Shaxs emotsiyasi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	55.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shaxs emotsiyasi

Купить

MAVZU: SHAXS EMOTSIYASI.
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………..……...…...3
I BOB. EMOTSIYA HAQIDA TUSHUNCHA
1.1. Emotsiyalarning shaxs shaklidagi o’rni ……………………………………….6
1.2. Emotsiya haqida tushuncha. Xissiy xolatlarning nerv-fiziologik asoslari ...…11
I bob yuzasidan xulosi …………………………………………………….............15
II BOB. EMOTSIYA NAZARIYALARI (DJEYMS-LANG, KENNON-
BARD, S.SHAXTYOR, D.ZINGER). QARAMA-QARSHI EMOTSIYALAR
NAZARIYASI (R.SALOMON BO‘YICHA).
2.1. Iroda haqida tushuncha. Irodaviy faoliyatning umumiy xususiyatlari ….…...22
2.2. Irodaviy akt va uning tuzilishi. Shaxsning irodaviy sifatlari …………………25
II bob yuzasidan xulosa ...........................................................................................27
XULOSA................................................................................................................28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………..………………29
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Hissiyot odamda sodir bo‘layotgan hodisa va
narsalardan shaxs sifatidagi odam uchun ahamiyatli bo‘lganlari haqida darak
beruvchi signallar tizimi hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi
cheksiz miqdordagi qo‘zg‘ovchilardan aniq bo‘lib ajraladi, ba’zilari bir-birlari
bilan qo‘shilib ketadi va paydo bo‘lgan hissiyot bilan birlashib ketadi. Natijada
ta’ssurot uyg‘otib, biror hissiy nom bilan ifodalangan xotira obrazlari tariqasida
saqlanib qoladi. Buni fiziologik jihatdan shunday tushuntirish mumkin: ma’lum
qo‘zg‘atuvchilar tirik mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak beruvchiga
aylanadi. Hissiy kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib topadigan
reflekslar tizimini mustahkamlash sifatida namoyon bo‘ladi. Hissiyotning mana
shu darak beruvchilik vazifasi psixologiyada hissiyotning impressiv tomoni deb
ataladi.
Diqqat psixik faoliyatning yonaltirilishi va shaxs uchun malum ahamiyatga
ega bolgan ob'ekt ustida toplanishidan iborat bilish jarayonidir. Y’onaltirish
deganda psixik faoliyatning tanlovchanlik tabiati, obektni ixtiyoriy va beixtiyoriy
tanlash tushuniladi. O’quvchi maktabda oqituvchi gapirayotgan gaplarni eshitib
otirganda mana shu eshitib otirish faoliyatini ongli ravishda tanlab olgan, uning
diqqati ongli ravishda qozgalgan shu maqsadga bo'ysundirilgan boladi.
Oquvchining biror boshqa narsaga chalgimasdan oquv materialining
mazmuniga zehn qoyib otirishida uning psixik faoliyatining yonalishi ifodalanadi.
Bu nazariyaga kora biror narsani esda olib qolish va esda saqlab turish maxsus
tuzilishn ozgarishi bilan bogliqdir. O’tkazilgan tekshirishlarga kora, biror narsa
esda olib qolinganda, asosan nerv hujayralarining (neyronlaming) dendrit shoxlari
tarkibida ozgarish yuzaga keladi. Ular qandaydir boshqacharoq tuzilishga kirib
oladilar. Dendritlar tuzilishidagi hosil bolgan o^garish darrov otib ketadigan
bolmay, ancha mustahkam boladi. Shu sababli esda olib qolgan narsa uzoq vaqt
xotirada saqlanib turadi.
Odamga har bir daqiqada atrof-muhitdan juda ko’p narsa va hodisalar ta'sir
etib turadi. Lekin odamga ta’sir etayotgan bu narsa va hodisalaming hammasi bir
3

xil aniqlikda aks ettirilmaydi. Ulardan ayrimlari aniq yaqqol aks ettirilsa, boshqa
birlari shunchaki juda xira aks ettiriladi, yoki umuman aks ettirilmaydi. Bu esa ana
shu odamga ta’sir etayotgan narsalarga diqqatning qay darajada qaratilishiga
bog’iiqdir. Demak, diqqatimiz qaratilgan narsa va hodisalar aniq va to’Ia aks
ettiriladi.
Ongimizni grafik tarzda tasvirlaydigan bo’lsak, biri ikkinchisiga joylashgan
ikki aylana ko’rinishida chizish zarur. Katta aylana aniq bo’lmagan ong, kichik
aylana esa, - aniq ong yoki diqqat deb ataladi. Psixik bilish jarayonlarining
yo’nalganligi va tanlash xususiyati diqqat bilan bog’liq. Diqqat bilan idrokning
aniqligi va izchilligi, xotiraning mustahkamligi va tanlash xususiyati, aqliy
faoliyatning yo’nalganligi va samaradorligi, qisqasi, umuman bilish faolligining
sifati va natijalari aniqlanadi. Pertseptiv jarayonlar uchun diqqat tasvirlar
chizgilarini farqlash imkonini.
Kurs ishining maqsadi: Psixologiyada diqqat va uning turlari
kalssifikatsiyasi haqida umumiy ma'lumotga ega bo'lish .
Kurs ishining vazifalari: Odamga har bir daqiqada atrof-muhitdan juda
ko’p narsa va hodisalar ta'sir etib turadi. Lekin odamga ta’sir etayotgan bu narsa va
hodisalaming hammasi bir xil aniqlikda aks ettirilmaydi. Ulardan ayrimlari aniq
yaqqol aks ettirilsa, boshqa birlari shunchaki juda xira aks ettiriladi, yoki umuman
aks ettirilmaydi. Bu esa ana shu odamga ta’sir etayotgan narsalarga diqqatning qay
darajada qaratilishiga bog’iiqdir. Demak, diqqatimiz qaratilgan narsa va hodisalar
aniq va to’Ia aks ettiriladi.Diqqat tushunchasiga olimlar tomonidan bir qator
ta’riflar keltirilganligini ta’idlash mumkin. P.I.Ivanov tomonidan diqqat deb- ongni
bir nuqtagato’plab muayyan bir ob’ektga aktiv qaratilishga aytiladi. F.N.Dobrinin,
N.V.Kuzmina, I.V.Straxov, M.V.Gamezo, N.F.Gonobolin va boshqalaming
fikricha, diqqatning vujudga kelishi ongning bir nuqtaga to’planishi ong
doirasining torayishini bildiradi, guyoki ong doirasi bir muncha tig’izlanadi.
Kurs ishining predmeti: Diqqat barqarorlik xususiyatini o’rganish
Kurs ishining ilmiy amaliy asosi: Diqqat boshqa psixik jarayonlar qatori
ma’lum fiziologik hodisalar bilan bog’liq.
4

