Sharq Uyg‘onish davri ( IX-XI asrlar)da ta'lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	69.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Sharq Uyg‘onish davri ( IX-XI asrlar)da ta'lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji

Купить

Mav zu: Sharq Uy g'onish dav ri
( IX -X I asrlar)da t a'lim-t arbiy a
v a pedagogik fi k rlar riv oji.

1. Sharq uyg`onish davrida ta’lim-tarbiya
taraqqiyoti.
2. Sharq uyg`onish davri allomalarining
(Muxammad al-Xorazmiy , Abu Nasr Forobiy,
Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn Sino) ilmiy
merosi va didaktik qarashlari. Al- Forobiyning
ijtimoiy-pedagogik qarashlari va ilmiy-
pedagogik merosining ahamiyati. Mav zu:

Arab xalifaligi yuz bergan ijtimoiy-siyosiy
o’zgarishlar, yagona Islom dinining tarkib topishi
madaniy hayotga ham ta’sir etdi. Madaniy hayotda
yuz bergan ko’tarinkilik ma’naviy hayotda ham
o’zgarishlar bo’lishiga olib keldi.
Ana shu ko’tarilish butun Arab xalifaligini, YAqin va
o’rta SHarqni qamrab olganligi uchun ham SHarq
uyg’onish davri deb ataldi. Bu uyg’onish jarayoni IX
asrdan boshlab XV-XVI asrlargacha davom etdi.Sharq Uy g’onish dav rida
t a’lim t arbiy a

Arab xalifaligida IX asrda vujudga kelgan Uyg’onish
davri xalifalikning Bag’dod, Damashq, Xalab
shaharlarida boshlanib, barcha boshqa xalqlar
madaniy hayotiga tarqalgan, bu esa u davlatlarning
ham madaniy rivojlanishga zamin tayyorlagan.
Xalifalik yemirilishi jarayonida tashkil topgan
mustaqil davlatlardagi madaniy rivojlanish xalifalik
davridagi madaniy rivojlanishning davomi edi. Sharq Uyg’onish davrida
ta’lim tarbiya

Xalifa Xorun ar-Rashid davrida (786-833 y.y.) va uning o’g’li al-
Ma’mun davrida Bag’dodda “ Bayt–ul-hikma” (“ Donishmandlik
uyi”) (hozir Akademiya ma’nosida) tashkil etiladi. Mazkur
Akademiya barcha ilm sohiblarining ilmiy markaziga aylanadi.
Uning qoshida jahon kutubxonasi tashkil etilgan. Akademiya 813-
833 yillarda yanada rivojlangan. Akademiya qoshida rasadxona ham
bo’lgan, keyinchalik yangi kutubxona qurilgan. Bog’doddagi
mazkur ilm markazi, o’z navbatida SHarq va g’arbda ilm-fanning
taraqqiy etishiga, ma’naviy hayotning rivojlanishiga ta’sir etgan. Bu
o’rinda xalifa al-Ma’munning ilm-fan ravnaqida ko’rsatgan
homiyligini alohida ta’kidlash joiz. Sharq Uyg’onish
davrida ta’lim tarbiya


Zero, xalifa al-Ma’mun ilm fanni juda qadrlagan. U IX asr
boshlaridan xalifalikning Xurosondagi noibi bo’lib turganda
ham Movarounnahr va Xurosondagi olimlarni to’plab,
ularning ilmiy ijodiga sharoit yaratib bergan. Bular orasida
al-Xorazmiy, al-Xuttaliy, al-Javhariy, al-Farg’oniy, al-
Marazviy kabi vatandosh olimlarimiz ham bo’lgan. Al-
Ma’mun xalifalik taxtiga o’tirgach u olimlarning barchasini
Bag’dodga chaqirib oladi va “ Bayt-ul-hikma ” -
donishmandlik uyi (“Ma’mun akademiyasi”) da arab
olimlari bilan hamkorlikda ilm-fan ravnaq topadi.


SHuningdek, qadimgi yaratilgan madaniy yodgorliklar,
ular xoh yunon, xoh arab, xoh Movarounnahr va
Xuroson xalqining eng qadimgi antik davrlar
madaniyati bo’lsin, Uyg’onish davri madaniyatining
yaratilishi va rivojlanishiga asos bo’lib xizmat qildi.

Agar arablar Markaziy Osiyoni bosib olib, bu yerda
ilgari mavjud bo’lgan fan va madaniyat o’choqlarini
yo’qotgan bo’lsalar, ko’p o’tmay qadimiy ilmiy an’ana
asta-sekin tiklanib, natijada ilm-fanning yetuk siymolari
yetishib chiqa boshlaydi. Bularning barchasining bir-
biriga qo’shiluvi natijasida SHarqda bir butun
madaniyat tarkib topadi va rivojlana boshlaydi.


YAqin va o’rta SHarqda , jumladan, Eron, Kavkazorti va
Movarounnahrda savdo aloqalarining rivojlanganligi, ilm-
fan, hunarmandchilikning taraqqiy etishi moddiy va madaniy
aloqalarning barchasi umumiy rivojlanishga ta’sir etdi. YAqin
va o’rta SHarq mamlakatlarida madaniy yuksalishga olib
kelgan asosiy sabab-feodal munosabatlarning yangi bosqichi
bo’ldi. Bu davr madaniy taraqqiyotida arab xalifaligiga
bo’ysungan mamlakatlarning xo’jalik-iqtisodiy aloqalarining
kuchayishi va buning oqibatida turli madaniyatlar-hind,
Movarounnahr , Eron , arab, Misr , grek-yunon-rim
madaniyatlarining yaqindan o’zaro aloqasi va bir-biriga ta’sir
etib borishi katta rol o’ynadi. Haqiqatdan ham bu davrda
iqtisodiyot taraqqiy etdi, qishloq xo’jaligi, hunarmandchilik
rivojlandi.


Bu davrda qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yer
maydonlari kengaydi, ko’plab sug’oriladigan yerlar
ochildi, sug’orish inshootlari tiklandi, yangilari qurildi,
paxta, zig’ir, kanop ekilib, ularning tolasidan mato
to’qildi. Movarounnahrda , xususan, Xorazm, Urganch ,
Farg’ona, Samarqand va Buxoro to’qimachilik
mahsulotlari, ayniqsa Samarqand va Buxoro shoyisi
dunyoga mashhur bo’lgan.

Qishloq xo’jaligi va hunarmandchilik, sanoat
mahsulotlariningishlab chiqarilishi savdoning
rivojlanishiga yo’l ochdi. Natijada YAqin va O’rta SHarq
mamlakatlarining chet davlatlar: Ispaniya, Hindiston,
Xitoy, Vizantiya bilan savdo ishlari ko’lami ortib bordi.


Pireney yarim orolining arablar tomonidan bosib olinishi
insoniyat tarixining yangi sahifalarini ochib berdi. Bu
jarayonning, ayniqsa, Ovro’pa uchun ahamiyati beqiyos bo’ldi.
SHarq faqatgina Ovro’po madaniyatining rivojiga ta’sir
etibgina qolmay, balki umuman, Ovro’polik odamning
psixologiyasi, tafakkuri, xarakteri, hayot tarzini tarixiy
jarayonni tubdan o’zgartirib yubordi. Bu esa o’z navbatida
matematika, falsafa, astronomiya, tabiiyot, tibbiyot, xulq-odob,
turmush tarzi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta’sir etdi.

X asrdan boshlab Movarounnahr va Xurosonda mustaqil feodal
davlatlar– Tohiriylar, Somoniylar, Qoraxoniylar, G’aznaviylar,
Saljuqiylar, Xorazmshohlar davlatlarining paydo bo’lishida
xalifalikning yemirilishi ham madaniy hayotning yanada
ravnaq topishiga olib keldi.


Bu davrda pul muomalasi rivojlandi. Jamiyat siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy hayotidagi o’zgarishlar, albatta madaniy hayotga o’z
ta’sirini o’tkazmasdan qolmaydi.

Somoniylar davlatida Marv, Buxoro, Samarqand va Urganch
o’sha davrning madaniy markazlari sanalardi.

Bu davrda arab tili ilmiy va aloqa tili edi. Maktablarda darslar
arab tilida olib borilar edi. Rasmiy hujjatlar, shariat qoidalari
arab tilida yuritilar edi. Ilmiy asarlar ham arab tilida yozilar edi.
X asr o’rtalariga kelib, fors-tojik tilida ham ish yuritila
boshlandi. Ammo hujjatlar, ishlar fors-tojik tilida bo’lsa ham,
arab imlosida yozilar edi.

Bu shaharlardagi maktablarga hatto tevarak-atrofdagi
qishloqlardan oddiy xalq bolalari ham kelib o’qiganligi
manbalarda keltiriladi.


O’sha davrda Buxoroda katta kitob bozori bo’lgan. Kitob
do’konlarida olim va fozil kishilar uchrashib, ilmiy muloqot,
munozaralar o’tkazganlar. Abu Ali ibn Sino kitob
do’konlaridan birida Forobiyning Aristotel
“Metafizika”siga yozgan sharhlarini sotib olganligini
tarjimai holida hikoya qiladi.

Buxoro amiri saroyida esa yirik kutubxona mavjud bo’lgan.

Amir kutubxonasini o’sha davrdagi SHeroz kutubxonasi
bilan bellasha oladigan yagona kutubxona sifatida tan
olganlar. Sharq Allomalari


Sharq A llomalari - Qomusiy olimlar o’z ilmiy
merosida insonning aqliy, axloqiy, jismoniy va
estetik takomili masalalariga katta e’tibor
berganlar. Masalan, Muhammad Al-Xorazmiy
(783-850) insonning kamolga yetishi va insoniy
munosabatlarni yo’lga qo’yishda ilm-fanning
muhim ahamiyatiga ega ekanligi to’g’risidagi
g’oyani ilgari surgan holda pedagogik fikr
taraqqiyotida munosib o’rin egallaydi.


Sharq Allomalari - Somoniylar davrida Rudakiy, Firdavsiy, al-
Xorazmiy, al-Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino
kabi mutafakkirlar ijod etganlar. X asrning ikkinchi yarmidan
tashkil topgan Qoraxoniylar davlatida ham ba’zi xonlar o’z
saroylarida kutubxonalar tashkil etdilar. Bu kutubxonalarda arab
va hatto G’arbiy YEvropa olimlarining asarlari ham mavjud edi.
Bu davrda turkiy til shakllanib bordi. YUsuf Xos Hojib, Mahmud
Qoshg’ariy kabi olimlar jahon ahamiyatiga ega bo’lgan asarlarini
yaratdilar. XI asr boshida G’aznaviylar davlati, keyinroq
Saljuqiylar, Xorazmshohlar davlati tashkil topdi. G’aznaviylar
davrida ham ilmiy, ijtimoiy-falsafiy fikrlar rivojlandi. Mahmud
G’aznaviy o’z saroyiga juda katta madaniy boyliklarni to’playdi,
olimlarni ilmiy ishga taklif etadi. Jumladan, Abu Rayhon
Beruniyning mashhur “Hindiston” asarini shu yerda yaratgan edi.


Sharq Allomalari - Qomusiy olimlar o’z ilmiy merosida
insonning aqliy, axloqiy, jismoniy va estetik takomili masalalariga
katta e’tibor berganlar. Masalan, Muhammad Al-Xorazmiy (783-
850) insonning kamolga yetishi va insoniy munosabatlarni yo’lga
qo’yishda ilm-fanning muhim ahamiyatiga ega ekanligi
to’g’risidagi g’oyani ilgari surgan holda pedagogik fikr
taraqqiyotida munosib o’rin egallaydi.

Ayniqsa, u matematika sohasida yangilik yaratgan nazariyotchi
hamda pedagog-uslubiyotchi olim sifatida tarixda qolgan.
Xorazmiy o’z davrigacha bo’lgan qadimiy matematika fani
rivojlangan mamlakatlar Vavilion (Bobil), YUnoniston,
Hindiston, Xitoy, Misrdagi deyarli barcha matematiklarning
kashfiyotlarini o’rgandi va o’zi hayotiy talablar nuqtai nazarida
ulardan farq etuvchi yangi kashfiyot yaratdi.


Sharq Allomalari - Abu Nasr Forobiy (to’liq nomi Abu Nasr
Muhammad ibn Muhammad ibn Uzaliq ibn Tarxon al-Forobiy)
hijriy 260 yil (milodiy 873 yil)da SHosh – Toshkentga yaqin Forob
(O’tror) degan joyda harbiy hizmatchi oilasida tug’ilgan. Forobda
boshlang’ich ta’limni olgach, SHoshda, Buxoroda, Samarqanda
ta’lim olganligi haqida ma’lumotlar bor. Lekin arab xalifaligining
yirik madaniy markazi Bag’dodga xalifalikning turli tomonlaridan
kelgan olimlar yig’ilganligi, uning yirik ilmiy markazga
aylanganligi tuyfayli Forobiy ham ilm olish istagida Bag’dodga
jo’naydi. Bag’dodda Forobiy o’rta asr fanini, turli fan sohalarini
o’rganadi. Masalan, unga YUnon tilida Abu Bashar Matta (Matta
ibn YUnus), tibbiyot va mantiqdan YUxanna ibn Haylon (Jilon)
ta’lim bergan. Umuman, Forobiy Bag’doda matematika, mantiq,
tibbiyot, ilmi nujum, musiqa, tabiiyot, huquq, tilshunoslik, poetika
bilan shug’ullandi, turli tillarni o’rgandi.


Sharq Allomalari - Forobiy o’zining fozil jamoasida
odamlarni turli belgilarga qarab guruhlarga bo’ladi.
Bunda u, kishilarning diniy mashabiga, millatiga, irqiga
qarab emas, balki tabiiy hususiyatlariga, qobiliyatlariga,
aqliy iqtidoriga, bilim ko’nikmalariga e’tibor berishlik
zarur deydi. U o’zning «Baxt saodatga erishuv yo’llar
haqida risola» asarida «Davlatning vazifasi insonlarni
baxt – saodatga olib borishdir, - deb yozadi. U, - bu esa
ilm va yaxshi axloq yordamida qo’lga kiritadi». Forobiy
davlatni yetuk shaxs boshqarishi lozim daydi; ya’ni
jamoani idora etuvchi adolatli, dono bo’lishi, qonunlarga
rioya etishi va qonunlar yarata olishi, kelgusini oldindan
ko’ra bilishi, boshqalarga g’amxo’r bo’lishi lozim deydi.


Sharq Allomalari - Beruniy «Saidona» kitobida o’zining 80
yoshdan oshganligini yozadi , shunga ko’ra uni 1050-1051 yillarda vafot etgan deb
taxmin etish mumkin. Ba’zi manbaalarda esa, 1048 yil 13 dekabrda G’azna
shahrida vafot etgan deb ko’rsatiladi.

Beruniyning ilmiy bilimlarni egallash yo’llari, usullari haqidagi fikrlari hozirgi
davr uchun ham dolzarbdir. O’quvchiga bilim berishda:

o’quvchini zeriktirmaslik;

bilim berishda bir xil narsani yoki bir xil fanni o’rgatavermaslik;

uzviylik, izchillik;

tahlil qilish va taqqoslash;

ma’lumdan noma’lumga, yaqindan uzoqqa, soddan qiyinga qarab borish;

takrorlash;

yangi mavzularni qiziqarli, asosan, ko’rgazmali bayon etish va hokazoga e’tibor
berish kerakligi o’qtiriladi.

Beruniy fan sohasidagi yodgorliklarni, ilmiy bilimlarga oid qoldirilgan barcha
boyliklarni qunt bilan o’rganishga da’vat etadi.

E‘TIBORINGIZ UCHUN
RAXMAT !!!

Sharq Uyg‘onish davri ( IX-XI asrlar)da ta'lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji

Купить