Sharq maorifi tarixi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Sharq maorifi tarixi

Купить

Sharq maorifi tarixi
Reja:
1. Sharq ilm-fanining vujudga kelishi.
2. O’rta asrlar Sharq uyg’onish davri madaniyati.
3. Sharq ilm-fanining jahon taraqqiyotiga qo’shgan hissasi.

Sharqda ilm-fanning vujudga kelishi qadim davrlarga borib taqaladi.
Xususan qadimgi Xitoy, Hindiston kabi davlatlar tarixi bunga misol
bola oladi. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo tarixida ham qadimdan
ilm-fan rivojlanib kelganligini ko’rishimiz mumkin. Ilk o’rta asrlar
davridayoq Sharqda ilm-fan taraqqiy eta boshladi. Abbosiylar davrida
Bag'dod shahriga asos solindi. Bu joy xalifalikning siyosiy markazi
bo'libgina qolmay, balki saltanatning iqtisodiy, ma'naviy-ma'rifiy, ilmiy
markaziga aylantirilgan edi. Abbosiy xalifalar Mansur (754-776),
Xorun ar-Rashid (786-809) va Ma'mun (813-833) davrida ilm-
ma'rifatga katta e'tibor berildi. Masalan, yirik ilmiy markazga aylangan
"Bayt al-hikma"ga asos solinib, bu joyda o'z davrining mashhur olimu
faylasuflari, tabib, munajjim, musiqachi, me'mor, muhandislari
to'plangan edi. Bu davrda arablar, yahudiylar, nasroniylar, forslar,
movarounnahrlik va xurosonliklar tomonidan yahudiy, yunon,
suryoniy, fors, hind va boshqa tillardagi riyoziyot, falakiyot, mantiq,
alkimyo, handasa, tarix, tibbiyot fanlariga oid madaniy, ilmiy-falsafiy
asarlar arab tiliga tarjima qilingan. Qadimgi yunon faylasuflari
Ptolemeyning "Almajistiy" (Almagest), Yevklidning handasa
(geometriya), Aflotun va Arastuning qator asarlari arab tiliga o'girildi.
Ayniqsa, Arastuning mantiqqa oid asarlarining tarjima qilinishi
Bag'dod ziyolilari dunyoqarashining butunlay o'zgarishiga olib kelgan
edi. Arab xalifaligi, yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar, yagona
Islom dinining tarkib topishi madaniy hayotga ham ta’sir etdi. Madaniy
hayotda yuz bergan ko’tarinkilik ma’naviy hayotda ham o’zgarishlar
bo’lishiga olib keldi. Ana shu ko’tarilish butun Arab xalifaligini, Yaqin
va o’rta Sharqni qamrab olganligi uchun ham Sharq uyg’onish davri

deb ataldi. Bu uyg’onish jarayoni IX asrdan boshlab XV asrlargacha
davom etdi. Arab xalifaligida IX asrda vujudga kelgan Uyg’onish davri
xalifalikning Bag’dod, Damashq, Xalab shaharlarida boshlanib, barcha
boshqa xalqlar madaniy hayotiga tarqalgan, bu esa u davlatlarning ham
madaniy rivojlanishga zamin tayyorlagan. Xalifalik emirilishi
jarayonida tashkil topgan mustaqil davlatlardagi madaniy rivojlanish
xalifalik davridagi madaniy rivojlanishning davomi edi. Xalifa Xorun
ar-Rashid davrida (786-833 y.y.) va uning o’g’li al-Ma’mun davrida
Bag’dodda ―Bayt–ul-hikma (―Donishmandlik uyi ) (hozir‖ ‖
Akademiya ma’nosida) tashkil etiladi. Mazkur Akademiya barcha ilm
sohiblarining ilmiy markaziga aylanadi. Uning qoshida jahon
kutubxonasi tashkil etilgan. Akademiya 813-833 yillarda yanada
rivojlangan. Akademiya qoshida rasadxona ham bo’lgan, keyinchalik
yangi kutubxona qurilgan. Bog’doddagi mazkur ilm markazi, o’z
navbatida Sharq va g’arbda ilm-fanning taraqqiy etishiga, ma’naviy
hayotning rivojlanishiga ta’sir etgan. Bu o’rinda xalifa al-Ma’munning
ilm-fan ravnaqida ko’rsatgan homiyligini alohida ta’kidlash joiz. Zero,
xalifa al-Ma’mun ilm fanni juda qadrlagan. U IX asr boshlaridan
xalifalikning Xurosondagi noibi bo’lib turganda ham Movarounnahr va
Xurosondagi olimlarni to’plab, ularning ilmiy ijodiga sharoit yaratib
bergan. Bular orasida al-Xorazmiy, al-Xuttaliy, al-Javhariy, al-
Farg’oniy, al-Marazviy kabi vatandosh olimlarimiz ham bo’lgan. Al-
Ma’mun xalifalik taxtiga o’tirgach u olimlarning barchasini Bag’dodga
chaqirib oladi va ―Bayt-ul-hikma - donishmandlik uyi (―Ma’mun
‖
akademiyasi )da arab olimlari bilan hamkorlikda ilm-fan ravnaq topadi.
‖
Shuningdek, qadimgi yaratilgan madaniy yodgorliklar, ular xoh yunon,

xoh arab, xoh Movarounnahr va Xuroson xalqining eng qadimgi antik
davrlar madaniyati bo’lsin, Uyg’onish davri madaniyatining yaratilishi
va rivojlanishiga asos bo’lib xizmat qildi. Agar arablar Markaziy
Osiyoni bosib olib, bu erda ilgari mavjud bo’lgan fan va madaniyat
o’choqlarini yo’qotgan bo’lsalar, ko’p o’tmay qadimiy ilmiy an’ana
asta-sekin tiklanib, natijada ilm-fanning etuk siymolari etishib chiqa
boshlaydi. Bularning barchasining bir-biriga qo’shiluvi natijasida
Sharqda bir butun madaniyat tarkib topadi va rivojlana boshlaydi.
Yaqin va o’rta Sharqda, jumladan, Eron, Kavkazorti va
Movarounnahrda savdo aloqalarining rivojlanganligi, ilm-fan,
hunarmandchilikning taraqqiy etishi, moddiy va madaniy aloqalarning
barchasi umumiy rivojlanishga ta’sir etdi. Yaqin va o’rta Sharq
mamlakatlarida madaniy yuksalishga olib kelgan asosiy sababfeodal
munosabatlarning yangi bosqichi bo’ldi. Bu davr madaniy
taraqqiyotida arab xalifaligiga bo’ysungan mamlakatlarning xo’jalik-
iqtisodiy aloqalarining kuchayishi va buning oqibatida turli
madaniyatlar-hind, Movarounnahr, Eron, arab, Misr, grek-yunon-rim
madaniyatlarining yaqindan o’zaro aloqasi va bir-biriga ta’sir etib
borishi katta rol o’ynadi. Haqiqatdan ham bu davrda iqtisodiyot
taraqqiy etdi, qishloq xo’jaligi, hunarmandchilik rivojlandi. Bu davrda
qishloq xo’jaligida foydalaniladigan er maydonlari kengaydi, ko’plab
sug’oriladigan erlar ochildi, sug’orish inshootlari tiklandi, yangilari
qurildi, paxta, zig’ir, kanop ekilib, ularning tolasidan mato to’qildi.
Movarounnahrda, xususan, Xorazm, Urganch, Farg’ona, Samarqand va
Buxoro to’qimachilik mahsulotlari, ayniqsa Samarqand va Buxoro
shoyisi dunyoga mashhur bo’lgan. Qishloq xo’jaligi va