Ma’lum yo’nalishdagi alohida qo’zg’atuvchilami ajratish va jarayonlar
kechishining fiziologik asosini ba’zi nerv markazlarining qo’zg’alishi,
boshqalarining esa tormozlanishi tashkil etadi. Odamga ta’sir ko’rsatayotgan
seskantiruvchi retikulyar formatsiya tomonidan amalga oshiriladigan miya
faollashishini yuzaga keltiradi. Retikulyar formatsiyaning «ishga tushirish»
mexanizmlari ichida taxminiyrefleksni alohida ta’kidlab o’tish joiz, bu refleks
odam v hayvon organizmlarining atrof-muhitning barcha o’zgarishlariga nisbatan
tug’ma reaktsiyasidir. Masalan, xonada shitirlagan ovoz eshitilishi bilanoq,
mushuk bolasi cho’chib tushib, tovush kelgan tomonga ko’zlarini qadaydi. Darsda
o’quvchilar fikrlarini jamlagan holda insho yozmoqdalar. Birdan sinf eshigi qiya
ochiladi, va berilib yozayotgan o’quvchilar beixtiyor eshikka qaraydilar.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Ish kirish, 2 bob, 4 bo ’ lim, xulosa,
foyd a lanilgan adabiyotlar dan iborat.
5

I BOB. EMOTSIYA HAQIDA TUSHUNCHA
1.1. Emotsiyalarning shaxs shaklidagi o’rni
Emotsiya (frans. lot. — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va
hayvonlarning tashqi va ichki qo zg atuvchilar ta siriga nisbatan sub yektivʻ ʻ ʼ ʼ
reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qo rquv va boshqalar
ʻ
shakllarda namoyon bo ladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol holatidan
ʻ
iborat bo lib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki maksimallashtirish
ʻ
(kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E xususiyati zarur ehtiyoj va uni
qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam
bo lganida E. salbiy (qo rquv, g azab) shaklda namoyon bo ladi. Aksincha uni
ʻ ʻ ʻ ʻ
qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori bo lganida E.ga ijobiy tus
ʻ
(qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr toki ta sir ettirish
ʼ
orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo
qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh miya
po stlog ining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, o rta
ʻ ʻ ʻ
miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va
gipotalamusda joylashgan.
Emotsiya (frans. lot. — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va
hayvonlarning tashqi va ichki qo zg atuvchilar ta siriga nisbatan sub yektiv
ʻ ʻ ʼ ʼ
reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qo rquv va boshqalar
ʻ
shakllarda namoyon bo ladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol holatidan
ʻ
iborat bo lib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki maksimallashtirish
ʻ
(kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E xususiyati zarur ehtiyoj va uni
qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam
bo lganida E. salbiy (qo rquv, g azab) shaklda namoyon bo ladi. Aksincha uni
ʻ ʻ ʻ ʻ
qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori bo lganida E.ga ijobiy tus
ʻ
(qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr toki ta sir ettirish
ʼ
orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo
qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh miya
po stlog ining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, o rta
ʻ ʻ ʻ
6

miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va
gipotalamusda joylashgan.
Emotsiyalar
E. o rganish, hosil bo lgan shartli reflekslarni mustahkamlash jarayonidaʻ ʻ
benihoya katta ahamiyatga ega. E. bilimlarni o zlashtirish (zehn) chegaraskni
ʻ
kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida
qo shimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) bo ladi.
ʻ ʻ
Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo bo luvchi differension va turgun
ʻ
E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. Hissiyotlar o'zining yuzaga kelishi nuqtai
nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari bilan bog'liq bo'ladi
E. o rganish, hosil bo lgan shartli reflekslarni mustahkamlash jarayonida
ʻ ʻ
benihoya katta ahamiyatga ega. E. bilimlarni o zlashtirish (zehn) chegaraskni
ʻ
kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida
qo shimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) bo ladi.
ʻ ʻ
Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo bo luvchi differension va turgun
ʻ
E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. Hissiyotlar o'zining yuzaga kelishi nuqtai
nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari bilan bog'liq bo'ladi
Insoniy Emotsiyalar
1.Emotsiyalarning shaxs shakllanishidagi o’rni
• 1.Emotsiyalarning shaxs shakllanishidagi o’rni
• Shaxsning samarali xulq-atvorini amalga oshirishda hissiy sohaning
rolini o'rganish nafaqat nazariy (https://fayllar.org/reja-psixodiagnostika-predmeti-
va-vazifalari.html), balki o'ziga xos amaliy ahamiyatga ega.
Emotsiyalarning shaxsiyat xulq-atvoriga ta'siri muammosi zamonaviy
psixologiyadagi eng muhim masalalardan biridir. Ko'pgina tadqiqotlar muammoni
hech qachon tugatmagan, aksincha ular uning chuqurligini ko'rsatgan va xulq-atvor
psixologiyasini tahlil qilish yo'nalishlari doirasini aniqlagan. Emotsiyalar
psixologiyasini o'rganish adaptiv aqliy faoliyat, moslashish jarayonida shaxsning
samarali xulq-atvorini ta'minlaydigan omillar haqida g'oyalarni kengaytirish
imkonini beradi.
7

Ma'lumki, hissiy soha oddiy va murakkab moslashuvchan vazifalarni hal
qiladigan xatti-harakatlarning yaxlit shakllarini tashkil etuvchi faollashtirish,
motivatsiya va voqelikni affektiv baholashni amalga oshiradi. Emotsiyalar
shaxsning shakllanishi va faoliyati jarayoniga, uning xatti-harakatlarini tashkil
etishga ta'sir qiladi. Xulq-atvorni tartibga soluvchi vazifasini bajaruvchi his-
emotsiyalar shaxsning tashqi muhit bilan o'zaro munosabatini tashkil etishda,
uning hayotiy faoliyatining faol shakllarini ta'minlashda muhim adaptiv
funktsiyani bajaradi L. S. Vygotskiy, G. M. Breslav, V. K. Vilyunas, L. K. Izard,
A. N. Leontiev va boshqalarning g'oyalariga ko'ra, his-emotsiyalar xatti-
harakatlarning tartibga soluvchisi bo'lib, muhim moslashuv funktsiyasini bajaradi,
sub'ektning tashqi muhit bilan o'zaro ta'sirini tashkil qiladi, uning faol shakllarini
ta'minlaydi. hayot. Xulq-atvorni hissiy tartibga solishning buzilishi, zamonaviy
tadqiqotlarga ko'ra, to'g'ridan-to'g'ri moslashish buzilishiga, shaxsning ijtimoiy-
psixologik deformatsiyasiga olib keladi Shunday qilib, inson xulq-atvorini
boshqarishda hissiyotlarning roli katta, hissiy sohaning deyarli barcha
tadqiqotchilari hissiyotlarning motivatsion rolini ta'kidlaydilar, hissiyotlarni
ehtiyojlar va ularni qondirish bilan bog'laydilar Ko'pgina zamonaviy
tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, shaxsning noto'g'ri xatti-harakati tarkibida hissiy
beqarorlik, tajovuzkorlik, qattiqlikning kuchayishi, shaxsiy va reaktiv tashvish,
psixo-emotsional sohaning vaqtinchalik situatsion buzilishlari kabi maxsus hissiy
holatlar fonida sodir bo'lgan buzilishlar, ko'ngilsizlik, turli xil kelib chiqishi
qo'rquvlari katta o'rin egallaydi.tajribalarning affektiv to'yinganligi, kayfiyatning
beqaror foni, asabiylashish, hissiy stressning kuchayishi.
Ma'lumki, hissiy soha oddiy va murakkab moslashuvchan vazifalarni hal
qiladigan xatti-harakatlarning yaxlit shakllarini tashkil etuvchi faollashtirish,
motivatsiya va voqelikni affektiv baholashni amalga oshiradi. Emotsiyalar
shaxsning shakllanishi va faoliyati jarayoniga, uning xatti-harakatlarini tashkil
etishga ta'sir qiladi. Xulq-atvorni tartibga soluvchi vazifasini bajaruvchi his-
emotsiyalar shaxsning tashqi muhit bilan o'zaro munosabatini tashkil etishda,
uning hayotiy faoliyatining faol shakllarini ta'minlashda muhim adaptiv
8

funktsiyani bajaradi L. S. Vygotskiy, G. M. Breslav, V. K. Vilyunas, L. K. Izard,
A. N. Leontiev va boshqalarning g'oyalariga ko'ra, his-emotsiyalar xatti-
harakatlarning tartibga soluvchisi bo'lib, muhim moslashuv funktsiyasini bajaradi,
sub'ektning tashqi muhit bilan o'zaro ta'sirini tashkil qiladi, uning faol shakllarini
ta'minlaydi. hayot. Xulq-atvorni hissiy tartibga solishning buzilishi, zamonaviy
tadqiqotlarga ko'ra, to'g'ridan-to'g'ri moslashish buzilishiga, shaxsning ijtimoiy-
psixologik deformatsiyasiga olib keladi Shunday qilib, inson xulq-atvorini
boshqarishda hissiyotlarning roli katta, hissiy sohaning deyarli barcha
tadqiqotchilari hissiyotlarning motivatsion rolini ta'kidlaydilar, hissiyotlarni
ehtiyojlar va ularni qondirish bilan bog'laydilar Ko'pgina zamonaviy
tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, shaxsning noto'g'ri xatti-harakati tarkibida hissiy
beqarorlik, tajovuzkorlik, qattiqlikning kuchayishi, shaxsiy va reaktiv tashvish,
psixo-emotsional sohaning vaqtinchalik situatsion buzilishlari kabi maxsus hissiy
holatlar fonida sodir bo'lgan buzilishlar, ko'ngilsizlik, turli xil kelib chiqishi
qo'rquvlari katta o'rin egallaydi.tajribalarning affektiv to'yinganligi, kayfiyatning
beqaror foni, asabiylashish, hissiy stressning kuchayishi.
Bir qator tadqiqotchilar disadaptatsiyaning turli ko'rinishlarini, shu jumladan
hissiy ko'rinishlarni batafsil o'rgandilar, ammo shaxsiyatning moslashuvida, shaxs
tomonidan samarali xulq-atvorni amalga oshirishda hissiy sohaning roli muammosi
dolzarbligicha qolmoqda. O'smirlik va yoshlik davrida moslashish jarayoni va
uning mexanizmlarini o'rganish alohida ahamiyatga ega. O'smirlik shaxsning faol
shakllanishi va uning hissiy sohasi bilan bog'liq. Bu butun davr ilgari tashkil
etilgan psixologik tuzilmalarni sezilarli darajada qayta qurish va yangilarining
paydo bo'lishini anglatadi. O'smirni o'z rivojlanishining yangi ijtimoiy holatiga
moslashishning ushbu murakkab va uzoq davom etadigan jarayoni, butun bir qator
o'ziga xos (ko'pincha ichki ziddiyatli) tajribalar bilan birga, shaxsiy rivojlanish
omili sifatida adaptiv xatti-harakatlarga tayyorligini ochib beradi.
Bir qator tadqiqotchilar disadaptatsiyaning turli ko'rinishlarini, shu jumladan
hissiy ko'rinishlarni batafsil o'rgandilar, ammo shaxsiyatning moslashuvida, shaxs
tomonidan samarali xulq-atvorni amalga oshirishda hissiy sohaning roli muammosi
9

dolzarbligicha qolmoqda. O'smirlik va yoshlik davrida moslashish jarayoni va
uning mexanizmlarini o'rganish alohida ahamiyatga ega. O'smirlik shaxsning faol
shakllanishi va uning hissiy sohasi bilan bog'liq. Bu butun davr ilgari tashkil
etilgan psixologik tuzilmalarni sezilarli darajada qayta qurish va yangilarining
paydo bo'lishini anglatadi. O'smirni o'z rivojlanishining yangi ijtimoiy holatiga
moslashishning ushbu murakkab va uzoq davom etadigan jarayoni, butun bir qator
o'ziga xos (ko'pincha ichki ziddiyatli) tajribalar bilan birga, shaxsiy rivojlanish
omili sifatida adaptiv xatti-harakatlarga tayyorligini ochib beradi.
10

1.2. Emotsiya haqida tushuncha. Xissiy xolatlarning nerv-fiziologik asoslari.
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar ekan,
hech vaqt bu narsalarga batamom befarq bo‘lmaydi. Odamning aks ettirish
jarayoni doimo faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni quyidagilarni qamrab
oladi:
a) shaxsning ehtiyojni qondirish imkoniyatiga egaligini;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko‘rsatadigan ob’ektlarga
sub’ekt sifatida qatnashishi;
v) uni harakat qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va hokazo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar ekan, bu
narsalarga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘ladi. Masalan, bizga ayrim narsalar
yoqsa, ya’ni kayfiyatimizni ko‘tarib yuborsa, boshqa bir narsalar yoqmaydi va
kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira qiladi. Ba’zi bir ovqatni odam juda ham
yoqtiradi, boshqa bir ovqatni esa mutlaqo ko‘rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar
bizga xush keladi yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam
atrofidagi hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo‘ladi va uning munosabatlari
ham aks ettiriladi.
Kishilar idrok qilayotgan, ko‘rayotgan, eshitayotgan, bajarayotgan,
o‘ylayotgan, orzu qiladigan narsalarga befarq bo‘lmaydilar. Bir xil predmetlar,
shaxslar, xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi, boshqalari xafa qiladi yana
boshqalari g‘azab, nafratimizni uyg‘otadi. Biz xavf ostida qolganimizda qo‘rquvni
his qilamiz, dushman ustidan g‘alaba qozonish yoki qiyinchilikni engish zavq
uyg‘otadi.
Hissiyot bizning tuyg‘ularimizning o‘ziga xos aks ettirish jarayoni bo‘lib,
bunda narsa va hodisalarni aks ettirish jarayonida bizda tug‘iladigan ichki
kechinmalar va munosabatlar aks ettiriladi. Demak, hissiyotlar o‘z- o‘zidan yuzaga
kelmasdan, tashqi olamdagi narsa va hodisalarning ta’siri bilan bog‘liq ravishda
yuzaga keladi.
Emotsiya – shaxsning voqelikka o‘z munosabatini his qilishidan kelib
chiqadigan, uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog‘liq bo‘lgan yoqimli yoki
11

