Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 47.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Sharq uyg‘onish davrida ta’lim tarbiya va pedagogik fikrlar Sharq uyg‘onish davrida pedagogik fikrlarning rivojlanishi

Купить
Mavzu: Sharq uyg’onish davrida ta’lim tarbiya va pedagogik fikrlar Sharq uyg‘onish davrida pedagogik fikrlarning rivojlanishi Reja: 1.Sharq uyg’onish davrida ta’lim tarbiyaning o’rni 2.Uyg’onish davridagi pedagogikaning o’rni 3.Uyg’onish davrida o’rta osiyolik olimlarning hissasi 4.Sharq uyg‘onish davrida ilm-fan, madaniyat. 5.Al-Xorazmiyning ilmiy merosi va uning didaktik qarashlari. 6.Al-Forobiyning ijtimoiy-pedagogik qarashlari va uning ilmiy pedagogik merosidan foydalanish. 7.Beruniyning ilmiy merosi va uning pedagogika fani taraqqiyotidagi o‘rni. 8.Ibn Sino ta’lim-tarbiya xaqida. 9)Foydalanilgan adabiyotlar 1)Insoniyat tarixida Sharq uyg’onish davri pedagogikasi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki, bu davr pedagogikasida axloqiy fazilatlar va ta‟lim-tarbiya masalalariga juda katta e‟tibor qaratilgan. Shaxs kamoloti masalasi o’sha davr mutafakkirlarining diqqat markazida bo’lgan. Bu davrda talimiy, tarbiyaviy va axloqiy mazmunda yaratilgan quyidagi; “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga erishuv haqida”, “Axloq haqida risola”, “Ishq risolasi”, “Qutadg’u bilig”, “Axloqi Nasriy”, “Axloqi Jamoliy”, “Axloqi Muhsiniy”, “Hibatul-haqoyiq”, “Qobusnoma”, “Guliston”, “Bo’ston”, “Mahbub ul-qulub” kabi asarlarda talimtarbiya, milliy axloq-odob borasida, milliy urf-odatlar, turli-tuman ananalarni joy-joyiga qo’yish, milliy qadriyatlarni rivojlantirish masalalariga alohida e‟tibor qaratilgan. Ma‟lumki o’tgan asrlarda arab xalifaligida vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy o’zgarishlar, Islom dinining vujudga kelishi madaniy hayotga ham o’z tasirini ko’rsatadi. Bu ta’sir katta ko’tarinkilik ruhini paydo qiladi va bu ruh arab xalifaligini, Sharqni qamrab olganligi uchun Sharq uyg’onish davri deb ataladi. Bu jarayon IX asrdan boshlanib, XV-XVI asrlargacha davom etadi. Tarixiy manbalar malumotlariga ko’ra XI asrda Xorazmda ilm-fan ayniqsa taraqqiy etadi. Bu davrda ilm-fan rivojlanishi quyidagi uchta yo’nalishdan iborat bo„ladi. Birinchi yo’nalish. Matematika-tibbiyot yo’nalishi (matematika, astronomiya, kimyo, geodeziya, mineralogiya, tibbiyot, farmologiya va boshqalar) kiritilgan. Ikkinchi yo’nalish. Ijtimoiy-falsafiy yo’nalishi(falsafa, tarix, mantiq, fiqx, ruhshunoslik, notiqlik va shunga yaqin bo‟lgan yo‟nalishlar) kiritilgan. Uchinchi yo„nalish. Ta‟limiy- axloqiy mazmundagi yo„nalish bo„lib unga qomusiy olimlarning asarlaridagi didaktik va axloqiy fikrlari kiritilgan. Sharq uyg„onish davrida ham komil inson tarbiyasi muammosi ma‟naviy sohadagi eng asosiy masala bo„lgan. Shuning uchun ham ta‟lim-tarbiya masalasiga katta e‟tibor berilgan. Zero, insoniylik g„oyasida yuksak axloqiy xislatlar ifodalanganligi uchun ham Sharq uyg„onish davri pedagogikasida ta‟lim va tarbiya yo„nalishi muhim ahamiyat kasb etgan. Axloq masalasi buyuk mutafakkirlarning, pedagoglarning diqqat markazida bo„lgan. Bu davrda Forobiy, Beruniy, ibn Sino, Yusuf xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Tusiy, Davoniy, Koshifiy, Kaykovus, Sa‟diy, Jomiy, Alisher Navoiylarning ta‟limiy-axloqiy asarlari inson shaxsini ma‟naviy-axloqiy shakllantirish muammosini hal etishda sof pedagogik asarlar sifatida muhim ahamiyatga ega bo„ldi. Mazkur pedagogik asarlarda insonning ma‟naviy kamolga yetishida yuksak xulq-odob, ilm-fanni egallash g„oyasi ilgari surilgan. O„sha davr buyuk Sharq mutafakkirlarining ta‟lim va tarbiyaga oid qarashlarining asosini ham “Qur‟oni Karim” va “Hadis” ta‟limoti tashkil etadi. Ular o„z qarashlarini yoshlar ta‟lim- tarbiyasi uchun zarur odob-axloq me‟yorlari, o„z turmush tajribasi, islom axloqi, Qur‟on talablari hamda Hadislar asosida bayon qiladi va shu asosda yoshlarning doimiy amal qilishi lozim bo„lgan harakatlari ketma-ketligi va odob-axloq me‟yorlarining tizimli tartibini bayon qiladi. Ul buyuk zotlarning sermahzul ijod mahsullari bugungi kun ta‟lim- tarbiya jarayonida yosh avlod tarbiyasida dasturulamal bo„la oldi. Ta‟lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda o„z o„git va yo„nalishlari bilan beqiyos hissa qo„shgan buyuk qomusiy olim Abu Nasr Forobiy bu borada quyidagilarni alohida ta‟kidlaydi: -“Ta‟lim degan so„z xalqlar va shaharliklar o„rtasida nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu xalqlar o„rtasidagi tug„ma fazilat va amaliy kasb-hunar fazilatlarini birlashtirish”; -“Tarbiya jarayonining muvaffaqiyatli kechishi uchun tarbiya beruvchining o„zi tarbiyali bo„lmog„i shart”; -“Ta‟lim faqat so„z va o„rganish bilan, tarbiya esa amaliy ish, tajriba bilan amalga oshiriladi”; -“Tarbiya - har bir xalq, millatning amaliy malakalaridan iborat .2) Buyuk mutafakkir va qomusiy olim Abu Nasr Forobiy bu fikrlari orqali shaxs kamolotida ta‟lim va tarbiya berish zarurati, ta‟lim-tarbiya usullaridan kutilgan asosiy maqsad va bolatarbiyasida tarbiya usullari haqida qimmatli ma‟lumotlarni bayon etgan hamda bolaning tug„ilgandan boshlab oyoqqa turguncha ma‟lum tartibda tarbiyalanib borishga katta e‟tibor qaratilishiga to„xtalgan. O„z tarixiy ijodi va buyuk ma‟naviy-ma‟rifiy merosi bilan dunyo ilm-fanini yuqori cho‟qqiga olib chikgan, o‟rta asrlar Sharqining qomusiy olimi, astronomi, geografi, ma‟danshunosi, etnografi, tarixchisi, shoiri, faylasufi va pedagogi Abu Rayhon Beruniyning ham yaratgan barcha asarlari mazmun-mohiyatini ta‟limtarbiya masalalari tashkil etadi. Uning ijodidan fanning turli sohalariga oid juda ko‟p yirik asarlar o„rin olgan bo„lib, bu asarlar uning ana shu sohalarni nihoyatda yaxshi bilgan tadqiqotchi, fanda yangidan yangi yo‟llar ochgan donishmand bo‟lganligidan dalolat beradi. Beruniyshunos olimlarning ma‟lumotlariga ko„ra Beruniy yoshligidan riyoziyot va falakiyotni o‟rganib, 16-17 yoshlaridayoq Quyoshning balandligini o‟lchagan, quyosh tutilishini kuzatish bilan shug‟ullanib, 22 yoshida Markaziy Osiyoda birinchi bor yer globusini, turli xalqlarning yil hisoblari haqidagi ilk yirik asari – “Osorul boqiya”ni yaratadi. Olimning fan taraqqiyotiga qo‟shgan hissasi juda ulkan bo‟lib, u 152-ta risola yaratgan, shundan 30 tasi bizgacha etib kelgan. Taniqli Rus olimi V.V.Bartold: - “Beruniy shunday serqirra olimki, o‟z davrida mavjud bo‟lgan ilm sohalaridan shug‟ullanmagani uning shug‟ullanganidan kamdir. Uning yozgan asarlari shunchalik ko‟p va serqirraki bunga bir odamning umri kifoya qilganiga kishi hayron qoladi”- deydi. Yana bir buyuk rus sharqshunos olimi, akademik S.P.Tolstov xalqaro ilmiy anjumanlarning birida Evropa olimlaridan biri “Beruniy XI asr Leonardo do Vinchisi” degan ta‟rifiga javoban “Leanardo do Vinchi XV asr Beruniysidir” deb vatandoshimizga juda katta ta‟rif bergan. Bugungi kunda Beruniyning boy ilmiy, adabiy merosi o‟z ahamiyatini yo‟qotmasdan avlodlar qo‟lida qadr topmoqda. U ilm-fanning hamma sohalarini mukammal egallagan qomusiy olim sifatida o‟zining asarlari bilan falsafa, astronomiya, geodeziya, geografiya, tarix va tarbiya fanlari rivojiga katta hissa qo‟shgan. Buyuk bobokalonimiz, qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy 1048 yilda G‟azna shahrida vafot etgan. Buyuk olim nomini abadiylashtirish maqsadida yurtimizdagi ko‟pgina ilmiy markazlar, ko‟chalar, shahar va qishloqlarga olim nomi berilgan. Buyuk Sharq mutafakkirlarining boy madaniy va ma‟rifiy merosi yosh avlodni doimo halol mehnat qilishga, mardlik va saxovat, kamtarlik va adolat, va mehr va oqibatga chaqiradi. Har qaysi xalq yoki millatning ma‟naviyatini, tarixini, o„ziga xos urf-odat va an‟analarini milliy qadriyatlarsiz tasavvur etib bo„lmaydi. Sharq olimlarining, jumladan, Abu Rayhon Beruniyning hikmatlari, Kaykovusning “Qobusnoma”, Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub”, Husayn Voiz Koshifiyning “Axloqi muhsiniy” kabi asarlarida ta‟lim va tarbiya masalasiga bo„lgan e‟tibor o„z aksini topgan. Qayd etilgan asarlarda farzand ota-onaning baxti bo„lsa, tarbiya farzandning buguni, ertasi va kelajagidir degan ma‟nj mujassam. Mutafakkir Ibn Sino tarbiya beruvchilarga qarata,“Kimga qanday pandu nasihat qilsang, unga, avvalo, o„zing amal qil”, – deganidek, farzand tarbiyasida, ularning ma‟naviy dunyoqarashini kengaytirish va boyitishda, mutafakkirlarning fikrmulohazalari, pand-nasihatlari, hikmatlariga amal qilish va ulardan foydalanish barchamizning burchimizdir. 3) Uyg onish davriʻ   ( Renessans )   —   Markaziy   Osiyo ,   Eron ,   Xitoy   (9-12  va  15-asrlar)  va   G arbiy  Yevropada ʻ   yuz   bergan  alohida  madaniy  va  tafakkuriy  taraqqiyot  davri.   „Renessans“  atamasi  dastlab   Italiyadagi   madaniy-ma naviy   ʼ yuksalish  (14—16-asrlar)ga  nisbatan  qo llanilgan,  uni  o rta   ʻ ʻ asrchilik  turg unligidan  yangi  davrga  o tish  bosqichi  deb   ʻ ʻ baholaganlar.  Renessansning  asosiy  alomatlari:  tafakkurda  va   ilmu  ijodda  dogmatizm,  jaholat  va  mutaassiblikni  yorib  o tib,   ʻ insonni  ulug lash  (qarang ʻ   Gumanizm ),  uning  iste dodi,  aqliyfikriy   ʼ imkoniyatlarini  yuzaga  chiqarish;  antik  davr  (yunonrum)   madaniyatiga  qaytib,  uni  tiklash,  boyitish;  cherkov  sxolastikasidan   qutulib,  adabiyot  va  san atda  dunyoviy  go zallik,  hayot  taronalarini   ʼ ʻ qizg in  kuylash;  inson  erki,  hurfikrlilik  uchun  kurashish.  Buning   ʻ natijasi  o laroq,  ijodiy  qudrat  va  tafakkur  kuchini  namoyish   ʻ etadigan  ulug vor  badiiy  asarlar,  salobatli  binolar  yaratildi,  ilmfan   ʻ rivojlandi.  Italiyada  shoir  Petrarka  va  Dante,  rassom  Jotto,  adib  va mutafakkirlar  Bokkachcho,  Ariosto,  Tasso,  Byome  Renessans   g oyalarining  jarchilari  bo lib  maydonga  chiqdilar.   ʻ ʻ Keyinchalik   Michelangelo ,   Rafael ,   Shakespeare ,   Miguel  de   Cervantes   Yevropaning  turli  mamlakatlarida  buni  davom  ettirdilar.   Ammo  Renessans,  ya ni  Uyg onish  faqat  Yevropa  hodisasi  emas.   ʼ ʻ Dunyo  madaniyatini  yaxlit  olib  o rgangan  olimlarning  ishlari  shuni   ʻ ko rsatdiki,  Osiyo  markazida   ʻ joylashgan   Movarounnaxr ,   Xuroson   va   Eronda   Italiyaga   qaraganda  bir  necha  asr  oldin  (9—12-asrlar)  ulkan  madaniy   ko tarilish  yuz  bergan,  ilm-fan,  falsafa,  adabiyot  kuchli  rivojlanib,   ʻ ilg or  insonparvarlik  g oyalari  jamiyat  fikrini  band  etgan,  aqliy  va   ʻ ʻ ijodiy  faollik  gurkiragan.  Bu  davr  dunyo  ilmida  „Musulmon   Renessansi“  (A.  Mets)  yoki  „Sharq  Uyg onishi“  (N.  I. Konrad)  nomi ʻ bilan  atalib  kelinmoqda.  Sharq  Uyg onish  davrida  Yevropa   ʻ Uyg onish  davrining  asosiy  belgilari  mujassam:  jo shqin  ijodiy   ʻ ʻ faoliyat,  ulkan  bunyodkorlik  ishlarining  amalga  oshirilgani,  aqlni   hayratga  soluvchi  bemisl  asarlarning  yaratilgani  shundan  dalolat   beradi.  Sharq  Uyg onish  davri  ham  ulug  allomalar,  qomusiy  bilim   ʻ ʻ sohiblari,  mashhur  mutafakkirlarni  yetishtirdi.  Aniq  fanlar  sohasida Muhammad al-Xorazmiy,  Abu  Bakr  Roziy,   Abu  Rayhon   Beruniy ,   Ahmad  al-Farg oniy ʻ ,   Umar  Xayyom ,  Mirzo  Ulug bek   ʻ jahonshumul  kashfiyotlar  qildilar.  Abu  Nasr  Forobiy,  Abu  Ali  ibn   Sino,  Ibn  Rushd,  Muhammad  G azoliy,  Nasafiy  Aziziddinlarning   ʻ falsafiy  asarlari  tafakkur  xazinasini  boyitdi,  olam,  odam  va  jamiyat   yaxlitlikda  tadqiq  etilib,  yangi  qonuniyatlar  ochildi,  aqliy  bilim   ufqlari  kengaydi,  fozil  jamiyat  va  komil  inson  nazariyasi  chuqur   ishlab  chiqiddi.  She riyatda  Abu  Abdullo  Rudakiy,  Abulalo   ʼ alMaarriy,  Abulqosim  Firdavsiy,  Jaloliddin  Rumiy,  Hofiz  Sheroziy,   Nizomiy  Ganjavip,  Abdurahmon  Jomiy  va  Alisher  Navoiy  kabi   daho  ijodkorlar  yetishib,  o lmas  asarlar  yaratdilar,  ishqmuhabbat,   ʻ qahramonlik,  ozodlik  va  ezgulikni  kuyladilar.  Miniatyura   rassomchiligida  bir  necha  maktablar  shakllandi,  bunda   Kamoliddin Behzod   rasmlari  yangi  ijodiy  yo nalishga  asos  soldi.  Uyg onish   ʻ ʻ davri  ning  yana  bir  belgisi  xalq  ruhini  ifodalaydigan   „Ming  bir   kecha“ ,   „Kalila  va  Dimna“ ,   „Qirq  vazir“ ,  „To tinoma“,   ʻ „Sindbodnoma“,  „Jome ul  hikoyot“  kabi  qiziqarli  sarguzashtlarga   ʼ to la,  shavqu  zavq  qo zg atadigan  asarlarning  ko paygani,  ikkinchi   ʻ ʻ ʻ ʻ tomondan  „Xamsa“larda  bo lganiday,  insoniy  ideallarni  mujassam   ʻ etgan  hikmat  va  falsafaga  boy  umumbashariy  g oyalarning   ʻ tasvirlanishidir. Eron  va  Markaziy  Osiyo  xalqlari  bir  necha  ming  yillik  sivilizatsiya   tarixiga  ega.  Zotan,  qadimiyati,  qad.  davlatchiligi  bo lmagan   ʻ xalqda  Uyg onish  davri  ham  bo lmaydi.  Markaziy  Osiyoda  9—13- ʻ ʻ asrlarda  o z  xalqining  qadimiyatiga  qaytish,  Avesto  falsafasini   ʻ Qur on  ma rifati  bilan  uyg unlashtirib,  qayta  tiklashga  intilish   ʼ ʼ ʻ tasavvuf  ta limoti,  „ishroq“  falsafasida  namoyon  bo lgan.  Shu   ʼ ʻ asosda  turli  nazariyalar,  ta limotlar  yuzaga  kelib,  fikriy  xilmaxillik   ʼ rivojlandi.  Tasavvufiyorifona  ta limotning  qaror  topishi,  tariqatlar   ʼ ham,  aslida,  hurfikrlik  va  inson  kamolotiga  bo lgan  ishonchning   ʻ nishonasi  edi.  Uyg onish  davri  vakillari  dinga  emas,  balki  dinni   ʻ sxolastika  va  jaholat  manbaiga  aylantirgan  kishilarga  qarshi   kurashganlar. Tafakkurdagi ikki:  akliy  (ratsionalizm)  va  vajdiy  (irratsionalizm)   yo nalish  namoyandalari  zohiran  o zaro  kelishmay  kelgan   ʻ ʻ bo lsalarda,  amalda  Yevropa  Uyg onish  davrida  bo lganidek,  inson ʻ ʻ ʻ ongini  bedor  etish,  uni  aqidaparastlik  (taqlidchilik)  g uboridan   ʻ tozalashda  hamkorlik  qildilar.  Shu  bois  hurfikrli  mutafakkirlar   orasida  ratsionalist  olimlar  bilan  birga,  orif  sufiylar  ham  bor  edi. Sharq  Uyg onish  davri  vakillari  o z  xalklarining  ked.  madaniyat   ʻ ʻ bilan  birga,  yunon  vahind  xalklari  merosidan  ham  foqdalanishgan. Yunon  olimlarining  asarlari  8—9-asrlarda  arab  tiliga  tarjima   qshshndi,  sharxlandi.  Aflotun,  Arastuni  Sharq  faylasuflari  ham  o z   ʻ ustozlari  deb  hisoblashgan,  Plotin  qarashlari  Ibn  alArabiyga  ta sir   ʼ etib,  „vahdatul  vujud“  falsafasiga  turtki  berdi.  Biroqyunonlar  ko p   ʻ fikrlarni  qad.  osiyoliklardan  olganlar.  Bu  tarix  qonuniyati;  Abu   Rayhon  Beruniyning  „Kitob  attafhim  li avoil  sinoat  attanjim“  asari   qo lyozmasi  ( ʻ 13-asr ).yuksalishga  shaylangan  xalq  o z  madaniyati   ʻ va  o zigacha  yaratilgan  bashariy  yutuqlarni  o zlashtirib,  yana   ʻ ʻ yuksaklikka  ko tariladi. ʻ ardavom  edi,  olimning  obro e tibori  yuksak  qadrlandi.  Sharq   ʻ ʼ Uyg onish  davri  yutuqlari  G arbiy  Yevropadagi  Uyg onish  davriga   ʻ ʻ ʻ bevosita  ta sir  etgan.  Chunki  12—14-asrlarda  musulmon  olami   ʼ bilan  Yevropa  davlatlari  orasida  aloqa  kuchaygan  edi.  Ayniqsa,   tutash  chegara  mamlakatlari:  Qurdoba  (Ispaniya),  Kavkaz,  Bolqon yarim  orolida  bu  jarayon  kuchli  bo lgan.  Yevropaliklar  Sharq   ʻ olimlarining  asarlarini  lotin,  ispan,  yahudiy  tillariga  qilingan   tarjimalar  orqali  yoxud  bevosita  arab  tilida  o qib  o rganganlar.  Ibn   ʻ ʻ Sinoning  „Tib  qonunlari“,  „AshShifo“,  Forobiyning  „Ilmlar  tasnifi“,   Ahmad  Farg oniyning  „Samo  harakatlari  va  yulduzlar  ilmining  jami ʻ kitobi“,  Muxammad  Muso  Xorazmiyning  „Aljabr  val  muqobila“,  Ibn   Rushd,  Abu  Bakr  Roziy  asarlari  tarjima  qilinib,  keyinchalik  nashr   etilgan.  Algebra,  algoritm  fanlari  Xorazmiy  asarlari  tufayli   shakllangan.  „Tib  krnunlari“  7 asr  mobaynida  Yevropa  untlarida   tibbiyot  darsligi  sifatida  xizmat  qildi.  Ibn  Sino  shogirdi  Ibn  Rushd   goyalari  Italiya,   Fransiya   hurfikrligini  boshlab  bergan.  Ibn  Sino   —   Avitsenna,  Ibn  Rushd   —  Averroes,  Ahmad  Farg oniy ʻ   —  Al   Frageni, Abu  Bakr  Roziy   —  Al  Ramzats,  Abu  Ma shar  Balxiy ʼ   —   Albumazar  degan   lotincha   nomlar  ostida  mashhur  bo lgan.  „O sha ʻ ʻ paytda  (13—16-asr)  jaholat  changalidagi  Yevropaning  ko pgina   ʻ qismida  musulmonlar  ilm  charog ini  yoqdilar…;  ispanlar  yozuvi   ʻ ham,  shimoliy  oramiy  yozuvi  ham  Osiyodan  olingan;  shim.,  g arbiyʻ va  sharqiy  Yevropa  madaniyati  yunon   —  rumo   —  arab  urug idan   ʻ unib  chiqqandir“  (G.Gerder).  Platon,  Aristotel  asarlari  ham   Yevropaga  dastlab  arabcha  tarjima  va  talqinlar  orqali  kirib  borgan. „Sharkliklar  G arbni  Aristotel  falsafasi  bilan  yoritdilar“  (Gegel). ʻ Aniq  fanlar  va  ularni  o rganish  usullarini,  dehqonchilik  va   ʻ chorvachilik  ilmlari,  dengizda  suzish,  qarbiy  texnikani  Yevropa   sharqdan  olib  rivojlantirdi.  „Matematika,  kimyo,  tibbiyot  sohasida   musulmonlarning  xizmati  buyuk…  bu  fanlarda  musulmonlar   Yevropaning  muallimlari  bo lib  qoldilar“  (G.  Gerder).  Yevropa   ʻ Uyg onish  davri  adiblari  Dante,  Petrarka,  Bokkacho  Sharq  ilmfani,   ʻ adabiy  asarlaridan  ilhomlanganlar.  Dante  „Bazm“,  „Ilohiy   komediya“  asarlarida  Ibn  Sino  va  Ibn  Rushdni  o z  ustozlari   ʻ qatorida  ehtirom  bilan  tilga  oladi.  Axmad  Farg oniy  asarlaridan   ʻ foydalanganini  qayd  etadi.  K.  Marloning  „Buyuk  Temur“   dramasida  Amir  Temur  jasur,  xaloskor  inson  sifatida  tasvirlangan. Musiqada  ham  Uyg onish  davri  jarayoniga  xos  yuksalish  dastlab   ʻ Sharkda  yuz  berdi.  Markaziy  Osiyo  xalqlarining  qad.  an analari   ʼ arab,  hind  va  fors  musiqiy  meros  asarlari,  cholg ulari  bilan  o zaro   ʻ ʻ ta sir  jarayonlari  natijasida  yanada  boyib  qaytadan  jonlandi.  Zero,   ʼ Forobiy  va  uning  izdoshi  Ibn  Sino  musikaning  nazariy,  falsafiy  va   estetik  masalalarini  atroflicha  tadqiq  etib,  umumsharqiy  ta limotni   ʼ yaratishgan.  Xususan,  Yaqin  va  O rta  Sharq  xalklari  musiqa   ʻ amaliyotiga  tayangan  holda,  kuy  va  usullar,  qo llaniladigan  sozlar,   ʻ muayyan  shakl  va  janrlar  doirasida  mushtaraklik  mavjudligini   isbotlashgan.  Forobiyning  „Kitob  ul  musiqa  alkabir“  („Musiqaga   doyr  katta  kitob“)  va,  ayniqsa,  Ibn  Sinoning  „Javome  ilm  ulmusiqi“ ʼ („Musiqaga  oid  ilmlar  to plami“)  kabi  asarlarida  yunon  olimlari   ʻ (Pifagor,  Aristoksen  va  boshqalar)ning  qarashlari  boyitilib,   tovushlar  balandpastligi  munosabatlari  matematik  uslubda   ifodalangan. Shuningdek,  sof  tovushqator  tizimi,  undan  o rin  olgan ʻ budlarning  muloyimat  va  munofirat  tasnifoti,  iyqo  nazariyasi  ilk  bor asoslab  berilgan.  12—13-asrlarda  ijodiy  va  aqliy  kuchlar  rivojini   namoyish  etgan  O n  ikki  maqom  tizimi  yuzaga  keldi.  Amir  Temur   ʻ (14  a.)  va  Temuriylar  (15—16-asrlar)  musiqaning  barcha   jabhalarida  yangi  Uyg onish  davri  yuzaga  kelishini  ta minlab   ʻ ʼ berishdi.  Turli  mamlakatlardan  Samarqand,  Buxoro  kabi   markazlarga  keltirilgan  san atkorlar ʼ   —  bastakorlik,  musiqa   ijrochiligi  va  musiqashunoslik  jadal  rivojlanishiga  hissa   ko shishgan.  Mazkur  sohalarda  nainki  muayyan  kasb  egalari,   ʻ balki  o zga  badiiy  ijod  sohiblari,  xususan,  Mirzo  Ulug bek,  Jomiy,   ʻ ʻ Navoiy,  Husayn  Boyqaro,  Zahiriddin  Boburlar  ham  nom   chiqarishgan.  Bu  davrda  mahalliy  maqom  ijodiyoti  va  ijrochiligi   yuksaldi,  og zaki  an anadagi  musiqaning  boshqa  rivojlangan   ʻ ʼ shakllari  (doston,  ashula,  cholg u  kuy  va  boshqalar)  keng  o rin   ʻ ʻ egallab,  o zlarining  yuqori  pallalariga  ko tarildi.  Ayni  shu  jarayon   ʻ ʻ keyinchalik  Buxoro  Shashmakrmi,  Xorazm  maqomlari  va   Farg ona ʻ   —  Toshkent  makom  yo llari,  katta  ashulalar   ʻ shakllanishiga  olib  keldi. Yevropa  musikasida  Uyg onish  davri  tamoyillari  dastlab  14-asrda   ʻ tashkil  topgan  ilg or  yo nalish ʻ ʻ   —  „Are  nova“  namoyandalari   (ayniqsa,  Italiyadagi  vakillari   —  F.  Landino  va  boshqalar)  ijodida   o z  ifodasini  topdi.  Ular  dunyoviy  mazmundagi  ilk  professional   ʻ vokal  musiqa  shakllari  (ballada,  madrigal,  kachcha  va   boshqalar)ni  ijod  qilishdi,  she riy  matnlar  mazmuniga  alohida   ʼ ahamiyat  berib  ifodali,  erkin  tuzilishdagi  kuylar  yaratishdi.   Uyg onish  davri  cholg u  musiqaning  dastlabki  mustaqil  shakl  va   ʻ ʻ janrlari  (richerkar,  prelyudiya,  fantaziya,  tokkata)  yuzaga  keldi,   ayniqsa  lyutnya,  klavesin  va  klavikord  musiqasi  keng  rivoj  topdi.   Ijodkorlar  va  musiqa  nazariyotchilarining  antik  davr  badiiy   merosiga  qiziqishi  tufayli  yangi  janrlar  (mas,  yunon  tragediyasini   „tiklash“  jarayonida   —  opera),  ko p  ovozli  musiqada   ʻ polifoniyankng  qat iy  uslubi,  keyinchalik  gomofoniya  uslubi  k,  aror   ʼ topdi.  Diniy  musiqa  janrlari  (messa,  motet)  isloh  qilindi,  notalar   chop etilishi  joriy  etildi,  jonli  musiqa  amaliyotini  umumlashtiruvchi   musiqa  nazariyasi  (Tinktoris,  J.  Sarlino)  rivoj  topdi.  Aynan  shu   davrda  muayyan  xalklarda  yangi  milliy  va  mahalliy  kompozitorlik   maktablari  paydo  bo ldi:  niderland  (Dyufai,  Y.  Okegem,  J.  Depre),   ʻ fransuz  (K.  Janeken  va  boshqalar),  nemis  (G.  Fink  va  boshqalar),   ingliz  (Dansteybl,  U.  Byord  va  boshqalar),  ispan  (K.de  Morales  va   boshqalar),  Rim  (Palestrina),  Venetsiya  (A.  va  J.  Gabriyeli)  va   boshqa  Uyg onish  davrining  pirovardida  Yevropa  kompozitorlik   ʻ ijodiyotida  Sharq  mavzu  va  obrazlariga  qiziqish  kuchayib,  ingliz  G. Pereyem  va  fransuz  J.  Ramo  umumsharqona  ekzotikani   ifodalashgan.  Bular  an anasi  keyinchalik  Sohibqiron  Amir  Temurni ʼ bosh  qahramon  sifatida  gavdalantirgan  Italiya  (A.  va  D.   Skarlattilar,  A.  Vivaldi  va  boshqalar),   Germaniya   (G.  Gendel,  G.   Teleman  va  boshqalar)  mualliflarining  operalarida  teranlashgan. Uyg onish  davrida  teatr  san ati  xayot  ko zgusi  hisoblanib,   ʻ ʼ ʻ ko pqirrali  inson  xarakteri,  real  voqelik  ziddiyatlarini  aks  ettirishga   ʻ alohida  ahamiyat  berdi.  Bu  davr  teatr  namoyandalari  antik  drama   tajribalaridan  foydalanib  xalq  tomosha  san ati  an analarini   ʼ ʼ rivojlantirdilar,  kundalik  hayot  zavqshavqini  idrok  qilishga  da vat   ʼ etilgan  dunyoviy  sahna  asarlarini  yaratishga  harakat  qildilar  (L.   Ariosto,  A.  Politsiano,  N.  Makiavelli  va  boshqalar).  Ispaniyada   Uyg onish  davridagi  teatr  rivoji  M.  Servantes  va  Lope  de  Vega,   ʻ Angliyada  U.  Shekspir  ijodi  bilan  bog liqdir.  Uyg onish  davrida   ʻ ʻ teatr  san ati  professional  omillari  kuchaydi,  dramaturgiya  va   ʼ aktyorlik  san ati  nazariyasi  qaror  topdi,  ilk  teatr  binolari  qurildi. ʼ Uyg onish  davri  me morligi  qad.  an analarni  o zlashtirib,  uni  yangi   ʻ ʼ ʼ ʻ mazmun  bilan  boyitdi,  yangi  me moriy  qurilmalar  vujudga  keldi,   ʼ ko p  qavatli  uylar,  yangi  qiyofadagi  jamoat  binolari  qad  ko tardi.   ʻ ʻ Binoni  tashqi  va  ichki  tomonlarini  bezash,  kenglikni  tashkil  etish   borasida  xam  muayyan  yutuqlarga  erishildi.  Bu  o zgarishlar   ʻ Italiyaning  Florensiya,  Piza,  Siyena,  Genuya,  Milan,  ayniqsa,   Venetsiya  sh.larida  juda  sezilarli  bo ldi.  Ulkan  binolar,  g oyat  katta   ʻ ʻ gumbazli  va  bir  nechta  ustunli  saroy  va  ibodatxonalar  qurildi,   ayniqsa,  florensiyalik  me morlar  antik  me morlik  an analari  va   ʼ ʼ ʼ order tizimidan  unumli  foydalandi.  Bu  an analarni  o rta  asr  Italiya   ʼ ʻ me morlik  texnikasi  yutuqlari,  mahalliy  qurilish  xom  ashyolari  va   ʼ konstruksiyalari  bilan  uyg unlashtirib,  renessans  me morligi   ʻ ʼ uslubini  yaratdilar.  Devor  sathi  tekisligining  yaxlitligiga  e tibor   ʼ kuchaydi,  me morlik  mujassamotining  chizikli  ritmi  va   ʼ mutanosibligiga,  xonaning  kengligiga,  uning  yaxlit  va   ko rkamligiga  ahamiyat  berila  boshlandi;  turar  joy  va  ibodatxonalar ʻ qurilishi  ham  yangilandi.  Shaharning  ijtimoiy  ma muriy  markazi   ʼ tarhi  va  tuzilishi  bilan  bog liq  bo lgan  yangi  tipi  paydo  bo ldi.   ʻ ʻ ʻ Florensiyada  shakllangan  yuksak  Uyg onish  davrining  mumtoz   ʻ uslubi  Rimaa,  keyinroq  Venetsiyada  monumental  yodgorliklar   (monumental  san at)  yaratilishiga  sabab  bo ldi.  Yirik  me moriy   ʼ ʻ ʼ ansambllar  vujudga  keldi,  „ideal“  shaharlarning  loyihalari  yaratildi. Italiya  me morligida  paydo  bo lgan  yangi  an analar  Uyg onish   ʼ ʻ ʼ ʻ davrining  buyuk  me morlari  ishlarida  uz  aksini  topdi.  Jumladan,   ʼ Filippo  Brunelleski  katta  gumbazli  bino  qurish  muammosini  hal   qildi  (diametri  42  m  bo lgan  8 qirrali  gumbazli  SantaMariya  del   ʻ Fore  sobori),  L.  Alberti  o zi  yaratgan  yangi  me moriy   ʻ ʼ kompozitsiyalarini  ilmiy  nazariy  bayon  qilgan  „Me morlik  to g risida ʼ ʻ ʻ 10  kitob“  asari  bilan  nazariyotchi  olim  sifatida  namoyon  bo ldi.  Shu ʻ tarzda  yuksak  Uyg onish  davri  me morligi  uslubiga  zamin  yaratildi. ʻ ʼ Yuksak  Uyg onish  davri  ning  asosiy  tamoyillari  Rimda  shakllandi   ʻ va  rivojlandi,  davrning  insonparvarlik  g oyalari  ulug vor  va   ʻ ʻ hashamatli  me moriy  kompozitsiyalarda  o z  ifodasini  topdi.   ʼ ʻ Amaliyotda  antik  me moriy  orderlar  erkin  va  ijodiy  ishlatila   ʼ boshlandi,  me moriy  uslublar  birlashtirilib  yagona  milliy  me morlik   ʼ ʼ uslubi  shakllandi.  D.  Bramante,  Rafael,  Mikelanjelo  va  boshqa   murakkab  me moriy  majmualarida  yuksak  mahorat,  boy  ilm  va   ʼ nazariy  fikr,  o tkir  tafakkurni  namoyon  qildilar,  badiiy  yechimining   ʻ go zalligi,  nisbat  va  shakllar  o yinining  boyligi,  kompozitsiya   ʻ ʻ yechimining  rang-barangligi  insonga  zavq  bag ishlaydigan   ʻ me moriy  makonni  yaratdilar. ʼ So nggi  Uyg onish  davrida  yirik  me moriy  inshootlar  o rnini  xususiy ʻ ʻ ʼ ʻ buyurtmalar  kengroq  egalladi.  Villa,  palatsso  qurilishi  sohasida   ko zga ko rinarli  ishlar  qilindi.  Bog park  me morlik  uslubi  (bog   ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ tuzish  san ati)  shakllandi.  Pastbalandlikka  ega  bo lgan  maydonda   ʼ ʻ bog  yaratish  muhim  ahamiyat  kasb  etdi:  pastbalandliklar  birbiri   ʻ bilan  murakkab  zinalar  orqali  bog landi,  tepalik  va  qiyaliklar  turli   ʻ bezak  qurilmalar  (g or,  suv  kaskadlari,  favvora,  haykallar)  hamda   ʻ manzarali  o simliklar  bilan  bezatildi.  Asosiy  yo l,  qolgan  yo lka  va   ʻ ʻ ʻ zinalar  darvozaga  yo naltirilgan  bo lib,  kompozitsiyaning  tugal   ʻ ʻ bo lishini  ta minlagan.  Me moriy  nazariy  masalalarga  e tibor  ortdi.   ʻ ʼ ʼ ʼ Bunyod  etilayotgan  binolarni  ilmiy  asoslashga  intilish  kuchayib,  bir nechta  ilmiy  asarlar  yaratildi.  16-asr  o rtalaridan  Italiyada  maxsus   ʻ o quv  yurtlari,  akademiyalar  tuzildi  va  ularda  me morlikka  oid  ta lim ʻ ʼ ʼ berilishi  muhim  voqea  bo ldi.  Bu  esa  Yevropa  me morligining   ʻ ʼ keyingi  taraqqiyotiga  ta sir  ko rsatdi,  me moriy  klassitsizm   ʼ ʻ ʼ tamoyillarining  shakllanishida  muhim  rol  o ynadi.ʻ Uyg onish  davri  Italiyadan  tashqarida  (shartli  ravishda  „shimoliy“   ʻ deb  nomlangan)  15-asrda  rivojlandi.  Gotika  an analarini  ijodiy   ʼ anglagan  ustalar  ayrim  hodisalarni  amaliy  yo l  bilan  o zlashtirib   ʻ ʻ bordilar.  Niderlandiya  va  Germaniyada  Uyg onish  davri  me morligi ʻ ʼ so nggi  gotikaning  taraqqiy  etgan  davriga  to gri  keldi   ʻ ʻ (Antverpendagi  ratusha,  1561—65,  me mori  K.  Floris;   ʼ Germaniyaning  Geydelbergidagi  saroy,  1556—59).  16-asr   o rtalarida  Fransiyada  antik  davrga  hamda  Italiya  Uyg onish  davri   ʻ ʻ me morligiga  asoslangan  o ziga  xos  me moriy  uslub  shakllandi   ʼ ʻ ʼ (Shambor  qasri,  1519—40,  me mori  T.  va  D.  Surdo,  P.  Nevo  va   ʼ boshqalar).  Ispaniya,  Chexiya,  Polsha,  Vengriya  Uyg onish  davri   ʻ me morligi  o ziga  xos  milliy  xususiyatlarga  ega  bo lgan  (Pragadagi ʼ ʻ ʻ Belveder  yozgi  saroyi,  1535—  63,  me mori  J.  Spatsio  va   ʼ boshqalar). Uyg onish  davrining  buyuk  g oyalari,  ayniqsa,  tasviriy  san atda   ʻ ʻ ʼ yorqin  ifodalandi;  hayotga  muhabbat,  insonga,  uning  irodasi  va   aqliga  katta  ishonch  bildirildi.  Antik  davr  merosini  ijodiy   o zlashtirgan  italyan  rassomlari  zamonasining  ilmfan  yutuklariga   ʻ tayanib  inson  va  uni  o rab  turgan  muhitni  haqqoniy  aks  ettirishga   ʻ urindilar.  Ular  san atni  perspektiva,  proporsiya,  nursoya,  ritm,   ʼ rangshunoslik, hajm,  rakurs  va  h.k.  hamda  odam  tanasi  tuzilishi   haqidagi  aniq  bilimlar  bilan  boyitdilar,  ikonadan  kartinaga  o tildi,   ʻ haykaltaroshlik  mustaqil  janrga  aylandi,  freska  san ati  kjsaldi.   ʼ Yangi  davrning  ilk  xususiyatlari  13—14-asrlar  rassomlar  (rassom   Jotto,  haykaltarosh  N.  Pizano)  ijodida  kuzatildi,  15-asr  boshlarida   yangi  badiiy  dunyoqarash  rassom  Mazachcho,  haykaltarosh   Donatello  ijodida  yorqin  namoyon  bo ldi.  Yuksak  Uyg onish  davri   ʻ ʻ Italiya  san atida  nisbatan  qisqa  davrni  o z  ichiga  oladi,  lekin   ʼ ʻ mazmunan  juda  ulug  bo lib,  Italiya  san atining  „oltin  asri“   ʻ ʼ hisoblanadi.  Bu  davr  Leonardo  da  Vinchining  psixologik  ta sirchan ʼ asarlarida,  uyg unlikda  ishlangan  Rafael  polotnolarida,  kurash  ruhi ʻ bilan  yo g rilgan  Mikelanjelo  rangtasvir  va  haykaltaroshlik   ʻ ʻ asarlarida,  Jorjone,  Titsianning  koloritga  boy  hayotbaxsh   kartinalarida  va  boshqalarda  namoyon  bo ldi.  16-asrning   ʻ 2choragidan  boshlangan  Italiyadagi  iqtisodiy  va  madaniy  inqiroz   gumanistik  goyalarning  barbod  bo lishi  va  so nishini  boshlab  berdi. ʻ ʻ Uyg onish  davrining  dunyoviy,  hayotbaxsh  san ati  va  madaniyati   ʻ ʼ o rnini  tushkun  g oyalarni  ilgari  suruvchi  tashqi  jihatdan  yaltiroq,   ʻ ʻ lekin  hayotdan,  uning  muammolaridan  uzoq  bo lgan  san at   ʻ ʼ (manyerizm)  egallay  boshladi  va  keng  yoyildi. Uyg onish  davri  Italiyadan  tashqarida  G arbiy  va  Markaziy   ʻ ʻ Yevropada  15-asrdan  boshlab  notekis  rivojlandi,  individual  inson   obrazi  va  uning  muhitiga  bo lgan  katta  qiziqish  diqqatga  sazovor.   ʻ 15-asr  niderland  rassomlari  Ya.  Van  Epk  va  X.  van  der  Gus,   keyinchalik  boshqa  rassomlar  oddiy  odamlarni  tasvirlashga  katta   e tibor  berdi.  16-asr  2yarmi  rassomlari  (P.  Breygel  Katta)  ijodida   ʼ demokratik  an analar  yorqin  namoyon  bo ldi.  Germaniyada  keskin   ʼ ʻ siyosiy  va  g oyaviy  kurashlar  davrida  o tkir  ijtimoiy  xususiyatga   ʻ ʻ ega  bulgan  grafika  va  rangtasvir  keng  tarqaldi  (A.  Dyurer,  X.   Xolbeyn  Kichkina  va  boshqalar).  Fransiyada  o ta  uygunlashgan   ʻ dunyoviy  mazmundagi  Uyg onish  davri  rivojlandi,  psixologik   ʻ portretlar  va  monumental  bezak  haykaltaroshligi  tarqaldi  (rassom   F.  Klue,  J.  Fuke,  haykaltarosh  J.  Gujon,  J.  Pilon  va  boshqalar).   Uyg onish  davriga  xos  xususiyatlar  Ispaniya,  Chexiya,  Polsha  va   ʻ boshqa mamlakatlarda  ham  namoyon  bo ldi.  Uyg onish  davri   ʻ ʻ Yevropa  mamlakatlarining  madaniy  va  g oyaviy  hayotida  katta   ʻ ijobiy  rol  o ynadi,  bu  davrda  jahon  madaniyatining  eng  nodir  va   ʻ bebaho  asarlari  yaratildi.  Sharqda  ham,  G arbda  ham  Uyg onish   ʻ ʻ davri  insoniyat  taraqqiyotining  benazir  davridir.  Uyg onish   ʻ davrining  ko p  g oyalarini  18-asr  ma rifatparvarlik  vakillari  meros   ʻ ʻ ʼ qilib  oldi.  Uyg onish  davri  ijodkorlarining  ilmiy  va  adabiy  asarlari   ʻ hozirda  ham  ma naviyatimiz  yuksalishiga  xizmat  qilib  kelmoqda. ʼ [1] 4) IX asrda Sharq mamlakatlarida boshlangan va madaniy xayotda yuz bergan ko’tarinkilik ma’naviy xayotda xam uzgarishlar bulishiga olib keldi. Ana Shu ko’tarilish Shunday butun Arab xalifaligini, Yakin va Urta Sharkni kamrab olginligi uchun xam Sharq Uyg‘onish davri deb ataldi. Bu uygonish jarayoni IX asrdan boshlanib XV-XVI asrlargacha davom etdi. Bu jarayonda arab xalklari bilan birga Eron, Kavkaz orti, Shimoliy Afrika, Markaziy Osiyo olimlari xam ishtirok etdilar. Chunki Arab xalifaligida XI asrda vujudga kelgan uygonish davri xalifalikning Bogdod, Damashk, Xalab shaxarlarida boshlanib, barcha boshkaxalklar madaniy xayotiga tarkaladi, bu esa u davlatlarda xam madaniy rivojlanishga zamin tayyorlaydi va bu jarayonni boshlab boradi. Buni biz xalifa Xorun ar-Rashid davrida (786-833), sung uning ugli al- Ma’mun davrida Bagdodda «Baytul xikma» («Donishmandlik uyi»), xozirgi davrda Akademiya ma’nosida.tashkil etilganidan xam bilsak buladi. Mazkur Akademiya 813-833 yillarda yanada rivojlangan. Akademiya koshida rasadxona xam bulgan, yangi kutubxona kurilgan. Bagdoddagi mazkur ilm markazi , uz navbatida SHark va Garbda ilm-fanning iarakkiy etishga, ma’naviy xayotning rivojlanishiga ta’sir etgan, bu xakida mazkur»Baytul xikma»ning ishlarga raxbarlik kilgan Al-Xorazmiy xalifa al-Ma’munning ilm-fan ravnaqiga qay darajada homiylik qilganini «Al-jabr va al-mukobala xisobi xakida» asarida Shunday tariflangan: «Ollox Imom al- Ma’munga. Unga meros bo’lib qolgan xalifalik lozimini in’om kilib, muruvvat etganligi, bu lavozim libosini kiydirib, uni bezaganligi va Shu bilan birga unda (xissiyotni) uygotganligi menga jasorat ato qildi, (chunki u) ularning ustiga o’z xomiylikqanotini yozib, ularga noanik bo’lgan narsalarni yoritishga va ular uchun mushkul bo’lgan narsalarni osonlashtirishga yordamlashadi». Xorun ar-Rashidning ikkinchi o’gli al-Ma’mun ilm-fanni juda qadrlagan. U IX asr boshlarida xalifalikning Xurosondagi noibi bo’lib turganda xam Movarounnaxr va Xurosondagi olimlarni to’plab,ularning ilmiy ijodiga sharoit yaratib bergan. Bular orasida al-Xorazmiy, al- Xuttaliy, al-Javxariy, al-Fargoniy, al-Marvaziy kabi vatandosh olimlarning barchasini Bog’dodga chakirib oladi va «Baytul-xikma»- donishmandlik uyi «(Ma’mun akademiyasi») da arab olimlari bilan xamkorlikda ilm-fan ravnak topadi. Shuningdek, Sharq Uyg‘onish davrining paydo bo’lishida asosiy manba qadimgi yaratgan madaniy yodgorliklar xam bo’lib, ular xox yunon , xox arab, xox Movarounnaxr va Xuroson xalkining eng qadimiy antik davrlar madaniy yodgarliklari xam bo’lsin, Uygonish davri madaniyatning yaratilishi va rivojlanishiga asos bo’lib xizmat kiladi. Bular bilan birga, eng Yaqin muxim tomoni xam borki, IX-XV asrlarda Yaqin va O’rta Sharqda ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy o’zgarishlar yuz berdi va bu o’zgarishlar natijasida Uygonish davri kabi muxim bir jarayonni vujudga keltirdi. Zero, agar arablar Markaziy Osiyoni bosib olib,bu erdan ilgari mavjud bo’lgan fan va madaniyat o’choqlarini yo’qotgan bo’lsalar, ko’p o’tmay qadimiy ilmiy an’ana asta-sekin tiklanib, natijada ilm-fanning etuk siymolari etishib chika boshladi. Bularning barchasi bir-biriga qo’shiluvi natijasida Sharqda bir butun madaniyat tarkib topadi va rivojlana boshlaydi. Yaqin va O’rta Sharqda, jumladan, Eron, Zakavkaze va Movrounnaxrda savdo alokalarining rivojlanganligi, ilm-fan, xunarmandchilikning tarakkiy etishi moddiy va madaniy alokalarning barchasi umumiy rivojlanishga ta’sir etdi. Bu davrda qishloq xo’jaligida foydalaniladigan er maydonlari kengaydi, ko’plab sug’oriladigan erlar ochildi , sug’orish inshootlari tiklandi, yangilari qurildi, paxta, zig’ir, kanop ekilib, ularning tolasidan mato tukildi. Movrounnaxr, xususan, Xorazm, Urganch, Fargona, Samarkand va Buxoro shoyisi dunyoga mashxur bulgan. Qishloq xujaligi, xunarmandchilik va savdoning rivojlanishiga yul ochildi. Natijada YAkin va Urta Sharq davlatlari: Rossiya, Ispaniya, Xindiston, Xitoy, Vizantiya bilan savdo ishlari olib borildi. Tanikli olim F.Sulaymonova Sharq madaniyatining Ispaniyaga va u orqali Ovrupaga ta’siri xakida gapirar ekan, «Pireney yarim orolining arablar tomonidan bosib olinishi insoniyat tarixining eng yangi saxifalarini ochib berdi. Makedoniyalik Alekandr orzu kilgan Shark va Garbning yangi davr boshlandi. Bu jarayonning, ayniqsa, Ovrupo madaniyatining rivojiga ta’sir etibgina qolmay , balki umuman, Ovrupolik odamning psixologiyasi, tafakkuri, xarakteri, xayot tarzini, tarixiy jarayonini tudan o’zgartirib yubordi», - deydi va matematika, falsafa, astronomiya, tabiat, tibbiyot, xulk-odob, turmush tarzi , ijtimoiy iqtisodiy xayotiga qay darajada ta’sir etganligiga ishonarli dalillar keltiradi. X asrdan boshlab Movrounnaxr va Xurosonda mustakil feodal davlatlari – Toxiriylar, Somoniylar, Koraxoniylar, Gaznaviylar, Saljukiylar, Xorazmshoxlar davlatlarining paydo bo’lishi va xalifalik emirilishi xam madaniy xayotning orkaga ketishiga emas, balki yanada ravnak topishiga olib keldi. Bu davrda pul muomalasi rivojlandi. Jamiyat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy xayotidagi o’zgarishlar, albatta madaniy xayotga o’z ta’sirini o’tkazmasdan qolmaydi. Somoniylar davlatida Marv, Buxoro, Samarkand va Urganch usha davrning madaniy markazlari sanalardi. Bu davrda arab tili ilmiy va aloqa tili edi. Maktablarda darslar arab tilida olib borilar edi. Rasmiy xujjatlar, shariat qoidalari arab tilida yuritilar edi. Ilmiy asarlar xam arab tilida yozilar edi. X asr o’rtalariga kelib, fors- tojik tilida xam ish yuritila boshlandi. Ammo yoziladigan xujjatlar , ishlar fors-tojik tilida bo’lsa xam, arab imlosida yozilar edi. Bu shaxarlardagi maktablarga xatto tevarak-atrofdagi qishloqlardan oddiy xalk bolalari xam kelib o’kiganligi manbalarda keltirildi. O’sha davrda Buxoroda katta kitob bozori bo’lgan, kitob do’konlarida olim va fozil kishilar uchrashib, ilmiy muloqat, munozaralar o’tgan. Abu Ali ibn Sino kitob do’konlaridan birida Farobiyning Aristotel «Metafizika» siga yozgan sharxlarini sotib olganligini tarjimai xolida xikoya kiladi. Buxoro amiri saroyida esa yirik kutubxona mavjud bo’lgan. Amir kutubxonasi o’sha davrdagi Sheroz kutubxonasi bilan bellasha oladigan yagona kutubxona sifatida tan olganlar. Chunki Sheroz kutubxonasida maxsus javonlarda saqlansa, amir kutubxonasida esa sandiklarda saklangan. Bu davrda xind, eron, arab-yunon tillaridan tibbiyot, astronomiya, matematika, mantik, psixologiya, falsafaga oid asarlar tarjima qilinishi Shu sohaga oid bilimlarning rivojlanishiga ta’sir etdi. Eronlik Abdulla ibn al-Mukaffo (724-750) yozuvchi, pedagog, olim va tarjimon sifatida salmokli ishlar kildi. U «Buyuk ishlar uchun nasixatlar» va «Kichik ishlar uchun nasixatlar» asarlarini yaratgan , paxlaviy tilidan xindlarning «Kalila va Dimna» didaktik asarini, «SHoxlar kitobi», «Mazdak», «Oynoma» ni arab tiliga tarjima kilgan. Aristotelning «Kategoriya», «Talkin xakida» va boshka asarlarini arab tiliga tarjima kilgan. Ibn al- Mukaffo 750 yilda Moniy targiboti tarafdorlari sifatida katl etildi. Qadimgi yunoniston olimlari Platon, Aristotel, Gippokrat, Galen, Evklid, Ptolomey, Arximed va boshqalarning asarlari, fors tilidan badiiy-didaktik asarlar «Kalila va Dimna», «Fors shoxlari xayoti», xind tilidan «Xind dorilari va ularning nomlari», «Saorad», «Siddxanta», «Nabotiy dexkonchiligi to’grisida kitob» va boshka kitoblar tarjima kilindi. Somoniylar davrida Rudakiy, Firdavsiy, Al-Xorazmiy, Al-Fargoniy , Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino kabi mutafakkirlar ijod etganlar. X asrning ikkinchi yarmidan tashkil topgan Qoraxoniylar davlatida ba’zi xonlar o’z saroylarida kutubxonalar tashkil etdilar. Bu kutubxonalarda arab va xatto Garbiy Evropa olimlarining asarlari xam mavjud edi. Bu davrda turkiy til shakllanib bordi. Yusuf Xos Xojib, Maxmud Qoshgariy kabi olimlar jaxon axamiyatiga ega bo’lgan asarlarini yaratdilar. XI asr boshida G’aznaviylar davlati, keyinrok Saljukiylar. Xorazmshoxlar davlati xam tashkil topdi. Gaznaviylar davrida xam ilmiy, ijtimoiy fikrlar rivojlandi. Maxmud Gaznaviy o’z saroyiga juda katta madaniy boyliklarni to’playdi, olimlarni ilmiy ishga taklif etadi. Jumladan, Abu Rayxon Beruniyning mashxur «Xindiston» asari Shu erda yaratilgan edi. Saljuqiylar davrida Ali-Arslon Muxammad xokimiyatni boshqarganda uning vaziri Nizom ul-Mulk o’z davrining mashxur siyosiy arbobi va eng ma’rifatparvar kishilaridan bo’lgan. Saljuqiylar xokimiyati xarbiylashgan bulib, bu xokimiyatning ichki va tashki siyosatini Nizom ul-Mulk boshkarar edi. U Gaznaviylar ish uslubiga bir oz o’zgartirishlar kiritib, xokimiyatni boshkarish uslubini ishlab chikadi va o’zining «Siyosatnoma» asarini yaratadi. (1091-92). Bu asarda davlatni boshkarish tamoyillari bayon etiladi. Nizom ul-Mulk maorifni rivojlantirishda katta xizmat kildi. 1067 yilda Bogdodda o’zining shaxsiy jamgarmasiga o’sha davrning eng mashxur o’kuv yurti – «Nizomiya» madrasasini kurdiradi. U olimlar, din peshvolari, so’fiylarga katta e’tibor berib, g’amxurlik qiladi. Uning katta xizmatlaridan yana biri takvimni islox kiladi. U 1074 yili Orta Shark mamlakatlari uchun kalendar-takvim tuzadiki, bu takvim xozirgi eng takomillashgan kalendarlardan xisoblanadi. XI asrda Xorazmda ilm-fan ayniksa taraqqiy etdi.Xorazm shoxi Ma’mun uz saroyiga eng zabardast olimlarni taklif etadi. U tashkil etgan «Baytul xikmat»- Donishmandlar uyi tarixda «Ma’mun a kademiyasi» deb nom qoldirgan. Bu akademiyaning rivoj topishida Abu Rayxon Beruniy , Abu Ali Ibn Sino, tarixchi Miskavayx, riyoziyotchi Abu nasr ibn Irok, faylasuf Abu Salx al-Masixiy, tabib Abulxayr Xammor kabi olimlar ilmiy ijodlar bilan muxim rol uynaydilar. Lekin toj-taxt uchun kurash natijasida bu ilm dargoxi o’z faoliyatini to’xtatib , olimlar tarkalib ketadi. XII asrga kelib,O’rta Shark mamlakatlari, Movarounnaxr mo’g’ullar istibdodiga uchradi.Bu davrda ishlab chikarish kuchlari, madaniy markazlari vayron etildi.Xalk kattik zulm ostida ezila boshladi. Movarounnaxr va Xurosonda mo’gillar istibdodi davrida «Uygonish» davrida tanazzulga yuz tutdi. SHark uygonish davri madaniy rivojlanishda ilm-fan shartli ravishda uch yo’nalishda rivojlanganini ko’ramiz. 6) Abu Nasr Forobiy (873-950) riyoziyot, falakiyot, tabobat, musiqa, mantiq, falsafa, tilshunoslik va adabiyot sohalarida ijod etgan. U yoshligidan juda isteʼdodli, zehni oʻtkir, xotirasi kuchli boʻlgan. Forobiy Eron va Oʻrta Osiyolik mutafakkirlar Nazzam, Ravandiy,Ar-Roziy; qadimgi yunon faylasuflari: Suqrot, Aristotel, Platon, Galiley taʼlimotlarini chuqur oʻrgangan. Beruniy, Ibn Sino va Firdavsiy mutafakkirlar singari oila, uy-joy orzusini ilm yoʻlida qurbon qilib, butun umrini fanga bagʻishlagan. U 160 dan ortiq asar yozib, oʻrta asr ilm- faniga ulkan hissa qoʻshgan. Bu asarlar orasida "Arastuning metafizika asariga sharh","Baxt-saodatga erishuv haqida", "Tirik mavjudot aʼzolari haqida", "Fozil odamlar shahri" asarlari muhim ahamiyatga ega. Mutafakkirning ilm-fan oldidagi ulkan xizmatlaridan yana biri bu uning yunon olimlarining asarlarini sharhlaganligi va ularni yangi gʻoyalar bilan boyitganligidir. Forobiy yunon falsafasini chuqur bilgani, unga sharhlar bitganligi va jahonga targʻib qilgani hamda zamonasining ilmlarini puxta oʻzlashtirib, fanlar rivojiga ulkan hissa "Экономика и социум" №12(91)-1 2021 www.iupr.ru 669 qoʻshgani uchun Sharqda Arastudan (Aristotel) dan keyingi yirik mutafakkir - "Muallim us-soniy" va "Sharq Arastusi" nomlari bilan shuhrat topgan. Forobiy ilmlarni tasniflashda borliq xususiyatlarining tahlilidan va ularning fanda aks etishidan kelib chiqadi. Uning tasnifi, eng avvalo, tabiatni, tafakkur va nutqni, til va mantiqni o'rganishga qaratilgan. Forobiyga ko'ra, ilmlarning tasnifidan maqsad haqiqatni o'rganish va tasdiqlashdan, uni yolg'ondan farqlashdan iborat. Olimning fikricha, fanlar va umuman bilimlar borliqdan kelib chiqib, borliqni uzoq vaqt o'rganish asosida to'planib boradi. Turli ilmlar bir-birini inkor qilmaydi, balki o'zaro bir-biri bilan bog'liq holda rivojlanadi. Ular dunyoni idrok qilishga va insonlarning baxt-saodatga erishishiga qaratilgandir. "Taʼlim degan soʻz insonga oʻqitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish ; maʼlum birhunarni egallash uchun zarur boʻlgan amaliy malakalar",- deydi olim. Forobiyning taʼlimtarbiya haqidagi qarashlarida insonparvarlik gʻoyalari alohida oʻrin tutadi. Forobiyning ta'kidlashicha, tarbiyalanuvchi ixtiyoriy ravishda zaruriy, aqliy va axloqiy xislatlarni bilimli boʻlishga, toʻgʻrilik va haqiqatni sevishga, jasur, doʻstlarga sadoqatli boʻlish singari fazilatlarni egallashga intilmog'i lozim. Abu Nasr Forobiy insonga xos hamda uning ma'naviy yuksalishida muhim ahamiyat kasb etuvchi tafakkur va nutqning rivojlanishini ta'lim- tarbiyaning asosini tashkil etuvchi muhim jarayon hisoblaydi. U insonni dunyotaraqqiyotining eng mukammal va eng yetuk yakuni deb biladi. Shunga koʻra olim oʻz asarlarida insonga tarbiya va taʼlim berish zarurligini aytadi va bunda taʼlim- tarbiya usullaridan kutilgan maqsad masalalari asosiy oʻrinni egallashini qayd qiladi. Forobiy insonning maʼnaviy hayotida, asosan, uning ikki tomoniga: aql-idrok ongiga va axloqiga eʼtibor beradi. Shuning uchun taʼlim- tarbiya uning fikricha aqliy tomondan ham, axloqiy tomondan ham yetuk qilib yetishtirishga qaratilmog'i lozim. Taʼlimtarbiya jarayonida nazariy bilim bilan amaliy harakat, odatiy malaka, faoliyat birlashib boradi, yetuklik shu birlashuvning darajasiga qarab yuzaga keladi. Forobiy tarbiya berish usullari haqida shunday yozadi: birinchi usul: qanoatbaxsh soʻzlar, chorlovchi, ilhomlantiruvchi soʻzlar yordamida odat hosil qilinadi va malakalar vujudga keltiriladi, odamdagi gʻayrat, kasbga intilish harakatga aylantiriladi. Ikkinchi usul: majbur etish yoʻlidir. Bu usul majburiyravishda tarbiyalanuvchilarni tarbiyalashdir. Farobiy o'zqarashlarida insonning aqliy va axloqiy jihatlariga alohida e'tiborini qaratadi va u "Fozil odamlar shahri" asarida o'n ikki tug'ma xislatni birlashtirgan kishigina axloqli inson bo'la olishini ta'kidlaydi. Bular quyidagilar: "Birinchidan bunday odamning barcha a'zolari mukammal taraqqiy etgan, sog'lom bo'lish lozim; ikkinchidan, tez fahm so'zlovchining maqsadini tez payqay oladigan bo'lsin; uchinchidan, xotirasi juda kuchli va mustahkam bo'lsin; to'rtinchidan, zehni tez va o'tkir bo'lsin; beshinchidan, nutqi ravon, fikri teran, mulohazalarini yorqin bayon eta olsin; oltinchidan, bilish va o'rganishga ishtiyoqi baland bo'lib, "Экономика и социум" №12(91)-1 2021 www.iupr.ru 670 bilimlarini charchashni sezmasdan o'zlashtira olsin; yettinchidan, nafsini tiya oladigan, qimor o'yinlaridan jirkanadigan bo'lsin; sakkizinchidan haqiqatni sevadigan bo'lsin; to'qqizinchidan g'ururli va vijdonli bo'lsin, oliyjanob ishlarga intilsin; o'ninchidan, mol- dunyo yig'ishga berilmasin; o'nbirinchidan, adolatli bo'lsin, odamlarni adolatga targ'ib etadigan bo'lsin; o'n ikkinchidan, adolatli bo'lsin, ammo qaysar bo'lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o'zbilarmonlikka berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik, pastkashlik oldida lafzli bo'lsin, o'zi zarur debbilgan narsasini amalga oshirishda qat'iylik ko'rsatsin, qo'rqmas, jasur bo'lsin, qo'rqish va ojizlikni bilmasin". Keyinchalik esa oʻzgaradi, ya'ni ijtimoiylashuv jarayonida odamalar ming yillardn beri amal qilib kelayotgan qadriyatlar va me'yorlarni qabul qiladilar. Oʻzining " Baxt-saodatga erishuv haqida"asarida bilimlarni oʻrganish tartibi haqida fikr bayon etgan. Uning aytishicha, avval bilish zarur boʻlgan ilm oʻrganiladi, bu olam asoslari haqidagi ilmdir. Uni oʻrgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon haqidagi bilimlarni oʻrganishi lozim. Undan soʻng, umuman,jonli tabiat ya'ni oʻsimlik va hayvonlar haqidagi ilm oʻrganiladi, deydi. Forobiy inson kamolotga taʼlim - tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish orqali erishish mumkin deydi. Chunkimaqsadga muvofiq amalga oshirilgan ta'lim-tarbiya insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamolga yetkazadi. Forobiyning yozishicha, haqiqiy baxtga erishish uchun harakat qiluvchi, o'zaro yordam qiluvchi, xalqini birlashtirgan shahar — fozil shahar hisoblanadi. Baxtga erishish maqsadida o'zaro yordam bergan va birlashgan kishilar fazilatli jamoa bo'ladi. Forobiy fikriga ko'ra, davlatni idora etuvchi shaxs o'zining fazilat va xulq-odobi bilan ajralib turishi, xususan u 6 ta xislatni egallagan bo'lishi, ya'ni adolatli va dono bo'lishi, boshqalarga g'amxo'rlik qilishi, qonunlarga to'la rioya etishi va qonunlarni yarata olishi, kelgusini oldindan ko'ra bilishi kerak. Forobiyning talqinicha, fozil shaharlar yuqori madaniyatli bo'ladi. Unda yashaydigan xalq o'zi istagan kasb- hunarni egallaydi. Bunday jamiyatda to'la erkinlik va teng huquqlik hukm suradi. Forobiyning fozil jamoa haqidagi ta'limoti uning axloqiy kamolot va baxtsaodatga erishuv hamda insonparvarlik g'oyalari bilan chambarchas bog'liqdir. U o'zining ijtimoiy-faIsafiy, siyosiy va axloqiy qarashlari markaziga insonni, uning maqsad muddaolarini o'rganishni, axloqiy kamolot va baxt-saodatga erishuv yo'llarini ko'rsatishni qo'yadi. Axloqiy kamolot deganda, xayr-ehsonli ishlar, go'zal insoniy fazilatlarni tushunadi. Axloqiy kamolotga xalaqit bemvchi salbiy xislatlarga dangasalik, bekorchilik, bilimsizlik, ongsizlik, kasb- hunarsizlikni kiritadi. Forobiy aql, ilm va ma‘rifatni baxtsaodatga erishishning asosiy vositasi deb biladi. Forobiy inson fazilatlarini tug'ma va yashash jarayonida paydo bo'ladigan fazilatlarga bo'ladi. Olimning fikricha, tug'ma fazilatlarga insonning o'ta o'tkir zehnliligi, biror narsani bilishga o'ta qobiliyatliligi kiradi. Lekin tug'ma fazilatlar hayotda kam uchraydi. Asosiy axloqiy fazilatlarni odam yashash davomida egallaydi. Tug'ma fazilatli odamlar ham tarbiyaga muhtoj. Agar unday odamni tarbiyalab va to'g'ri yo'lga solib "Экономика и социум" №12(91)-1 2021 www.iupr.ru 671 turilmasa, uning qobiliyati tezda so'nib qolishi mumkin. Tug'ma qobiliyat ham nisbiy tushunchadir. Ba'zi kishilar tug'ma qobiliyatini ishga solib yaxshi natijaga erishsa, boshqalari yomon natijaga erishadi. Bu fikrlardan Forobiyning taʼlim-tarbiyada, yoshlarni mukammal inson qilib tarbiyalashda, xususan, aqliy-axloqiy tarbiyaga alohida eʼtibor berganligi koʻrinib turibdi. Uning taʼkidlashicha, bilim bilangina maqsadga erishilmaydi va bola ham yetuk boʻlmaydi. Olim daraxtning yetukligi uning mevasi bilan boʻlganidek, insonning barcha xislatlari ham axloq bilan yakunlanishini aytadi. Umuman, Forobiy oʻz davridagi yoshlarning taʼlim olishlari, bilim egallashlari, hunar egallashlari, faoliyat koʻrsatishlari, mehnat qilishlari zarurligi xususida fikrlar bildirgan. Bu fikrlar hozirda ham taʼlim-tarbiyaga gʻoyat muhimdir. 7) Ushbu maqola Abu Rayhon Beruniyning ilmiy bilimlarini egallash yo`llari, usullari haqidadagi fikrlari hozirgi davr uchun ham dolzarbligi, talaba yoki o`quvchilarga bilim berish jarayonidagi ahamiyati, fikrlarining uzviyligi, izchilligi sabab hozirgi davr uchun kerakligi, bilim olishni axloqiy tarbiya bilan bog`lashi, insonning axloqiy kamolga yetishi muammosi butun ta`lim-tarbiya tizimida markaziy masala ekanligi haqidadir. Kalit so`zlar: metod, komil inson, talaba- o`quvchi, didaktika Beruniyni chinakam o„rta asrlar Sharqining ilm-fan qomusiy olimi desak mubolag„a bo„lmaydi. Amerikalik tarixchi Dj.Sarton buyuk olim haqida: “Astronomiya va matematika, astrologiya va geografiya, antropologiya va etnografiya, arxeologiya va falsafa, botanika va minerologiya uning buyuk nomisiz qashshoqlashib qolgan bo„lardi” degan. O‟zbekiston deb ataluvchi hudud, ya‟ni bizning vatanimiz nafaqat sharq, balki umumjahon sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo‟lganini butun jahon tan olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar fozilu- fuzalolar, olimu- ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Ana shunday allomalardan biri buyuk vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniydir. Beruniyni yer yuzidagi barcha mamlakatlar aholisi buyuk ensiklopedist olim sifatida yaxshi bilishadi. U qomusiy olim sifatida tarix, falsafa, astronomiya, geografiya, tibbiyot, matematika, astrologiya, fizika, adabiyot kabi fanlarni mukammal o‟rgandi va ilmiy izlanishlar olib bordi. Beruniyning pedagogik tamoyillar, o`quv – tarbiya shakllari usullarning shaxsini kamolga yetkazishdagi o`rni va roli beqiyosdir. Beruniyning ta`kidlashicha, bilim olish va insoniyat yaratgan bilimlarni egallash uchun o`quvchi – talabadan dastlab axloqiy poklikni Tashkent Medical Academy Volume 3 | TMA Conference | 2022 The significance of the scientific, cultural heritage of Abu Rayhon Beruni and its role in the development of science Abu Rayhon Beruniy ilmiy-madaniy merosining ahamiyati va uning fan taraqqiyotidagi o‘rni 363 December 16 https://tma.uz/ Republican Scientific and Practical Conference talab qiladi. Shuningdek, ta`lim bilan tarbiyaning bir butunligini ko`rsatadi, faqat shu birlikka amal qilgan shogirdlar kamolot sari bora oladi, deb ishontiradi. O`quvchi – talabalarning yaxshi o`qishi uchun muallim rostgo`y, savodxon, shogirdlariga prinsipial muomilali bo`lishi kerak. Hozirgi vaqtda o`quvchi –talabaning savodli o`qishida to`rtta asosiy tarkibiy qism, ayniqsa, ahamiyatlidir. Bular ongli, ifodali, tog`ri va tez o`qishdir. Ular o`zaro ichki bog`lanish motivlariga ega. O`rta asrning buyuk donishmandi Beruniy o`qish haqida ana shu o`zaro bog`liqlik o`quvchi – talabalarning o`qish faoliyatini mukammallashtirishga, rivojlantirishga imkon yaratishini nazarda tutgan edi. Abu Rayhon Beruniy ilm olishda takrorlashni ustun qo`yadi. Beruniy inson va jamiyatning paydo bo`lishi masalasiga to`xtalib:” Qadimgi tarixlarning eng avvalgisi eng mashhuri bashariyatning boshlanishidir”, deydi.Beruniy kishilik jamiyati paydo bo`lishi haqida fikr yuritar ekan, insonlar o`rtasida tafovutlar bo`lsa-da, kishilarning ichki tuzilishi barchada umumiydir, degan xulosaga keladi.Beruniy fikricha , inson hayvondan aql bilan farq qiladi. Insonning hayvondan farq qiladigan bu xususiyati qanday paydo bo`lganligini tushuntirganda, xudoga murojaat qilgan. Beruniy “Podsholar oldida rost gapni gapirishda ularning savlatlaridan qo`rqmang, ular gavdangizga hukmronlik qilishlari mumkin, ammo vijdonizga tega omaydilar “ deb ta`lim bergan. Beruniyning ilmiy bilimlarni egallash yo‟llari, usullari haqidagi fikrlari hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. O‟quvchiga bilim berishda: o‟quvchini zeriktirmaslik; bilim berishda bir xil narsani yoki bir xil fanni o‟rgatavermaslik; uzviylik, izchillik; tahlil qilish va taqqoslash; mahlumdan nomahlumga, yaqindan uzoqqa, soddan qiyinga qarab borish; takrorlash; yangi mavzularni qiziqarli, asosan, ko‟rgazmali bayon etish va hokazoga e‟tibor berish kerakligi o‟qtiriladi. Beruniy fan sohasidagi yodgorliklarni, ilmiy bilimlarga oid qoldirilgan barcha boyliklarni qunt bilan o‟rganishga da‟vat etadi.Olim ilm toliblariga qalbni yomon illatlardan, inson o‟zi sezishi mumkin bo‟lmagan holatlardan, qotib qolgan urf-odatlardan, hirsdan, behuda raqobatdan, ochko‟zlikdan, shon-shuhratdan saqlanishi zarurligini o‟qtirgan. Beruniy inson kamolotida uch narsa muhimligini ta‟kidlaydi. Bu hozirgi davr pedagogikasi ham ehtirof qiluvchi irsiyat, muhit, tarbiyadir. Yuqoridagilardan ko‟rinib turibdiki, Beruniyning komil insonni shakllantirishga oid bu fikrlari faqat o‟z zamonasi uchun emas, hozirgi davr ta‟lim-tarbiya ishlarini takomillashtirishda ham katta ahamiyatga ega. Zero, uning o‟zi ham haqiqiy komil insonga xos xislatlarga ega ekanligini, hayoti va ijodiy faoliyati, yozgan asarlari bilan isbotlab, kelajak avlodlarga katta ma‟naviy meros Tashkent Medical Academy Volume 3 | TMA Conference | 2022 The significance of the scientific, cultural heritage of Abu Rayhon Beruni and its role in the development of science Abu Rayhon Beruniy ilmiy-madaniy merosining ahamiyati va uning fan taraqqiyotidagi o‘rni 364 December 16 https://tma.uz/ Republican Scientific and Practical Conference qoldirdi. Mashhur Amrikalik tarixchi olim J.Sarton jahon fani tarixida XI asrning birinchi yarmini Beruniy davri deb atadi. Shuningdek, uni o‟z davrining jahondagi birinchi donishmandi deb baholaydi.Beruniyning ham tabiiy, ham ijtimoiy fanlarni qamrab olgan 150 dan ortiq yirik ilmiy asarlar yaratganligi ham bu fikrning o‟rinli ekanligini tasdiqlaydi. Beruniy kundalik turmush masalalariga ham katta e‟tibor bergan. Har bir axloqan barkamol inson o‟zining turmush tarzini ham uyg‟un, go‟zal eta oladi. uyg‟unlik, go‟zallik va nafosatning asosi sanaladi. Beruniy insoniy xislatlardan muhimi – ozodlik, tarbiyalilik bo‟lsa, insonga eng yaqin narsa uning tabiati, ruhi deydi. SHuning uchun inson o‟z tabiatiga yoqadigan ishlarni bajarishi zarur, deb ko‟rsatadi. Bunda insonning ichki dunyosi bilan tashqi go‟zalligi, turmush tarzidagi go‟zallikning uyg‟un bo‟lishini talab etgan. Bunga inson kiyadigan kiyimidan tortib, kundalik turmushidagi yurish-turushi, so‟zi, qalbi, qilgan ishi - hammasining go‟zal bo‟lishi ta‟kidlangan. Beruniyning inson kamolotida axloqiy tarbiyaning muhim o‟rnini ta‟kidlashini uning yuqorida qayd etilgan “O‟tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston”, “Mineralogiya”, “Kitob as - Saidona”, “al – Qonuni al - Mashudiy”, “Giodeziya” va boshqa asarlarida ko‟ramiz. Beruniy faxrlanishni yaxshi xulq ma'nosida ishlatib, “Yodgorliklar”da shunday deydi: “Faxrlanish - haqiqatda yaxshi xulqlar va oliy fe'llarda oldin ketish, ilm-u hikmatni egallash va imkoniyat boricha mavjud nopokliklardan tozalanishdir. Kimda shunday sifatlar topilsa, hukm uning foydasiga va kimda bular yetishmasa, hukm uning zarariga bo‟ladi”. Demak, Beruniy insonning ma‟naviy qiyofasidagi barcha axloqiy xislatlarni yaxshilik va yomonlik kabi ikki turga bo‟ladi. Bu insoniyat yaratgan pedagogik fikr taraqqiyotida “qizil ip” bo‟lib o‟tganidek, shu an'anaga muvofiq Beruniyda ham axloqiy tushunchalar axloqiy barkamollikning muhim tomonlaridir. Beruniyning yozib qoldirgan asarlariga e`tibor bersak, deyarli hamma sohalarga tegishli fikr mulohzalari bor. Pedagogika va psixologiya bo`yicha keltirilgan fikrlari, hozirgi zamon uchun ham holi hamon mos kelmoqda. Ta`lim tarbiya berishda nimalarga e`tibor berish kerakligi, qanday usullardan foydalanish kerakligi hamma hammasi Beruniyning ilmiy merosida keltirib o`tilgan. Beruniyning ilmiy asarlari ham ko`pgina darsliklarni yaratilishi uchun debocha rolini bajarmoqda. Uning har bir hikmatli fikrlari ta`lim-tarbiya berishda ancha yordam beradi. Beruniy o`qitishga faqat induktiv yo`l bilan emas, balki deduktiv yo`l bilan ish tutish lozimligini ta`kidlaydi. Bunda olim har qaysi metodni o`z joyida qo`llamoq zarurligini yaxshi bilgani Tashkent Medical Academy Volume 3 | TMA Conference | 2022 The significance of the scientific, cultural heritage of Abu Rayhon Beruni and its role in the development of science Abu Rayhon Beruniy ilmiy-madaniy merosining ahamiyati va uning fan taraqqiyotidagi o‘rni 365 December 16 https://tma.uz/ Republican Scientific and Practical Conference ko`rinib turibdi. Bunday o`qish tafakkurni o`stirib , bilishning sifatini yaxshilaydi, aqliy bilimlarni boyitadi. Shuni alohida ta‟kidlash joizki, buyuk qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyning jamiyat taraqqiyoti va unda insonning tutgan o'rni barkamol inson talim – tarbiyasi bilan bogliq axloqiy- huquqiy qarashlari hech qachon oz qimmatini yo`qotmaydi va hozirgi davrda ham unga rioya qilish juda muhim tarbiyaviy ahamiyatga egadir 8) Ushbu maqolada ``Bolaning shaxs sifatida kamol topishi uchun pedagog insonlarning tarbiyaviy qarashlari`` o`z aksini topgan. Tayanch so`zlar. Abu Ali ibn Sino, axloqiy qarashlar, komilkka yo`l, tarbiy va tarbiyachi munosabati, ma`daniyatlarning turlari, tarbiya nazariyasi, axloqning ko`rinishi. Axloq - ``kishilarning tabiati, muomlasi, hatti – harakati ya`ni insonni shaxs sifatida shakllanib jamiyatga chambarchaz bog`lana boshlagandan so`ng ko`zga ko`rinadigan, insonlarga bog`laydigan, undagi yaxshi – yu yomon bo`lgan insoniylikni ochib beruvchi harakter. Axloq bolaning yoshiga qarab, uning tarbiyasi va tarbiyachisiga qarab, vaqt va zamonga qarab shakllanib boradi. Bilim va ko`nikmalari keyinchalik amaliyoti va malakasi kuchli bo`lgan insonda axloq tushunchasi ham yetarlicha shakllanadi. Va shu me`zonga loyiq bo`la boshlaydi. Axloq insonga har jabhada yordam beradi. U insondagi ommaviy ma`daniyatni (kiyinish, ovqatlanish, o`zini tuta bilishi, gapirish, salomlashish v.k.) ham yaqqol ochib berdi. Kishining ta`lim jarayonida bilimni, ilmni bilish o`rganish, bevosita axloq bilan namoyon bo`ladi. Buyuk bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino (980-1037) Buxoroning Afshona qishlog`ida tavallud topgan. Ibn Sinoning tibbiyotga doir 10lab qo`llanmalari mavjud. G`arbda ``Avitsenna`` nomi bilan shuhrat qozongan ibn Sino 57 – yil umrguzaronlik qilgan bo`lsada o`z olamining yetuk vakili bo`lgan. Kamolot sari harakat qilar ekan ibn Sino hayotga, undagi borliqdagi savollarga o`z ma`naviyati bilan javob berar ekan - ``Insonning kamoloti, tarbiyasidadir III, ya`ni uning fikricha, tarbiya odamda narsa va hodisaga ongli munosabatda bo`lishni rivoj toptirishi kerak. Abu Ali ibn Sino bolaning o`smirligidan uning manaviy olami, ruhiyati, tarbiyasiga, uning kelajak uchun foydali yetuk inson bo`lishini xoxlar ekan, avvalo bolaning ta`lim tarbiya nazariyasiga alihida e`tibor beradi. Uning nazarida ``onglilik inson baxtining asosidir. Har bir inson kuchli, aqlli, jismoniy jihatdan yetuk bo`lmog`i lozim. Agarda kishida bu hislatlar bo`lmasa tom ma`noda inson jamiyat a`zosi bo`la olmaydi`` deydi. 9) Foydalanilgan adabiyotlar: 1. A.Zununov. Pedagogika tarixi. Toskkent-2004. 2.M.Qurbonov.Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent,2003,41-b 3.J. Hasanboyev. Pedagogika,-“Noshir”Toshkent,2011, 130-b 4.B.X.Xodjayev Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Toshkent,2017 Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. -Toshkent, Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. 2. Abu Nasr Forobiy. Fazilat, baxt-saodat va kamolot haqida.- Toshkent, Yozuvchi, 2001. 3. Xayrullayev M. Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri. 1971. 4.Abdukhamidov I., Tojiboyev U. OBJECTIVE REASONS OF THE MIGRATION PROCESS IN THE FERGHANA ECONOMIC REGION. EPRA International Journal of Economic Growth and Environmental Issues ISSN: 2321-6247. Volume: 8. Issue: 5. December 2020, 16-19. 5.Abdukhamidov I. PROCESSES OF POPULATION MIGRATION IN FERGANA REGION // INTERNATIONAL CONFERENCE. "THE HISTORY OF THE FERGANA VALLEY IN NEW RESEARCHES". Section 4. 2021, 3- 10. 6.Рахматуллаев Ш. М. Эволюция экономической политики Республики Узбекистан в 1991-2016 гг.: от плана к протекционизму //ПОЛИТИЧЕСКОЕ ПРОСТРАНСТВО И СОЦИАЛЬНОЕ ВРЕМЯ: ГЛОБАЛЬНЫЕ ВЫЗОВЫ И ЦИВИЛИЗАЦИОННЫЕ ОТВЕТЫ. – 2021. – С. 173-180. 7.Рахматуллаев Ш. М., Салимов Ш. Ю. ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ И ПРОБЛЕМА ЗАНЯТОСТИ В УЗБЕКИСТАНЕ //Материалы VII Международной научно- практической конференции «Актуальные проблемы социально- трудовых отношений», посвященной 60-летию основания Института социально-экономических исследований ДФИЦ РАН. – 2019. – С. 317-320. 8.Маҳмудова А. Историческое значение проводимых исследований ученых археологов на территории Согда //Общество и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 10/S. – С. 42-46. 9.Khoshimov, Sanjarbek Sultanbekovich (2020) "THOUGHTS ABOUT HUMAN NATURE IN CHINESE PHILOSOPHICAL THINKING AND "Экономика и социум" №12(91)-1 2021 www.iupr.ru 672 THEIR INTERPRETATION IN THE IDEAS OF WANG YAN MIN," Scientific Bulletin of Namangan State University: Vol. 2: Iss. 1, Article 10.Санжарбек Султонбекович Хошимов “ВАН ЯН МИН ФАЛСАФИЙ ТАЪЛИМОТИНИНГ МАЪНАВИЙ-АХЛОҚИЙ ВА ГНОСЕОЛОГИК ҚИРРАЛАРИ” // Academic research in educational sciences. 2

Sharq uyg‘onish davrida ta’lim tarbiya va pedagogik fikrlar Sharq uyg‘onish davrida pedagogik fikrlarning rivojlanishi

Купить