hunarmandchilik, sanoat mahsulotlarining ishlab chiqarilishi savdoning
rivojlanishiga yo’l ochdi. Natijada Yaqin va O’rta Sharq
mamlakatlarining chet davlatlar: Ispaniya, Hindiston, Xitoy, Vizantiya
bilan savdo ishlari ko’lami ortib bordi. Pireney yarim orolining arablar
tomonidan bosib olinishi insoniyat tarixining yangi sahifalarini ochib
berdi. Bu jarayonning, ayniqsa, Ovro’pa uchun ahamiyati beqiyos
bo’ldi. Sharq faqatgina Ovro’po madaniyatining rivojiga ta’sir etibgina
qolmay, balki umuman, Ovro’polik odamning psixologiyasi, tafakkuri,
xarakteri, hayot tarzini tarixiy jarayonni tubdan o’zgartirib yubordi. Bu
esa o’z navbatida matematika, falsafa, astronomiya, tabiiyot, tibbiyot,
xulq-odob, turmush tarzi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta’sir etdi. X
asrdan boshlab Movarounnahr va Xurosonda mustaqil feodal davlatlar–
Tohiriylar, Somoniylar, Qoraxoniylar, G’aznaviylar, Saljuqiylar,
Xorazmshohlar davlatlarining paydo bo’lishida xalifalikning emirilishi
ham madaniy hayotning yanada ravnaq topishiga olib keldi. Bu davrda
pul muomalasi rivojlandi. Jamiyat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi
o’zgarishlar, albatta madaniy hayotga o’z ta’sirini o’tkazmasdan
qolmaydi. Somoniylar davlatida Marv, Buxoro, Samarqand va Urganch
o’sha davrning madaniy markazlari sanalardi. Bu davrda arab tili ilmiy
va aloqa tili edi. Maktablarda darslar arab tilida olib borilar edi. Rasmiy
hujjatlar, shariat qoidalari arab tilida yuritilar edi. Ilmiy asarlar ham
arab tilida yozilar edi. X asr o’rtalariga kelib, fors-tojik tilida ham ish
yuritila boshlandi. Ammo hujjatlar, ishlar fors-tojik tilida bo’lsa ham,
arab imlosida yozilar edi. Bu shaharlardagi maktablarga hatto tevarak-
atrofdagi qishloqlardan oddiy xalq bolalari ham kelib o’qiganligi
manbalarda keltiriladi. O’sha davrda Buxoroda katta kitob bozori

bo’lgan. Kitob do’konlarida olim va fozil kishilar uchrashib, ilmiy
muloqot, munozaralar o’tkazganlar. Abu Ali ibn Sino kitob
do’konlaridan birida Forobiyning Aristotel ―Metafizika siga yozgan‖
sharhlarini sotib olganligini tarjimai holida hikoya qiladi. Buxoro amiri
saroyida esa yirik kutubxona mavjud bo’lgan.
Amir kutubxonasini o’sha davrdagi Sheroz kutubxonasi bilan bellasha
oladigan yagona kutubxona sifatida tan olganlar. Somoniylar davrida
Rudakiy, Firdavsiy, al-Xorazmiy, al-Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy
va Abu Ali ibn Sino kabi mutafakkirlar ijod etganlar. X asrning
ikkinchi yarmidan tashkil topgan Qoraxoniylar davlatida ham ba’zi
xonlar o’z saroylarida kutubxonalar tashkil etdilar. Bu kutubxonalarda
arab va hatto G’arbiy Yevropa olimlarining asarlari ham mavjud edi.
Bu davrda turkiy til shakllanib bordi. Yusuf Xos Hojib, Mahmud
Qoshg’ariy kabi olimlar jahon ahamiyatiga ega bo’lgan asarlarini
yaratdilar. XI asr boshida G’aznaviylar davlati, keyinroq Saljuqiylar,
Xorazmshohlar davlati tashkil topdi. G’aznaviylar davrida ham ilmiy,
ijtimoiy-falsafiy fikrlar rivojlandi. Mahmud G’aznaviy o’z saroyiga
juda katta madaniy boyliklarni to’playdi, olimlarni ilmiy ishga taklif
etadi. Jumladan, Abu Rayhon Beruniyning mashhur ―Hindiston
‖
asarini shu erda yaratgan edi. Saljuqiylar davrida Alp-Arslon
Muhammad hokimiyatni boshqarganda uning vaziri Nizom ul-Mulk
o’z davrining mashhur siyosiy arbobi va eng ma’rifatparvar
kishilaridan bo’lgan. Saljuqiylar hokimiyati harbiylashgan bo’lib, bu
hokimiyatning ichki va tashqi siyosatini Nizom ul-Mulk boshqarar edi.
U g’aznaviylar ish uslubiga biroz o’zgartirishlar kiritib, hokimiyatni
boshqarish uslubini ishlab chiqadi va o’zining Siyosatnoma asarini
‖

yaratadi (1091-1092 y.y.). Bu asarda davlatni boshqarish tamoyillari-
prinsiplari bayon etiladi. Nizom ul-Mulk maorifni rivojlantirishda katta
xizmat qiladi. 1067 yilda Bag’dodda o’zining shaxsiy jamg’armasiga
o’sha davrning eng mashhur o’quv yurti- ―Nizomiya madrasasini‖
qurdiradi. U olimlar, din peshvolari, so’fiylarga katta e’tibor berib,
g’amxo’rlik qiladi. Uning katta xizmatlaridan yana biri taqvimni isloh
qilgani. U 1074 yili o’rta Sharq mamlakatlari uchun kalendar-taqvim
tuzadiki, bu taqvim hozirgacha eng takomillashgan kalendarlardan biri
hisoblanadi. XI asrda Xorazmda ilm-fan taraqqiy etadi. Xorazm shohi
Ma’mun II o’z saroyiga zabardast olimlarni taklif etadi. U tashkil etgan
Bayt-ul-hikma -Donishmandlar uyi tarixda ―Ma’mun akademiyasi deb
nom qoldirgan.

2. Movarounnahr va Xurosonda IX asrlarga kelib ma’naviy ko’tarilish
Sharq Renessansi – Uyg’onish davrining boshlanishga olib keldi.
Movarounnahrda ilm-fan va ma’rifat sohasida o’z xizmatlari bilan
dunyoga mashhur bo’lgan faylasuf va munajjim, matematika, fizika,
tibbiyot, tarix, til va adabiyot, pedagogika sohasida ilmiy merosi bilan
nom qoldirgan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy,
Ahmad al-Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi
qomusiy olimlar faoliyat olib bordilar. Qomusiy olimlar o’z ilmiy
merosida ta’limiy-axloqiy asarlar yaratishga ham katta e’tibor berib, bu
asarlarda ilgari surilgan g’oyalar insonning ham aqliy, ham axloqiy,
estetik va jismoniy jihatdan kamol topishida, pedagogik fikr
taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo’ldi. Shuningdek, Sharq
uyg’onish davrida sof pedagogik asarlar ham yaratilib, ta’lim-tarbiyada
inson takomilining xususiy va umumiy metodlari haqida o’lmas
ta’limoti bilan nom qoldirgan tarbiyashunos olimlar ham maydonga
chiqdi
Ma muniylar davlati (992—1017) tarixi bilan bevosita bog liq. Siyosiy,ʼ ʻ
iqtisodiy, harbiy qudratga erishgan xorazmshoxlar davlati mamlakatni

birlashtirish, unda tartib o rnatish bo yicha tadbirlarni boshlabʻ ʻ
yuborgan. Kun tartibida davlat ichki va tashki siyosatini olib borishda
mafkuraviy masalalarni hal qilish turgan. Ali ibn Ma mun (997—1010)
ʼ
dono va zukko maslahatchilarga muhtoj bo lgan. Uning baxtiga tog asi,
ʻ ʻ
Abu Nasr ibn Iroq o z davrining o ta bilimdon olimi bo lgan. 1004-
ʻ ʻ ʻ
yilning boshida Ibn Iroq taklifi bilan Beruniy Gurganjga qaytib kelgan;
Ma mun saroyida ilm ahli uchun yaxshi sharoit yaratib berilgan. Bu 2
ʼ
shaxs Yaqin va O rta Sharkdagi ko plab olimlar bilan shaxsiy
ʻ ʻ
yozishmada bo lganlar. Ularning taklifi bilan Nishopur, Balx, Buxoro
ʻ
va hatto arab Iroqidan ko plab olimlar Gurganjga kelishgan.
ʻ
Shu tariqa 1004-yildan boshlab Gurganjda "Dorul hikma va maorif"
(ba zi bir manbalarda "Majlisi ulamo") nomini olgan ilmiy muassasa
ʼ
to la shakllangan. Bu ilmiy muassasada xuddi Afinadagi "Platon",
ʻ
Bag doddagi "Bayt ulhikmat" akademiyasi faoliyatiga o xshab ilmning
ʻ ʻ
barcha sohalarida tadqiqot va izlanishlar olib borilgan, juda ko p
ʻ
manbalar to plangan, tarjimonlik ishlari bajarilgan hind, yunon, arab
ʻ
olimlarining ishlari o’rganilgan. AlXorazmiy, AlFarg oniylarning
ʻ
o lmas asarlari, ilmiy ishlaridan foydalanilgan va tadqiq qilingan. 18—
ʻ
20-asr tarixchi olimlari tomonidan ilmiy muassasa har tomonlama
o rganilgan va o z faoliyati nuqtai nazaridan bu dargoh o z davrining
ʻ ʻ ʻ
akademiyasi bo lganligi isbotlangan va unga "Ma mun akademiyasi"
ʻ ʼ
nomi berilgan. X.Xorazm ma mun akademiyasi asosini quyidagi
ʼ
olimlar tashkil etgan: Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroq al Ja diy (10-
ʼ
asr — 1034), Abulxayr ibn Hammor (941 — 1048), Abu Saxl Iso ibn
Yah yo al Masihiy al Jurjoniy (970—1011), Abu Rayhon Muhammad
ʼ
ibn Ahmad al Beruniy, Abu Ali al Husayn ibn Abdulloh ibn Sino, Abu

Ahmad ibn Muhammad ibn Ya qub ibn Miskavayh (1030-yil v.e.), Abuʼ
Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as Saolibiy al
Naysaburiy (961 — 1038), Ahmad ibn Muhammad asSahriy (1015-
yilv.e.), Abu Ali al Hasan ibn Horis alHububiy alXorazmiy (10—11-
asrlar), Abu Abdulloh Muhammad ibn Homid al Xorazmiy (10—11-
asrlar) va boshqa
Xorazm Ma’mun akademiyasi olimlari Yunoniston, Yaqin va O rta
ʻ
Sharq, Hindiston ilmfan yutuqlarini ijodiy, tanqidiy o rganib, uni
ʻ
yanada yuksak bosqichga ko targanlar. Akademiya a zolarining
ʻ ʼ
aksariyati olim sifatida Markaziy Osiyoda shakllanganlar. Ularning
ilmiy faoliyati, asarlari tufayli Qadimgi Xorazm badiiy san ati,
ʼ
adabiyoti, astronomiyasi, matematikasi, sugorish madaniyati yutuklari
jahon tamadduni xazinasiga kirgan va butun insoniyat manfaatlariga
xizmat qila boshlagan. Abu Nasr ibn Irok, astronomiyaga doyr ilmiy
asarlari tufayli "Batlimusi soniy" ("Ikkinchi Ptolemey") degan faxriy
nom olgan. Abulxayr ibn Hammor mantiq, falsafadan tashqari
tabobatda ham juda mashhur bo lgani uchun "Buqroti soniy" ("Ikkinchi
ʻ
Gippokrat") laqabiga sazovor bo lgan. Abu Sahl alMasihiy tabib, Ibn
ʻ
Sinoning ustozi bo lgan. Akademiya rahbari Abu Rayhon Beruniy
ʻ
fanning deyarli hamma sohalari bilan shug ullangan. Uning geodeziya
ʻ
va matematika sohalari bo yicha asarlari bugun ham dolzarbdir.
ʻ
Beruniy O rta Osiyoda birinchi bo lib, tibbiyotga oid. "Kitob
ʻ ʻ
asSaydana fittib" ("Tabobatda dorishunoslik kitobi") asarini yozgan.
Beruniy Amerika qit asi mavjudligini yevropalik olimlardan taxminan
ʼ
450 yil oldin aytib o tgan. Uning "Qadimgi xalqlardan qolgan
ʻ
yodgorliklar" asarida qad. xalklar (yunonlar, eroniylar, sug diylar,
ʻ

xorazmiylar va boshqalar) ning yil hisoblari, bayramlari va mashhur
kunlari, urf-odatlariga oid qimmatli ma lumotlar to plangan.ʼ ʻ
Xorazm ma mun akademiyasining yana bir zabardast qomusiy olimi
ʼ
Ibn Sino jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qo shgan. Xususan, uning
ʻ
"Tib qonunlari" asari butun dunyoga mashhur bo lgan. Olimning
ʻ
Aristotel ta limoti xususida Beruniy bilan va o zining shogirdi
ʼ ʻ
Baxmanyor bilan yozishmalari tarixda mashhurdir. Bu yozishmalar
savoljavob tarzida bulib, unda Beruniy va Ibn Sino fazo, issiqlikning
tarqalishi, jismlarning issikdan kengayishi, nurning aks etishi va sinishi
kabi masalalarda ilmiy munozara olib borganlar. Ibn Sino
xorazmshoxlar vaziri Abul Husayn as Sahliy bilan do stlashib, unga
ʻ
atab alkimyoga oid "Risola aliksir" ("Iksir haqida risola") asarini
yozgan.
Xorazm ma mun akademiyasi olimlari Xorazm tabiati, iklimi,
ʼ
sug orish tizimi, mineralogiyasi, yer osti suvlari, Amudaryo deltasining
ʻ
tarixi, korizlar qurish orqali tuproqni tozalash yo llarini tadqiq etishgan.
ʻ
Akademiya a zolaridan Abu Bakr alXorazmiy, tabib AbulFaraj ibn
ʼ
Hindu she riyatda yuksak mahoratga erishganlar. Xorazm tarixi,
ʼ
dinlari, taqvimi, bayramlari, urfodatlari, yozuvi, milliy qadriyatlari
haqidagi qimmatli ma lumotlar ularning faoliyati tufayli bizgacha yetib
ʼ
kelgan. Ularning o zlariga xos shiori: "Ilm — insonlar hojatini
ʻ
chiqarmoqlikka xizmat qilsin", — deya atalgan edi. X.Xorazm ma mun
ʼ
akademiyasi olimlariga ilmda qat iylik xos bo lgan. Aristotel yo l
ʼ ʻ ʻ
qo ygan ko p xatolar tekshirishlar davomida tuzatilgan, qutbdagi
ʻ ʻ
davomiy tun va kunlar masalasi osonlik bilan falakiyot fani nuqtai
nazaridan tushuntirilib, yechilgan. Beruniy qayd etishicha, qadimda

Xorazm astronomlari yulduzlar joylashish tartibini arablardan ko raʻ
yaxshiroq bilishgan. Xorazmshoh Ma mun ibn Ma mun (Ma mun II)
ʼ ʼ ʼ
saroyidagi olimlar shuhrati o z davrida uzok, ulkalarga tarkalgan. Bu
ʻ
esa Mahmud G aznaviyning g ashiga tekkan. U uyushtirgan suiqasd
ʻ ʻ
natijasida 1017-yilning bahorida Ma mun II uldirilgan va usha yilning
ʼ
iyunida kuyovi uchun qasos olish bahonasi bilan Mahmud G aznaviy
ʻ
Xorazmga bostirib kirgan. Katta qirg in va talontorojliklar natijasida
ʻ
X.Xorazm ma mun akademiyasi faoliyati tugatilgan va bu yerdagi
ʼ
olimlarning kupchiligi G aznaga majburan olib ketilgan.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xorazm Ma mun
ʻ ʼ
akademiyasini qaytadan tashkil etish to g risida"gi farmoni (1997-yil
ʻ ʻ
11 noyabr) O zbekistonning ilmiy salohiyatini yuksaltirish, uning jahon
ʻ
ilmiy hamjamiyatidagi o rnini mustahkamlash, mintaqalarda fanni
ʻ
yanada rivojlantirish hamda iste dodli va fidoyi olimlarni
ʼ
qo llabquvvatlash, yuqori intellektual muhit yaratishdagi milliy
ʻ
an analarni rivojlantirishda quyilgan muhim qadam buldi.
ʼ
1997-yil noyabr oyida akademiyaning tarkibida arxeologiya, tarix va
falsafa, til va adabiyot, biologiya muammolari bo limlari tashkil
ʻ
qilinib, 9 ilmiy mavzu bo yicha ilmiy tadqiqotlar olib borildi.
ʻ

3.O rta asrda Sharq olimlari fanga ulkan hissa qo shdilar. Ular qad. fanʻ ʻ
yutuqlarini, ilmiy asarlarni saklash, tarjima qilish va ularni tarqatish
masalasiga katta e tibor berdilar. Ayni vaqtda fanni yangi yutuklar
ʼ
bilan boyitdilar, yangi kashfiyotlar qildilar. O rta Osiyoning buyuk
ʻ
olimlari ilmfanning yangi tarmoqlarini yaratdilar va yangi
qonunqoidalarni kashf etdilar. Muhammad alXorazmiy tenglamalar
haqidagi fan sifatida algebra va to ng ich algoritmparni yaratdi,
ʻ ʻ
astronomiya sohasidagi bilimlarni algoritmik usulda ifodalab berdi.
Axmad al Farg oniy astronomiyaga sistema tarzini berdi, matematik
ʻ
geogr. va geodeziyaga oid stereografik proyeksiyalar nazariyasini
yaratdi. Hamid Xo jandiy (10-asr) kub tenglamalar nazariyasini
ʻ
chuqurlashtirdi. Mahmud Koshg ariy o z davrining qomusi bo lgan
ʻ ʻ ʻ
"Devonu lug otit turk"ni yozdi. Abu Rayhon Beruniy geodeziya,
ʻ
mineralogiya, farmakognoziyani yaratdi. Abu Ali Ibn Sino tabobatning
ilmiy zaminini qo ydi (11-asr) Ulug bek, G iyosiddin Koshiy, Ali
ʻ ʻ ʻ
Kushchi sonlar nazariyasiga muhim hissa qo shdilar va kuzatish
ʻ
astronomiyasini yuqori pog onaga ko tardilar (15-asr). IX-XI asrlar
ʻ ʻ
musulmon fani va madaniyati tarixida katta yutuqlar va muhim ilmiy
kashfiyotlar davri bo'lganligidan, bu davrni ba'zi tadqiqotchilar Sharq
fani va madaniyatining "oltin davri" deb e'tirof etadilar. O'sha davrda

arab xalifaligi tarkibiga kirgan Movarounnahr va Xuroson mintaqasi
yuz bergan madaniy-ma'rifiy yuksalishni ta'minlovchi va
harakatlantiruvchi asosiy kuchlardan biri edi. Bu xulosa, birinchi
navbatda, bu ilmiy yuksalishda ishtirok etgan mutafakkirlarning asosiy
qismi ushbu zamin farzandlari bo'lgani bilan izohlanadi. Movarounnahr
zamini o'rta asr musulmon sharqida ma'rifat va madaniyat maskani
sifatida dong taratgan o'lka hisoblangan. Yurtimizdan yetishib chiqqan
al -Xorazmiy, al-Farg'oniy, al-Forobiy, ibn Sino, Beruniy, Zamaxshariy
va boshqa buyuk alloma, qomusiy olimlarning ilmiy merosi haqli
ravishda umumbashariy mulkka aylangan. Sobiq sovet davrida ushbu
olimlarning ilmiy merosiga bir tomonlama munosabat shakllangan
bo'lsa, mustaqillik yillariga kelib ushbu buyuk zotlar faoliyati va ilmiy
merosi har tomonlama chuqur o'rganilishi boshlandi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1.Abduhalimov B. A. "Bayt al-hikma" va O'rta Osiyo olimlarining
Bag'doddagi ilmiy faoliyati: (IX-XI asrlarda aniq va tabiiy fanlar). -T.,

Toshkent islom universiteti nashriyot-matbaa birlashmasi, 2004. - 236
b.
2.Qodirov M. Markaziy Osiyo, Yaqin va O'rta Sharqning falsafiy
tafakkuri. T.: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti, 2010
3.Bertels D. Predislovie // Mes Adam. Musulmanskiy Renessans. -
Moskva: Nauka, 1973.
4.Abu Rayhon Beruniy, Qadimgi xalklardan qolgan yodgorliklar,
Tanlangan asarlar, 1j., T., 1968; Sadullayev A., Xorazm Ma munʼ
akademiyasi, Xiva, 2000;
5.Sadullayev A., Sotliqov A., Xorazm Ma mun akademiyasining
ʼ
tarixiy iddizlari, Urganch, 2003.

Sharq maorifi tarixi

Купить