yoqimsiz kechinmalaridir. Keltirilgan ta’riflardan ko‘rinadiki, hissiyot tushunchasi
emotsiyaga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, shaxsning kundalik hayoti, turmush
tarzidagi barcha jabhalarni qamrab oladi.[1][3]
Imagine conducting an experiment measuring the physiological responses of
emotion. In each of four rooms, you have someone watching a movie: In the first,
the person is viewing a horror show; in the second, an anger- provoking film; in
the third, a sexually arousing film; in the fourth, an ut¬terly boring movie. From
the control center you monitor each person's physiological responses, measuring
perspiration, breathing, and heart rates.
Hissiyotlar o‘zining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,
qiziqishlari va intilishlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, odamning organik
ehtiyojlarini qondirishi bilan bog‘liq bo‘lgan hissiyotlar odamda rohatlanish,
qanoatlanish tuyg‘usini yuzaga keltiradi. Organik hissiyotlarni qondira olmaslik
odamning ruhini tushirib, kayfiyatini buzib, azoblanish, toqatsizlanish hissiga
sabab bo‘ladi.
Hissiyot odamda sodir bo‘layotgan hodisa va narsalardan shaxs sifatidagi
odam uchun ahamiyatli bo‘lganlari haqida darak beruvchi signallar tizimi
hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi cheksiz miqdordagi
qo‘zg‘ovchilardan aniq bo‘lib ajraladi, ba’zilari bir-birlari bilan qo‘shilib ketadi va
paydo bo‘lgan hissiyot bilan birlashib ketadi. Natijada ta’ssurot uyg‘otib, biror
hissiy nom bilan ifodalangan xotira obrazlari tariqasida saqlanib qoladi. Buni
fiziologik jihatdan shunday tushuntirish mumkin: ma’lum qo‘zg‘atuvchilar tirik
mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak beruvchiga aylanadi. Hissiy
kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib topadigan reflekslar tizimini
mustahkamlash sifatida namoyon bo‘ladi. Hissiyotning mana shu darak
beruvchilik vazifasi psixologiyada hissiyotning impressiv tomoni deb ataladi.[1]
Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh miya po‘sti qismining
faoliyati bilan bog‘liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini va barqarorligini
idora qilib turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan farqli bosh miya
po‘stining faoliyatidan tashqari organizmning ichki a’zolari faoliyati bilan ham
12

bog‘liqdir, boshqacha qilib aytganda hissiyotlar vegetativ nerv tizimining faoliyati
bilan ham bog‘liqdir. Chunonchi, odam qattiq uyalgan paytida qizarib ketadi,
qattiq qo‘rqqan paytida esa rangi o‘chib, qaltirab ketadi, xattoki odamning ovozida
ham o‘zgarish paydo bo‘ladi. Ana shunday hissiy holat yuz bergan paytda
odamning yuragi tez ura boshlaydi, nafas olishi ham tezlashadi. [2][3]
Demak, odam ma’lum hissiy holatni boshdan kechirayotgan paytda uning
qon aylanish tizimi, nafas olish organlari nutq apparatlari ichki sekretsiya bezlari
ham qatnashadi. Masalan, materialni yaxshi bilmaydigan talaba imtihon
topshirayotganda terlab ketadi, tomog‘iga nimadir tiqilib, gapini gapira olmay
qoladi. Odamda qattiq qo‘rqish paytida «Yuragi orqaga tortib ketdi», «Sovuq ter
bosib ketdi» kabi iboralarning ishlatilishi hissiyot paytida odamning ichki
a’zolarining ishtirok etishidan dalolat beradi.
Juda ko‘p hissiy holatlar bosh miyaning yaqin po‘stloq osti qismlarining
oralig‘i bilan ham bog‘liqdir. Masalan, ko‘rish tepaligi deb ataluvchi qism ayrim
hislarni ifodalaydigan ixtiyorsiz harakatlarning markazi hisoblanadi.
Odamda uchraydigan yuksak ma’naviy hissiyotlar ham o‘zining nerv-
fiziologik asosiga ega bo‘lishi kerak (chunonchi intellektual, ahloqiy, estetik
hissiyotlar). Bu jihatdan akademik I.P.Pavlovning dinamik streotip haqidagi
ta’limoti juda katta ahamiyatga egadir. Bu haqda akademik I.P.Pavlov shunday deb
yozgan edi: «Menimcha, ko‘pincha odatdagi turmush tartibining o‘zgargan
paytlarida odat bo‘lib, qolgan birorta mashg‘ulot yaqin kishidan judo bo‘lganda,
aqliy iztirob chog‘ida kechiriladigan og‘ir hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi
eski dinamik streotipning o‘zgarishi, uning yo‘qolishi va yangi dinamik
streotipning qat’iylik bilan hosil bo‘lishidan iborat bo‘lsa kerak».
Ayrim murakkab hissiyotlarning asosida dinamik streotipning yotishi yaqqol
ko‘rinadi. Masalan, estetik hissiyotni oladigan bo‘lsak, biron yoqimli ko‘ydan
lazzatlanish, yoki biron mashhur rassomning ishlagan ajoyib suratlarini tomosha
qilib, rohatlanish estetik hissiyot hisoblanadi. Agar bu hissiyotlarning nerv-
fiziologik asoslarini tahlil qiladigan bo‘lsak, quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Masalan, bizga juda yoqadigan kuy boshqa millat odamiga yoqmasligi mumkin.
13

Bunda ajablanishga hech qanday o‘rin yo‘q. Biz yoshlikdan boshlab mazkur kuyni
bir necha yuz marotalab eshitib borishimiz natijasida ana shu kuyga nisbatan
deyarli buzib bo‘lmaydigan nihoyatda murakkab dinamik streotip yuzaga keladi.
Ana shuning uchun ayrim kuylar bizga yoqadi, ayrimlari esa yoqmaydi. Suratlar
masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, qadimgi klassik asarlar ularning
ishlanish uslubi realligi bizni hayratda qoldirib zavq tug‘diradi. Aksincha, hozirgi
rassomlar tomonidan ishlangan rasmlar odamda qandaydir noxush hissiyotni
tug‘diradi. Demak, uzoq yillar davomida yuzaga keladigan dinamik streotiplar
ayrim murakkab hisni tashkil qiladi.[2]
14

I bob yuzasidan xulosi
Shunday qilib, hissiyot vegetativ nerv tizimi orqali boshqariladigan ichki
a’zo faoliyati bilan bog‘liq bo‘lsa ham bari bir bosh miya po‘sti orqali idora
qilinadi. Chunki akademik I.V.Pavlovning fikricha, odamning butun a’zoyi
badanida bo‘ladigan har qanday hodisalarning hammasini bosh miya po‘sti
qismidagi neyronlar idora qiladi. Ana shu jihatdan olganda hissiyotning nerv-
fiziologik asosi bosh miya po‘sti bilan bog‘liq.
15

II BOB. EMOTSIYA NAZARIYALARI (DJEYMS-LANG, KENNON-
BARD, S.SHAXTYOR, D.ZINGER). QARAMA-QARSHI EMOTSIYALAR
NAZARIYASI (R.SALOMON BO‘YICHA).
Uzoq vaqt davomida psixologlar hissiyotlar tabiati haqidagi masalani
echishga uringanlar. XVIII-XIX asrlarda ushbu muammo bo‘yicha hech qaday
nuqtai nazarlar mavjud emas edi. Keng tarqalgan qarashlardan hissiyotlarning
organik ifodalanishlari – bu psixik hodisalarning oqibati haqidagi dalil asosida
paydo bo‘lgan intellektuallashtirish nuqtai nazaridir. Tasavvur fundamental
psixologik dalil bo‘lib hisoblanadi, bizning hislarimiz esa turli tasavvurlar o‘rtasida
o‘rnatiladigan aloqalarga mos keladi, va tasavvurlar o‘rtasidagi nizolika nisbatan
ta’sirlanish sifatida ko‘rib chiqiladi, deb hisoblagan I.F. Gerbart, bu nazariyaning
aniq ifodasini keltirdi. V. Vundt ham bu nazariyaning tarafdori edi. SHunday qilib,
hissiyotlarni tadqiq qilishda ular haqidagi sub’ektiv, ya’ni, hissiyotlarning psixik
tabiati haqidagi fikrlar o‘z tasdig‘ini topdi, unga muvofiq psixik jarayonlar ma’lum
organik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.[2]
1872 yilda CH. Darvin «Inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi»
asarini chop etdi. Uning fikriga ko‘ra, hayvon va odam hulq-atvori o‘rtasida
umumiyliklar mavjud. O‘z fikrini u hayvonlar va odamlar turli emotsional
holatlarining tashqi ifodalanishini kuzatishdan kelib chiqqan holda, asoslab berdi.
Ushbu kuzatishlardan olingan ma’lumotlar evolyusion ta’limot nomini olgan
hissiyotlar nazariyasi asosiga qo‘yildi, bu ta’limotga asosan, hissiyotlar tirik
mavjudotlar evolyusiyasi jarayonida hayotiy muhim bo‘lgan organizmning
yashash sharoitlari va vaziyatlariga moslashishni ta’minlovchi moslashish
mexanizmlari sifatida yuzaga keldi.
Hissiyotlarning hozirgi zamon tarixi 1884 yilda U. Djemsning «Hissiyot
nima?» maqolasining chop etilishidan boshlanadi. U. Djems va undan mustaqil
ravishda G. Lange hissiyotlar nazariyasini ishlab chiqdilar, unga asosan,
hissiyotlarning paydo bo‘lishi hosil qilinadigan tashqi ta’sirlar, ixtiyoriy harakat va
tizimlar sohasidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Bu o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan
hissiyotlar, emotsional kechinmalarning xuddi o‘zidir. Djems bo‘yicha,
16

«yig‘laganimiz sababli qayg‘ulimiz; qaltiraganimiz uchun qo‘rqamiz; kulganimiz
uchun xursand bo‘lamiz». Bu hissiy xabar miyaga ta’sir ko‘rsatib, ma’lum hulq-
atvorni o‘t oldiradi, teskari somatosensor va visserosensor afferentatsiya esa
hissiyotni yuzaga keltirishini bildiradi.[3][3]
The sympathetic division of your ANS directs your adrenal glands to release
the stress hormones epinephrine (adrenaline) and norepinephrine (noradrenaline).
Influenced by this hormonal surge, to provide energy, your liver pours extra sugar
into your blood¬stream. To help burn the sugar, your respiration increases to
supply needed oxygen. Your heart rate and blood pressure increase. Your digestion
slows, diverting blood from your internal organs to your muscles. With blood
sugar driven into the large muscles, running becomes easier. Your pupils dilate,
letting in more light. To cool your stirred- up body, you perspire. If wounded, your
blood would clot more quickly.
Lekin Djems-Lange konsepsiyasi bir qator e’tirozlarga sabab bo‘ldi. Organik
va emotsional jarayonlarning nisbatiga U.Kennon qarama-qarshi fikr bildirdi.
Uning aniqlashiga ko‘ra, insonda sun’iy tarzda hosil qilinadigan organik
o‘zgarishlar har doim ham hissiyotli kechinmalar birgalikda kuzatilmaydi.
Keyinchalik, P.Bardning ko‘rsatishicha, haqiqatda, tana o‘zgarishlari va ular bilan
bog‘liq bo‘lgan hissiyotli kechinmalar deyarli bir vaqtda paydo bo‘ladi, bosh miya
tuzilishidagi barcha qismlardan esa hissiyotlar bilan talamusning o‘zi emas, balki,
gipotalamus va limbik tizimning markaziy qismlari bog‘lanadi.
Lindsey-Xebbning faollashtirish nazariyasi Djems-Lange va Kennon-
Bardlarning psixoorganik nazariyalaridan so‘ng paydo bo‘ldi. Bu nazariyaga ko‘ra,
emotsional holatlar bosh miya quyi qismi nayining retikulyar formatsiyaga ta’siri
bilan belgilanadi, chunki bu tuzilma organizmning faolligi darajasiga javob beradi.
Hissiyotli ifodalanishlar esa asab tizimining biror bir seskantiruvchiga javoban
faollik darajasining o‘zgarishidir.
Nazariyalarning alohida guruhini hissiyotlar tabiatini kognitiv omillar, ya’ni,
tafakkur va ong orqali ochib beradigan dunyoqarashlar tashkil etadi. Ularning
orasida, birinchi navbatda, L. Festingerning kognitiv dissonans nazariyasini
17

ta’kidlab o‘tish lozim. Uning asosiy tushunchasi dissonansdir. Bu sub’ektning
ob’ekt haqida psixologik qarama-qarshi ma’lumotga ega bo‘lgan vaziyatda yuzaga
keladigan salbiy emotsional holat. Bu nazariyaga muvofiq, ijobiy emotsional
kechinmalar odamda o‘zi kutgan natijalar tasdiqlanganida paydo bo‘ladi. Bunday
ijobiy emotsional holat konsonans sifatida xarakterlanadi, Salbiy hissiyotlar
faoliyatdan kutilgan natijalar va voqeiy natijalar o‘rtasida farqlar yoki dissonans
bo‘lganida yuzaga keladi.[2]
S.Shexterning kognitiv-fiziologik konsepsiyasiga asosan, paydo bo‘ladigan
emotsional holat qabul qilinadigan rag‘batlar va yuzaga keladigan jismoniy
o‘zgarishlar bilan birga insonning o‘tmish tajribasi va uning vaziyatni sub’ektiv
baholashi ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Bunda baholash uning dolzarb qiziqishlari
va ehtiyojlari asosida shakllanadi.
Kognitivistik nazariyalar qatoriga P.V. Simonovning hissiyotlar axborot
beruvchi konsepsiyasi ham kiritilishi mumkin. Bu nazariyaga asosan, emotsional
holat individ dolzarb ehtiyoji sifati va jadalligi, hamda, uni qondirish ehtimolligini
baholashi bilan belgilanadi. Bu ehtimollikni baholashni inson tug‘ma va avval
orttirilgan individual tajriba asosida, ixtiyorsiz ravishda ehtiyojni qondirish uchun
taxminiy zarur vositalar, vaqt, zahiralar haqidagi ma’lumotni ayni vaqtda olgan
ma’lumot bilan taqqoslagan holda amalga oshiradi. P.V. Simonovning yondoshuvi
quyidagi formulada aks etgan: H = E (M – A), bunda H – hissiyot, uning kuchi va
sifati; E – dolzarb ehtiyoj kattaligi va o‘ziga xos xususiyati; M – dolzarb ehtiyojni
qondirish uchun zarur ma’lumot; A – ayni paytda insonda mavjud bo‘lgan tegishli
axborot.[2]
Ushbu formuladan kelib chiqadigan oqibatlar quyidagicha: agar insonda
ehtiyojlar mavjud bo‘lmasa (E = 0), u holda hissiyotlarni ham sezmaydi (H = 0);
ehtiyoj sezayotgan inson uni amalga oshirish uchun to‘la imkoniyatga ega bo‘lgan
holatda ham, hissiyotlar yuzaga kelmaydi. Agar ehtiyojni qondirish ehtimolligining
sub’ektiv baholanishi yuqori bo‘lsa, ijobiy hislar namoyon bo‘ladi. Salbiy hislar
esa sub’ekt ehtiyojini qondirish imkoniyatini salbiy baholaganda yuzaga keladi.
18

Miya po‘stlog‘i emotsional holatlarni boshqarishda o‘ta muhim o‘rin tutadi.
I.P. Pavlov tomonidan aynan, miya po‘stlog‘ining hissiyotlar kechishi va
ifodalanishi, boshqarishi, tanada yuz beradigan barcha hodisalarni o‘z nazorati
ostida ushlab turishi, po‘stloq osti markazlariga tormozlovchi ta’sir ko‘rsatishi,
ularni boshqarishi ko‘rsatib o‘tilgan. YUqorida bayon etilganlarning tasdig‘i
sifatida sub’ektiv kechinmalar va ularning tashqi ifodasi o‘rtasida keskin farqlar
kuzatiladigan klinik holatlarni keltirish mumkin. Miya katta yarim sharlari
po‘stlog‘i shikastlangan bemorlarda istalgan seskantiruvchi muvofiq kelmaydigan
tashqi ta’sirlanish: qattiq kulgi yoki shashqator ko‘z yoshlarga sabab bo‘lishi
mumkin. Lekin, kulib turib, bu bemorlar o‘zlarini qayg‘uli, yig‘lab turib esa,
ba’zan xursandchilik sezadilar.
Inson hissiyotli kechinmalarida ikkinchi signal tizimi katta ahamiyatga ega,
chunki kechinmalar tashqi muhitning bevosita ta’sirlari bilan birgalikda so‘zlar,
fikrlar orqali ham yuzaga kelishi mumkin. Xuddi shunday, o‘qib chiqilgan hikoya,
tomosha qilingan film mos bo‘lgan emotsional holatni yuzaga keltirishi mumkin.
Hozirda ikkinchi signal tizimi intellektual, ahloqiy, estetik yuksak insoniy
hissiyotlarning fiziologik asosi bo‘lib sanaladi.[4]
Xulosa o‘rnida hissiyotlarning tarkibiy qismlarini keltirib o‘tish zarur, bular:
1) sub’ektiv kechinma, 2) organizm reaksiyasi, 3) hissiyotlar bilan yuzaga kelgan
va xayoldagi fikrlar yig‘indisi, 4) o‘ziga xos yuz ifodasi, 5) umumlashtirilgan
hissiyotli reaksiyalar: salbiy hissiyotda atrofdagi voqealarga nisbatan
munosabatingiz ham salbiy bo‘ladi, 6) ushbu hissiyot bilan assotsiatsiyalangan
harakatlarga moyillik.
SHuni ta’kidlab o‘tish lozimki, hozirgi vaqtgacha hissiyotlar tabiatiga
nisbatan yagona nuqtai nazar mavjud emas. Hissiyotlarni o‘rganishga qaratilgan
tadqiqotlar hozirda ham o‘tkazilib kelinmoqda. Hozirda to‘plangan tajribaviy va
nazariy material hissiyotlar tabiatining ikkilanganligidan dalolat beradi. Bir
tomondan, hissiyotlar – turli psixik hodisalar, shuningdek, kognitiv jarayonlar,
inson qadriyatlari tizimi tuzilmasining xususiyatlari va boshqalar kabi sub’ektiv
omillar hisoblanadi. Ikkinchi tomondan, hissiyotlar individning fiziologik
19

xususiyatlari bilan belgilanadi. Hissiyotlar ma’lum seskantiruvchi ta’siri natijasida
paydo bo‘ladi, bu esa inson moslashishi va hulq-atvorining boshqarish
mexanizmlari ifodasining xuddi o‘zginasidir. Inson kayfiyati, affektlari, hislari va
ehtiroslari yig‘indisi uning emotsional hayotini va emotsionallik kabi individual
sifatni tashkil etadi. Emotsionallikni insonning hayotiga tegishli bo‘lgan turli xil
sharoitlardan hissiyotli ta’sirlanishga moyillik, kayfiyatdan ehtirosgacha – kuchi
va sifati turlicha bo‘lgan emotsiyalarni kechirish layoqati, shuningdek, emotsiyalar
kuchining tafakkur va hulq-atvorga ta’siri sifatida ta’riflash mumkin.
Shaxsning xususiyatlariga ta’rif berish ko‘p holatlarda ushbu odamning
nimani yoqtirishini, nimadan nafratlanishini, mag‘rurlanishi, uyalishi, hasad
qilishi va qayg‘urishi sababini aniqlashni bildiradi. Individ barqaror hislari
predmeti, ularning jadalligi va xarakteri atrofdagilarga insonning emotsional olami,
hislari va bu bilan, uning individualligini ochib beradi. S.L. Rubinshteynning
yozishicha, shaxsning xarakteri va aqliy qobiliyati, qiziqishlari va boshqa
odamlarga munosabatlarining barcha o‘ziga xos xususiyatlari hissiyotlar va
sezgilarning kamalak rangida namoyon bo‘ladi va aks etadi.
Emotsionallik tug‘ma bo‘ladi, lekin affektlar, sezgilar hayot jarayonida
rivojlanadi, bu esa insonning shaxs sifatida rivojlanishini bildiradi. Bunday
rivojlanish inson emotsional sohasiga yangi ob’ektlarni kiritish, shaxs sezgilarini
ongli irodaviy boshqarish va nazorat qilish darajasining oshishi ahloqiy
boshqarishga yuksak ahloqiy qadriyatlar (vijdon, mas’uliyatlilik, nomus va
boshqalar) ning asta-sekin kiritilishi bilan bog‘liq.
Inson emotsional hayotining rivojlanishida ma’lum bo‘lgan izchillik mavjud.
Lekin bir davr sezgisidan keyingi davr sezgisiga o‘tish shaxsning har tomonlama
rivojlanishi bilan bog‘liq. Hissiyotlar odam energiyasini to‘plovchi faoliyatga
nisbatan kuchli rag‘bat bo‘lishi mumkin, asosiysi, ularni tegishli tarzda
yo‘naltirishdir.
Har bir inson uchun ijobiy emotsional ta’sirlanishlarni kuchaytirish va
kengaytirish bilan bir vaqtda boshqa odamlar emotsional holatiga samarali ta’sir
ko‘rsatish malakasiga ega bo‘lish juda muhimdir. Zararli emotsional ta’sirlanishlar
20

ko‘p hollarda yuqori emotsional zo‘riqish vaziyatlarida, o‘ta toliqqan holatlarda,
frustratsiya vaqtida, odamlar ta’sirchanligida, ishlar ko‘ngilgidek yurishmaganida,
hayotiy muhim rejalar barbod bo‘lganida yuzaga kelishini bilish va yodda tutish
lozim.
21

2.1. Iroda haqida tushuncha. Irodaviy faoliyatning umumiy xususiyatlari.
Ma’lumki, insonning ehtiyojlari ijtimoiy tuzum shakllari taraqqiyotiga qarab
o‘zgaradi. Shu bois o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun inson harakat qiladi. Shaxs
o‘z harakatlari yordami bilan muhitga moslashadi va undan o‘z ehtiyojlari uchun
foydalanadi. Lekin shu bilan birga odam muhitni o‘z ehtiyojlariga muvofiqlashtirib
o‘zgartiradi, qayta quradi va o‘ziga moslashtiradi. [2]
Odamning shaxs sifatidagi faollik xususiyati shundan iboratki, o‘z
ehtiyojlarini qondirishga yordam beradigan harakatlari instinktiv harakatlar emas,
balki asosan oqilona, ongli harakatlardir. Bu onglilik shundan iboratki, odam
oldindan biron-bir maqsadni ko‘zlab harakat qiladi, shu maqsadga etishish uchun
yordam bera oladigan vositali yo‘l va usullarni oldindan qidirib topadi, to‘sqinlik
va qiyinchiliklarni engish uchun ongli ravishda kuch-g‘ayratini ishlata oladi.
Odam faqat o‘ziga xos madaniy-ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishda-gina
emas, balki, tabiiy-biologik ehtiyojlarini qondirishda ham ongli va oqilona
ravishda ish tutadi.
Odam tevarak – atrofdagi narsalarni o‘zgartirib o‘ziga moslashtirar ekan,
yangilik yaratadi, ijod qiladi, shu yangilikni tevarak-atrofdagi voqelikka qo‘shadi,
voqelikni o‘zgartiradi va to‘ldiradi. Umuman odam har doim harakat qilmasdan
tura olmaydi. Ana shu jihatdan olganda odamning barcha harakatlarini ikki
turkumga bo‘lish mumkin. Ulardan birinchisi ixtiyorsiz harakatlar bo‘lsa,
ikkinchisi ixtiyoriy harakatlardir. [2]
Odamning ixtiyorsiz harakatlari qat’iy bir maqsadsiz, ko‘pincha impul’siv
tarzda, ya’ni reflektor tarzda yuzaga keladi. Masalan, yo‘talish, aks urish, ko‘z
qovog‘ini ochib yumilishi va shu kabilar. Bu harakatlarni odam oldindan o‘ylab
rejalashtirmaydi. Ixtiyorsiz harakatlar har qanday sharoitda yuz berishi mumkin.
Ixtiyorsiz harakatlar ba’zan, odamning aqliy faoliyatlari bilan ham bog‘liq bo‘ladi.
Chunonchi, ixtiyorsiz idrok, ixtiyorsiz diqqat, ixtiyorsiz esda olib qolish, ixtiyorsiz
esga tushirish holatlari ham bo‘ladi. Bunday hollarda odamning ixtiyorsiz
harakatlari idrok qilinayotgan narsaning boshqa narsalardan keskin farq qilishi
yoki odamning qiziqishlari, ehtiyojlari bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi.[2]
22

Irodaviy harakatlarda har doim maqsad aniq bo‘ladi. Odam o‘z oldiga
qo‘ygan maqsadidan kelib chiqadigan natijalarni ham oldindan tasavvur eta oladi.
Ana shuning uchun har qanday qiyinchiliklarni engib bo‘lsa ham maqsadini
amalga oshirishga intila boradi. Masalan, odam biror imorat solayotgan paytda
oxirgi natija qanday bo‘lib chiqishini juda yaxshi tasavvur etadi va shuning uchun
qanday qiyinchiliklar bo‘lsa ham engib ishni davom ettira beradi. Yoki talaba
universitetning birinchi kursiga kirganda qanday mutaxassis bo‘lib chiqishini
yaxshi biladi va shuning uchun barcha qiyinchiliklarga chidab o‘qishni davom
ettira beradi.
Umumiy irodaviy faoliyatni yoki alohida aktni amalga oshirishning muhim
xususiyatlaridan biri amalga oshirilayotgan harakatlarning erkin ekanligini
anglashdan iboratdir.
Odamning irodaviy harakati to‘la-to‘kis determinizmga, ya’ni sababiy
bog‘lanish qonuniga bo‘ysunadi. Shu bilan birga irodaviy faoliyatning bevosita
sabablari sharoitida irodaviy harakatlarni belgilab beradigan turli-tuman hayotiy
sharoitlar bo‘lishi mumkin.[1]
Odamning irodaviy faoliyati ob’ektiv jihatdan bog‘langandir. Irodaviy
faoliyatning muhim xususiyatlaridan biri, irodaviy harakatlarni odam hamma vaqt
shaxs sifatida amalga oshiradi. Xuddi mana shuning bilan bog‘liq ravishda
irodaviy xarakatlar odam to‘la ravishda javob beradigan ish sifatida boshdan
kechiriladi. Irodaviy faoliyat tufayli shaxs ko‘p jihatdan o‘zini ma’lum sharoitda
anglaydi, o‘z hayot yo‘li va taqdirini o‘zi belgilashi mumkin.
Irodaning eng muhim xususiyati unda faoliyatni amalga oshirishning puxta
o‘ylab chiqilgan rejaning mavjudligidir. Avvaldan rejalashtirilmagan xatti-
harakatlarni irodaviy harakat deb bo‘lmaydi. Shu bilan birga iroda avvaldan
mavjud bo‘lmagan, lekin faoliyatni natijasiga erishishdan so‘ng hosil bo‘lishi
mumkin bo‘lgan qoniqishga butun e’tiborini qaratishdan iboratdir.
Ko‘p hollarda iroda vaziyat yoki qiyinchilik ustidan g‘alaba qozonish emas,
balki o‘z-o‘zini engish hamdir. Bu ayniqsa, muvozanatsiz, hissiy, qo‘zg‘aluvchan,
23

sust kishilarga xos bo‘lib, o‘zlarining tabiiy xarakterologik xususiyatlari bilan
kurashishga to‘g‘ri keladi.
Hech bir muammo irodaning ishtirokisiz hal etilmaydi. Inson kuchli irodasiz
katta muvaffaqiyatga erisha olmaydi. Odamzod boshqa tirik mavjudotlardan
o‘zining ongi va aqli bilangina emas, balki irodasining mavjudligi bilan ham
ajralib turadi.
24

2.2. Irodaviy akt va uning tuzilishi. Shaxsning irodaviy sifatlari.
Ixtiyoriy harakatning dastlabki boshlang‘ich nuqtasi harakat maqsadining
vujudga kelishi va shu maqsadning o‘rtaga qo‘yilishidir va uning tuzilishini
quyidagicha izohlash mumkin.
Maqsad-kishining shu paytda ma’qul yoki zarur deb topgan ish harakatini
tasavvur etish demakdir. Masalan, inson pedagogika universitetiga kirib o‘qishni
zarur deb topdi yoki viloyatga ish bilan borib kelish zarurligini tushundi, deylik.
Bularning hammasida kishining maqsadi o‘z-o‘zidan zohir bo‘layotganga
o‘xshaydi, ba’zan esa bu maqsad bir qadar fikr yuritish natijasida yuzaga keladi.[1]
Maqsadni tasavvur qilish odatda shu maqsadga erishish istagini va zarur
ishni amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lib, u quyidagicha ifodalanishi mumkin.
Ehtiyoj ko‘ngildan kechib, mudom kuchaygan shu ehtiyojni qondirishga intilish
maqsadi ham anglanila boshlaydi. Bunday anglanilgan ehtiyojlar tilak-havaslar deb
ataladi. Ammo odam o‘z intilishlarining maqsadini tasavvur qilganda ham shu
maqsadga etishish yo‘llari va vositalarini hali tasavvur qila olmasligi mumkin.
Bunday to‘la anglanilmagan intilishlar (tilak, havas) ba’zan zo‘r xayol surish bilan,
ba’zan esa cheksiz orzu bilan bog‘liq bo‘ladi. Ba’zan (xayolparast insonlarda)
bunday tilak havaslar ko‘ngildan kechirish orqali orzu (fantaziya) doirasida qolib
ketaveradi. Xilma-xil tilak havaslari to‘lib-toshgan kishilar ham mavjud. Bu
kishilar doimo xo‘rsinadilar, armon qiladilar, o‘zlarini ham tevarak-atrofdagi
kishilarni ham tanqid qiladilar. Bu kishilar ko‘pincha yaxshi orzular qilishadi-yu,
amalda kam faoliyat ko‘rsatishadi yoki butunlay faoliyat ko‘rsatishmaydi.[5][1]
Harakat motivlari va motivlar kurashi. Kishi biron maqsadni, ayniqsa, shu
maqsadga etish uchun biron yo‘l va usulni tanlar ekan, nega boshqa maqsadni
emas, xuddi shu maqsadni tanlashi kerak, bu maqsadga nima uchun boshqa yo‘llar
bilan emas, balki mana shu yo‘llar bilan hal etishi kerak degan savolni ko‘ngildan
o‘tkazadi. Maqsadni va unga etish yo‘lini tanlash jarayonida unga ma’qul yoki
noma’qulligi nuqtai nazaridan baho beriladi.
Maqsadni va unga etishish yo‘llarining ma’qulligi yoki noma’qulligini
belgilab beradigan hamma narsa ish-harakat motivlari deb ataladi. Kishi nega
25

boshqa bir maqsadni emas, balki xuddi shu vositalar bilan ish ko‘rishni, yoki ish
ko‘rmoqchi bo‘layotganining sababi nima degan savolga javob motiv mazmunini
tashkil etadi.
Irodaviy ixtiyoriy harakatlar g‘ayri ixtiyoriy (irodadan tashqari)
harakatlardan farq qilib, motiv tufayli sodir bo‘ladi.
26

II bob xulosasi
Qarorga kelish. Maqsadga etishish yo‘llarini va vositalarini tanlash
jarayonida rejalashtirish, motivlar kurashi bilan bog‘langan bo‘lib, qarorga kelish
bilan tugaydi. Qarorga kelish-muayyan bir maqsadni va shu maqsadga erishish
yo‘lida harakat usullaridan birini tanlab olish demakdir. Motivlar kurashida buning
ma’nosi shuki, motivlardan biri hal qiluvchi rol o‘ynagan bo‘ladi. Masalan,
kechqurun qayoqqa borish kerak – teatrgami yoki o‘rtog‘ining yonigami-degan
motivlar kurashi natijasida kishi bormoqchi bo‘lgan joyi haqida qarorga keladi.
Qarorni ijro etish. Qaror unga muvofiq keladigan choralar ko‘rish va harakat
qilish uchun qabul qilinadi. Qarordan harakatga o‘tishni ijro qilish (yoki bajarish)
deyiladi. Irodaviy jarayonda eng muhim narsa-qabul qilingan qarorni ijro etishdir.
Irodaviy harakatlar ikki xil bo‘ladi: jismoniy va aqliy harakatlar. Jismoniy
harakatlarga har xil mehnat operatsiyalari, o‘yin, sport mashg‘ulotlari va
boshqalar. kiradi. Aqliy harakatlarga esa masala echish, yozma ishlar, dars
tayyorlash, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish va shu kabilar kiradi. Ko‘p vaqt
takrorlanib, o‘zlashib ketgan ko‘nikma va odat bo‘lib ketgan harakatlar ham
murakkab irodaviy harakatlardandir.
Qarorni ijro etish odatda ma’lum vaqt, muddat bilan bog‘liq bo‘ladi. Qaror
kechikmasdan belgilangan vaqtda ijro etilsa bu irodaning ijobiy sifatidan dalolat
beradi. Bu esa ishchanlik, puxtalikni bildiradi.
Kishining irodaviy sifatlari ya’ni iroda kuchi, mustaqilligi jihatidan ayrim
hollarda turlicha namoyon bo‘ladi. Har bir kishida irodaning ayrim sifatlari umr
bo‘yi mustahkamlanib, shu odamning xususiy sifatlari (ya’ni doimiy xislatlari)
bo‘lib qolishi mumkin. Shaxsning bu o‘ziga xos xususiyatlari xarakter xislatlari
deb ataladi. Har bir kishidagi biron bir irodaviy sifatlarning har qanday namoyon
bo‘lishi shu kishi xarakterining xislati bo‘lavermaydi.
27

XULOSA
Shaxs to‘g‘risida o‘ziga hos qarashlarga ega bo‘lgan neotomizm hozirgi
zamon g‘arb falsafasida ko‘zga ko‘rinarli o‘rin egallaydi. Netomizm
antropologiyasining asosida insonni tana va ruh birligidan iborat bo‘lgan murakkab
substansiya, deb qarovchi tomistik an’ana yotadi. SHaxs va indvidni turlicha talqin
qilish shunga borib taqaladi. Indvid sifatida qaraladigan inson o‘simlik yoki
hayvon erkin bo‘lmagani kabi, erkinlikka ega bo‘lmaydi. Erkinlik-shaxsning
atributidir. Erkinlikning mohiyati, shaxsning mohiyati bilan muvofiq keladi deb,
ta’kidlaydi, Jilson. Erkinlik neotomistlar tomonidan tanlov erkinligi va ixtiyoriy
erkinlik sifatida talqin qilinadi.
Umuman olganda hozirgi zamon shaxs to‘g‘risidagi nazariyalarda shaxs
erkinligi va mas’uliyati, uning bor imkoniyatlarini to‘laqonli namoyon etishida
ijtimoiy shart-sharoitlarning ta’siri masalalari dolzarb ahamiyat kasb etadi.
28

ADABIYOTLAR :
1. Karimov I.A. Yangicha fikrlash–davr talabi. T.1997.
2. Karimov I . A . Barkamol avlod istiqlol poyd е vori .. T. 1999
3. Karimov I.A. O`zb е kiston X1X asrga intilmoqda. T.1998
4. Barkamol avlod orzusi. Tuzuvchila Sh.Kurbonov va b. T.1999
5. Umumiy psixologiya. A.V. Pеtrovskiy taxr. T.1992,438-504 b.
6. Kazakov V. G. Psixologiya. M.1989. 190-228 b.
7. Югай A.X., Mираширова Н.A. “Oбщaя психология” – Taшкент 2014 г. С.-
316-338 .
8. Safayev N.S., Mirashirova N.A. “Umumiy psixologiya nazariyasi va amaliyoti“
TDPU, 2013 y, B. 145-160.
9. David G. Myers “Psychology” Hope Coll ege Holland, Michigan 2010 y. p.-
540-551.
10. www.expert.psychology.ru
11. www.psycho.all.ru
12. www.psychology.net.ru
13. www.psy.piter.com
29

SHAXS EMOTSIYASI.

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari