Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Sharqning uyg‘onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalarining rivojlantirilishi Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить
Sharqning uyg’onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalarining rivojlantirilishi Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o`qitishning o`ziga xos xususiyatlari Reja: Uyg‘onish davri. 1.Abu Nasr Farobiyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari. 2.Abu Rayxon Beruniyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari. 3.Ibn Sinoning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari. 4. Jadidlar xarakatida ta’lim va tarbiyaning rivojlantirilish 5. O‘zbekistonda jadidchilik xarakati asosida yangi usuldagi maktablarning ochilishi. 6. O‘zbekistondagi asosiy jadidchilik xarakati namoyondalarining pedagogik qarashlari. VII-XII asrlar davomida Markaziy Osiyoda madaniyat, ilm-fan beqiyos rivojlana bordi. Ayniqsa aniq fanlarga qiziqishlar keskin orta boshladi. O‘sha tarixiy davrda al-Xorazmiy, Farobiy, Farg‘oniy, Beruniy, Ibn Sino kabi olimlar dunyoga keldi. Ular ta’sirida dunyoviy ilmlar rivojlandi. O‘sha ulug‘ mutafakkirlar inson madaniy-ma’rifiy qarashlarini o‘stirishda o‘z davrida va keyinchalik ham asosiy rol o‘ynaydilar, inson kamolotiga doir beqiyos ta’limotni yaratadilar. Bu davrda arab tili ilmiy va aloqa tili edi. X asr o‘rtalariga kelib, fors-tojik tilida ham ish yuritila boshlandi. Bu davrda Buxoroda kitob do‘konlarida bo‘lib, unda yirik olimlar va fozil kishilar uchrashib, ilm-fan to‘g‘risida turli xil baxslar yuritishar edi. Abu Ali Ibn Sino kitob do‘konlaridan birida Farobiyning Aristotel “ M etafizika”siga yozgan shar h larini sotib olganligi fikrimizning yorqin isbotidir. Tarix zarvaraqlaridan ma’lumki, XI asrda Xorazmda ilm-fan ayniqsa rivojlandi. Xorazm shoxi Ma’mun o‘z saroyiga eng zabardast olimlarni taklif etadi. U tashkil etgan “Baytul xakim”, “Donishmandlar uyi” da qomusiy olimlar Beruniy, Ibn Sino, Abu Nasr ibn Iroq kabi olimlar ijod bilan shug‘ullandilar. Bu keyinchalik “Ma’mun” akademiyasi nomi bilan dunyoga mashhur bo‘lgan. Sharq “Uyg‘onish davri” da ilm-fan rivojlanishi uch yo‘nalishda bo‘ldi.  Birinchi yo‘nalish matematika-tibbiyot yo‘nalishi bo‘lib, bularga matematika, astronomiya, kimyo, geografiya, mineralogiya, tibbiyot, dorishunoslik kabi fanlar kiritilib, al-Xorazmiy, Ahmad Farobiylar matematikaga oid, Zakariyo ar-Roziy, Kimyo va tibbiyotga oid ibn Sino tibbiyot va falsafa, Beruniy tibbiyotga oid, Jurjoniy tibbiyot va falsafaga oid yirik asarlar yaratdilar.  Ikkinchi yo‘nalish ijtimoiy-falsafiy yo‘nalish bo‘lib, bunda falsafa, tarix, mantiq, ruhshunoslik, notiqlik va boshqa fanlar bo‘lib, bu sohada Farobiy, al-Kixdiy, Ibn Sino, Muhammad Narshahiy kabilar faoliyat ko‘rsatgan. YUqorida aytib o‘tilgan olimlar qomusiy olimlardir.  Uchinchi yo‘nalish ta’limiy-ahloqiy yo‘nalish bo‘lib, bu sohada qomusiy olimlar o‘z qarashlarini ijtimoiy-falsafiy va ilmiy asarlari tarkibida yoki ahloqiy asarlarida bayon etganlar. SHarq Uyg‘onish davrida inson muamosi ma’naviy sohasidagi asosiy masala bo‘lgan. SHuning uchun ham ta’lim-tarbiya masalasiga katta e’tibor berilgan, yaratilgan asarlarda sharqqa xos bo‘lgan insonning axloqiy-ruhiy kamolotini ulug‘lash etakchi o‘rin tutgan. Mazkur ta’limiy-axloqiy asarlarda insonning ma’naviy kamolga etishi yuksak xulq-odob, ilm-fanni egallashi asosidagina amalga oshishi mumkin degan g‘oya ilgari surildi. Ilmiy bilimga asoslanuvchi metod shakllandi, natijada aqliy tarbiya olimlar e’tiborida bo‘ldi: Xorazmiy, Farobiylar bu metodni asoslab berishgan buyuk mutaffakkirlar edi. Tabiat va unga bog‘liq ta’lim tarbiyani rivojlantirish bo‘yicha Farobiy, Beruniy, Ibn Sinolarning qarashlari alohida ahamiyatga ega. Bular haqida quyida qisqacha ma’lumot berilmoqda . Abu Nasr Farobiy – o‘rta asr sharqining mashhur mutaffakiri, qadimgi Y u non falsafasining S h arqdagi eng yirik davomchisi va targ‘ibotchisidir. Farobiy qadimgi Y u non ilmining chuqur bilimdoni bo‘lgan, uning S h arqda tarqalishi va rivojiga katta xissa qo‘shgani tufayli uni – “S h arq Aristoteli” - “Muallimi Soniy” - “Ikkinchi muallim” (birinchi muallim Aristotel) deb ataydilar. Farobiy ta’lim – tarbiyaga bag‘ishlangan asarlarida ta’lim tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zuruligi, ta’lim-tarbiya usullari va uslubi haqida fikr yuritadi. “Fozil odamlar shahri”, “Baxt-soatdatga erishuv to‘g‘risida”, “Aql ma ’ nolari” kabi asarlarida ijtimoiy-tarbiyaviy qarashlari o‘z ifodasini topgan. Farobiy “Baxt-saodatga erishuv to‘g‘risida” asarida bilimlarni o‘rganish tartibi haqida fikr bayon etgan uning ta’kidlanishicha, avval bilish zarur bo‘lgan ilm o‘rganiladi, bu olam asoslari haqidagi ilmdir. Uni o‘rgangach, tabiiy bilimlarni, tabiiy jismlarni tuzilishi, shaklini, osmon haqidagi bilimlarni o‘rganish lozim. Undan so‘ng, umuman, jonli tabiat o‘simlik va hayvonlar haqidagi ilm o‘rganiladi, deydi. U Botanika, zoologiya, odam anatomiyasi kabi soxalarda izlanishlar olib borgan. Farobiy ta’lim-tarbiyaga birinchi marta ta’rif bergan olim sanaladi. Ta’lim degan so‘z insonga o‘qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish; tarbiya- nazariy fazilatlarni, ma’lum hunarni egallash uchun zarur bo‘lgan xulq normalarni va amaliy malakalarini o‘rgatishdir, deydi olim. Farobiy o‘z asarlarida axloqiy fazilatlarga to‘xtalib o‘z fikrlarini bayon etadi. Axloqiy fazilatlar deganda bilimdonlik, donolik va mulohazali bo‘lish, vijdonlilik, kamtarlik, ko‘pchilik ma’nfatini yuqori qo‘yish, xaqiqat, ma ’ naviy yuksaklikka intilish, adolatlilik kabi xislatlarni tushundi. Ammo bu xislatlarning eng muhimi har bir insonning bilimli, ma’rifatli bo‘lishidir. Shuning uchun Farobiy ahloq tushunchasiga aql bilan uzviy bog‘liq holda tafakkurga asoslangan ahloq asosida qaraydi. Farobiyning talim-tarbiya yo‘llari, usullari, vositalari haqidagi qarashlari ham qimmatlidir. U insonda go‘zal fazilatlar ikki yo‘l – ta’lim va tarbiya yo‘li bilan hosil qilinadi. Ta’lim nazariy fazilatlarni birlashtirsa, tarbiya nazariy va amaliy fazilatlarni birlashtiradi, deydi. Har ikkalasi birlashsa, etuklik namoyon bo‘ladi. Farobiy ta’limda barcha fanlarni nazariy asoslari o‘rganilsa, tarbiyada ma’naviy ahloqiy qoidalar, odob meyorlari o‘rganiladi. Kasb – hunarga oid malakalar hosil qilinadi, deb uqtiradi. Farobiy ta’lim-tarbiyada rag‘batlantirish, odatlantirish, majbur etish metodlarini ilgari surgan. Har ikki usul ham insonni har kamol tamoyilga etkazish maqsadini ko‘zlaydi. Farobiyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari hozircha o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Abu Rayhon Beruniy – jahon fanining taraqqiyotiga g‘oyat ulkan xissa qo‘shgan zo‘r iste’dod egasi va tadqiqotchi edi. Uning o‘lmas ilmiy asarlari jahon fani taraqqiyotida benihoya yuksak ahamiyatga molikdir. Beruniyning yirik asarlariga “Mineralogiya”, “Hindiston”, “Geodeziya”, “O‘tmish yodgorliklari”, “Saydana” kabilarni olish mumkin. Beruniy har bir yaratgan asarining kishi ruhiyatiga, qobiliyatiga mos, uni toliqtirmaydigan bo‘lishiga e’tibor beradi. Beruniy yozadi: “Bizning maqsadimiz o‘quvchini toliqtirib qo‘ymaslikdir. Hadeb bir narsani o‘qiy berish zerikarli bo‘ladi. Agar o‘quvchi bir masaladan boshqa bir masalaga o‘tib tursa, u xuddi turli-tuman bog‘-rog‘larda sayr qilgandek bo‘ladi, bir bog‘dan o‘tar-o‘tmas, boshqa bog‘ boshlanadi. Keyin uni hamma ko‘rigisi va tomosha qilgisi keladi”. Beruniyning ilmiy bilimlarini egallash yo‘llari haqidagi fikrlari hozirgi davrda ham dolzarbdir. O‘quvchiga bilim berishda:  o‘quvchini zeriktirmaslik;  bilim berishda bir xil narsani yoki bir xil fanni o‘rgatavermaslik;  uzviylik, izchillik;  yangi mavzularni, qiziqarli, asosan, ko‘rgazmali bayon etish kerak deb uqtiradi. Bilim olishda tushunib o‘rganish, ilmiy tadqiqotchining poklikka rioya etishiga alohida e’tobor beradi, jamiyatning ravnaqi ma’rifatning rivojiga bog‘liq degan g‘oyani ilgari suradi. Abu Rayxon Beruniy bilim olishni axloqiy tarbiya bilan bog‘laydi. Zero, insonda komillikning muhim mezoni yuksak axloqlikdir. Beruniy inson har tomonlama kamolga etishi uchun u ilmli bo‘lishi bilan birga mehnatsevar va xunar egasi bo‘lishi ham kerak deydi. U inson kamolotida uch narsa muhimligini ta’kidlaydi. Bu xozirgi davrda ham e’tirof eti luvchi irsiyat, muhit, tarbiyadir. Ma’lum davr lar da inson kamolotiga irsiyat, muhitning ta’sirini inkor etib, faqat tarbiyani tan oladilar. Lekin Beruniy o‘z zamondoshlari - Farobiy, Ibn Sinolar kabi inson kamolotida har uchalasini ham muhim deb hisoblaydi. YA’ni u insonning kamolotga etishida ilmu ma’rifat, san’at va amaliyot asosiy rol o‘ynasada, nasl- nasab, ijtimoiy muhit va ijtimoiy turmush qonuniyatlari ham katta ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Beruniy nazarida inson kamolga etishning eng muhim omillari ilm-ma’rifatli bo‘lishi va yuksak axloqlilikdir. Beruniy ilmiy bilimga oid, ta’lim metodlari haqidagi qarashlari bilan ta’lim nazariyasida o‘ziga xos maktab yaratadi. Beruniyning ham tabiiy, ham ijtimoiy fanlarni qamrab olgan 150 dan ortiq asari mavjuddir. Abu Ali Ibn Sino – S h arqning ulkan qomusiy ilm soxibi , jahon ilmi va madaniyatining eng mashhur namoyondalaridan biridir. Ibn Sino o‘rta asr fanining turli sohalari falsafa, tibbiyot tabiatshunoslik, badiiy adabiyot bo‘yicha yozgan asarlari bilan o‘chmas iz qoldirgan, u o‘z davrida “Olimlar raisi” unvoni bilan taqdirlandi. Uning yirik asarlariga quyidagilarni kiritish mumkin “Tib qonunlari”, “Ash-S h ifo”, “Al-Qonun”, “A l -Najot”, “Donishnoma” va boshqalar. Ibn Sino o‘zining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarini ijtimoiy-falsafiy qarashlari bilan bog‘liq holda ifodalagan va maxsus risolalarda talqin qilgan. SHuningdek fanlarni tasnif etadi. Bunda u birinchi o‘ringa tibbiyot fanlarini qo‘yadi. Ibn Sino bilim olishda bolalarni maktabda o‘qitish zarurligini qayd etar ekan, ta’limda quyidagi tomonlarga rioya qilish zarurligini ta’kidlaydi:  bolaga bilim berishda birdaniga kitobga band qilib qo‘ymaslik;  ta’limda engildan og‘irga borish orqali bilim berish:  o‘qitishda jamoa bo‘lib maktabda o‘qitishga e’tibor berish;  bilim berishda bolalarning qiziqishi va qobiliyatini hisobga olish;  o‘qitishni jismoniy mashqlar bilan qo‘shib olib borish; Bu talablar hozirgi davr tamoyillariga ham mos kelishi bilan qimmatlidir. Ibn Sino o‘qituvchining qanday bo‘lishi kerakligi to‘g‘risida qator fikrlarni bayon etadi. Ular quyidagilardir: - bolalar bilan muomulada bosiq, jiddiy bo‘lish; - berilayotgan bilimni talabalar qanday o‘zlashtirib olayotganiga e’tibor berish; - ta’limda turli metod va shakllardan foydalanish; - talabaning xotirasi, bilimlarini egallash qobiliyati, shaxsiy xususiyatlarini bilishi; - fanga qiziqtira olish; - berilayotgan bilimlarni eng muhimlarini ajratib bera olish; - bilimlarni talablarga tushunarli, uning yoshi, aqliy darajasiga mos ravishda berish; - har bir so‘zning bolalar xissiyotini uyg‘otish darajasida bo‘lishiga erishish zarur, deydi olim. Ibn Sino ta’limotida bilishda qaysi metodlardan foydalanilmasin u og‘zaki ifodalash, tajribalarini xar bir talabada haqiqiy bilim hosil qilish mustaqil, mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, olgan bilimlarini amaliyotga tadbiq eta olish qobiliyatini tarkib toptirish asosiy maqsad bo‘lgan. Ibn Sino aqliy, axloqiy tarbiya bilan bir qatorda inson kamolotida jismoniy tarbiyaning muhim ahamiyatini ham nazariy, ham amaliy jihatdan tahlil qiladi. Ibn Sinogacha insonning kamolga etishida jismoniy tarbiyaning ta’siri haqida bizlarda bir yaxlit ta’limot yaratilmagan edi. Jismoniy mashqlar, to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu, badanni toza tutish, tartibga rioya etish, inson sog‘lig‘ini saqlashda muhim omillardan ekanini ham ilmiy ham amaliy jihatidan asosladi. Xulosa qilib aytganda, Ibn Sinoning ta’lim-tarbiyaviy qarashlarida insonning aqliy, ahloqiy , estetik hamda jismoniy tomondan rivojlanishi uning kamolga etishining asosiy mezoni sifatida talqin etiladi. Asosiy adabiyotlar № Muallif Adabiyot nomi Adabiyo t turi Nashr yili Adabiyo t ARM dagi shifri Adabiy otning ARM dagi invento r raqami ARM dagi soni 1. A.T.G‘ofurov va boshqalar Biologiyani o’qitishning umumiy metodikasi o’quv qo’llan ma 2005 U-6761 74.264. 5 T 63 12 2. A.T.G’ofurov, J.O.Tolipova boshqalar Biologiyani o’qitish metodikasi Darslik 2012 U-6761 74.264. 5 T 63 1 0 3. И.Ф.Шефер, Б.Э.Матчонов Обшая методика преродаван ия биологии учебное пособие 2005 012652 6869 Sh531 5 4. Steven J.Osterling. Multi ple- Choise Constru cted- Respons 2004 - - Elektr on varian t

Sharqning uyg‘onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalarining rivojlantirilishi Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить