berib, yosh
o‘quvchilarni toliqtirib va zeriktirib qo‘ymasdan, turli psixologik
usullarni
qo‘llashni, shu orqali ularning tafakkurini boyitib, bilimlarini
chuqurlashtira
borishni ilgari surgan buyuk zotdir. Ya’ni o‘qishga nisbatan bo‘lgan
qiziqishni
so‘ndirmaslik uchun bolalarning yoshiga xos psixologik xususiyatlar
albatta
inobatga olinishi kerakligini e’tirof etadi.
O‘quvchiga ta’lim yo‘lida qo‘llanma” kitobida: “O‘qib o‘rganish
uchun eng

yaxshi vaqt yoshlik davri, erta tong va qosh qoraygan payt. Bilim
oluvchi ana shu
vaqtni samarali tashkil etishga odatlansin, bordi-yu, unga bir fan
zerikarli bo‘lsa,
boshqasi bilan mashg‘ul bo‘lsin”, - deya ta’lim beradi. "Ta’limul –
mutaallim"
nomli kitobida esa ta’limning uzviylik prinsipini e’tirof etadi.
XI asrda yashab ijod etgan Mahmud Qoshg‘ariy ham o‘zining
“Devonu
lug‘atit turk” asarida bilim olishga da’vat etgan. Asardagi: “Ey o‘g‘lim,
mendan
o‘git, nasihat ol, odobli va tarbiyali bo‘lishga tirish, toki el ichida zo‘r
olim bo‘lib
tanil va ular orasida odob va ilm tarqat” yoki “Ilm, hikmat o‘rgan,
o‘rganishda havoyilik va takabburlik qilma, hech narsa o‘rganmasdan,
o‘zini bilimdon
ko‘rsatib maqtangan kishi imtihon vaqtida uyaladi, achinadi” kabi
fikrlari buning
yorqin misolidir. O‘rta Osiyoning yana bir buyuk mutafakkiri Y usuf X os
Hojib ham o‘z ijodida bilimni yuksak baholaydi. Alloma bilimni boylik,
kiyim, yemish kabi
narsa-hodisalarga qiyoslaydi. Bilim va bilimdonlikni his eta olmoq, uni
tushunmoq
darkorligi, bilimdon bo‘lishning tarbiya bilan chambarchas bog‘liqligi,
bola

qanchalik erta tarbiya qilinsa, bilim olishga ishtiyoqi ortishi haqida
yozadi. O‘quvchining psixologik xususiyatlari va shaxsiy
fazilatlariga oid
mulohazalar qomusiy olim Umar X ay y om asarlarida chuqur yoritib
berilgan.
Umar Xayyomning fikricha, o‘quvchilar o‘qituvchidan olgan bilimlari
bilan
cheklanib qolmasdan, hayotda bo‘layotgan voqea-hodisalarni o‘rganish
va
kuzatish, amaliyot davomida bilim, ko‘nikma hamda malakalarini har
xil usullarda
ko‘p martalab takrorlab borish jarayonida egallaydilar, ya’ni olim
ta’limdagi
predmet bilan hayot uzviy aloqadorligi prinsipini ilgari suradi. Uning
fikricha,
bilim olishni, ta’limni amaliyot bilan uzviy ravishda bog‘lagan holda
o‘quvchilarda
mustaqil tafakkurni shakllantirib borish zarur. Buning uchun u “Sen
osongina
o‘ylayapsan”, “Ko‘p o‘ylab, maqsadga erishish mumkin”, “Bir oz
o‘ylagandan
keyin, tushunib olasan” kabi so‘zlarni ishlatib, o‘quvchilarni mulohaza
qilishga
undab, sekin-astalik bilan o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqlarini oshirishga
harakat qiladi.

Inson hayotida ilm va amaliyotning birligi haqida Abu Hamid Fazzoliy
ham fikr bildirgan edi. Darhaqiqat, inson olgan nazariy bilimlarini
amaliyotda
qo‘llay borishi kerak deb o‘ylaymiz, chunki bilim va ilmgina emas, balki
fan va
tajriba yutuqlarini amalda qo‘llay bilish ham insoniy hislatlardan biridir.
Buyuk mutafakkir va alloma Alisher Nav oiy inson tafakkuri, aqli-
farosati
hamda ilmini yuksak qadrlagan. U: “Bilim va donishmandlik insonning
bezagidir”,- deb yozadi. Alisher Navoiy bolalarga kichik yoshligidanoq
bilim,
ma’lumot va tarbiya berish kerakligini aytib, ibn Sino kabi, 6 yoshdan
muallim
qo‘liga topshirish kerakligini ta’kidlaydi.
Iste’dodli shoir va tarjimon, tarixchi Muhammad Rizo Ogahiy
asarlarida
inson bekamu ko‘st kamolga yetishishi uchun yoshlikdan ilm va kasb-
hunar
egallashi shart ekanligini aytib o‘tadi. Uning fikricha, ilm-ma’rifat
insonning
ma’naviy kamolotida va jamiyat taraqqiyotida kuchli vositadir. Ilm
inson aqlini
boyitadi. Ogahiy ilmni ko‘proq xalq o‘yinlari orqali yetkazib berish
uchun harakat
qiladi, chunki bu narsa ijobiy o‘quv motivini shakllantirishga xizmat

qiladi. Xalq
o‘yinlari, aslida psixologik o‘yinlar hisoblanadi. Bu vaqtda bola ham
ta’lim oladi,
ham shakllanadi.
XX asr boshlarida O‘zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida
pedagogik
fikrlar rivojida yetakchi rol o‘ynagan olimlardan biri Abdulla
Av loniy dir . Abdulla
Avloniyning fikriga ko‘ra, ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari,
ne’matidir.
Ilm o‘rganmoq, olim bo‘lmoq uchun maktabga kirmoq, muallimdan
ta’lim olmoq
lozimligini u qayta-qayta ta’kidlaydi.
Ma’rifatparvar alloma Avloniy inson ma’naviy kamolotining yo‘llari
ustida
to‘xtalib o‘tadi. Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir. Ilm inson
uchung‘oyat muqaddas bir fazilatdir. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni,
harakatimizni
oyna kabi ko‘rsatur, zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkir qilur, ilmsiz
odam
mevasiz daraxt kabidir, deb ta’kidlab o‘tadi. U ilmning nazariy
ahamiyatini ko‘rsatibgina qolmasdan, balki uning amaliy
faoliyat uchun hayotiy zaruriyat ekanligini ham ta’kidlab o‘tadi. Ilm
bizni jaholat
qorong‘usidan qutqarishi, madaniyat, ma’rifat dunyosiga chiqarishi,

yomon
fe’llardan, buzuq ishlardan qaytarishi, yaxshi xulq, odob sohibi qilishini
ta’kidlaydi
Shu bilan birga, u bugun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz,
rohatimiz,
g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog‘liqligini qayta-qayta
takrorlaydi.
Ilm kishi zehnini, fikrini qilich kabi o‘tkir qiladi. Ilmsiz inson mevasiz
daraxtga o‘xshaydi. Ilm daraxt mevalaridek har shaxsga ozuqa berib,
madaniyat,
ma’naviyat, ma’rifat dunyosiga olib kiradi. Yomon odamlardan, buzuq
ishlardan
qaytaradi. Yaxshi xulqli va odobli bo‘lishga xizmat qiladi. Natijada, ilm
kishilari
har yerda aziz va hurmatli bo‘ladilar. Kishi hayotini haqiqiy va to‘g‘ri
yo‘lga
soladigan vosita - bu ilmdir. Shuning uchun ham ilm orqali oliy
fazilatlarga ega
bo‘lgan, ulug‘likka va orzu-istaklariga erishgan buyuk kishilar xalq
orasida yuksak
qadrlanadilar.
Abdulla A v loniy ning arbiy a masalasida “ Tarbiy a biz uchun y o
hay ot - y o mamot , y o najot -y o halok at , y o saodat -y o falok at
masalasidir”
degan ma’noli fi k rlari dolzarbligini yo’qotmaydi. Alloma

fikricha, ,k ishilarning
bilimi, ilmi, amaliy malakalari rivojisiz jamiyat taraqqiyotini tasavvur
etib
bo‘lmaydi. Muayyan ma’naviy ehtiyojlarga, yuksak axloqiy fazilatlarga
ega
bo‘lmagan kishilarda ilm-fanni o‘rganishga, halol mehnat qilib, kasb-
hunar
egallashga, malaka oshirishga ishtiyoq ham bo‘lmaydi. Shu sababli
jamiyat
taraqqiyotining barcha bosqichlarida avval yoshlarni tarbiyalab, keyin
ularga ta’lim
berganlar. Haqiqatdan ham, bilimga, ilmga ehtiyoj anglangan motivlar
tizimidir. Biror muammoni hal etish imkoniyatlarini inson o‘z aql-
zakovati, bilimi, kuchi va
irodasi bilan aniqlaydi. Bilim mazmun jihatidan kengroq bo‘lib,
insonning hayot
tajribasi orqali orttirgan barcha tushunchalar, fikrlar, amaliy
malakalarni o‘z ichiga
oladi. Ilm bilimning cho‘qqisidir. Bilimlar tabiat, jamiyat, inson ruhiyati
qonunlarini chuqur o‘rganish natijasidagina ilmga aylanadi.

Tavsiya qilingan asosiy adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston
nashriyoti 2019 y
2. X.I.Ibragimov Pedagogik-psixologiya. O’quv
qo’llanma .O’zbekiston milliy jamiyatinashriyoti.T:2009y
3. Sh.Do’smuxammedova, X.A..Tillshayxova G.Baykusunova,
G.Ziyavitdinova Umumiy psixologiya 2-kitob. Darslik. T.:2020 y
4. D.A.Nurkeldiyeva, Ya.Ye.Chicherina. Ilk maktabgacha va
Kichik maktab yoshidagi bolalarni psixologik, pedagogik va
logopedik tekshirish. Uslubiy qo’llanma. T.:Yangi avlod 2007y
5. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. -
Toshkent,
1998 y.
6. Sherbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. Toshkent, 1991.
7. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. Darslik. – T.: IQTISOD-
MOLIYA ” , 2011.- 425 b.
8. Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi.
Darslik. - T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008 .
9. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. 1-jild. Tuzuvchi-mualliflar:
K.Hoshimov, S.Ochil. –Toshkent “O‘qituvchi”, 1995; 2-jild.
Tuzuvchi-mualliflar S.Ochil, K.Hoshimov –Toshkent
“O‘qituvchi”, 1999 y
10. Po’latova P. M. Maxsus pedagogigka – T.: 2005.

Sharq allomalari asarlarida yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda bilishga qiziqish masalalarining yoritilishi

Купить

Похожие документы
O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasniflanishi masalalari, tarixi va hozirgi bosqichi. Istiqlol o‘lkasining toponimik siyosati
O‘zbekiston tarixi davlat muzeyining takomillashuvi va yangi ilmiy konsepsiyasi xususiyatlari
O‘zbekistonda ijtimoiy nazorat tarixi dolzarb muammolari fanining ob’ekti, predmeti va dolzarb muammolari
O‘zbekistonning sovet davri tarixining tarixshunosligidagi yangicha yondoshuvlar va talqinlar
O‘rta asrlarda geosiyosiy ta’limot va nazariyalar