Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash

Купить

MUNDARIJA:
Kirish ..3……………………………………………………………………………

I. SHAXSGA QARSHI JINOYATLAR
1.1. Shaxsga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi ..
………………
1.2. Qasddan va boshqa holatlarda odam o ldirish jinoyati haqida umumiy
‘
ma lumot
’ ……

II. SOG LIQQA QARSHI JINOYATLAR
‘
2.1. Hayot yoki sog liq uchun xavfli
‘ jinoyatlar
2.2. Badanga shikast yetkazish tushunchasi, uning tahlili va turlari ……
2.3. Qasddan badanga og ir shikast yetkazish
‘ . .... …………………… ………
……
III. SHAXSNING KONSTITUSIYAVIY HUQUQ VA ERKINLIKLARIGA
QARSHI JINOYATLAR
3.1. Konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning
umumiy tavsifi ……
Xulosa .73
……………………………………………………………………………
Adabiyotlar rо‘yxati ……………………………………………………..………75
Ilovalar ……………………………………………………………………………77
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Davlatning bosh vazifalaridan biri inson haqida
g‘amxо‘rlik qilishdir. Binobarin О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida inson
omili, uning shaxsiy huquq va erkinliklari belgilangan. Konstitusiya normalarida,
har qanday holatdan qati nazar, shaxsning qonuniy huquq va manfaatlari
mustahkamlangan, kafolatlangan va himoya qilingan. Chunonchi
Konstitusiyamizning 18-moddasida «О‘zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar
bir xil huquq va erkinliklarga ega bо‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib
chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida
tengdirlar», deb qayd etilgan bо‘lsa, uning 19-moddasida «Fuqarolarning
Konstitusiya va qonunlarda mustahkamlab qо‘yilgan huquq va erkinliklari
daxlsizdir, ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki cheklab qо‘yishga hech kim
haqli emas», deb qayd etilgan. 1
О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tub demokratik islohotlarning pirovard
maqsadi inson huquqlari va manfaatlari tо‘la-tо‘kis ta’minlanadigan huquqiy
davlat va erkin fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iborat. Mamlakatimiz
hayotining har bir jabhasida kechayotgan tub islohotlar, eng avvalo, demokratik
huquqiy jamiyat qurish, xalq farovonligini oshirish, inson manfaatlarini oliy
qadriyat darajasiga kо‘tarish, har bir fuqaroning haq-huquqlari himoyasini
ta’minlashga yо‘naltirilgan.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek, “…
bugungi siyosiy-huquqiy voqelikni hisobga olgan holda, mamlakatimizda huquqiy
ta’lim va ma’rifatni, jamiyatda huquqiy bilimlar targ‘ibotini tubdan yaxshilashga
yо‘naltirilgan maqsadli keng kо‘lamli chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqish zarur.
Ushbu dasturning amalga oshirilishi aholining inson huquq va erkinliklariga
nisbatan hurmat bilan munosabatda bо‘lishini, fuqarolarda qonunga itoatkorlik
tuyg‘usining yanada ortishini ta’minlaydi». 2

1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T.2013.
2
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi. T., 2010. – B. 27–28.
3

Shuni ta’kidlash kerakki, shaxsning huquq va erkinliklari turli huquq
sohalarining normalari bilan himoya qilinadi, lekin jinoyat qonunlarida
fuqarolarning huquq va erkinliklari buzilganligi uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan bо‘lib, huquqning bu sohasi ana shu javobgarlikni qо‘llash orqali
fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiladi.
Jinoyat kodeksining «Shaxsga qarshi jinoyatlar» bо‘limida hayotga,
sog‘liqqa qarshi, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli, jinsiy erkinlikka, oilaga,
yoshlarga va axloqqa, shaxsning ozodligi, sha’ni, qadr-qimmatiga, fuqarolarning
konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi qaratilgan jinoyatlar uchun
javobgarlik belgilangan bо‘lib, bu jinoyatlar jamiyat uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Fuqarolarning sog‘lig‘i va jismoniy daxlsizligini jinoyatkorona
tajovuzlardan muhofaza qilish О‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining eng
dolzarb vazifalaridandir. Inson sog‘lig‘i va uning daxlsizligi tо‘g‘risida
g‘amxо‘rlik qilish, uning barcha imkoniyatlarini va ijodiy salohiyatini rо‘yobga
chiqarish uchun zarur bо‘lgan shart-sharoitni yaratish respublika rahbariyatining,
davlatning, barcha huquqiy institutlarning, sud-tergov organlarining diqqat
markazida bо‘lib, О‘zbekiston Respublikasi qonunlarining asosini tashkil etadi.
Mavzuning о‘rganilganlik darajasi . Tanlangan mavzu dolzarbligi va keng
qamrovligi tufayli huquqshunoslar, jamiyatshunoslar, faylasuflar, huquq targ'iboti
organlarini va boshqa soha xodimlari e'tiborini o'ziga jalb etib kelgan.
Shaxsga qarshi jinoyatlar haqida monografiya, risola va maqolalar e'lon
qilingan. A.A.Otajonov, M.X.Rustamboev, F.Tohirov A.K.Erkaxodjayev,
O.A.Karimova, Z.Gafarov va boshqalar tadqiqotlar olib borganlar. 3
Bu yozilgan
monografiya, о‘quv qо‘llanma va ilmiy maqolalarda Shaxsga qarshi jinoyatlar,
uning bugungi kundagi xavfi haqida va bu jinoyatga nisbatan qo'llaniladigan
jazolar haqida yozilgan.
Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan targ'ibot
3
A.A.Otajonov. Shaxsga qarshi jinoyatlar. О‘quv qо‘llanma. – T.: О‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2012., Rustamboyev M.X., Tohirov F., Erkaxodjayev A.K. Jinoyat huquqi maxsus qismi. T.Soros fondi. 2001.,
O.A.Karimova, Z.Gafarov. Davlat va huquq asoslari. “О‘qituvchi”, 1995.
4

va tаshviqot ishlarida foydalanishg uchun hozirgi kunga qadar o'quv uslubiy
qo'llanmalar mavjud emas. Shu sababdan ham Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi
kurashning interfaol usullaridan ko'rsatishni ishimizning alohida tadqiqot ob'ekti
qilib tanlashimizga sabab bo'ldi.
Mavzuning maqsad va vazifalari. Mazkur bitiruv malakaviy ishning
maqsadi sifatida shaxsga qarshi jinoyatlarning yuridik tabiatini ochib berish, ushbu
turdagi jinoyatlarning tushunchasi, jinoyat tarkiblarining belgilari, ularning turlari
va kvalifikatsiya qilish qoidalarini kо‘rsatish, shuningdek ushbu turdagi
jinoyatlarga qarshi kurash sohasidagi davlat siyosati va uning bugungi kundagi
imkoniyatlari tо‘g‘risidagi bilimlarni targ‘ibot qilish nazarda tutiladi.
Mavzuning asosiy vazifasi shaxsga qarshi jinoyatlarning yuridik mazmuni
hamda ularning ijtimoiy-siyosiy ma’nosini, uni tashkil etuvchi normalar hamda
jinoyat huquqi va huquqning boshqa sohalari normalari (institutlari) bilan о‘zaro
bog‘liqligini ochib berish, ularni ilmiy tahlil qilishdan iboratdir. Shu bilan birga,
malakaviy ishda shaxsga qarshi jinoyatlarga oid bо‘lgan yuridik kategoriyalar va
qoidalar tо‘g‘risidagi nazariy bilimlarni tizimlashtirish, ularning amaliy jihatlarini
ochib berish, bu turdagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish, jinoyat qonuni
normalarini tо‘g‘ri qо‘llash va sharhlash masalalariga oid qoidalar yoritildi.
Mazkur maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda tadqiqot oldiga
quyidagi asosiy vazifalar qo'yildi:
– Shaxsga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifini yoritib berish;
– Qasddan odam о‘ldirish , uning turlari, mazmun-mohiyatini tahlil etish;
– Inson hayoti va sog‘ligi uchun xavfli jinoyatlarni huquqiy jihatdan baholash ;
– Shaxsning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarni
yoritib berish.
Bitiruv-malakaviy ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Malakaviy ishda
chiqarilgan xulosalardan shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash
jarayoniga yangicha yondashuv asosida baholash mumkin. Ishda bayon qilingan
fikrlar va mulohazalardan foydalanib, huquqshunoslik fanidan o'quv qo'llanmalar
yozish, shuningdek, oliy o'quv yurtlarida amaliy mashg'ulotlar o'tkazish mumkin.
5

Bitiruv-malakaviy i shning aprobatsiyasi. B itiruv-malakaviy ish Tarix va
ijtimoiy fanlar fakulteti Milliy g oya, ma naviyat asoslari va huquq ta limi‘ ’ ’
kafedrasi qoshidagi Yosh huquqshunos to garagida ma ruza qilingan va
” ” ’ ’
kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Malakaviy ishning tuzulishi. ish kirish, uch bob, xulosa, adabiyotlar
ro'yxati hamda ilovadan iborat. Malakaviy ishning umumiy hajmi ___varaqdan
iborat.
6

I. SHAXSGA QARSHI JINOYATLAR
1.1. Shaxsga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi
Inson hayotiga tajovuz qilish og ir va о‘ta xavfli jinoyatlardan biri‘
hisoblanib, aynan bunday jinoyatlar sodir etilishi natijasida muhim ijtimoiy
qimmatlik sanalgan inson hayotiga tuzatib bо‘lmas (tiklab bо‘lmaydigan) zarar
yetkaziladi. Hayotga qarshi jinoyatlar deganda, qasd yoki ehtiyotsizlik orqasida
sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish natijasida boshqa shaxsning hayotiga tahdid
(suiqasd) qilish yoki tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri uning о‘limiga sabab bо‘lish yoxud о‘zini
о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazish tushuniladi. 4
1997 yilda О‘zbekiston inson huquqlari va erkinliklarini о‘zida
mustahkamlagan 21 ta xalqaro hujjatga qо‘shildi. Bu hujjatlar О‘zbekiston
qonunchiligining shakllanishi, jumladan jinoyat hamda inson huquq va erkinliklari
borasidagi qonunlarning yaratilishi uchun asos bо‘lib xizmat qildi. «Inson
huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi»ning 35-moddasida, «Fuqarolik va siyosiy
huquqlar tо‘g‘risidagi xalqaro Pakt»ning 6, 7, 9, 10, 11-moddalarida insonning
yashash huquqi, qadr-qimmati, ozod ligi va xavfsizligi, sha’ni va obrо‘ini himoya
qilish kabi huquqlari mustahkamlangan. Bu xalqaro huquqiy meyorlar О‘zbekiston
Respubli kasi Konstitusiyasining ham asosini tashkil qiladi.
Jinoyat kodeksining «Shaxsga qarshi jinoyatlar» bо‘limida hayotga, sog‘liqqa
qarshi, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli, jinsiy erkinlikka, oilaga, yoshlarga va axloqqa,
shaxsning ozodligi, sha’ni, qadr-qim matiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va
erkinliklariga qarshi qaratilgan jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan bо‘lib, bu
jinoyatlar jamiyat uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Shaxsga qarshi jinoyatlarning xavflilik
darajasi yuqori ekan ligi sababli, Jinoyat kodeksining Maxsus qismidagi birinchi
bо‘limdan «Shaxsga qarshi jinoyatlar» о‘rin olgan. Shaxsga faqat yuqorida aytilgan
jinoyatlar sodir etilganida emas, balki boshqa obektlarga tajovuz qilinganida, masalan,
bosqinchi lik, о‘g‘rilik va boshqa jinoyatlar sodir etilgan hollarda ham zarar yetadi.
Shaxsga qarshi jinoyatlar tahlil qilinganida bu qilmishni sodir etgan aybdorning
harakatlari aynan shaxsga zarar yetkazishga qaratilganligiga e’tibor qaratiladi.
4
Musayev M.A. Hayotga qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliy muammolari. –T., 2011. – B. 48.
7

$Jinoyat kodeksi Maxsus qismining birinchi bо‘limida shaxsga qarshi jinoyatlarning bir necha turi uchun javobg‘arlik kо‘zda tutil gan bо‘lib, ular bevosita obekti bо‘yicha quyidagi guruhlarga ajra tilgan: 1) shaxsga qarshi jinoyatlar; 1) sog liqqa‘ qarshi jinoyatlar; 2) hayot yoki sog liq uchun xavfli jinoyatlar; ‘ 4 ) jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar; 5) oilaga, yoshlarga va axloqqa qarshi jinoyatlar; 5) shaxsning ozodligi, sha ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyat ’ lar; 6) fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qar shi jinoyatlar. Shaxsga qarshi jinoyatlar Odam о‘ldirish jinoyatining tushunchasi, tahlili va turlari Shaxsga qarshi jinoyatlarni shartli ravishda 2 turkumga bо‘lish mumkin: 1) odam о‘ldirish; 1) о‘zini о‘zi uldirish darajasiga yetkazish. Odam о‘ldirish — qasddan, huquqqa xilof ravishda boshqa kishi- ni hayotdan ma\rum etish yoki ehtiyotsizlik orqasida hayotdan mahrum qilishdir. Odam о‘ldirishning obekti boshqa kishining hayoti hisoblanadi. Yoshidan, uning sog‘lig‘i yoki yashash qobiliyatidan qat’i nazar har qanday kishining hayoti jinoyat qonuni bilan qо‘riklanadi. Shu sa babli chaqaloq, keksa, sog‘lom yoki kasal odamni hayotdan maxrum qilishga qaratilgan har qanday harakat odam о‘ldirish, deb tan oli nadi. Kо‘pchilik tadqiqotchilar va darsliklar mualliflari qasddan odam о‘ldirishni «huquqqa xilof ravishda, qasddan boshqa kishining hayotidan mahrum qilishdir» 5 – deb e’tirof etadilar, ayrimlari esa, ushbu ta’rifga «aybli qilmish» 6 iborasini ham qо‘shadilar. Shuning uchun odam о‘ldirish jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatini baholashda «huquqqa xiloflik» zaruriy belgi hisoblanadi. Mazkur belgi huquq doirasida sodir etilgan odam о‘ldirishni qasddan odam о‘ldirishdan 5 О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi: Ilmiy-amaliy sharhlar. – T., 1997. –B. 129.: Rustambayev M.X. Prestupleniya protiv lichnosti. – T., 1998. – S. 12; Musayev M.A. Hayotga qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliy muammolari. – T., 2011. – B. 66. va boshq. 6 8$

farqlashga imkon beradi. Masalan, zaruriy mudofaa chegarasida odam о‘ldirish
jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi, shu bois mazkur holatni odam о‘ldirish
tariqasida huquqiy baholash mumkin emas.
Keyingi vaqtlarda yuridik adabiyotlarda evtanaziya, ya’ni shaxsni о‘zining
roziligi bilan hayotidan mahrum etganlik uchun javobgar lik masalasi bо‘yicha
munozaralar avj olmoqda. Evtanaziyani ma’qullovchi va uni qoralovchilar
bо‘lishiga qara- masdan, uni qonuniylashtirishdan qochmoqzarur, chunki insonga
hayot xudo tomonidan ato etiladi, uni qaytib olishga faqatgina uning о‘zi haqlidir,
degan fikrlar ham mavjuddir. Bundan tashqari, dorishunoslik yutuqlaridan
foydalanib, asta- sekin inson hayotiga chek qо‘yadigan vositalar yaratilishidan ham
umid qilinmoqsa.
Ammo, inson tabiati, uning a’zolari faoliyati hali shifokor lar tomonidan
tо‘liq о‘rganilmaganligini e’tirof etish lozim. Ba’ zan tuzalishiga hech qanday umid
bо‘lmagan kasal sog‘ayadi va tо‘la hayotiy faoliyatni davom ettiradi. Sun’iy
homila tushirish bilan bog‘liq jinoyatni tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun inson
hayoti- ning boshlanishini chuqur о‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xaqiqatan ham bu savolga javob topish murakkab vazifadir. Shu bois, qaysi
vaqtdan boshlab bola ushbu jinoyatning obekti bо‘ladi? Tug‘ilgan vaqtidanmi yoki
ona qornida homila paydo bо‘lgan vaqtidami? degan savol tug‘iladi. Sо‘z uning
shaxs sifatida tan oli nishi va jinoyat qonunida javobgarlik belgilangan
jinoyatning obekti bо‘lishi mumkinligi haqida bormoqda.
Yuridik adabiyotlarda bu borada qarama-qarshi qarashlar bor. Ay rim
mualliflar inson hayotining boshlanish payti deb gо‘dakning nafas ola boshlashi
yoki bolaning ona qornidan tо‘liq ajralib chi qish vaqtini hisoblaydilar. Boshqalar
esa homilaning yetarli darajada rivojlanib, ona qornida homila tarzida xayot uchun
barcha zaruriy sifatlarga ega bо‘lganligini tasdiqlovchi jismoniy tо‘lg‘oqning
boshlanishi bilan belgi laydilar.
Bizningcha, bu qarashlar unchalik tо‘g‘ri emas, chunki jismoniy
tо‘lg‘oqning boshlanishi, tug‘ish jarayonining boshlanishidir. Bu vaqtda homilaga
zarar yetkazishni homilador ayolning sog‘lig‘iga zarar yetka zish deb qaramoq
9

kerak va bu qilmish Jinoyat kodeksining shaxs ning sog‘lig‘iga qarshi jinoyatlar
uchun javobgarlikni kо‘zda tutuvchi bobining tegishli moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinishi kerak.
Hayotning boshlanishi, chaqaloq tanasining biror qismi ona qor nidan
tashqarida paydo bо‘lishi bilan bog‘liq, deb qisoblagan mual liflarning fikri ancha
tо‘g‘ridir. Aynan shu vaqtdan boshlab bola atrofdagilar tomonidan homila emas,
balki inson, shaxs sifatida qabul qilinadi. Shu munosabat bilan, chaqaloq
tanasining biror qismi tо‘lg‘oq jarayonida ona qornidan tashqarida paydo bо‘lgan
vaqtni hayotning boshlanishi, deb hisoblash ma’quldir. Bu muammo bо‘yicha
fikrlarning xilma-xilligi ularning bahsli ekanligi, jismoniy va tibbiy mezonlarga
asoslangan holda hayot boshlanishining obektiv belgilarini aniqlashga qaratilgandir.
Lekin bunday belgilarni aniqlash mumkin emas. Hayot tuxtovsiz jarayondir.
Homilaning paydo bо‘lishi va sekin-asga rivojlanib, chaqaloq tug‘ili shi bilan uning
kо‘rinishi, shakli о‘zgaradi, xolos. Shuning uchun sud- tibbiyot ekspertizasining
xulosasi xayotning boshlanishi haqidagi masalani hal qila olmaydi va bunday bо‘lishi
ham kerak emas. Sud-tibbi yot ekspertizasi faqatgina tajovuz vaqtida homila tirik
bо‘lgan yoki bо‘lmaganligini aniqlashi zarur. Ona tanasidan chaqaloqning biror
a’zosi chiqayotgan vaqtida uning sog‘lig‘iga vrach, akusherning ehtiyotsizligi
natijasida shikast yetka- zilsa, u О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 102-
modda- siga binoan ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirganlik uchun jinoiy
javobgarlikka tortiladi.
Jinoyat huquqi nazariyasida hamda tibbiyotda inson hayotining tugashi deb,
miyaning tuzalmas halokati va shaxsning boshqa organizmlarining birgalikda
faoliyati tо‘xtashi, ya’ni jismoniy о‘limning yuzaga kelishi bilan ifodalanuvchi
biologik о‘lim tan olinadi. 7
Homilador ayolning roziligi bilan homila tо‘la shakllanmay turib, uning
sun’iy ravishda tushirilishi odam о‘ldirish, deb hisob lanmaslik kerak. Bunday
qilmish О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 114-moddasiga asosan
homiladorlik muddatidan qat’i nazar, jinoiy ravishda homilani tushirish, deb
7
Musayev M.A. Hayotga qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliy muammolari. – T., 2011. – B. 41.
10

kvalifikatsiya qili nishi lozim. Jinoyat huquqi nazariyasida, shuningdek, tibbiyotda
ham, miyaning tuzalmas halokati, ya’ni jismoniy о‘limining yuzaga kelish bilan
ifodalanuvchi biologik о‘lim tan olinadi. Klinik о‘limning yuzaga kelishi
(yurakningtо‘xtashi) bu hali, in sonning о‘limi haqida hech narsani bildirmaydi,
chunki tibbiyot xo dimlari zamonaviy sharoitlarda yurakning ishlash faoliyatini qayta
tiklash imkoniyatiga ega. О‘lgan odamni tirik deb, uning hayotiga tajovuz qilish,
о‘ldirishga suiqasd sifatida baholanishi kerak.
О‘ldirish faol harakatlar bilan, shuningdek, harakatsizlik tu fayli ham sodir
etilishi mumkin. Kо‘pincha odam о‘ldirish faol harakatlar orqali sodir etiladi, ya’ni
bunda aybdor jabrlanuvchiga muayyan tan jarohatlarmni yetkazishdek, о‘z
xususiyatiga kо‘ra shaxsni о‘ldirishi mumkin bо‘lgan (har qanday qurol-ashyodan
foydalanish, bо‘g‘ish, kuydirish, zaharlash, elektr toki bilan ta’sir kо‘rsatish, о‘ta
issiq yoki о‘ta sovuq havoda ochiq yerda qoldirish) jismoniy ta’sir kо‘rsatadi. Bu
jinoyat ayrim hollarda jabrlanuvchiga ruhiy ta’sir qilish (sud-tergov amaliyotida
о‘limning qо‘rquvdan, qо‘rqi- tish tufayli rо‘y berganlik holatlari ham ma’lum) yо‘li
bilan ham sodir qilinishi mumkin.
Odam о‘ldirish harakatsizlik natijasida ham sodir etilishi mum- kin. Bunday
holatda shaxs о‘z vazifasini yoki bajarish imkoni bо‘lgan harakatlarni amalga
oshirmaydi. Lekin unda о‘ldirish bо‘lmasligi (masalan, vrach tomonidan zarur dori-
darmonlarni bemorga bermaslik, onaning tug‘ilgan chaqaloqqa qaramasligi va
hokazo) ham mumkin. Demak harakatsizlik tufayli odam о‘ldirish faqat
shaxsningо‘z vazifasini bajarmasligi yoki о‘lim- ming oldini olishi mumkin bо‘lgan
xrllarda harakatsizlik qilga- nida sodir etiladi,
Odamning joniga qasd qilgan aybdor shaxsning adashishi, ya’ni nazarda
tutilganidan boshqa kishining xayotiga huquqqa xilof ra- vishda qasd qilsa, ya’ni
jinoyatning obektiga nisbatan adashsa, bu hol jinoyatning kvalifikatsiyasiga ta’sir
qilmaydi, aybdorning qilmishi odam о‘ldirish, deb kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Odam о‘ldirish moddiy tarkibli jinoyat bо‘lib, uni tugallangan deb topish uchun
jabrlanuvchining о‘limi sifatidagi oqibat rо‘y bergan bо‘lishi lozim. Bunday
oqibatning rо‘y bermaganligi odam о‘ldirishni tugallan magan, odam о‘ldirishga
11

tayyorgarlik yoki unga suiqasd deb, О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 25-
moddasining tegishli qismi bо‘yi-cha aybdorning javobgarlikka tortish uchun asos
bо‘ladi. Shaxsni odam о‘ldirganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortishda jinoyatning
tugallaiganligi, jinoiy qilmishi bilan о‘lim orasida sababiy bog‘lanishning
mavjudligini aniqlash zarurdir.
Qilmish vaо‘lim о‘rtasida sababiy bog‘lanishningyо‘qligi shaxs-ni odam
о‘ldirish uchun javobgarlikka tortishni istisno qiladi, mazkur qilmish
jabrlanuvchining sog‘lig‘iga turli darajadagi shi- kast yetkazganlik uchun
javobgarlik belgilangan moddalardan biri bilan kvalifikatsiya qilinadi. Aybdor о‘zi
sodir etayotgan qilmishl natijasida qanday oqibat rо‘y berishini bilib harakat qilsa-
yu, ammo uning irodasiga bog‘liq bо‘lmagan sabablarga kо‘ra jabrlanuvchi tirik
qolsa, uning harakati odam о‘ldirishga suiqasd, deb topiladi.
Odam о‘ldirish, albatta, qonunga xilof bо‘lishi kerak. Zaruriy mudofaa
(JKning 37-moddasi), oxirgi zarurat (JKning 38-modda- si), buyruq yoki boshqa
vazifani ijro etish (JK 40-moddasi) holat larida shaxsni hayotdan mahrum etish
jiioyat hisoblanmaydi. Jabrlanuvchini uning iltimosiga kо‘ra (tuzalmas dardga
yо‘liq- qan kasalning kimdandir о‘zini zahar berib о‘ldirishini iltimos qilishi va
hokazo) о‘ldirgan shaxs jinoiy javobgarlikdan ozod qilinmaydi. Duelda odam
о‘ldirish bugungi kunda uchramaydi, lekin shunday hodisa rо‘y bersa, aybdor
qasddan odam о‘ldirganlik uchun javobgar likka tortiladi. Subektiv tomondan odam
о‘ldirish qasddan yoki ehtiyotsizlik bi- lan sodir etilishi, aybning shakllari turlicha
bо‘lishi mumkin, ammo ayb mavjud bо‘lishi lozim.
Yuqorida sanab о‘tilgan holatlarning aniqlanishi aybdorning qasdi bilan
о‘lim о‘rtasidagi bog‘liklikni aniqlash imkonini beradi. Masalan, aybdor shaxsga
tajovuz qilayotgan vaqtda о‘qotar qurol dan foydalanib, yaqin masofadan
jabrlanuvchining yuragini mо‘ljal lab о‘q otgan, ammo о‘lmagan bо‘lsa, aybdorning
qilmishi badanga shikast yetkazish deb emas, balki qasddan odam о‘ldirishga
suiqasd deb kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Agar aybdor va jabrlanuvchi dо‘stona munosabatda bо‘lgan bо‘lsa, bir-birini
tushunsa, ammo ma’lum bir holatlarda, masalan qiz bo lani rashk qilish tufayli
12

ulardan biri ikkinchisiga pichoqbilan jarohat yetkazsa-yu shu vaqtning о‘zida
esini yig‘ib olib, jabrlanuvchiga tez yordam kо‘rsatgan, «tez yordam»ni
chaqirgan, uni qutqa- rish uchun qon topshirgan va hokazo bо‘lsa-da, jabrlanuvchi
yetkazil gan jarohatlar tufayli о‘lgan bо‘lsa, barcha holatlarni e’tiborga olgan holda
aybdorning qilmishi JK 97-moddasida javobgarlik belgilangan qasddan odam
о‘ldirish, deb emas, bapki JK 104-modda- si 3-qismi bilan, ya’ni jabrlanuvchining
о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish, deb kvalifikatsiya
qilinadi.
Odam о‘ldirish bо‘yicha jinoyat ishlari kо‘rilayotganida aybdor shaxsini,
uning shaxsiga oid xususiyatlarini va jabrlanuvchining xulq-atvorini chuqur
о‘rganish zarurdir. Bu hol jazo tayinlash uchun emas, balki jinoyatning sodir etilish
shart-sharoitlari va moti- vini aniqgsashda va demakki, jinoyatni tо‘g‘ri kvalifikatsiya
qilishda ham ahamiyatga egadir. Bu haqda Oliy sud Plenumi qarorining 3- bandida
«Sudlar qasddan odam о‘ldirshi uchun jazo tayinlashda ayb- dorning ijobiy yoki
salbiy tomondan ta’rif-tavsiflovchi ma’lu motlarni aniqlash jiddiy ahamiyatga ega
ekanligini nazardan chetda qoldirmasliklari lozim. Shu barobar, jabrlanuvchining
shaxsiga oid ma’lumotlarni, uning aybdor bilan о‘zaro munosabatini, shuningdek,
voqea sodir bо‘lgan vaqtidagi xatti-harakatini ham tekshiri shi kerak.
Sudlanuvchining ruhiy tomonidan sog‘lomligiga shubha bо‘lgan taq dirda sud
ruhshunoslik ekspertizasi о‘tkazishi, zaruriyat tug‘ilga-nida esa shaxsni tegishli
tibbiyot muassasasiga yotqizib tekshirti rish tо‘g‘risida ekspertiza tayinlashi
lozim», 8
deyilgan.
Jinoyatni sodir etishda bir necha kishi ishtirok etgan bо‘lsa, birgalikda
odam о‘ldirishga qaratilgan yagona qasd bilan harakat qilgan va jabrlanuvchini
hayotdan maxrum etish jarayonida bevosita ishtirok etgan shaxslargina jinoyatning
ishtirokchilari deb, topi lishi lozim. Agar о‘lim bir kishining harakati natijasida rо‘y
ber- gan bо‘lsa, ishtirokchilik belgilari bо‘lmagan hollarda qolgan ki shilar odam
о‘ldirganlik uchun javobgar bо‘lmaydilar. «Bir necha shaxs javobgarlikka
tortilayotgan qasddan odam о‘ldirish tо‘g‘risidagi ishl arni kо‘rishda sudlar har bir
8
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumi qarorlarining to‘plami. (1991-1997) 1-jild T., Sharq. 1997. 75-bet.
13

sudlanuvchining jinoyatda ishtiroki xarakteri va darajasini tekshirishlari lozim.
Shuning bilan birgalikda odam о‘ldirish maqsadi bilan birgalikda harakat qilgan va
jabrlanuvchini hayotidan mahrum etishga bevosita qatnashgan shaxslar jinoyatning
bajaruvchilari deb topilishi kerak.
Ishtirokchilar tomonidan birgalikda jinoyat sodir etilganda sudlar xavfli
retsidivist, alohida xavfli retsidivist yoki ilgari qasddan odam о‘ldirgan
shaxslartomonidan odam о‘ldirishni kо‘rsa tuvchi alomatlar faqat shunday holatlar
tegishli bо‘lgan jinoyat isht irokchilarning harakatlarini tavsiflashda e’tiborga olinishi
kо‘zda tutmoqlari darkor 9
. Ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab О‘zbeki ston
Respublikasi jinoyat qonunining bir nechta normalarida odam о‘ldirganlik uchun
jinoiy javobgarlik belgilangan.
Ammo odam о‘ldirishdan odam о‘ldirishning ham farqi bor. Tama girlik
tufayli, о‘ta shafqatsizlik bilan, homilador ayolni о‘ldirish, shuningdek, zaruriy
mudofaa, xavfli jinoyatchini ushlash, oxirgi zarurat va hokazo holatlarda odamning
hayotiga chek qо‘yilishi mumkin. Yuqoridagi turli hrlatlarni e’tiborga olib, qonun
chiqaruvchi tomonidan odam о‘ldirganlik uchun turli jinoyat-huquqiy moddalarda
javobgarlik belgilangan.
9
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari to‘plami. (1991-1997). 1-jild T., Sharq., 1997, 76-bet.
14

1.2. Qasddan va boshqa holatlarda odam o‘ldirish jinoyati haqida
umumiy ma’lumot
Jinoyat kodeksining 97-moddasi ikki qismdan iborat bо‘lib, ushbu moddaning
1-qismida «oddiy» odam о‘ldirganlik uchun javobgarlik belgilangan. Albatta, odam
о‘ldirish «Oddiy» bо‘lishi mumkin emas. Ishda, ya’ni sodir etilgan qil- mishda JK
97-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan odam о‘ldirganlik uchun javobgarlikni
og‘irlashtiruvchi holatlarning mavjudligi va JK 98-102-moddalaridagi
yengillashtiruvchi holatlarning borligi aniq lanadi, agarda yuqorida aytilgan holatlar
bо‘lmasa, aybdorning qil mishi JK 97-moddasi 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
О‘ch olish maqsadida, rashk tufayli, tuzalmaydigan kasalni azob- dan
qutqarish maqsadida, jabrlanuvchining iltimosiga kо‘ra, musht lashish va о‘ldirish
vaqtida, hasad, qо‘rqoqlik tufayli va hokazo sodir etilgan odam о‘ldirish JK 97-
moddasi 1-qismi bilan kvalif ikatsiya qilinadi. О‘z xizmat yoki fuqarolik burchini
bajarishi munosabati bilan shaxsni yoki uning yaqin qarindoshlarini qasddan
о‘ldirishdan boshqa barcha holatlarda о‘ch olish maqsadida shaxsni о‘ldirganligi
uchun aybdor JK 97-modda 1-qismi bilan javobgarlikka tortiladi.
Kо‘pchilik tadqiqotchilar va darsliklar mualliflari qasddan odam о‘ldirishni
«huquqqa xilof ravishda, qasddan boshqa kishining hayotidan mahrum qilishdir» 10
– deb e’tirof etadilar, ayrimlari esa, ushbu ta’rifga «aybli qilmish» 11
iborasini ham
qо‘shadilar. Shuning uchun odam о‘ldirish jinoyatining jinoiy-huquqiy
xususiyatini baholashda «huquqqa xiloflik» zaruriy belgi hisoblanadi.
Shaxsiy munosabatlar tufayli bevosita о‘ldirish sodir bо‘lishd an avval о‘ch
olish motivi paydo bо‘lgan holatlarda, odam о‘ldirish kuchli ruhiy hayajonlanish
yoki zaruriy mudofaa chegaralaridan chetga chiqish yoxud ijtimoiy xavfli qilmishni
sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida zarar yetkazish tufayli sodir etilmaganligini ham
aniqlash lozim. Rashk tufayli odam о‘ldirish ham JK 97-modda 1-qismi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Odam о‘ldirish motivi sifatida rashk о‘zida ishonchsizlik,
10
О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi: Ilmiy-amaliy sharhlar. – T., 1997. –B. 129.: Rustambayev M.X.
Prestupleniya protiv lichnosti. – T., 1998. – S. 12; Musayev M.A. Hayotga qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliy
muammolari. – T., 2011. – B. 66. va boshq.
11
Бородин С.В. Ответственность за убийство: квалификация и наказание по российскому праву. – М., 1994. –
С. 8.
15

egoizm, qahr-hgazab unsurlarini jamlagan bо‘ladi. Kо‘pincha rashk tufayli odam
о‘ldirishga er yoki xotinning xayoliy xiyonat qilganligi, jabrlanuvchining turmushga
chiqishga yoki uylanishga rozilik bermaganligi, yoki jabrlanuvchining nikohsiz birga
yashash tariqasidagi taklifni rad etganligi sabab bо‘ladi.
Agar qilmishda JK 97-moddasi 2-qismi nazarda tutilgan og‘irlashtiruvchi
holatlar bо‘lmasa, kimning aybi bilan boshlanganligidan qat’i-nazar urishish yoki
mushtlashish vaqtida odam о‘lsa, aybdorning qilmishi JK 97-modda 1-qismi bilan
kvalifikatsiya qilinadi.
Urishish yoki mushtlashish vaqtida odam о‘ldirilganida qilmishni kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida yoki zaruriy mudofaa chegaralaridan chetga chiqqan holda
yoxud ehtiyotsizlik oqibatida qasddan odam о‘ldirishdagidek javobgarlikni
yengillashtiruvchi holatlar ham mavjud bо‘lishi mumkin. Yuqorida aytilgan
yengillashtiruvchi holatlar mavjud bо‘lsa, urishish yoki mushtlashish vaqtida odam
о‘ldirish JK 98, 100, 102-moddalarining birortasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Qilmishni urishish yoki mushtlashish vaqtida odam о‘ldirish deb kvalifikatsiya
qilish uchun faqat urishish yoki mushtlashish bо‘lganligini ta’kidlamasdan, baaki
jinoyatning sodir etilish motivi va haqiqiy holatlarini aniqlash zarurdir . Urishish yoki
mushtlashish sodir etilgan odam о‘ldirishning bir jihati bо‘lib, u muayyan motiv
(bezorilik oqibatida, tamagirlik niyatida, rashk, о‘ch olish, hasad va hokazo
tufayli) bilan sodir etiladi. Odam о‘ldirilganida mushtlashish va urushishning о‘zi,
muayyan holat larni e’tiborga olmaganda, qilmishni JK 97-modda 1-qismi bilan
kvalifikatsiya qilish uchun zaruriy belgi hisoblanmaydi.
Ta’kidlash joizki, har bir ish bо‘yicha ayb shakli, qasddan odam о‘ldirish
sabablari, maqsadi va usuli aniqlanishi, shuningdek, qilmishni tо‘g‘ri huquqiy
baholash va aybdorga adolatli jazo tayinlash uchun ahamiyatga molik boshqa
holatlar tekshirilishi kerak. 12
JK 97-modda 2-qismida jazoni og‘irlashtiruvchi holatlarda odam о‘ldirganlik
uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu normada odam о‘ldir ganlik uchun javobgarlikni
12
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Qasddan odam о‘ldirishga oid ishlar bо‘yicha sud amaliyoti
tо‘g‘risida»gi 2004 yil 24 sentabr 13-sonli qarori // О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari tо‘plami.
Ikkinchi jild. – T., 2007. – B. 192.
16

og‘irlashtiruvchi о‘n yettita holat nazarda tutilgan bо‘lib, bu rо‘yxat о‘zgarmasdir,
ya’ni JK 97-modda 2-qis mida kо‘rsatilgan og‘irlashtiruvchi holat bо‘lmasa, qilmish ushbu
norma bilan kvalifikatsiya qilinmaydi. Ammo JK 97-modda 2-qismida kо‘rsatilgan
og‘irlashtiruvchi holatlardan birortasi yoki bir vaqtning о‘zida bu holatlarning bir
nechtasi mavjud ekanligi qilmishn i JK 97-modda 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilish
uchun asos bо‘ladi. Jinoyat ushbu norma bilan kvalifikatsiya qilinganida, og‘ir lashtiruvchi
holatning har biri kо‘rsatilmog‘i va u jazo tayinlana yotganida e’tiborga olinmog‘i lozim.
Ikki yoki undan ortiq shaxsni qasddan о‘ldirish (JK 97-modda 2-
qismi «a» bandi)
Bir vaqtniig о‘zida ikki yoki undan ortiq shaxsni hayotidan maxrum qilishning
ijtimoiy xavfliligi yuqoridir. Odam о‘ldirishning bu turi о‘ziga xos xususiyatga ega
bо‘lib, aybdorda ikki yoki undan ortiq shaxsni о‘ldirish niyati bо‘ladi. Masalan,
Semyonov degan shaxsning о‘ynashi bо‘lib, uning yana boshqa kishi bilan uchrashib
turishi haqidagi gap- sо‘zlar Semyonovning qulog‘iga yetadi. Kechki payt Semyonov
о‘ynashini kiga kelganida, ularni tо‘shaqda kо‘radi va u har ikki shaxsni о‘ldiradi.
Uning qilmishi sud tomonidan JK 97-moddasi 2-qismi «a» bandi bilan tо‘g‘ri
kvalifikatsiya qilinadi. JK 97-modda 2-qismi «a» bandida nazarda tutilgan odam
о‘ldrishni kvalifikatsiya qilayotganda jinoyatchining harakatlari yagona qasd bilan
qamrab olinganligi va bir vaqtda sodir etilganligiga e’ti- bor berish lozim. Ikki yoki
undan ortiq shaxsni о‘ldirishga qasd qilinganligi, ularni hayotdan mahrum etish
motivining bir xil ekanligi jinoiy niyatning yagonaligidan dalolat beradi.
Ikki yoki undan ortiq shaxsni о‘ldirishga qasd qilinganligi ji-noiy
niyatningyagonaligini kо‘rsatuvchi zaruriy belgidir. Yagona ji- noiy niyat bilai
qamrab olingan, turli vaqtlarda sodir etilgan odam о‘ldirishni ikki yoki undan ortiq
shaxsni о‘ldirish, deb topish uchun tо‘g‘ri qasdning mavjudligini aniqlash lozim
bо‘ladi. Bir vaqtning о‘zida ikki yoki undan ortiq kishini о‘ldirish nafaqat tо‘g‘ri
qasd, balki egri qasd bilan ham sodir etilishi mumkin.
Ikki yoki undan ortiqshaxsni о‘ldirish bir vaqtda sodir etilmagan va yagona
qasd bilan qamrab olinmagan bо‘lsa, aybdorning qilmishi JK 97-modda 2-qismi
«a» bandi bilan kvalifikatsiya qilinmaydi. Bir kishini о‘ldirganlik va ikkinchi
kishining hayotiga suiqasd tugallangan jinoyat (ikki yoki undan ortiq shaxsni
17

о‘ldirish) hisob- lanmaydi. Chunki aybdorning ikki yoki undan ortiq shaxsni
о‘ldirishga qaratilgan qasdi uning о‘ziga bog‘liq bо‘lmagan sabablarga kо‘ra amalga
oshmay qoldi. Bunday hollarda jinoyatni JK 97-modda 2-qismi tegish- li bandi yoki JK
97-modda 1-qismi va 25-modda, 97-modda 2-qismi «a» bandi bilan kvalifikatsiya
qilish lozim.
Agar aybdor bir kishini о‘ldirishga qasd qilgan bо‘lsa-yu, о‘zi- ning
ehtiyotsizligi orqasida ikkinchi shaxsni hayotidan mahrum etsa, qilmish
jinoyatlarning jami bо‘yicha, ya’ni qasddan odam о‘ldirish (JK 97-modda 1 yoki 2-
qismi) va ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldi- rish (JK 102-moddasi) bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Qilmishda ikki yoki undan ortiq shaxsni о‘ldirish va JK
97- modda 2-qismida kо‘zda tutilgan boshqa holatlar ham mavjud bо‘lsa,
aybdorning qilmishi о‘sha bandlarning barchasi bilan kvalifika- siya qilinadi va bu
jazo tayinlashda qisobga olinadi.
Homiladorligi aybdorga ayon bо‘lgan ayolni qasddan о‘ldirish (JK
97-modda 2-qismi «b» bandi)
Jinoyatni JK 97-moddasi 2-qismi «b» bandi bilan kvalifika- siya qilish uchun
ayolning homiladorligi aybdorga avvapdan ma’lum bо‘lganligini aniqlash zarur.
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorida: «Jino yat kodeksi 97-modda
2-qismining «b» bandi о‘ldirilgan ayolning homiladorlik muddati va homilasining
kelajakda yashash qobiliya- tidan qat’i nazar qо‘llaniladi. Bunday holda javobgarlik
jabrla nuvchining xomilador ekanligini aybdor bilgan taqdirdagina yuza ga keladi» 13
,
deyilgan.
Ayon bо‘lgan, deganda, aybdorning ayolning homiladorligini bil ganligi
tushuniladi. Aybdor homiladorlikni oxirgi oylarida ayol ning gavda tuzilishiga qarab,
uning homiladorligini tо‘la aniqlashi mumkin. Homiladorlikning dastlabki oylarida
uni bilish mu rakkabroq, biroq bu haqida aybdor jabrlanuvchining о‘zi, ota-onasi,
dugonalari va hokazo eshitgan bо‘lishi mumkin. Qilmishni JK 97-moddasi 2-qismi
«b» bandi bilan kvalifikats iya qilishning zaruriy sharti aybdor tomonidan ayolning
homiladorligini bilaturib, uning о‘ldirilganligi hisoblanadi.
13
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlarining to‘plami. (1991- 1997) 1-jild, T., Sharq., 1997,77-bet.
18

Jinoyatni JK 97-moddasi 2-qismi «b» bandi bilan kvalifikats iya qilishda
homiladorlik muddati ahamiyat kasb etmaydi. Agar odam о‘ldirish tamagirlik
niyatida, bezorilik oqibatida yoki boshqa motivlar bilan sodir etilgan bо‘lsa,
aybdor faqat JK 97-modda 2-qismi «b» bandi bilan emas, balki ushbu
moddaning tegishli bandlari bilan xam javobgarlikka tortilishi kerak.
Ojizligi aybdorga ayoi bо‘lgan shaxsni qasddan о‘ldirish (JK 97-
moddasi 2-qismi «v» bandi)
Aybdor ojizligi о‘ziga ayon bо‘lgan shaxsni qasddan о‘ldirsa, (ona ning о‘z
chaqalog‘ini qasddan о‘ldirishdan tashqari) uning qilmishi JK 97-modda 2-qism
«v» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lo zim. Ojizlik – jabrlanuvchining ruhiy
yoki jismoniy tomondan no chorligi tufayli, aybdor tomonidan о‘zining hayotiga
qilinayotgan tajovuzni qaytara olmasligi tushuniladi. «Aybdorning harakatlarini «v»
bandi bо‘yicha tavsif qilinganda jabrlanuvchining ojiz ahvoli deb uning jismoniy
yoki ruhiy hola ti (jismoniy kamchiligi, balog‘at yoshidaligi, ruhiy jihatdan no-
sog‘lomligi, kasal yoki hushsiz ahvoldaligi va hokazo) tufayli unga nisbatan sodir
etilayotgan harakatlarning mohiyati va mazmunini anglab yetmagan yoki о‘zining
xatti-harakatlarini boshqara olmagan holatda bо‘lishi va aybdor jabrlanuvchining
shu ahvolda ekanligini bilishligi lozim. Jabrlanuvchi о‘zining atrofidagi vaziyatni
anglab yetmaydigan darajadagi alkogoldan yoki giyohvandlikdan mastligi uni ojiz
ahvolda bо‘lgan deb tan olinishi mumkin, bunda jabrlanuvchini kim bu ahvolga duchor
etgani ahamiyatg‘a ega emas» 14
.
Hayotlariga bо‘lgan tajovuzni bartaraf eta olmasliklarini e’ti- borga olib, yosh
bolaning, keksa kishiningо‘ldirilganligini, jab- rlanuvchini uxlab yotganida, qattiq
mast holatida yoki ruhiy kasal kishini bila turib о‘ldirganlik ham JK 97-modda 2-
qismi «v» ban- di bilan kvalifikatsiya qilinishi zarur. Jabrlanuvchining ojizligidan
foydalanib sodir etilgan odam о‘ldirishni kvapifikatsiya qilishda jinoyatning
motivlariga e’ti- bor bermoq kerak. Shaxsning ojizligini bila turib, odam о‘ldi-
rish, ya’ni tamagirlik yoki bezorilik oqibatida, о‘ta shafqatsizlik bilan va xrkazo
14
O‘sha joyda.
19

motivlar bilan sodir etilgan bо‘lsa, aybdorning qilmishi bu motivlar kо‘rsatilgan
boshqa bandlar bilan ham kvali- fikatsiya qilinadi.
О‘z xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan
shaxsni yoki uning yaqin qarindoshlarini qasddan о‘ldirish (JK 97-modda 2-
qismi «g» bandi)
Odam о‘ldirishning bu turida jabrlanuvchining о‘limi uning xizmat yoki
fuqarolik burchini bajarishdek ijtimoiy foydali faoliyati bilan bog‘liq holda rо‘y
beradi.
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining avval zikr etilgan
qarorida: «Jabrlanuvchining xizmat yoki fuqarolik burchi ni amalga oshirishdagi
qonuniy faoliyatiga tо‘sqinlik qilish maq sadida, shuningdek, bunday faoliyatning
bajarilishi munosabati bilan о‘ch olish niyatida sodir etilgan odam о‘ldirish
harakatlari «g» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak»ligi tushuntirilgan.
Jabrlanuvchining xizmat yoki fuqaroviy burchini bajarishi mu-nosabati bilan undan
о‘ch olish maqsadida qasddan о‘ldirganlik JK 97-modda 2-qismi «g» bandi bilan
kvalifikatsiya kdlinishi kerak. Shaxsning xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi
munosabati bilan yoki uning qonuniy talabiga tо‘sqinlik qilish maqsadida
о‘ldi rilishining motivi aniqlanmagan hollarda ham jinoyatchi О‘zR JK 97-modda
2-qismi «g» bandi bilan javobgarlikka tortiladi. Yaqin qarindoshlar deganda,
jabrlanuvchi bilan qarindoshlik munosabatlarida bо‘lgan shaxslar, ya’ni ota-ona,
aka-uka va opa-singillar, er-xotin, farzand, shu jumladan farzandlikka olinganlar,
nevaralar, shuningdek, er-xotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari
tu shuniladi.
Odam о‘ldirishning ushbu turida mansabdor shaxs, hokimiyat va-kili,
shuningdek xar qanday shaxs (ishchi, qorovul va hokazo) jabrlanuvchi bо‘lishi
mumkin. Xizmat vazifasini bajarish deganda, har qanday muassasa, kor- xona va
tashkilotda xizmat bо‘yicha yuklatilgan vazifani bajarayo- gan har qanday
shaxsning faoliyati tushuniladi. Fuqarolik burchini bajarish deganda, fuqaroning
har qanday qonuniy faoliyatini tushunmoq lozim. Bular о‘ziga yuklatilgan ja moat
ishlari, jamiyat yoki ayrim fuqarolarning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan,
20

ya’ni huquqbuzarlikning oldini olish, jino-yat tо‘g‘risida xabar berish, guvohlik
berish va hokazo harakatlar bо‘lishi mumkin.
Qonunga binoan harakat qilgan shaxsni о‘ldirganlik JK 97-mod- da 2-qismi
«g» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Jabr lanuvchining qonunga xilof
harakatlari, ya’ni xizmat vazifasini suiiste’mol qilishi, odam о‘ldirgan shaxsga
nisbatan xokimiyat va kolati doirasidan chetga chiqishi natijasida о‘ldirilgan bо‘lsa,
ayb dor shaxsni JK 97-modda 2-qismi «g» bandi bilan javobgarlikka tortib
bо‘lmaydi. Odam о‘ldirganlikni JK 97-modda 2-qismi «g» bandi bilan
kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatning jabrlanuvchi xmzmat vazifasini
bajarayotgan yoki boshqa vaqtda sodir etilganligining ahamiyati yо‘q. Bunda odam
о‘ldirish aynan jabrlanuvchining xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi
munosabati bilan sodir etilganligini aniqlash zarurdir. 15
Shaxsni yoki uning yaqin qarindoshlarini о‘ldirganlik uchun javobgarlik
jabrlanuvchi tomonidan о‘zining xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishga
qaratilgan u yoki bu harakatlar qachon bajaril ganidan qat’i nazar vujudga keladi va
odam о‘ldirish о‘z xizmat burchini bajarganligi uchun jabrlanuvchidan о‘ch olish
maqsadida so dir etilganligini aniqlash muhimdir. Jabrlanuvchini xizmat yoki
fuqarolik burchini о‘tashi munosaba ti bilan qasddan о‘ldirishdan odam о‘lishiga
sabab bо‘lgan terrorizm (JK 155-modda 3-qismi «a»bandi)ni farqlash lozim.
JK 97-modda 2-qismi «g» bandida javobgarlik belgalangan odam о‘ldirish
jabrlanuvchilardai biror narsatalab qilinmasdan sodir eti ladi. Terrorizmda jabrlanuvchi
terrorist tomonidan qо‘yilgan talablar ni bajarilmaganidan sо‘ng о‘ldiriladi va
aybdorning qilmishi JK 155-modda 3-qismi «a» bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Qasddan boshqa shaxslarning hayoti uchun xavfli bо‘lgan usulda odam
о‘ldirish (JK 97-modda 2-qismi «d» bandi)
Odam о‘ldirishning ushbu turi sodir etilganida aybdorning qas di bir kishini
hayotidan mahrum etishga qaratilgan bо‘ladi, ammo aybdor qilmishni sodir
etayotgaiida boshqa shaxslarning hayoti uchun xavf tug‘iladi. Jinoyatni boshqa
shaxslarning hayoti uchun xavfli bо‘lgan usulda qasddan odam о‘ldirish, deb
kvalifikatsiya qilish uchun aybdorning shaxsni hayotdan mahrum qilish uchun
15
Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T.2001. B.25.
21

qо‘llanilgan usuli boshqa shaxslarning hayotiga xavf tug‘dirishini anglaganini
aniq lash lozim. Kо‘pincha ushbu turda odam о‘ldirish usuli jinoyat qurolining
xususiyati bilan aniqlanadi.
Odam о‘ldirishni JK 97-modda 2-qismi «d» bandi bilan kvalifi katsiya qilish
uchun jinoyatning sodir etish usulini aniqlash zarur. Bunday usulga: kо‘pchilikka,
turar-joyda, transportda yoki odamlar tо‘planib turgan joyda tartibsiz ravishda
о‘quzish, portlatish, odam lar bor bо‘lgan uyni yoqib yuborish natijasida odam
о‘ldirish, quduq dagi suvni zaharlash va hokazolar kiradi. Ammo odam о‘ldirish usuli-
ning xavfliligini mavhum (abstrakt) emas, balki sodir etilgan jinoyatning aniq
holatidan kelib chiqqan holda aniq baholamoq lo zim. Masalan, hech kim
bо‘lmagan joyda shaxsni portlatish yoki transport vositasi bilan bosib ketish
natijasida hayotidan mahrum qil ganlik JK 97-modda 2-qismi «d» bandi bilan
kvalifikatsiya qilin maydi, chunki bu holatlarda aybdorning xatti-harakati boshqa
shaxs larning hayoti uchun real xavf tug‘dirmaydi.
JK 97-moddasi 2-qismi «d» bandi bо‘yicha javobgarlik faqat haqiqatan ham
boshqa shaxslarning hayoti uchun xavf mavjud bо‘lganida va shu sharoitda
boshqalarning hayotidan mahrum qilish mumkinligini kо‘rinib turganidagina
vujudga keladi.
Qasddan odam о‘ldirishni boshqa shaxslarning hayoti uchun xavfli bо‘lgan
usulda sodir etilgan deb topish uchun aybdorning о‘zi tanla gan usul nafaqat bir
kishining, balki boshqalarning hayoti uchun ham xavfli ekanligini anglaganligini
aniqlash zarur bо‘ladi.
Kо‘p shaxslarninghayoti uchun xavfli usulda odam о‘ldirish vaqti- da boshqa
shaxslarga jarohat yetkazilgan bо‘lsa, qilmish jinoyatlar ning jami bо‘yicha
badanga shikast yetkazganlik uchun javobgarlik belgilangan moddalar bilan ham
kvalifikatsiya qilinadi. Agar ji noyat natijasida boshqa shaxslar ham о‘lgan bо‘lsa,
aybdor ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirganlik uchun javobgarlik belgilangan
moddalarning jami bо‘yicha javobgar bо‘ladi.
22

Ommaviy tartibsizliklar jarayonida odam о‘ldirish (JK 97-modda 2-
qismi «ye» bandi)
Ushbu turdagi odam о‘ldirishning ijtimoiy xavfliligi shundaki, aybdor ommaviy
tartibsizliklar vaqtidagi tartibsizlik, olatovurdan foydalanib jinoyatni sodir etadi.
Jinoyatchilar ommaviy tartibsizlik vaqtida odam о‘ldirishni sodir etayotgan vaqtda
hayosizlarcha, surbetlarcha harakat qiladilar va о‘z qilmishlari tartibsizlik qilayotgan
tо‘da tomonidan sodir etilgan deb hisoblanadi, deb о‘ylaydilar. Ommaviy tartib- sizliklar
- bebosh tо‘daning qirg‘in qilish, о‘t qо‘yish, buzish, mulkni nobud qilish, shaxsga
qarshi zо‘rlik ishlatishga qaratilgan xatti-hara kati. Ushbu jinoyatning subekti bir
vaqtning о‘zida ommaviy tartibsizliklarning ham tashkilotchisi yoki faol ishtirokchisi
bо‘lsa, uning qilmishlari jinoyatlarning jami - JK 244-moddasi va JK 97-modda-si 2-
qismi «ye» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Odam о‘ldi- rish aynan ommaviy
tartibsizliklar bо‘layotgan vaqtda sodir etilganida- gina aybdorning qilmishi ushbu band
bilan kvalifikatsiya qilinadi.
О‘ta shafqatsizlik bilan odam о‘ldirish (JK 97-modda 2-qismi «j» bandi)
О‘ta shafqatsizlik shaxsning rahmsizligi, axloqsizligidan da lolat beradi.
JK 97-modda 2-qismi «j» bandida oddiy shafqatsizlik emas, bal ki о‘ta
shafqatsizlik haqida gap boradi. Odam о‘ddirish hamma vaqt ham shafqatsizlikdir. О‘ta
shafqatsizlik nimalarda namoyon bо‘ladi? U eng avvalo jinoyatni sodir etish usulida
namoyon bо‘ladi. О‘ta shafqatsizlik deganda, jabrlanuvchini о‘ta qiynab hayotdan
mahrum etish tushuniladi.
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorida: «Juda rahmsizlikning
belgilari, jumladan: jabrlanuvchini hayotidan mah rum etishdan oldin yoki odam
о‘ldirish jarayonida qо‘llanilgan qiy nash, azoblash yoki о‘likni tahqirlash hollarda,
shuningdek, odam о‘ldirish aybdor tomonidan ataylab jabrlanuvchini qattiq
azoblash uslubi bilan sodir etilganda (juda kо‘p miqdorda jarohat yetkazish,
azoblaydigan zahar berish, insonni tirikligicha yoqib yuborish, uzoq muddat oziq-
ovqat, suv bermaslik va hokazo) namoyon bо‘ladi. Shu ningdek aybdor о‘zining
harakatlari bilan ularga azob-uqubat bera yotganini anglagan holda jabrlanuvchini
juda yaqin kishilarining kо‘z oldida о‘ldirganida juda rahmsizlik alomatlari ifoda
bо‘lishi mumkin. Jinoyatni yashirish maqsadida о‘likni yо‘q qilish yoki bо‘lak larga
23

bо‘lish odam о‘ldirishni juda rahmsizlik bilan tavsif qilish uchun asos bо‘ladigan
holatlar sifatida qaralishi mumkin emas» 16
. Ma rhumning jasadida bir nechta
jarohatlarning borligi uni shafqat sizlarcha azoblab о‘ldirilgan deb topish uchun
asos bо‘la olmaydi, bunday holda jarohatlarning aybdor tomonidan qasddan
о‘ldirish vaqtida yoki jabrlanuvchiga о‘lishidan avval azoblash, qiynash maq-
sadida yetkazilganligini aniqlash zarur.
Agar «jabrlanuvchi tomonidan qilingan noqonuniy zо‘rlik yoki og‘ir haqorat
tufayli tо‘satdan yuz bergan kuchli ruhiy hayajonlanish yoki zaruriy mudofaa
chegarasidan chetga chiqib sodir etilgan odam о‘ldirishni Jinoyat kodeksining 98
yoki 100-moddasi bilan tavsif qilinishi kerakligini e’tiborga olishlari lozim» 17
.
Bolalarni ota-onasi yoki yaqin qarindoshlari oldida о‘ldirish ham о‘ta
shafqatsizlik bilan odam о‘ldirish, deb hisoblanadi. Uxlab yotgan kishini
о‘ldirganlik uchun aybdor ushbu band bilan javobgar likka tortilmaydi, chunki
jabrlanuvchi о‘zining о‘ldirilayotganligi faktini anglamaydi. Shafqatsizlik tibbiy
emas, balki ijtimoiy tushunchadir, shu sababdan qilmishning о‘ta shafqatsizlik
bilan so dir etilganligi tо‘g‘risida ekspert xulosasiga ehtiyoj yо‘q.
Milliy yoki irqiy adovat zamirida sodir etilgan qasddan odam о‘ldirish .
(О‘zR JK 97-modda 2-qismi «k» bandi)
Jabrlanuvchining u yoki bu millatga, irqga mansubligi bilan bog‘liq holda, u
yoki bu irq vakillarining xayot tarzi, turmushi, oila qurish tarzi, madaniyati, urf-
odatlarini xush kо‘rmaslik yoki ulardan nafratlanish tufayli qotillik sodir etilgai
hollarda odam о‘ldirish JK 97-modda 2-qismi bilan «k» bandi bо‘yicha
kvalifikats iya qilinmog‘i lozim.
Boshqa vajlar (tamagirlik, rashk, о‘ch olish va boshqa shu kabila r)ga kо‘ra u
yoki bu millat, irq vakilining hayotiga tajovuz qilish О‘zR JK 97-modda 2-
qismining «k» bandi bо‘yicha javobgarlikni keltirib chiqarmaydi. Shuni nazarda
tutish kerakki, odam о‘ldirishda millatchilik, irqchilik sabablarining mavjud
bо‘lishi ayni paytda subektda boshqa: tamagirlik, bezorilik niyatlarining mavjud
bо‘lganligini is tisno etmaydi. Bunday hollarda aybdorning qilmishlarini О‘zR JK 97-
16
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlarining to‘plami. (1991- 1997) 1-jild, T., Sharq., 1997,79-bet.
17
O‘sha joyda.
24

modda 2-qismining «k» bandi va 97-moddaning tegishli bandi bilan kvalifikatsiya
qilish zarur.
Bezorilik oqibatida qasddan odam о‘ldirish (О‘zR JK 97-modda
2-qismi «l» bandi)
О‘zR JK 97-modda 2-qismi «l» bandi bilan «Aybdorning atrofdagilarga
о‘zini qarshi qо‘yish, ularga iltifotsizligini namoyish etish istagi bilan jamoat
tartibini oshkora mensimagan holda jamiyatga nisbatan ochiqsan-ochiq
hurmatsizlik qilish, jamoat tartibini va axloq qoidalarini qо‘pol ravishda buzish
orqasida qasddan odam о‘ldirish harakatlarini... tavsif qilish kerak. Tashqaridan
qaraganda bezorilik tuyg‘ulari bilan odam о‘ldirish kо‘pincha sababsiz yoki odam
о‘ldirishga arzimas bahonani sabab qilib sodir etiladi». JK 97-modda 2-qismi «l»
bandida bо‘yicha nazarda tutilgan qil-mishni sodir etganlik uchun javobgar deb
topishda jinoyat sodir etil-gan joy (masalan, jamoat joyi)ning ahamiyati yо‘q.
Jinoyatni tav-siflashda bezorilik о‘ldirishga qasd qilishni keltirib chiqargan hal
qiluvchi va bevosita sabab bо‘lganini aniqlash muhimdir. Agar jabrlanuvchi
tamagirlik niyatida yoki bezorilik oqibatida о‘ldirilganligi aniqlansa, qilmish ayni
bir vaqtning о‘zida Jinoyat kodeksi 97-moddasi ikkinchi qismining «o» bandi bilan
kvalifikatsiya qilinishi mumkin emas. 18
Qilmishni О‘zR JK 97-modda 2-qismi «l» bandi bilan kvalifi-katsiya
qilishning zarur sharti odamning bezorilik oqibatida о‘ldi- rilganligidir. Bezorilik
oqibatida odam о‘ldirgan aybdor boshqa kishini о‘ldirishdan yoxud jamoat
tartibini odam о‘ldirishi mum-kin bо‘lgan tarzda qо‘pol ravishda buzishda va
jamiyatga nisbatan hurmatsizlik qilishdan rohatlanadi. Shaxsni qasddan janjal
paytida, sovuq munosabatlar tufayli, mushtlashish chog‘ida о‘ldirish, hatto bunda
jamoat tartibi buzilgan bо‘lsa xam, bezorilik oqibatidagi odam о‘ldirish deb
hisoblash mum kin emas.
Bezorilik oqibatida odam о‘ldirilganida boshqa motivlar rashk, о‘ch olish,
nafrat, hasad singarilar ham bо‘lishi mumkin. Bunday hollarda ana shu motivlarni
farkutsh va ulardan qaysi biri jinoyatni sodir etishda ustunlik qilganligini, qaysi motiv
18
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Qasddan odam o‘ldirishga oid ishlar bo‘yicha sud amaliyoti
to‘g‘risida»gi 2004 yil 24 sentabr 13-sonli qarori // О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari tо‘plami.
Ikkinchi jild. – T., 2007. – B. 193.
25

ustun bо‘lganligini aniq lash muhimdir. Yuqoridagilarga asoslanib aybdorning qaysi
band bi lan javobgarlikka tortilishi masalasi hal qilinadi. «Rashk orqali, о‘ch olish
maqsadida va boshqa shaxsiy munosabatlar zamirida yuzaga kelgan qasddan odam
о‘ldirish, ularning qayerda sodir etilishidan qat’i nazar «l» bandi bilan tavsif
qilinmas ligi kerak». 19
Bezorilikni rashk va о‘ch olishdan farqlash uchun bu motivlarning tabiati
turlicha ekanligi inobatga olinmog‘i lozim. Chunonchi, agar bezorilik niyati jamoat
tartibiga qarshi qaratilgan va aybdorning jabrlanuvchini mensimasligida ifodalansa,
rashk va о‘ch olish mo tivlari ayblanuvchi va jabrlanuvchi о‘rtasidagi jinoyat sodir
etishd an avvalgi shaxsiy munosabatlar hisoblanadi. Agar bezorilik oqibatida odam
о‘ldirish jarayonida aybdor jamo- at tartibini buzgan bо‘lsa, uning qilmishlari
jinoyatlarning jami bо‘yicha О‘zR JK 97-modda 2-qismi «l» bandi va JK 277-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak.
Kishi a’zolarini kesib olib, boshqa kishiga kо‘chirish (transplantat)
yoki murdaning qismlaridan foydalanish maqsadida qasddan odam
о‘ldirish (О‘zR JK 97-modda 2-qismi «n» bandi)
Odam о‘ldirish odamning a’zolarini bemorga kо‘chirib о‘tkazish uchun,
ilmiy yoxud boshqa maqsadlar uchun ajratib olish maqsadida sodir etilgan bо‘lsa,
aybdor О‘zR JK 97-modda 2-qismi «n» bandi bilan javobgarlikka tortiladi. Shaxs
tirikligida uning roziligini olmasdan turib yoki uning yaqin qarindoshlarining
roziligisiz murdaning a’zolarini yoki tana qismlarini ajratib olish О‘zRJK 133-
moddasi bilan kvalifikats iya qilinadi.
Haq evaziga (yollangan qotillik) kishi a’zolarini kesib olib, boshqa kishiga
kо‘chirish (transplantat) yoki murdaning qismlari- dan foydalanish maqsadida
odam о‘ldirilganida aybdorning qil mishini О‘zR JK 97-modda 2-qismi «n» va
«i» bandi bilan kvali fikatsiyalash zarur. Jabrlanuvchi a’zolaridan kesib olib
transplan tat sifatida yoki murdaning qismlaridan foydadanish (masalan,
jabrlanuvchini tibbiy operatsiya niqobi ostida aldash, narkozdan foydalangan
holda kuch ishlatish va hokazo), natijasida jabrla nuvchi о‘limining yuz
19
O‘sha joyda.
26

berganligi jinoyatni JK 97-modda 2-qismi «n» bandi kvalifikatsiya qilishda
ahamiyatga ega emas.
Boshqa biror jinoyatni yashirish yoki uning sodir etilishini
osonlashtirish maqsadida qasddan odam о‘ldirish (О‘zR JK 97-modda 2-
qismi «o» bandi)
Odam о‘ldirishning bu turini tavsiflashda u faqat tо‘g‘ri qasd bi lan sodir
etilishini ta’kidlash kerak. Aksariyat hollarda, odam о‘ldi rishning bu turi mol-mulkni
egallab olishni yengillashtirish, sodir etilgan jinoyatni yashirish, guvohlarni
yо‘qotish, ilgari sodir etil gan jinoyat uchun javobgarlikdan qutulish uchun sodir
etiladi. Boshqa biror jinoyatni yashirish yoki uning sodir etilishini oson lashtirish
maqsadidagi odam о‘ldirish jinoyatlarning jami bо‘yicha, ya’ni (JK 97-modda 2-
qismi «o» bandi va jinoyat uchun javobgar- likni nazarda tutuvchi tegishli
moddasiga bilan) tavsif qilini shi lozim. «Boshqa biror jinoyatni yashirish yoki
uning sodir etili- shini osonlashtirish maqsadida odam о‘ldirish alohida jinoyat
si fatida tavsif qilinishi lozim. Masalan, bosqinchilik jinoyatini sodir etishni
osonlashtirish yoki yashirish maqsadida sodir etilgan qasddan odam о‘ldirish
Jinoyat kodeksi 97-moddasi 2-qismining «o» bandi va JK 164-moddasi bilan
tavsiflanishi lozim». 20
Agar sodir etilgan yoki tayyorgarlik kо‘rilayotgan jinoyat haqida tegishli
organlarga xabar qilinmagan bо‘lsa va uning oldini olish uchun odam
о‘ldirganlikda aybdor О‘zR JK 97-modda 2-qismi «o» bandi bilan javobgarlikka
tortiladi. Agar jabrlanuvchi tomonidan xabar berilgan bо‘lsa va aybdor jinoyatni
sodir etayotganida bundan xabardor bо‘lsa, uning qilmishi - о‘z xizmat yoki
fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan shaxsni о‘ldirish О‘zR JK 97-modda
2-qismi «g» bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Bunday hollarda aybdor yangi sodir
etilgan jinoyatni yashirishga urinmasligi bois, jinoyat huquqni muhofaza qiluvchi
organlarga ma’lum bо‘lib qola di. Bunday hollarda, aybdor о‘z fuqarolik burchini
bajarganligi uchun о‘ch olish maqsadida jabrlanuvchini о‘ldiradi.
О‘zR JK 97-modda 2-qismi «o» bandida nazarda tutalgan odam о‘ldi rishni
tamom bо‘lgan jinoyat deb topish uchun aybdor odam о‘ldirish natijasida: boshqa
20
To‘plam. 80-bet.
27

biror jinoyatni yashirganligi yoki uning sodir etilishini osonlashtirgani talab
qilinmaydi, shu maqsadda odam о‘ldi rish sodir etilganligining aniklanganligi
kifoyadir. Aybdor biror jinoyatning sodir etilishini osonlashtirish maq- sadida
boshqa jinoyatni sodir etishga ulgurmagan hollarda, u О‘zR JK 97-modda 2-qismi
«o» bandi va boshqa jinoyatni sodir qilishga tayyorgarlik kо‘rganlik uchun
javobgarlikka tortiladi.
Zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirish
(О‘zR JK 100-moddasi)
Mazkur jinoyat obektiv tomondan zaruriy mudofaa chegarasidan chetga
chiqib, qasddan odam о‘ldirishdan iboratdir. «О‘zR JKning 37-moddasida ifoda
qilingan zarurii mudofaa huquqi Fuqarolarning shaxsi, uy-joy va mulk daxlsizligi
haqidagi konstitusiyaviy qoidalarni kafolatlaydi, fuqarolarningdavlat mulkini, dav lat va
jamoat manfaatlarini qо‘riqlash borasidagi Konstitusiyada bel gilangan burchlarni amalga
oshirishni ta’minlaydi». 21
Aybdorni О‘zR JK 100-moddasi bо‘yicha jinoiy
javobgarlikka tortish uchun aybdor zaruriy mudofaa holatida bо‘lganligini va uning
chegarasidan chiqqanligini aniqlash zarur. Zaruriy mudofaa tushunchasi О‘zR JK 37-
moddasida bayon qilingan.
«Jinoyat kodeksining Maxsus qismida nazarda tutilgan harakat lar uni sodir
etgan shaxsning javobgarlikka tortilganligi yoki ruhiy kasalligi tufayli, jinoiy
javobgarlik yoshiga tо‘lmaganligi sababli va boshqa asoslarga kо‘ra javobgarlikdan
ozod qilinganli gidan qat’i nazar О‘zbekiston Respublikasi JK 37-moddasi doirasida
himoyalanishiga asos beruvchi ijtimoiy xavfli tajovuz hisob lanadi. Zaruriy mudofaa
holati faqatgina ijtimoiy xavfli tajovuz yuz bergan paytning о‘zidagina emas, balki
tajovuzning boshlanish xavfi mavjud bо‘lgan hollarda ham vujudga keladi. Zaruriy
mudofaa holati tajovuz tugagandan sо‘ng ham bо‘lishi mumkin, agar
himoyalanuvchi ish holatlariga kо‘ra tajovuz tugagan vaqtni aniq anglay ol magan
bо‘lsa. Hujum vaqtida ishlatilgan qurol va boshqa ashyolarning tajovuzchidan
himoyalanuvchining qо‘liga о‘tib qolishining о‘zi ta- jovuz tugaganligidan dalolat
bermaydi.
21
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlarining to‘plami (1991-1997), 1-jild, T., Sharq., 1997, 68-bet.
28

Tajovuzning oldi olingan yoki tugagandan sо‘ng va himoya vosita larini
qо‘llash zaruriyati aniq yо‘qolganda himoyalanuvchining tajo vuz qiluvchiga zarar
yetkazganlikdagi harakati zaruriy mudofaa hola tida sodir etilgan hisoblanmaydi.
Bunday holatlarda javobgarlik umumiy asoslarda yuz beradi. Sudlanuvchining
bunday harakatlariga tо‘g‘ri huquqiy baho berish maqsadida sudlar yuz bergan
voqeaning barcha holatlarini hisobga olib, bu harakatlar ular tomonidan ijtimoiy
xavfli tajovuz sa- babli kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan-
etilmagan ligini aniqlashlari zarur. 22
Agar shaxs ziyon yetkazish (urishish, azob berish, о‘ch olish va boshq alar)
niyatida hujumning kelib chiqishiga sababchi bо‘lsa, bunday harakatlarni zaruriy
mudofaa yо‘sinida qilingan, deb topish mum kin emas. Bu holatlarda sodir etilgan
xatti-harakatlar umumiy asos larda tavsiflanishi lozim». 23
Respublika fuqarolari
ijtimoiy xavfli tajovuzlardan himoyal anishda, ulardan qochib qutulish yoki
tajovuzdan saqlanishning bo shqa usullaridan foydalanish imkoniyati mavjud
bо‘lishdan qat’i nazar, tajovuzchini о‘ldirishga qadar unga har qanday shikast
yetka zish yо‘li bilan faol choralarni kо‘rish huquqiga egadirlar.
Jinoyatni О‘zR JK 100-moddasi bilan kvalifikatsiya qilish uchun aybdor
zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqqan yoki chiqmaganini aniqlash zarur.
«Tajovuzning xarakteri va xavflilik darajasiga butunlay mu vofiq bо‘lmagan
mudofaani va buning oqibatida tajovuzchiga hech qanday zaruratsiz JKning 100-
107 -moddalarida javobgarlik na zarda tutilgan qasddan zarar yetkazilsagina zaruriy
mudofaa chegara sidan chetga chiqish, deb topiladi». 24
Biroq, dalillarni baholashda
mudofaa vositalariningtajovuz vositalariga mutanosibligiga yuzaki qarab bо‘lmaydi,
masalan, agar tajovuz sо‘yil tо‘qmoqdan foydala nib amalga oshirilayotgan bо‘lsa,
himoyalanuvchi ham sо‘yil tо‘qmoqdan foydalanishi mumkin.
Jinoyatni О‘zR JK 100-moddasi bо‘yicha kvalifikatsiya qilishda himoya va
tajovuz vositalarining muvofiqligi yoki muvofiq emasligini, hujum qiluvchi va
22
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Ijtimoiy xavfli tajovuzlardan zaruriy mudofaa huquqini
ta’minlovchi qonunlarni sudlar tomonidan qо‘llanilishi haqida»gi 1996 yil 20 dekabr 39-sonli qarori // О‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari tо‘plami. Birinchi jild. – T., 2007. – B. 77–78.
23
To‘plam.69-70 betlar.
24
To‘plam. 70-bet.
29

tajovuzdan himoyalanuvchining kuchlari nis batini, har ikkalasining yoshini,
jismoniy quvvatini, quroli bor-yо‘qligini, tajovuz joyini, tajovuz sodir etilayotgan
vaziyatni, ta jovuzning xususiyatini hisobga olish zarur. «Agar tajovuz bir guruh
shaxslar tomonidan sodir etilgan bо‘lsa, mudofaalanuvchi hujum qiluvchilarning har
biriga nisbatan guruh dagi barcha tajovuzchilar harakatining xususiyati va xavflilik
da rajasiga qarab tegishli himoya choralarini kо‘rishga hakli». 25
Biroq, bunda tajovuzning, xujumning kutilmaganligi tufayli vujudga kelgan
ruhiy hayajonlanish xrlatida himoyalanuvchi hamma vaqt ham hujumning xavflilik
darajasini anglab olmasligi va himo- yaning tajovuzga teng bо‘lgan usullarini tanlay
olmasligiga e’tibor berish kerak. Bu jihatlarni har bir muayyan holda kо‘rib chiqish
zarur.
Shaxs ijtimoiy xavfli tajovuzdan himoyalanish vaqtida extiyot sizlik orqasida
tajovuz qiluvchini о‘ldirib qо‘yganligi uchun ji noiy javobgarlikka tortilmasligi
lozim. Adabiyotlarda bu haqda turlicha nuqtai nazarlar mavjud. Ulardan ayrimlarida
aytilishicha, faqat tajovuz amalga oshirilayotgan vaqtdagina, ya’ni о‘ldirishga
harakat qilinayotganda, sog‘liqqa shikast yet kazilayotganda, nomusga tegilayotganda
va boshqa shu singari hollarda gina himoyalanish mumkin. Bu nuqtai nazar
notо‘gridir.
Agar tajovuzga uchrash xavfi haqiqatda mavjud bо‘lsa, shaxs о‘z
manfaatlariga qarshi qaratilgan xavfga nisbatan zarur himoya chora- larini kо‘rmasa,
keyin kech bо‘lishi, himoyalana olmay qolishi mum- kin deb hisoblash uchun
barcha asoslarga egadir. YA’ni tajovuzga uchra gan shaxs hujum qiluvchining
birinchi zarbasini kutmasdanoq faol himoyalanishga haqlidir. Zaruriy mudofaa
chegarasidan chiqib sodir etilgan odam о‘ldi- rishni kuchli ruhiy hayajonlanish
holatidagi odam о‘ldirishdan fa rklash zarur. Bunda shuni nazarda tugish kerakki,
kuchli ruhiy hayajon- lanish holatida odam о‘ldirish, himoyalanish maqsadida sodir
etil maydi, demak odam о‘ldirish zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chi- qish
natijasida sodir etilmaydi.
25
To‘plam.71-bet.
30

Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida odam о‘ddirish sodir etilganda, aynan kuchli
ruhiy hayajonlanish holati odam о‘ldirishning zaruriy belgisi hisoblanadi, zaruriy
mudofaa chegarasidan chetga chiqishda kuchli ruhiy hayajonlanish holatining mavjud
bо‘lishi shart emas. Kuchli ruhiy hayajonlanish holati mavjud bо‘lgan holda zaruriy
mudofaa chegarasidan chetga chiqib, tajovuz qiluvchi о‘ldirilgan ayb- dorning
qilmishi mazkur Kodeksning 100- moddasi bilan kvalifi- katsiya qilinishi kerak.
Zaruriy mudofaa chegarasidan chiqib odam о‘ldirishda О‘zR JK 97- moddasi 2-
qismida nazarda tutnlgan holatlar mavjud bо‘lgan hollarda ham qilmish О‘zRJK 100-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Tajovuz qilinishi mumkin, degan
taxminga kо‘ra, ya’ni haqiqat- dan ham ijtimoiy xavfli tajovuz mavjud bо‘lmagani
holda shaxs yanglishib, shunday tajovuz qilinishi mumkin, deb odam о‘ldirgan
taqdirda, himoya tajovuzning xavflilik darajasiga butunlay no- muvofiqligi
sababli, aybdorning qilmishi JK 100-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Kuchli ruhiy hayajonlanish yoki zaruriy mudofaa holati о‘tib ket- ganidan
sо‘ng jazoni og‘irlashtiruvchi holatlarsiz odam о‘ldirilga- nida qilmish JK 98-
moddasi bilan emas, balki JK 97-moddasi- ning 1-qismi bilan kvalifikatsiya
qilinadi. Agar ish holatlariga kо‘ra, mudofaa choralarini qо‘llagan shaxs о‘zining
yanglishganini bilmagan va bilishi ham mumkin bо‘lmagan bо‘lsa, uning
harakatlari zaruriy mudofaa holatida sodir etilgan deb hisoblanishi kerak.
«Agar shaxs tajovuzning aslida yо‘qligi va xayoliyligini bila turib yoki ish
xrlatlariga kо‘ra ham uni albatta bilishi mumkin bо‘lga- ni holda zarar yetkazsa, uning
xdrakatlari Jinoyat kodeksiniig exti- yotsizlik orqasida zarar yetkazganlik uchun
javobgarlikni nazarda tu- tuvchi moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. 26
Bunday odam о‘ldirishda aybdor tajovuzni daf qilish emas, bal ki о‘ch olish
niyatida xarakat qiladi. Zaruriy mudofaa holati о‘tib ketganidan sо‘ng va jazoni
og‘mr- lashtiruvchi holatlarda odam о‘ldirilganida qilmishni О‘zR JK 97-
moddasining 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilish zarur.
Ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari
chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirish
(О‘zR JK 101-moddasi)
26
To‘plam.72-bet.
31

Mazkur jinoyat obektiv tomondan ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan
shaxsni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam
о‘ldirishda ifodalanadi. Ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur
choralari chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirish- bu sodir etilgan jinoyat
xavflilik darajasiga yoki uni ushlash vaziyatiga ochiq- oydin nomutanosib ravishda
odam о‘ldirishdir. YA’ni jabrlanuvchi to monidan bо‘ladigan xavfga yoki uni ushlash
vaziyatiga nomuvofiqligi ayon bо‘lib turgan holda hayotidan mahrum etiladi.
Sodir etilgan jinoyatniО‘zR JK 101-moddasi bilan kvalifikats iya qilish
uchun jinoyatchini ushlash paytida uning о‘limiga sabab bо‘lgan ushlash
vositalarini qо‘llash vaqtida ushlovchining ixtiyori da boshqa chora bо‘lmaganligini
anglab yetganligini aniqlash lozim bо‘ladi. Ijtimoiy xavfi katta bо‘lmagan jinoyatni
sodir etgan shaxsni о‘ldirganlik О‘zR JK 101-moddasi bilan kvalifikatsiya
qilinishi mumkin emas.
Ehtiyotsizlik orqasidan odam о‘ldirish (О‘zR JK 102-moddasi)
Ushbu jinoyat obektiv tomondan extiyotsizlik orqasida odam о‘ldi rishda
ifodalanadi. Ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirish jinoyatkorona о‘z-о‘ziga
ishonish yoki jinoyatkorona beparvolik oqibatida sodir etilishi mumkin.
Yuridik adabiyotlarda jinoiy beparvolikni anglashning salbiy va ijobiy
belgilarga ajratib aniqlash lozimligi haqida ta’kidlangan. 27
Jinoyatkorona о‘z-о‘ziga ishonish natijasida ehtiyotsizlik orqasida odam
о‘ldirishda aybdor о‘zi sodir etgan harakat (harakatsiz lik) tufayli boshqa
shaxsning о‘ldirib qо‘yilishi mumkinligiga kо‘zi yetadi, lekin yengiltaklik qilib,
uning oldini olishdan umidvor bо‘ladi. Bunday hollarda, aybdor muayyan
ehtiyotsizlik qoidalarini ongli ravishda buzadi. Jumladan, bunday buzish
quyidagilar ning oqibati bо‘lishi mumkin.
a) qasddan sodir etilgan jinoiy qilmish;
b) qonun bilan taqiqlangan, biroq jinoyat hisoblanmaydigan harakat;
v) biron-bir qoida bilan taqiqlangan harakat (yо‘l harakati qoidalarini
buzish va hrkazo);
27
Muxtorov N.I. Jinoyat qonunida aybning ehtiyotsizlik shakli muammolari. Yurid. fan. nom. dis. … avtoref. – T.,
2009. – B. 12.
32

g) ilmiy ma’lumotlarga va kasbiy qoidalarga zid harakatlar;
d) yotoqxonadagi belgilangan ehtiyotkorlik qoidalarini buzadi- gan
harakatlar;
ye) mazkur shaxsning amalga oshirish yoki shug‘ullanish huquqiga ega
bо‘lmagan harakatlari yoki kasb bilan shug‘ullanishi va hokazo.
Jinoyatkorona о‘z-о‘ziga ishonish oqibatida ehtiyotsizlik bilan odam
о‘ldirishni egri qasd bilan sodir etilgan odam о‘ldirishdan farqlash kerak bо‘ladi.
Egri qasd bilan odam о‘ldirishda aybdor odamni о‘ldirib qо‘yishi
mumkinligiga kо‘zi yeta turib, ongli ra vishda unga yо‘l qо‘yadi. О‘z-о‘ziga
ishonishda esa, shaxs muayyan holatlarda о‘limning oldini olish mumkin, deb
umidvor bо‘ladi va uning oldini olishni mо‘ljallab harakat qiladi. Jinoyatkorona
beparvolik oqibatida ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirishni shaxsning baxtsiz
hodisa tufayli boshqa shaxsning о‘li-shini oldindan kо‘ra olmagan, uni kо‘ra olishi
mumkin va lozim ham bо‘lmagan odam о‘ldirishdan farqlash kerak bо‘ladi.
Agar ehtiyotsizlik orqasida ikki yoki undan ortiq shaxs о‘ldi rilgan bо‘lsa,
aybdor JK 102-moddasining 2-qismi bilan javob garlikka tortiladi.
О‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazish
(О‘zR JK 103-moddasi)
Bu jinoyat obektiv tomondan moddiy tomondan yoki boshqa ji hatlardan
aybdorga qaram bо‘lmagan (JK 103-moddasining 1-qismi) yoxud moddiy yoki
boshqa jixatdan qaram bо‘lgan (JK 103-moddasining 2-qismi) shaxsga rahmsiz
muomala qilish yoki uning sha’ni va qadr-qimmatini muttasil ravishda kamsitish
natijasida uni о‘zini о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldirishga suiqasd qilish
darajasiga yetkazishda ifodalanadi.
Aybdor sodir etgan qilmishni О‘zR JK 103-moddasi bilan kvali- fikatsiya
qilish uchun о‘zini о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldirishga suiqasd qilish darajasiga
yetkazish aybdorning jabrlanuvchiga nisba tan rahmsiz muomala qilishi yoki uning
sha’ni va qadr-qimmatini muttasil ravishda kamsitishi natijasi ekanligini aniklash
zarur. Rahmsiz muomala qilish deganda, jabrlanuvchiga jismoniy yoki ruhiy azob
beradigan qо‘'pol, beshafqat muomala qilish (masalan, kaltaklash, urish, uy-
33

joydan, issiqqlikdan, ovqatdan, suvdan, ti rikchilik vositalaridan mahrum qilish,
ishdan asossiz bо‘shatish) hollari tushuniladi. 28
Jabrlanuvchiga nisbatan rahmsiz muomala qilgan bitta hodisasi ning
aniklanganligi aybdorni о‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkaz- ganlik uchun jinoiy
javobgarlikka tortish uchun yetarlidir. Shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini muttasil
ravishda kamsi tish deganda, jabrlanuvchining sha’ni va qadr-qimmatini uzoq vaqt
muntazam (uch va undan ortiq marta) kamsitish (masalan, tuhmat qilib aytilgan
gaplar, haqorat qilish, ta’qib (quvg‘in) qilish va hoka zo) hollari tushuniladi.
Sha’ni va qadr-qimmatini bir marta kam sitish jinoiy javobgarlikka tortish uchun
asos bо‘la olmaydi.
Ayrim hollarda haqiqiy ma’lumotlarni hayosizlarcha, masxarao muz,
haqoratomuz shaklda muttasil ravishda tarqatish ham о‘zini о‘zi о‘ldirish
darajasig‘a yetkazish usuli deb topilishi mumkin. Jabrla- nuvchining о‘zini о‘zi
о‘ldirishi (о‘lim sodir bо‘lishi) yoki о‘zini о‘zi о‘ldirishga suiqasd qilishi
jinoyatning zaruriy belgisi hisoblanadi. Agar bunday oqibatlar bо‘lmasa, о‘zini о‘zi
о‘ldirish daraja siga yetkazish jinoyatining tarkibi bо‘lmaydi. Biroq shaxsning
xara katlarida boshqa jinoyatlar (masalan, haqorat qilish, tuhmat qili sh)ning
alomatlari bо‘lsa, u jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin.
Aybdorning qilmishini О‘zR JK 103-moddasi bilan kvalifikatsiya qilish
uchun jabrlanuvchining о‘zig‘a nisbatan rahmsiz muomala qilippshi yoki uning
sha’ni va qadr-qimmatini muttasil ravishda kamsitilishi natijasida о‘zini о‘zi
о‘ldirganini yoki unga suiqasd qilganligini aniqlash zarur, ya’ni aybdorning
muomalasi va yuz bergan oqibatlar о‘rtasidagi sababiy bog‘lanish mavjudligini
aniq lash kerak.
О‘zini о‘zi о‘ldirish yoki unga suiqasd qilish о‘ynash bо‘lish, nikoh tuzishni
rad etish, er-xotindan birining bevafoligi, ishdan noqonu niy bо‘shatish, lavozimini
pasaytirish kabilarning natijasi bо‘lsa, shaxsning‘ qilmishi О‘zR JK 103-moddasi
bilan kvalifikatsiya qili nishi mumkin emas.
28
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «О‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazish jinoyat ishlari
bо‘yicha sud amaliyoti tо‘g‘risida»gi 1998 yil 11 sentabr 20-sonli qarori // О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Plenumi qarorlari tо‘plami. Birinchi jild. – T., 2007. – B. 165.
34

Agar jabrlanuvchi moddiy tomondan yoki boshqa jihatlardan ayb dorga
qaram bо‘lmasa aybdor JK 103-moddasi 1-qismi bilan, bashar ti bunday qaramlik
bо‘lsa, JK 103-moddasi 2-qismi bilan javob garlikka tortiladi.
Jabrlanuvchini qasddan о‘zini о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldi rishga
suiqasd qilish darajasiga yetkazishni xoxlagan aybdorning qilmishi jinoyatning
sodir etilish motivlarini va О‘zR JK 97- moddasi tegishli qismini hisobga olgan
holda, qasddan odam о‘ldi- rish sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim. Agar о‘zini
о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldirishga suiqasd qilish darajasiga yetkazish
chog‘ida shaxs jabrlanuvchiga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir tan jaroxdgi yetkazsa,
aybdorning qilmishi Jinoyat kodeksining‘ fuqarolar sog‘ligiga shikast
yetkazganlik uchun javobgarlikni na- zarda tutuvchi tegishli moddalari bilan
kvalifikatsiya qilinishi kerak.
О‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazish subektiv tomondan egri qasd yoki
ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladi.
Jinoyat egri qasd bilan sodir etilganda aybdor jabrlanuvchi- ning о‘zini о‘zi
о‘ldirishi mumkinligiga kо‘zi yetadi va uning о‘zini о‘zi о‘ldirishga yо‘l qо‘yib
beradi. Jinoyat ehtiyotsizlik orqasida sodir etilganida aybdor shaxs о‘zini о‘zi
о‘ldirishning oldi olinishidan kaltabinlik bilan umid- vor bо‘ladi (jinoyatkorona
о‘z-о‘ziga ishonish) yoki bо‘lmasa, aybdor jabrlanuvchining о‘zini о‘zi
о‘ldirishga kо‘zi yetmaydi. Vaholanki, aybdor ish holatlariga kо‘ra о‘zining
xarakatlari jabrlanuvchining о‘zini о‘zi о‘ldirishiga olib kelishini oldindan kо‘ra
bilishi mum kin va lozim edi.
Ushbu jinoyatning subekti О‘zR JK 103-modda 1-qismi bо‘yicha 16 yoshga
tо‘lgan shaxs, 2-qismi bо‘yicha esa, moddiy tomondan yoki boshqa jihatlardan
jabrlanuvchi qaram bо‘lgan shaxs hisoblanadi. Moddiy tomondan qaram deganda,
jabrlanuvchi moddiy jihatdan aybdorga bog‘liq bо‘lgan hollar (aybdordan pul,
oziq-ovqat mahsu lotlari, kiyim-kechak va hokazo olishi) tushuniladi. Bu qoida
ta riqasida, ishlamayotgan shaxsning ishlab turgan shaxsga, farzandlar-ning ota-
onalariga, ishlamayotgan ota-onaning moddiy daromadga ega bо‘lgan farzandlariga
qaramligi va hokazo bо‘lishi mumkin.
35

Boshqa jihatdan qaram deganda, xizmat yuzasidan yoki boshqa qaram lik
tushuniladi (masalan, xodimning boshliqqa, о‘quvchining о‘qituv chisiga,
aspirantning ilmiy rahbarga tobeligi, qarindoshlarga qaram lik, vasiylik va homiylik
amalga oshirilishi munosabati bilan qaramlik va hokazo) tushuniladi.
36

II. SOG‘LIQQA QARSHI JINOYATLAR
2.1. Hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar
О‘ldirish yoki zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitish (О‘zR JK 112-
moddasi)
Ushbu jinoyatning bevosita obekti shaxsning hayoti yoki sog‘lig‘idir.
Obektiv tomondan jinoyat о‘ldirish yoki zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitishda,
bu harakat amalga oshirilishidan xavfsirash uchun yetarli asoslar mavjud bо‘lishida
ifodalanadi.
Bunda qо‘rqitishning ikkita belgisi yaqqol kо‘rinadi:
1) qо‘rqitishning о‘zi;
1) qо‘rqitish amalga oshirilishidan xavfsirash uchun asos beruvchi
muayyan holatlarning mavjudligi.
О‘ldirish bilan qо‘rqitishning muqarrarlik darajasi turlicha bо‘lishi
mumkin: aybdor о‘ldirish usuli, quroli haqida aytib о‘tmas ligi mumkin, balki
jabrlanuvchida qо‘rquv tuyg‘usini kuchaytirishg a intilib, о‘ldirishning qaysi usuli
va qurolidan foydalanish niyatida ekanligini, bо‘lajak qiynoqlar, azoblar va
hokazo haqida aytishi mumkin. О‘ldirish bilan qо‘rqitish deganda boshqa kishini
о‘ldirish niyati borligi haqida xabardor qilishni tushunmoq lozim.
JK 112-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan qо‘rqitishning ik kinchi turi -
zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitishdir. Zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitish, deganda
aybdorda jabrlanuv chining sog‘lig‘iga shikast yetkazish niyati borligi
tushunilmog‘i lo zim. Modda matnida qanday zо‘rlik ishlatish haqida gap
borayotganli gi aytilmagan. Shu sababdan JK 112-moddasida har qanday zо‘rlik
ishlatish uchun javobgarlik belgilangan deb о‘ylash lozim bо‘ladi. Qо‘rqitish
jismoniy yoki ruhiy zо‘rlik ishlatishdan iborat bо‘li shi mumkin. 29
Jismoniy zо‘rlik ishlatish odam organizmiga uning rayiga xi lof ravishda
tashqi muhit omillari bilan g‘ayriqonuniy ta’sir kо‘rsatishdir. Jismoniy zо‘rlik
jumlasiga badanga har qanday dara jadagi: og‘ir, о‘rtacha og‘ir yoki yengil shikast
yetkazish kiradi. Ammo, umuman olganda, zо‘rlik bilan qо‘rqitish jismoniy
29
Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T.2001. B. 42 .
37

daxlsizlikka har qanday zо‘ravonlik tajovuzini sodir etish yuzasidan bildiril gan
niyatni ham qamrab oladi, chunonchi, dо‘pposlash yoki boshqacha harakatlar
bilan qiynash bilan qо‘rqitishni qamrab oladi (JK 110- moddasi).
Qо‘rqitish mustaqil jinoyat sifatida bir qator shartlarga javob berishi kerak:
birinchidan, u haqiqatan mavjud bо‘lishi kerak, ya’ni umuman olganda yaqin vaqt
ichida amalga oshirilishi mumkin bо‘la digan bо‘lishi lozim. Amalga oshirilishi
mumkin bо‘lmagan yoki rо‘yob ga chiqarilishi faraz qilingan holatlar yuz berishini
taqozo etadi gan qо‘rqitishni haqiqiy deb topish mumkin emas. Masalan, odamni
uning borish niyatida bо‘lmagan u yoki bu shaharda, qishloqda paydo bо‘lsa
о‘ldirish bilan qо‘rqitish. Shuningdek, hali umuman turmushga chiqish niyatida
bо‘lmagan ayolning bо‘lg‘usi erini о‘ldirish bilan qо‘rqitish xam real emas.
Qо‘rqitish tayin bо‘lishi, ya’ni jabrlanuvchiga muayyan zarar yet kazish niyatini
о‘z ichiga olgan bо‘lishi kerak.
«Ovozingni о‘chir, aks holda yomon bо‘ladi», «afsuslanasan»,
«kо‘ra diganingni kо‘rasan» singari noaniq tusdagi qо‘rqitishlar javob garlikni
keltirib chiqarishi mumkin emas, chunki ular aniq bir zarar yetkazish niyatini о‘z
ichiga olmaydi. Albatta, bu aybdor jabrla nuvchiga qanday zarar yetkazmoqchi
bо‘lganini, ya’ni kо‘zni о‘yib olish, yuzini dabdala qilish, bichib qо‘yish kabi
shikast yetkazmoqchiligi ni mutlaqo aniq aytishi kerakligini bildirmaydi. Odatda,
qо‘rqi tish unchalik aniq ma’lumotlarni о‘z ichiga olmaydi. Ammo, nima
bо‘lganda ham, agar sо‘z о‘ldirish bilan qо‘rqitish haqida borayotgan bо‘lsa,
odamni о‘ldirishga bо‘lgan muayyan niyat ifodalangan bо‘lishi kerak. Jinoiy jazoga
loyiq qо‘rqitish aniq bir shaxsga qaratilgan bо‘li shi lozim. «Hammangni sо‘yaman»,
«hammangni о‘ldiraman» kabi umu miy tusdagi, biron-bir kishiga aniq
qaratilmagan qо‘rqitishlar shaxsni JK 112-moddasi bilan javobgarlikka tortish
uchun asos bо‘la olmaydi.
Qо‘rqitishning zaruriy belgisi uning haqiqiyligidir.
JK 112-moddasi matnida qо‘rqitishning haqiqiyligi uning amalga oshirilishidan
xavfsirash uchun asoslar mavjud bо‘lishi tariqasida ochib beriladi. Jabrlanuvchiga
amalga oshirilishidan xavfsirash uchun asoslar beradigan sifatlarga ega bо‘lgan
38

qо‘rqitish haqiqiy deb topilmog‘i lozim. Jabrlanuvchida qо‘rqitishning amalga
oshirilishi dan xavfsirash uchun asoslar bо‘lgan yoki yо‘qmidi degan masalani hal
qilishda aybdor aytgan sо‘zlarning mazmunini, qо‘rqitishga sabab bо‘lgan
mojaroning jiddiyligini, keskinligini, qо‘rqituvchi va qо‘rqitiluvchi о‘rtasida
vujudga kelgan munosabatlar xususiyatini hisobga olish kerak bо‘ladi.
Qо‘rqitishning jabrlanuvchi tomonidan idrok etilishiga vaziyat ham ta’sir kо‘rsatadi.
Masalan, hech kimdan yordam olish mumkin bо‘lmagan xilvat joyda, subektning
harakatla ri natijasida atrofdagilarning ochiq-oydin uni qо‘llab-quvvatla shi va
boshqa shu singari holatlarda bо‘lishi mumkin.
Qо‘rqitish, ya’ni tahdid qilish usullari har xil bо‘lishi mumkin. Kо‘pincha u
kimga qaratilgan bо‘lsa, bevosita о‘shanga og‘zaki aytila di. Lekin u yozma
ravishda (xat orqali), telefon, telegraf orqali, qurolni yoki uning о‘rnini bosuvchi
narsani kо‘rsatish yо‘li bilan, ramziy belgilar orqali, biron-bir narsani unga
о‘qtalib, badaniga pichoq tirab bildirish mumkin. О‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi Plenumining 1996 yil 19 iyulda qabul qilingan «Jinoyat uchun jazo tayinlash
amaliyoti tо‘g‘risida»gi 16-sonli qarorida: «Sodir etilgan jinoyatning jamiyat uchun
xavfliligini baholashda muayyan jinoiy xatti-harakatni sodir etishd agi barcha holatlar
(ayb shakli, jinoyatni sodir etish usuli, sababi, vaziyat va bosqichi, kelib chiqqan
oqibatning og irligi, jinoyat ishtirokchilaridan xar birining ishtiroki darajasi va‘
xususiyati va hokazo) majmuiga asoslanmoq kerak.
Tanosil yoki OITS kasalligini tarqatish
(О‘zR JK 113-moddasi)
Ushbu modda tо‘rt qismdan iborat bо‘lib, jinoyatning obekti shaxsning
sog‘lig‘i yoki hayotidir. JK 113-moddasi 1-qismida bila turib boshqa shaxsni
tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirganlik uchun javobgar lik nazarda
tutilgan. Obektiv tomondan JK 113-moddasi 1-qismqda nazarda tutilgan
harakatlarda ya’ni: bila turib boshqa shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi
ostida qoldirishda ifodalanadi.
Tanosil kasalliklari - zaxm, sо‘zak, pereloy, tripper, yumshoq shankr,
moyaklar (jinsiy) limfogranulsmatozi kabilardir. Tano sil kasalligining xususiyati,
39

uni davolash mumkinligi yoki kasal lik tufayli yuz bergan oqibatlar jinoyatning
kvalifikatsiyasiga ta sir etmaydi.’
Bila turib shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirish о‘zida
tanosil kasalligi borligini bilgan shaxs tomoni dan jabrlanuvchining shunday
kasallikka chalinishi mumkin bо‘lgan turli harakatlar sodir etishidan iborat bо‘ladi.
Yuqtirish xavfi ostida qoldirish aybdor tomonidan jabrlanuvchiga tegishli
sharoit larda kasallikni yuqtirish mumkin bо‘lgan shunday harakatlar sodir etilishini
nazardatutadiki, bunda kasallik faqat tasodifiy holat lar yoki jabrlanuvchi о‘ziga
yuqtirmaslik uchun kо‘rgan choralar tu fayligina yuqmasligi mumkin. Bila turib
deganda aybdorning о‘zida tanosil kasalligi borligi ni bilgani holda jabrlanuvchini
kasallikni yuqtirish xavfi ostida qoldirishi tushuniladi.
Boshqa shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirish usullari
har xil. Masalan, jinsiy aloqa, jinsiy ehti yojni g ayritabiiy usulda qondirish,
‘
turmushda, ishda gigiyena qoidalarining turlicha buzilishlari va hokazo bо‘lishi
mumkin. Lekin ular jinoyatning kvalifikatsiyasita ta’sir kо‘rsatmaydi. Jabr lanuvchi
о‘zini tanosil kasalligini yuqtirish xavf ostida ixtiyoriy ravishda qoldirishi о‘zidata nosil
kasalligi borligini bilgan va jabrla nuvchini kasallikni yuqtirish xavfi ostida qoldirgan
yoki unga yuqtir gan shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish uchun asos bо‘la olmaydi.
JK 113-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyat jabrlanuvchi kasallikni
yuqtirish xavfi ostida qoldirilgan paytdan e’tiboran tamom bо‘lgan deb topiladi,
agar jabrlanuvchiga kasallik yuqsa, unda aybdorning qilmishi JK 113-moddasi 2-
qismi bilan kvalifikatsiya qilinmog‘i zarur. Subektiv tomondan jinoyat faqat tо‘g‘ri
qasd bilan sodir etila di, ya’ni bila turib qilinadi.
Ushbu jinoyatning subekti 16 yoshga tо‘lgan va о‘zining tanosil kasalligiga
chalinganligini bilgan shaxs hisoblanadi. Aybdorning tanosil kasalligiga
chalinganligini bilgan bо‘lishi jinoyatni О‘zR JK 113-moddasi bilan kvalifikatsiya
qilishning zaruriy sharti dir. Aybdor о‘ziga tanosil kasalligi yuqqanligini bilmagan
va bili shi mumkin bо‘lmagan hollarda u JK 113-moddasi bilan javobgar likka
tortilmaydi. Masalan, shifokor analizni tekshirib, tanosil kasalligiga chalinganligi
taxmin qilingan bemorga uning sog‘lom ligini aytadi va «bemor» sog‘lomligiga
40

ishonib, jinsiy aloqa qiladi va natijada kasalini jabrlanuvchiga yuqtiradi. Bunday
holda ham JK 113-moddasida belgilangan javobgarlik vujudga kelmaydi.
JK 113-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan jinoyatning obek tiv tomoni
о‘zida tanosil kasalligi borligini bilgan shaxs bu ka salini boshqa shaxsga
yuqtirishida ifodalanadi. Agar jabrlanuvchiga tanosil kasalligi yuqtirilgan bо‘lsa,
shaxs JK 113-moddasi 2-qismi bilan javobgarlikka tortiladi, agar bunday oqibatlar yuz
bermagan bо‘lsa, aybdorning qilmishini JK 113-mod- dasi 1-qismi bilan
kvalifikatsiya qilish zarur bо‘ladi. JK 113-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan
jinoyat jabrlanuv chiga tanosil kasalligi yuqtirilgan paytdan tamom bо‘lgan deb
hisob lanadi. Biroq, barcha hollarda ham tanosil kasalligiga chalingan bemorning
harakatlari bilan jabrlanuvchiga kasallik yuqtirilishi о‘rtasidagi sababiy bog‘lanish
mavjudligini aniklash zarur. Agar bun day bog‘lanish bо‘lmasa, aybdorning qilmishi
JK 113-moddasi 1- qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Subektiv tomondan jinoyat tо‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi.
Mazkur jinoyatning subekti о‘zida tanosil kasalligi borligi ni bilgan har ikki
jinsdagi shaxs bо‘lishi mumkin.
JK 113-moddasi 3-qismida:
a) ikki yoki undan ortiq shaxsni;
b) voyaga yetmagan shaxsni bila turib tanosil kasalligini yuqtir ish xavf
ostida qoldirganlik yoki ularga kasallikni yuqtirganlik uchun javobgarlik nazarda
tutilgan.
Agar avval sodir etilgan tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirganlik
yoki yuqtirganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortish muddati о‘tib ketmagan bо‘lsa,
aybdor ikki yoki undan ortiq shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida
qoldirgan yoki ularga yuqtirgan bо‘lsa, bunday holda qilmish JK 113-moddasi 3-
qismi «a» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Boshqa hol larda jinoyatni
yuqoridagi belgilarga kо‘ra kvalaifikatsiya qilish uchun birinchi marta tanosil
kasalligini yuqtirish xavfi ostida qol dirganlik yoki yuqtirganlik bilan keyingi sodir
etilgan qilmish oralig‘ida qancha vaqt о‘tganligining ahamiyati yо‘q.
41

Jabrlanuvchi 18 yoshga tо‘lmagan hollardagina aybdorning harakatla ri: voyaga
yetmagan shaxsni bila turib tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirishi yoki
unga bu kasalni yuqtirishi JK 133- moddasi 3-qismi «b» bandi bilan kvalifikatsiya
qilinishi kerak. Subektiv tomondan JK 113-moddasi 3-qismida nazarda tutilgan
jinoyat tо‘g‘ri qasddan sodir etiladi.
Aybdorni JK 113-moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilishda uiing bila
turib 18 yoshga tо‘lmagan shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida
qoldirganligi yoki kasallikni yuqtirganli gini yoki ongli ravishda bunga yо‘l
qо‘yganligini aniqlash zarur. Aybdor voyaga yetmagan shaxsning yoshi xususida
adashgan hollarda, uning qilmishini JK 113-moddasi 1 yoki 2-qismlari bilan
kvalifikats iya qilish kerak bо‘ladi. JK 113-moddasi 3-qismi «a» bandida nazarda
tutilgan jinoyat ning subekti 16 yoshga tо‘lgan shaxs, JK 113-moddasi 3-qismi «b»
bandida nazarda tutilgan jinoyatning subekti esa 18 yoshga tо‘lgan shaxs bо‘lishi
mumkin. JK 113-moddasi 4-qismida bila turib boshqa shaxsni OITS ka- salligini
yuqtirish xavfi ostida qoldirganlik yoki unga OITS kasalligini yuqtirganlik uchun
javobgarlik belgilangan.
OITS (orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi) virusi jin siy aloqa natijasida,
ukol qilish uchun sterillanmagan shpritslar dan foydalanganda, tarkibida virus
bо‘lgan donor qoni yoki dorilarni tomirga yuborish yо‘li bilan, ona suti orqali va
boshqa shu kabi manbalardan yuqtirilishi mumkin. Shuni esda saqlash kerak ki,
bunday kasallikka chalingan shaxsga, hozircha davo yо‘q va kasallangan shaxs
dunyodan о‘tish xavfidan holi emas.
Ushbu kasalliklarning oldini olish va qarshi kurash masalalari yuzasidan:
«OITS bilan kasallanishning oldini olish tо‘g‘risida» О‘zbekiston
Respublikasining 1991 yil 14 iyun hamda «Odamning imunitet tanqisligi virusi
bilan kasallanishining (OITS kasalligining) oldini olish tо‘g‘risida» 1999 yil 19
avgust qonunlari qabul qilingan.
Jinoiy ravishda homila tushirish (abort) (О‘zR JK 114-moddasi)
Abort - homilani sun’iy ravishda tushirish demakdir.
42

Hozirgi vaqtda respublikamiz qonunlarida abort man etilmaydi. Biroq faqat
davolash muassasalarida va tibbiy monelik bо‘lmasagina shunday operatsiyaning
amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. Ushbu jinoyatning obekti homilador ayolning
(homilaning emas) hayoti yoki sog‘lig‘idir. Obektiv tomondan jinoyat shifokor
akusher yoki ginekolog to-monidan davolash muassasalaridan tashqari joylarda
yoki tibbiy nuqtai nazardan mumkin bо‘lmagan xrlda sun’iy ravishda homila
tushirishda ifodalanadi.
Agar, sun’iy ravishda homila tushirish, abort:
1) dayulash muassasasidan tashqari joylarda amalga oshirilgan;
1) tibbiy nuqtai nazardan mumkin bо‘lmagan holda amalga oshirilgan
bо‘lsa, jinoiy ravishda amalga oshirilgan deb topiladi.
Quyidagi hollarda:
a) og‘ir yoki о‘rtacha og‘ir kechadigan sо‘zak, jinsiy a’zolarning
yallig‘lanish jarayonlari, joylashgan joyidan qati nazar yiring о‘choqdari, og‘ir
kechadigan yuqumli kasalliklar va boshqa shu singa rilar mavjudligida;
b) homilaning 12 haftalikdan katta ekanligida;
v) avvalgi abortdan keyin 6 oy о‘tmasdan abort qildirish, shu ningdek
abortni amalga oshirishga doir yо‘riqnomada nazarda tutil gan boshqa holatlarda
tibbiy nuqtai nazardan abort mumkin emas, deb topilgan.
Agar abort davolash muassasasidan tashqari joylarda amalga oshi rilgan bо‘lsa,
tibbiy moneliklar bor yoki yо‘qligidan qat’i nazar, jinoiy deb topiladi.
Homilani sun’iy ravishda tushirish boshlangan paytdan e’ti boran abort
tamom bо‘lgan jinoyat deb topiladi. Agar qilmish homilani tushirishga
qaratilgan bо‘lsa-yu, lekin abort aybdor ning о‘ziga bog‘liq bо‘lmagani holda
amalga oshirilmagan bо‘lsa, u jinoiy ravishda abortni amalga oshirishga suiqasd
qilish sifa tida О‘zR JK 25 va 114-moddalari bilan kvalifikatsiya qilin mog‘i
lozim. Jinoiy ravishda homila tushirishda homiladorlik muddatlari jinoyatning
kvalifikatsiyasi uchun ahamiyatsizdir. Homila tushirish usullari turlicha (jarroxlik,
mexanik, tok sik, termik, medikamentoz va hokazo) bо‘lishi mumkin va ular
jinoyat kvalifikatsiyasiga ta’sir kо‘rsatmasligi kerak.
43

Agar homilani tushirish ayol sog‘lig‘iga shikast yetkazgan bо‘lsa,
aybdorning qilmishi JK 114-moddasi bilan emas, balki qasddan badanga og‘ir
shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi JK 104-moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Subektiv tomondan jinoyat faqat tо‘g‘ri qasddan sodir
etiladi. Jinoyatning motivi va maqsadi uning kvalifikatsiyasiga ta’sir
kо‘rsatmaydi.
Agar jinoiy abort shifokor akusher yoki ginekolog tomonidan amalga
oshirilgan bо‘lsa, aybdor JK 114-moddasi 1-qismi bilan javobgarlikka tortiladi.
Bunday qilmish abort qilish huquqiga ega bо‘lmagan shaxs tomo nidan
amalga oshirilgan bо‘lsa, jinoyat JK 114-moddasi 2-qismi bilan kvalifikatsiya
qilinadi.
Abortni amalga oshirish huquqiga ega bо‘lmaganlar jumlasiga:
1) shifokor akusherlar yoki ginekologlardan tashqari, barcha toi fadagi
shifokorlar, ya’ni oliy tibbiy ma’lumotli shaxslar;
1) о‘rta tibbiy ma’lumotga ega bо‘lgan shaxslar (akusherkalar, tib biyot
hamshiralar va hokazo);
2) yoxud tibbiyotga hech qanday aloqasi yо‘q boshqa shaxslar kiradi.
Agar abortni amalga oshirgan shaxs oxirgi zarurat holatida harakat qilgan bо‘lsa
(masalan, homilador ayolning hayoti xavf ostida qolgani taqdirda, davolash
muassasasidan tashqari joyda yoki tibbiy nuqtai nazardan mumkin bо‘lmagan holda
qomila tushirilganda), jinoiy ravishda homilani tushirganlik uchun javobgarlik
vujudga kelmaydi. Homilasini о‘zi tushirgan yoki jinoiy ravishda homilasi
tushi rilgan ayol О‘zR JK 114-moddasi bilan jinoiy javobgarlikka tor tilmasligi
lozim.
Agar homilani tushirish:
a) jabrlanuvchining о‘limiga; b) boshqa og‘ir oqibatlarga sabab bо‘lgan
bо‘lsa jinoiy ravishda homilani tushirishda aybdor harakat lari О‘zRJK 114-moddasi
3-qismi bilan kvalifikatsiya qilinmog‘i lozim.
Jinoiy ravishda homilani tushirishdagi boshqa og‘ir oqibatlar jumlasiga:
jabrlanuvchi salomatligining yо‘qolishi, uningbadaniga og‘ir shikast yetishi (masalan,
44

bola tug‘ish qobiliyatini yо‘qotish, bacha donni kesibtashlash), ruhiy faoliyatning
buzilishi kabilar kiradi.
Aybdorning qilmishini JK 114-moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilish
uchun sodir etilgan jinoiy ravishdagi abort va jabrla nuvchining о‘limi yoki boshqa
og‘ir oqibatlarning yuz berishi о‘rtasida gi sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqlash
lozim. Jinoyat subekti ning ana shu oqibatlarga nisbatan aybi extiyotsizliqda
ifodalanadi. Agar jinoiy ravishdagi abortni sodir etishda aybdor bо‘lgan shax sning
jabrlanuvchining о‘limi yoki boshqa og‘ir oqibatlar yuz beri shiga nisbatan egri
yoki tо‘g‘ri qasdi bо‘lsa, bunday hollarda uning qilmishi jinoyatlar jami bо‘yicha
jinoiy ravishda homila tushi rish va qasddan odam о‘ldirish yoki qasddan badanga
og‘ir shikast yetkazish deb kvalifikatsiya qilinadi.
Kasb yuzasidan о‘z vazifalarini lozim darajada bajarmaslik (О‘zR
JK 116-moddasi)
JK 116-moddasida javobgarlik belgilangan jinoyatning obekti - inson hayoti
yoki sog‘lig‘idir.
Obektiv tomondan tahlil etilayotgan jinoyat shaxsning о‘z kas biga nisbatan
beparvoligi yoki insofsizlik bilan munosabatda bо‘li shi tufayli kasb yuzasidan о‘z
vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi badanga о‘rgacha
og‘ir yoki og‘ir shi kast yetkazilishiga sabab bо‘lishda ifodalanadi. Kasb yuzasidan
о‘z vazifalarini bajarmaganlik -shaxsning о‘z kasb majburiyatlari doirasiga
kiruvchi harakatlarni qilishi lozim va mumkin bо‘lgan hollardagi harakatsizligidir.
1) Kasb yuzasidan о‘z vazifalarini lozim darajada bajarmaganlik deganda
shaxsning о‘z kasb majburiyatlari doirasidagi harakatlarini uning ishi, kasbi
manfaatlari talab etganidek bajarmaganligi tushuniladi.
1) Shaxsning kasb yuzasidan о‘z vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim
darajada bajarmaganligi nafaqat ayrim harakatsizlik yoki harakatda, balki uzoq
muddatli faoliyatsizlikda yoki lozim darajada bajarilmagan bir qator harakatlarda
ham namoyon bо‘lishi mumkin.
2) Badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazish tarzidagi
oqibatlarning yuz berganligi jinoyatni JK 116-moddasining 1-qismi bilan
kvalifikatsiya qilinishining zaruriy sharti hisoblanadi. Jinoyat kо‘rsatilgan oqibatlar
45

yuz bergach tamom bо‘lgan deb topiladi.
3) Jinoyatni О‘zR JK 116-moddasining 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilish
uchun shaxs kasb yuzasidan о‘z vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim darajada
bajarmaganligi va badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazish tarzidagi
oqibatlarning yuz berganligi о‘rtasida sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqlash
zarur.
4) Subektiv tomondan jinoyat qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir
etilishi mumkin.
5) Ushbu jinoyatning subekti о‘ziga kasbi bilan bog‘liq muayyan
vazifalar yuklangan har qanday shaxs bо‘lishi mumkin.
6) Agar aybdor qonunga yoki maxsus qoidalarga muvofiq bemorga
yordam kо‘rsatishi shart bо‘lsa-yu uzrli sababsiz unga yordam kо‘rsatmagan bо‘lsa,
bu badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazilishiga sabab bо‘lsa, bunday
hollarda aybdorning qilmishi JK 116-modda-si 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi
kerak. Yordam kо‘rsatmaslikning о‘zi bemorni asossiz ravishda kasalxonaga qabul
qilmaslikda, tibbiy yordam kо‘rsatmasliqsa va hokazolarda ifodalanadi.
7) О‘zbekiston Respublikasining «Fuqarolar sog‘lig‘ini saqlash
tо‘g‘risida»gi 1996 yil 29 avgustda qabul qilingan qonuyailiig 30-moddasida
«Fuqarolar sog‘liqni saqlash tizimining har qanday davolash-profilaktika
muassasida shoshilinch tibbiy yordam olish huquqiga ega. Tibbiyot va
farmatsevtika xodimlari fuqarolarga shoshilinch tibbiy yordam kо‘rsatishlari shart.
Ular shoshilinch tibbiy yordam kо‘rsa tishdan bо‘yin tovlaganlik, shuningdek
fuqarolarning sog‘lig‘iga yetkazilgan zarar uchun qonunga muvofiq javobgar
bо‘ladilar» deb ta’kidlanadi.
Bular shifokorlar, akusherkalar, tibbiyot hamshiralari va boshqa shu kabilar
shunday shaxslar bо‘lishlari mumkin. Maxsus qoidalarga binoan, zimmasiga
bemorlarga yordam kо‘rsa tish majburiyati yuklangan boshqa shaxslar (masalan,
militsiya, о‘t о‘chirish, qutqaruv xizmati xodimlari va boshqa shu singarilar) ham
jinoyatning subekti bо‘lishlari mumkin. JK 116-moddasi 2-qismida nazarda
46

tutilgan jinoiy javobgar lik bemorga uzrli sababsiz yordam kо‘rsatilmagan
takdirdagina vu judga keladi.
Uzrli sabablar jumlasiga shifokorning yoki bemorga yordam kо‘rsa- tishi shart
bо‘lgan boshqa shaxsning kasalligi, yordam kо‘rsatishga xalaqit beruvchi obektiv
tо‘siqlarning mavjudligi (tabiiy ofat, oxirgi zarurat holati, dori-darmonlar yо‘qligi
va hokazo)ni kiri tish kerak bо‘ladi. Sud sabablar uzrli yoki uzrli emasligini har bir
muayyan holda ishning barcha holatlarini hisobga olgan holda hal etadi.
Kasb yuzasidan о‘z vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim dara jada
bajarmaganligi yoxud qonun yoki maxsus qoidalarga muvofiq kasalga yordam
kо‘rsatishi shart bо‘lgan shaxsning uzrli sababsiz shun day yordam kо‘rsatmaganligi
natijasida odam о‘lishi tarzidagi oqibat lar yuz bergan bо‘lsa, aybdor JK 116-moddasi
3-qismi bilan javob garlikka tortiladi. Bunday hollarda aybdorning qilmishi О‘zR JK
102-moddasi (ehti yotsizlik orqasida odam о‘ldirish) bilan qо‘shimcha ravishda
kvali fikatsiya qilinmaydi. Jinoyat natijasida odamlar о‘lgan yoki boshqacha og‘ir
oqibatlar rо‘y bergan bо‘lsa, aybdor JK 116-moddasi 4-qismi bilan javobgar likka
tortiladi. 30
Odamlar о‘limi - ikki yoki bundan ortiq kishilarning halok bо‘lishidir.
Boshqacha og‘ir oqibatlar - bu ikki yoki bundan ortiq shaxsning badaniga og‘ir
shikast yetkazish tarzidagi oqibatlarning yuz berishi dir.
Xavf ostida qoldirish (О‘zR JK 117-moddasi)
Mazkur jinoyatning obekti о‘zi haqida g‘amxо‘rlik qilish imkoniyati
bо‘lmagan shaxsning hayoti va sog‘lig‘i hisoblanadi. Obektiv tomondan jinoyat
hayoti yoki sog‘lig‘i xavf ostida qolgan va о‘zini о‘zi himoya qilish imkoniyatidan
maxrum bо‘lgan shaxsga yordam kо‘rsatmasliqda, basharti, aybdor bunday ahvoldagi
shaxsga yordam berishi shart va bunday imkoniyatga ega bо‘lgan yoxud aybdorning
о‘zi jabrla nuvchini xavfli ahvolga solib qо‘yishi va bu hol badanga о‘rtacha og‘ir yoki
og‘ir shikast yetkazilishiga olib kelishida ifodalanadi.
Jinoyat harakatsizlik, ya’ni hayoti yoki sog‘lig‘i xavf ostida qol gan va о‘zini
о‘zi himoya qilish imkoniyatidan mahrum bо‘lgan shaxsga yordam bermaslikda,
30
Rustambayev M.X. О‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Maxsus qism. T. 3: Shaxsga qarshi jinoyatlar.
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar: Oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. – T., 2011. – B. 129.
47

uni qutqarish uchun chora-tadbirlarni kо‘rmas likda ifodalanadi. Bunday holat
bolaning kichik yoshda ekanligi, qarilik, xastalik, jarohat olganlik jabrlangan
shaxsning hayoti va sog‘lig‘iga xavfning mavjudligi bilan izohlanadi. Subektning
jabrlanuvchiga yordam berishi shart va bunday imko- niyatga ega bо‘lganligi
(masalan, onaning bola haqida g‘amxо‘rlik qilish majburiyati, xizmat vazifasidan
kelib chiqadigan majburi yat, qutqaruvchining majburiyati, nikoh va oila
munosabatlaridan kelib chiqadigan majburiyat va xokazolar) jinoyatni
О‘zbekiston Respublikasi JK 117-moddasi bilan kvalifikatsiya qilishning za rur
sharti hisoblanadi.
Shaxs jabrlanuvchi haqida g‘amxо‘rlik qilishi shart bо‘lmagan, ammo
jabrlanuvchini hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli ahvolga tushirib qо‘ygan (masalan,
suzishni bilmaydigan odamni suvga tashlab yuborish, avtotransport vositasi bilan
bosib ketish natijasida hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli ahvolda qoldirish) hollarda
ham mazkur jinoyatning tarkibi mavjud bо‘ladi. Aybdorning jabrlanuvchiga
yordam berish imkoniyati bо‘lgan, yor dam berishi shart bо‘lgan hollarda
О‘zbekiston Respublikasi JK 117-moddasida nazarda tutilgan jinoyat badanga
о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazilishi tarzidagi oqibat kelib chiqqanidan
sо‘ng qil mish tugallangan deb e’tirof etiladi.
Xavf ostida qoldirish bilan mazkur moddada qayd etilgan oqibat larning kelib
chiqishi о‘rtasida sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqlash jinoyatni О‘zbekiston
Respublikasi JK 117-moddasi bilan kvalifikatsiya qilishning zaruriy sharti
hisoblanadi.
Subektiv tomondan jinoyat qasddan sodir etilishi mumkin.
Quyidagilar :
1) yordamsiz qolgan odam haqida g‘amxо‘rlik qilishi lozim bо‘lgan shaxs
yoxud;
1) jabrlanuvchini hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli ahvolga solib qо‘ygan
shaxsning о‘zi, agar 16 yoshga tо‘lgan bо‘lsa, jinoyatning subekti bо‘lishi mumkin.
Jinoyat oqibatida hayoti xavf ostida qoldirilgan odam о‘lgan bо‘lsa,
aybdorning qilmishi О‘zbekiston Respublikasi JK 117-mod dasi 2-qismi bilan
48

kvalifikatsiya qilinadi. Xavfli ahvolda qoldirish odamlar о‘limiga yoki boshqa og‘ir
oqibat larga olib kelgan bо‘lsa, aybdor О‘zbekiston Respublikasi JK 117- moddasi 3-
qismi bilan javobgarlikka tortiladi.
Mazkur moddada qayd etilgan oqibatlarga nisbatan aybdor bil vosita yoxud
tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri g‘arazli niyat bilan aloqador bо‘lsa, bun day holda uning qilmishi
badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazganlik yoxud qasddan odam
о‘ldirganlik uchun javobgarlik na zarda tutilgan tegishli moddalar bilan
kvalifikatsiya qilinishi zarur.
49

2.2. Badanga shikast yetkazish tushunchasi, uning tahlili va turlari
Fuqarolarning sog‘lig‘i va jismoniy daxlsizligini jinoyatkorona tajovuzlardan
muhofaza qilish О‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining eng dolzarb
vazifalaridandir. Inson sog‘lig‘i va uning daxlsizligi tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilish,
uning barcha imkoniyatlari ni va ijodiy salohiyatini rо‘yobga chiqarish uchun zarur
bо‘lgan shart- sharoitni yaratish respublika rahbariyatining, davlatning, barcha huquqiy
institutlarning, sud-tergov organlarining diqqat markazida bо‘lib, О‘zbekiston
Respublikasi qonunlarining asosini tashkil etadi. О‘zbekiston Respublikasi
tomonidan ratifikatsiya qilingan Inson huquqlari vaerkinliklari deklaratsiyasining
13-moddasida dav- lat fuqarolarni ularning hayoti, sog‘lig‘i, shaxsiy erkinligi va
xavfsizligiga bо‘ladigan g‘ayriqonuniy tajovuzlardan muhofaza qiladi, deb
belgilab qо‘yilgan.
Chunonchi, О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 26-mod dasida:
«Hech kim qiynoqqa solinishi, zо‘ravonlikka, shafqatsiz yoki inson qadr-
qimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa du chor etilishi mumkin emas.
Hech kimda uning roziligisiz tibbiy yoki ilmiy tajribalar о‘tkazilishi mumkin
emas» 31
ligi mustahkamlab qо‘yilgan. Fuqarolarning sog‘lig‘i yoki jismoniy
daxlsizligi huquqning turli sohalari normalari orqali, uning о‘ziga xos vositalari
bilan, shu jumladan jinoyat qonuni tomonilan fuqarolar sog‘lig‘iga turli xildagi
tajovuzlarni sodir etganlik uchun javobgarlik bel gilangan normalar orqali qonunga
xilof harakatlardan muhofaza qilinadi.
Ana shu tajovuzlarning mohiyatini ochib berish uchun ularning obek- tini,
jabrlanuvchigaxos xususiyatlarni kо‘rsatib beruvchi barcha ma’ lumotlarni aniklash
muhim ahamiyatga egadir. Bu ma’lumotlar sog‘liqqa qarshi jinoyatlarni tо‘g‘ri
kvalifikatsiya qilishda, uni о‘xshash ji noyatlardan farqlashga, qilmishning
xususiyati va sog‘liqqa yetkazilgan shikastga muvofiq jazoni tо‘g‘ri tayinlashga
kо‘maklashadi.
Adabiyotlarda badanga shikast yetkazishning yagona tushunchasi hanuz gacha
ishlab chiqilmagan. Badanga shikast yetkazishning tushunchasini yoritib berishdagi
31
О‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T.2013.
50

far qlar, birinchidan, badanga shikast yetkazishlarning obektini turli cha ta’riflashda
(ba’zilar bunday obekt sifatida sog‘liqni belgila gan bо‘lsalar, boshqalar jismoniy
daxlsizlikni belgilaganlar); ikkinchidan, urish, dо‘pposlash, qiynashlarni badanga
shikast yetkazishl ar jumlasiga kiritish mumkinligidan iborat bо‘lgan, uchinchidan,
bular jumlasiga jismoniy og‘riq beruvchi, ammo boshqa oqibatlarni keltirib
chiqarmaydigan zо‘rlik ishlatib qilingan boshqa harakat larni kiritish
mumkinligidan iborat bо‘lgan. 32
Shu munosabat bilan badanga shikast yetkazish deb topilishi mumkin bо‘lgan
sog‘liqqa zarar yetkazilishining chegaralarini aniq belgi lash va uni boshqa
zо‘ravonlik tajovuzlaridan farklash (ajratish) imkonini beradigan ikkita obektiv
mezon asos qilib olingan ta’rif, bizningcha, ancha aniqroqdir. Bu mezonlar
quyidagilardir:
1) odam tanasi a’zolari va tо‘qimalarining anatomik bus-butun ligi yoki
bir meyorda ishlab turishining buzilganligi;
1) odam sog‘lig‘iga, sud tibbiy ekspertizasi yordamida yetkazilgan
zararning og‘irligi va darajasini aniqlash imkonini beradigan zararning
yetkazilganligi.
Ana shu mszonlardan kelib chiqib, badanga shikast yetkazishni о‘zga kishining
sog‘lig‘iga uning xohishiga zid ravishda, tashqi muhit omil lari ta’siri ostida tо‘qimalar
yoki a’zolarning‘ anatomik bus-butun ligi yoki fiziologik funksiyalari buzilishiga
sabab bо‘lgan g‘ayri- qonuniy zarar yetkazish, deb ta’riflash mumkin.
Bundan, urish, dо‘pposlash, jismoniy og‘riqberuvchi boshqa zо‘ravonlik
harakatlari sodir etilishini badanga shikast yetkazishlar jumlasiga kiritish mumkin
emas degan fikr tug‘iladi. Shubhasiz, bunday harakatlar natijasida odamda jismoniy
og‘riq, noxush tuyg‘ular paydo bо‘ladi, lekin ular odatda, sud-tibbiy ekspertizasini
(ba danga yetkazilgan shikastlarning og‘irlik darajasini sud-tibbiy aniq lash qoidalari
asosida) о‘tkazish jarayonida obektiv mezonlar asosida tasdiqlanishi mumkin bо‘lgan
darajada sog‘liqni ishdan chiqarmaydi.
32
Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T.2001. B.34
51

Shu munosabat bilan urish, dо‘pposlash va boshqa zо‘ravonlik hara katlarini
badanga shikast yetkazishlar toifasiga kiritilishi mum kin bо‘lmagan mustaqil
jinoyatlar deb hisoblash kerak bо‘ladi. Badanga shikast yetkazishning obekti uning
holati va xususiy fazilatlaridan qat’i nazar, о‘zga kishining soglig‘idir. Jismoniy
daxlsizlik shaxs sog‘lig‘iga zarar yetkazish bilan bog‘liq bо‘lmagan boshqa
zо‘ravonlik harakatlarining obekti bо‘la olmaydi. Sog‘liqqa zarar yetkazilganligini
aniqlashda, uning badanga shikast yetkazilgan paytdagi holatiga, ya’ni gap
sog‘liqning yomonlashu viga asoslanish kerak bо‘ladi. Sud tibbiyoti va sud
amaliyoti sodir etilgan qilmish natijasida sog‘liq avvalgiga nisbatan yomonlashgan
bо‘lsa, jabrlanuvchi sog‘lig‘iga zarar yetkazilganligini qayd etishga amal qiladi.
Faqat о‘zga kishining sog‘lig‘igina badanga shikast yetkazish ji noyatining
obekti bо‘lishi mumkin. О‘z sog‘lig‘iga zarar yetkazgan shaxs (о‘z a’zosini mayib
qilish) faqat boshqa jinoyat, masalan, harbiy yoki muqobil xizmatdan bо‘yin
tovlash (О‘zR JK 225-modda), о‘zi ning biron a’zosini mayib qilish yо‘li bilan
yoki boshqa usulda harbiy xizmatdan bо‘yin tovlash (О‘zR JK 290-moddasi) sodir
etilgan hollardagina jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Bunday hollarda о‘z
sog‘lig‘iga zarar yetkazish ana shu moddalarda nazarda tutilgan jinoyatni sodir etish
usuli sifatida namoyon bо‘ladi va shu bois bunday shaxslarning harakatlari
qо‘shimcha kvalifikats iyani talab qilmaydi. Agar ijtimoiy xavfli maqsadda shaxs
rozili gi bilan boshqa shaxs tomonidan uning sog‘lig‘iga zarar yetkazilsa, zarar
yetkazgan darajasiga qarab badanga shikast yetkazish va о‘z sog‘li g‘iga zarar
yetkazilishiga rozilik bergan shaxs esa jinoyatda ishtirokchi sifatida jinoyatlar jami
bо‘yicha javobgar bо‘ladilar.
О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining II bobidan «Sog‘ liqqa qarshi
jinoyatlar» dan tashqari boshqa boblarda ham inson sog‘lig‘iga zarar
yetkazadigan bir qancha jinoyatlar uchun ham javob garlik belgilangan. Bu
jinoyatlarning jinoyat qonuni bilan qо‘riqlanadigan bo shqa ijtimoiy
munosabatlarga zarar yetkazishi tufayli qonun chiqaruvchi ularni «Sog‘liqqa
qarshi jinoyatlar» jumlasiga ki ritmaydi. Bunday jinoyatlarni yuridik adabiyotlarda
ikki obekt li jinoyatlar deb aytadilar (masalan: bosqinchilik - О‘zR JK 164-
52

moddasi, talonchilik — О‘zR JK 166-moddasi va hokazo). Ba danga shikast
yetkazishda tajovuz faqat shaxs sog‘lig‘igina qara tilgan bо‘ladi. «Sog‘liqqa
qarshi jinoyatlar» bobida nazarda tu tilgan badanga shikast yetkazish va sodir
etilishi jarayonida ba- danga shikast yetkaziladigan jinoyatlar о‘rtasidagi asosiy
farq aynan shundan iboratdir. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlarning obektiv tomoni
fuqarolar sog‘lig‘iga va jismoniy daxlsizligiga qarshi jinoyat korona tajovuzlar
obektiv jixatining elementlarini aniqpab olish ularni tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish va bu
jinoyatlarning mohiyatini tushunish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Ma’lumki, sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi jinoyat lar moddiy
tarkibli bо‘lib, ijtimoiy xavfli oqibatlar yuz bergan paytdan e’tiboran tamom
bо‘lgan jinoyat deb topiladi. Badanga shikast yetkazilganda, aybdorning
g‘ayriqonuniy harakat lari tufayli jabrlanuvchining sog‘lig‘iga zarar yetkazish oqibat
ta riqasida namoyon bо‘ladi.
Aksariyat hollarda badanga shikast faol harakatlarni sodir etish yо‘li bilan
yetkaziladi, biroqnazariy jihatdan bunday shikastlarni harakatsizlik yо‘li bilan
ham yetkazish mumkin. Jinoyat huquqi nazariyasida shaxsning sog‘lig‘iga zarar
yetkazilishining oldini olishga qaratilgan biron-bir harakatni bajarishi shart
bо‘lgan va uni qilishi mumkin bо‘lgan, ammo ularni bajarmagan hollardagina
harakatsizlik yо‘li bilan sog‘liqqa zarar yetkazilishi mumkin deb hisoblanadi.
Bunday majburiyat qonun yoki qonun osti hujjatining biron-bir kо‘rsatmasidan
yoxud shaxsning xiz mat yoki kasbiy majburiyatlaridai yoxud jabrlanuvchining
sog‘lig‘i uchun xavf tug‘dirgan shaxsning bundan oldingi xulq-atvoridan yoki
boshqa asoslardan kelib chiqadi. Biroqbunday qilmishlarni sodir etgan aybdorlar
badanga shikast yetkazganlik uchun javob garlikni nazarda tutuvchi moddapar
bilan emas, balki О‘zbekiston Respublikasi JK ning boshqa normalari: JK 117-
moddasiga bi noan - xavf ostida qoldirganlik, 116-moddasi bilan - о‘z xiz mat
vazifalarini lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgar bо‘ladilar. Badanga
jinoyatkorona shikast yetkazishning zaruriy alo matlaridan biri uning
g‘ayriqonuniyligidir. Sog‘liqqa qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida zarar
yetkazish mumkin. Shubhasiz, shaxs zaruriy mudofaa holatida uning
53

chegaralaridan chetga chiqmasdan yoxud oxirgi zarurat, kasb yoki xо‘jalik
fao liyatiga bog‘liq asosiy tavakkalchilik qolatida sog‘liqqa har qanday darajada
zarar yetkazsa, u jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Negaki bunday
harakatlar ijtimoiy xavfli va g‘ay riqonuniy hisoblanmaydi.
Jinoyat qonunida zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qas ddan
badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutiladi va zaruriy
mudofaa chegarasidan chetga chiqib yengil va о‘rta cha og‘ir shikast yetkazganlik
uchun maxsus normada javobgarlik na zarda tutilmaydi. Qonun chiqaruvchining
bunday qarori, bizningcha, tо‘g‘ridir. Ijtimoiy xavfli tajovuzdan himoyalanish hujum
qilayot gan shaxsga muayyan zarar yetkazishni taqozo etadi, aks holda biron-bir
manfaatni himoya qilishning aslo iloji bо‘lmaydi. Sog‘liqni saqlash huquqi
insonning ana shu boylikdan foydala nishda muayyan huquqlarga ega ekanligini
nazarda tutadi. Shu munosa bat bilan inson tomonidan о‘zining sog‘lom bо‘lishdek
subektiv huquqini amalga oshirish chegaralarini jinoyat huquqi tomonidan mu hofaza
qilinishi masalasining qiziqarli ekanligi, shubhasizdir.
Shaxsning sog‘lig‘iga uning roziligi bilan ijtimoiy foydali maqsadlarda
zarar yetkazilgani jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos bо‘lmaydi. Masalan,
bemorlarning hayotini saqlab qolish uchun uning biron-bir jarohatlang‘an a’zosini
kesib tashlaydilar yoki tibbiy aralashuv oqibatida biron-bir a’zo shaklan о‘zgaradi
(oyoq, qо‘lning kaltalashib qolishi va hokazo). U yoki bu a’zoni yoki
tо‘qi malarning bir qismini muhtoj kishiga donorning roziligi bilan kо‘chirib
о‘tkazish uchun kesib olish hollari ham shular jumlasiga kiradi. Bunday hollarda
shifokorning harakatlari ijtimoiy foydali harakatlar xisoblanadi. Agar bunday
harakatlar shaxsning roziligi bilan sodir etilsa, bu rozilik kasallik
varaqasidategishli yozuv lar bilan qayd etib qо‘yilishi kerak. 33
Ijtimoiy indeferent, ya’ni nuqsonlarni yо‘qotish (kosmetik operatsiyalar
о‘tkazish va hokazo maqsadlardagi sog‘liqqa shikast yetkazish, agar u ehtimol
tutilgan oqibatlar haqida xabardor qilingan shaxsning roziligi bilan о‘tkazilgan
bо‘lsa, jinoiy javobgar likka sabab bо‘lmaydi. Faqat ijtimoiy jihatdan xavfli
33
Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T.2001. B.39/
54

maqsadda shaxsning roziligi bilan zarar yetkazganlik uchungina jinoiy javobgarlik
yuzaga kela di. Bunga harbiy xizmatdan bо‘yin tovlayotgan boshqa shaxsning
sog‘lig‘iga shikast yetkazish misol bо‘la oladi. Shifokorlik faoliyatida sog‘liqqa
muayyan shikast yetkazish ba’ zi hollarda ancha yirik jarohat paydo bо‘lishining
yoki о‘limning oldini olish uchun zaruriy shart hisoblanadi. Bunday hollarda О‘zR
JK 41-moddasi (kasb yoki xо‘jalik faoliyatiga bog‘liq asosli tavak- kalchilik)
inobatga olinmog‘i lozim.
Boks, kurash, futbol, xokkey, sharq yakkama-yakka olishuvi kabi turli
sport tadbirlarini о‘tkazish chog‘ida ham badanga shikast yetka zilishi mumkin.
Yuridik adabiyotlarda bu masalaning yechimi bir xilda hal etilmagan. Shu munosabat
bilan sport musobaqalarini о‘tkazish jarayonida musobaqa qatnashchisiga shikast
yetkazilishi mumkin bо‘lgan tо‘rtta vaziyatni kо‘rib chiqish maqsadga muvofiqsir:
birinchi vaziyat - sport bellashuvi paytida о‘yin qoidalari bu zilmagani holda
sog‘liqqa shikast yetkazilishi. Garchi bunday hara katlar natijasida zararli oqibatlar
yuz bersa ham sportchi sport qoidalarini buzish va shikast yetkazishga qasd
qilmaydi. Shu bois uning harakatlari ijtimoiy xavfli va g‘ayriqonuniy deb topili shi
mumkin emas;
ikkinchi vaziyat - sportchining ehtiyotsizlik orqasida о‘yin qoida larini
buzganligi natijasida sog‘liqqa shikast yetkazilishi. Bunday hollarda ham
sportchining harakatlarida jinoyat tarkibi bо‘lmaydi va unga nisbatan musobaqa
qoidalarida nazarda tutilgan jazolargi na qо‘llanilishi mumkin;
uchinchi vaziyat - о‘yin qoidalarini qasddan buzish natijasida so g‘liqqa shikast
yetkazilishini qamrab oladi. Bunday hollarda masala yuz bergan oqibatlarga qarab
hal etiladi. Agar badanga yengil shikast yetkazish tarzidagi oqibatlar yuz bergan
bо‘lsa, aybdor jinoiy javob garlikka tortilmasligi lozim. Jabrlanuvchiga о‘rtacha og‘ir
yoki og‘ir shikast yetkazilgan bо‘lsa, aybdorning qilmishi О‘zR JK 111-moddasi
(ehtiyotsizlik orqasida badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkaz ganlik
uchun) bilan kvalifikatsiya qilinadi;
tо‘rtinchi vaziyat - raqibning sog‘lig‘iga sport bellashuviga bog‘ liq
bо‘lmagan holda shikast yetkazilishidir. Bunday hollarda badanga u yoki bu
55

og‘irlikda qasddan shikast yetkazganlik uchun aybdor jino iy javobgarlikka
tortiladi.
Badanga shikast yetkazadigan harakatlar juda xilma-xil bо‘lib, ularni
quyidagi guruhlarga bо‘lish mumkin:
1) jismoniy (mexanik, termik, elektrik va hokazo) ta’sir kо‘rsatib badanga
yetkaziladigan shikastlar;
1) organizmga kimyoviy yoki biologik faol vositalar bilan ta’ sir
kо‘rsatish (turli kislotalar, zaharli moddalar, gazlar va xokazodan foydalanish)
yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shikastlar;
2) ruhiy ta’sir kо‘rsatish yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shi kastlar.
Jismoniy ta’sir kо‘rsatish yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shikastlar
odamning muskul kuchidan foydalangan holda yetkazilishi mumkin: urish, tepish,
kalla qо‘yish. Aksari hollarda aybdorlar buning uchun turli asboblar, xо‘jalik-
rо‘zg‘or ashyolari, о‘qotar yoki sovuq qurollardan foydalanadilar. Fuqarolarning
sog‘ligiga ter mik yoki elektrik ta’sir kо‘rsatish (badanni dazmol, qizdirilgan
ashyolar bilan kuydirish va hokazo) orqali shikast yetkazishlar ham hayotda tez-tez
uchraydi.
Badanga shikast yetkazganlikni kvalifikatsiya qilish uchun na ular ni yetkazish
usuli, na u yoki bu asbobdan foydalanganlik ahamiyatga ega emas. Biroq jazo
tayinlash paytida sog‘liqqa shikast yetkazish usuli inobatga olinishi mumkin.
Negaki, bu holat aybdor shaxsning va u sodir etgan jinoyatning u yoki bu darajada
ijtimoiy xavfli ligidan dalolat beradi. Odamning sog‘lig‘i yoki jismoniy daxlsizli giga
turli xildagi harakatlar, turlicha usullar orqali xilma-xil asboblar va jinoyat
vositalari bilan zarar yetkazilishi mumkinligi sababli badanga shikast yetkazish turli
darajada bо‘lishi mumkin.
Bu oqibatlar qonunda:
1) hayot uchun xavfning mavjudligini yoki yо‘qligini;
1) sog‘liqqa yetkazilgan zararning og‘irligi darajasini;
2) umumiy mehnat qobiliyatini yо‘qotish darajasini hisob olib
tasniflanadi.
56

Jinoyat kodeksida yuz bergan oqibatlarga qarab badanga og‘ir (О‘zR JK 104-
moddasi), о‘rtacha og‘ir (О‘zR JK 105-moddasi) va yengil (О‘zR JK 109-
moddasi) shikast yetkazganlik uchun tabaqalashtiril gan javobgarlik nazarda
tutiladi. Alohida normada dо‘pposlaganlik (kaltaklaganlik) va qiynaganlik uchun
(О‘zR JK 110-moddasi) javobgarlik nazarda tutilgan. Qonunda kо‘rsatilgan
muayyan oqibatlarning yuz berishi (mehnat qobi liyatining yо‘qotilishi, inson
organizmi a’zosi yoki ish faoliyati ning yо‘qotilishi, homilaning tushishi va
hokazo) badanga og‘ir, о‘rtacha og‘ir, yengil shikast yetkazishni tamom bо‘lgan
jinoyat deb to pish uchun zaruriy belgi hisoblanadi. Bunda sodir etilgan ijtimo iy
xavfli g‘ayriqonuniy qilmish va yuz bergan oqibatlar о‘rtasida gi sababiy bog‘lanish
mavjud bо‘lishi kerak. Bunday bog‘lanish bо‘lma gan taqdirda, rо‘y bergan
oqibatlarda shaxsni aybdor, deb topish mumkin emas. Badanga shikast yetkazishga
oid ishlar bо‘yicha qilmishni tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun ayb shakli, badanga
shikast yetkazish motivi, maqsadi va usuli, aybdorning qilmishi bilan kelib chiqqan
oqibat о‘rtasida sababiy bog‘lanish mavjudligi, shuningdek ishning tо‘g‘ri hal
etilishi va aybdorga adolatli jazo belgilanishi uchun ahamiyatli bо‘lgan boshqa
holatlar batafsil aniqlanishi lozim. 34

Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar, xususan badanga shikast yetkazishlar ning
aksariyati egri qasd bilan sodir etiladi. Fuqarolarning sog‘ligi va jismoniy
daxlsizligiga qarshi ji noyatlarni sodir etishda tо‘g‘ri qasd shunday xususiyatga ega
bо‘ladi- ki, shikast yetkazgan shaxs о‘z qilmishining ijtimoiy xavfli xusu siyatini
anglaydi, jabrlanuvchining sog‘lig‘iga muayyan zarar yetkazi lishi muqararligi yoki
ehtimoli borligiga kо‘zi yetadi va aynan shunday shikast yuz berishini xoxlaydi.
Egri qasdda esa yuz beradigan oqibatlarga garchi aybdorning kо‘zi yetgan
bо‘lsa ham, u yetkaziladigan zararning haqiqiy kо‘lamini ta savvur qilmaydi va
jabrlanuvchining sog‘lig‘iga har qanday shikast yetishiga yо‘l qо‘yadi. Masalan,
aybdor jabrlanuvchining boshiga ayamasdan urar ekan yoki unga tosh otar ekan,
buning natijasida jabrlanuvchiga har qan day og‘irlikdagi: og‘ir, о‘rtacha og‘ir yoki
34
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Badanga qasddan shikast yetkazishga oid ishlar bо‘yicha sud
amaliyoti tо‘g‘risida»gi 2007 yil 27 iyun 6-sonli qarori. – T., 2007. – B. 11.
57

yengil shikast yetkazilishi mumkinligiga kо‘zi yetadi va shunday oqibatlar yuz
berishiga ongli ravishda yо‘l qо‘yadi.
Bunday hollarda javobgarlik amalda yetkazilgan shikastning da rajasiga qarab
belgilanadi, negaki aybdor ularning yuz berishini bir xil darajada anglagan bо‘ladi.
Subektiv tomondan qasdan shikast yetkazishga nisbatan ehgiyotsizlik orqasida shikast
yetkazishning ijtimoiy xavfliligi kamroqdir. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar extiyotsizlikning
jinoyatkorona о‘z-о‘zig‘a ishonish shakli bilan ham sodir etilishi mumkin. Bunda
shaxs muayyan ijtimoiy xavfli oqibatlar kelib chiqishi mumkinlig‘iga kо‘zi yetadi va
shunga qaramay, ongli ravishda ehtiyot choralariga rioya etmaydi, bunday oqibatlar
kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid bog‘laydi.
Qasddan jinoyat qilish va jinoyatkorona о‘z-о‘ziga ishonishdan farq li ravishda,
jinoyatkorona beparvolik shaxs о‘z harakati yoki harakat sizligidan qanday ijtimoiy
xavfli oqibatlar yuz berishi mumkinli giga kо‘zi yetmaydi, lekin kо‘zi yetishi mumkin
va lozim bо‘ladi. Shaxsning u yoki bu oqibatlar yuz berishiga kо‘zi yetishi lozim
bо‘lgani va muayyan vaziyatda ularga kо‘zi yetishi mumkin bо‘lganligi
aniklangandagina uni ehtiyotsizlik orqasida badanga shikast yetka zishda ayblash
tо‘g‘ri bо‘ladi. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlarni tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun
jinoyat subektida aybning qasdi yoki ehtiyotsizlik shakli mavjud ligini aniqlashning
о‘zi kifoya qilmaydi.
JK 17-moddasida badanga shikast yetkazganlik uchun jinoiy javobgar bо‘lishi
mumkin bо‘lgan shaxsning eng kichik yoshi belgalangan. Qas ddan badanga og‘ir
shikast yetkazganlik uchun (JK 104-moddasi), qasddan badanga о‘rtacha og‘ir shikast
yetkazganlik uchun (JK 105-moddasi), kuchl i ruhiy hayajonlanish holatida qasddan
badanga og‘ir yoki о‘rtacha og‘ir shikast yetkazganlik uchun (JK 106-moddasi)
uchun jinoyatni sodir etgunga qadar о‘n tо‘rt yoshga tо‘lgan shaxslar javobgar
bо‘ladilar. Sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi boshqa jinoyatlar- ning
subekti о‘n olti yoshga tо‘lgan shaxslar hisoblanadi.
58

2. 3 .Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish
Jinoyat huquqi va sud-tibbiyoti fanlari tomonidan badanga yet kaziladigan
shikastlarning og‘irlik darajasini aniqlash mezonla ri ishlab chiqilgan. Ular
jumlasiga:
1) shikastlarning hayot uchun xavfliligi;
1) sog‘liqqa yetkaziladigan haqiqiy ziyon;
2) mehnat qobiliyatini yо‘qotish darajasi;
3) estetik mezonlar kiradi.
Bu mezonlar JK normalarida va О‘zbekiston Respublikasi So g‘liqni saqlash
vazirligi tomonidan tasdiqlangan «Badanga yetkazilgan shikastlarning og‘irlik
darajasini sud-tibbiy yо‘l bilan aniqlash qoidalari»da о‘z ifodasini topgan.
Hayot uchun xavfli shikastlar deganda sodir etilayotgan paytida jino yatchi
tomonidan hayot uchun xavf tug‘diruvchi shikastlarni yetkazish tushuniladi. Bunday
shikastlarga tibbiy yordam kо‘rsatilmasa, jabrlanuvchi ning о‘limiga sabab bо‘lishi
mumkin bо‘lgan shikastlar kiradi. Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish shaxsning
sog‘lig‘iga turli cha shikast yetkazish yoki sog‘liqning muayyan muddatga izdan
chiqishi da ifodalanadi.
Mehnat qobiliyatini yо‘qotish darajasi foizlarda aniqlanadi va о‘tkazilgan
shikast mehnat qobiliyatining qisman yoki butunlay yо‘qo tilishiga sabab bо‘ladi.
Badanni tuzalmaydigan qilib xunuklashtirib yuborish - estetik mezoni о‘ziga xos
xususiyatga ega. Bunda yetkazilgan shikast natijasi da jabrlanuvchi badanining
hunuklashganligi uning ruhan ezili shiga olib keladi. Shikastning og‘irligi oqibat-
natijada, avvalo, jabrlanuvchiga uning badani xunuklashgani sabab bо‘ladigan
ruhan ezilishlar bilan bog‘liqsir. Badanga yetkaziladigan shikastlarning og‘irligi
darajasini aniq lash uchun «Qoidalar»da ikkita asosiy mezon: tibbiy (anatomik) va
iqgisodiy mezonlar qо‘llanilgan.
Tibbiy mezon badanga yetkaziladigan barcha turdagi shikastlarni ularning
sodir etilish paytida jabrlanuvchining hayoti uchun xavfliligi nuqgai nazaridan
tavsiflaydi, tо‘qimalar yoki a’zolar funks iyalarining buzilishi darajasi va xususiyatini
yetkazilgan shikastning davomliligi va organizmga ta’sirini aniqlaydi. Iqtisodiy
59

mezon jabrlanuvchi tomonidan mehnat qobiliyatini yо‘qotishning foizlarda
ifodalangan darajasini hisobga olgan holda badanga yetkazilgan shikastni tavsiflaydi.
Badanga shikast yetkazish, О‘zR JK 104-moddasida nazarda tutilgan alomatlardan
loaqal bittasi mavjud bо‘lsa, og‘ir deb topiladi.
Badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan og‘ir shikast yetkazish
Bu – badanga shikast yetkazishning eng kо‘p tarqalgan turlaridan biridir.
Bunday shikastlar odatda о‘lim bilan tugaydi yoki jabrla nuvchining hayotiga
bevosita xavf tug‘diradi. Biror-bir oqibat yuz berishidan qat’i nazar, hayot uchun
xavfli shikast yetkazilgan paytdan jinoyat tugallangan hisoblanadi va ja vobgarlik
vujudga keladi. Yetkazilgan shikastning nima bilan tuga shi jinoyatni
kvalifikatsiyasiga ta’sir kо‘rsatmaydi. «Badanga yetkazilgan shikastlarning
og‘irlik darajasini aniq lash qoidalari»da badanga yetkaziladigan hayot uchun xavfli
shikast larning tо‘la-tо‘kis rо‘yxati berilgan.
Badanga yetkaziladigan hayotuchun xavfli shikastlarni kvalifika- siya qilish
uchun bunday jinoyatlar subektiv tomoning eng muhim belgilarini e’tiborga olish
lozim. Bunday shikastlar yetkazilishi ning о‘zi (ayniqsa kо‘krak qafasi, qorin, bosh
suyagiga hayot uchun jarohat yetkazish xavfi) shundan dalolat beradiki,
jabrlanuvchiga nafaqat og‘ir jarohat yetkazilishi, balki uning о‘lishi mumkinligi- ga
kо‘zi yetadi. Badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan shikast yetkazishni odam
о‘ldirishga suiqasd qilishdan farqlash zarur. О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Plenumiiing «Qasddan odam о‘ldirishga oid ishlar bо‘yicha sud amaoliyoti
tо‘g‘risida»gi qarorida: «Sudlar qasddan odam о‘ldirishni qasddan badanga og‘ir
shikast yetkazish jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan hollardan farqlashlari
shart. Qasddan odam о‘ldirishda, aybdor о‘ldirish niyati bilan hara kat qiladi,
qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish о‘limga sabab bо‘lgan hollarda esa yuzaga
kelgan о‘limga nisbatan uning aybi ehtiyotsizlik formasida bо‘ladi. 35
Aybdorning qasdi tо‘g‘risidagi masalani hal qilishda sudlar so dir etilgan
jinoyat holatlarini barcha tomonlari yig‘indisini ino batga olishlari va jumladan,
jinoyat usuli va qurolini, jarohat larning sonini, xarakterini, joylashishini va
35
Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T.2001. B. 32 .
60

boshqa yetkazilgan shikastlarni, jinoiy harakatlarning tо‘xtash sabablarini va
hoka zo, shuningdek aybdor va jabrlanuvchining voqeagacha bо‘lgan fe’l-atvorini,
ularning о‘zaro munosabatini, aybdorning jinoyat sodir etilganidan keyingi
harakatlari xarakterini e’tiborga olishlari lozim». 36
Aybdor badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan og‘ir shikast yetkazayotga- nida
jabrlanuvchini о‘ldirib qо‘yishi mumkinligini nafaqat anglagan va shunday
bо‘lishi ehtimol borligini faraz qilgandagina emas, balki shunday oqibatlar yuz
berishni xohlagan, ya’ni boshqa odamni о‘ldirishga qaratilgan tо‘g‘ri qasd bilan
harakat qilgandagi na uning qilmishi о‘ldirishga qasd qilish deb kvalifikatsiya
qili nishi lozim. Tо‘g‘ri qasd odam о‘ldirishga qaratilmagan bо‘lsa, qasddan
badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan shikast yetkazish О‘zR JK 104-moddasi 1-
qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Sodir etilgan qilmishni badanga hayot uchun
xavfli shikast yetka zish deb tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatning
subektiv tomonini sinchiklab tahlil etish, jinoyat motivining xususiyatini va u
nimaga qaratilganini aniqlash talab qilinadi.
Badanga biron-bir a’zoning ishdan chiqishi yoki uning faoliyati tamoman
yо‘qolishiga sabab bо‘lgan og‘ir shikast yetkazish «Qoidalarga» binoan badanga
og‘ir shikast yetkazishlar jumlasiga biror-bir a’zoning ishdan chiqishi yoki uning
faoliyati yо‘qolishi alomati sifatida qо‘l, oyoq funksiyalari, eshitish, sо‘zlash,
nasl qoldirish qobiliyatining ishdan chiqishi yoki tamoman yо‘qotilishi kiradi.
A’zoning ishdan chiqishi deganda, odam organizmining hayot faoliyatida faqat
о‘zigagina xos bо‘lgan vazifani bajaradigan har qan day, shu jumladan juft
a’zoning (ichki, tashqi) ishdan chiqishi tushuniladi. Amaldagi qonunga muvofiq,
ogir tan jarohatlarining bu turiga:
a) kо‘rish qobiliyatini yо‘qotish ikkala kо‘zning batamom kо‘rmay qolishi
yoki kо‘rish qobiliyatining 2 metr va bundan kam masofada barmoq sanarli
darajada pasaygan (kо‘rish о‘tkirligi 0,04 va past) holati. Bitta kо‘zning kо‘r
36
Tо‘plam. — 76-bet.
61

bо‘lib qolishi ham mehnat qobiliyatini uchdan bir hissa barqaror yо‘qotish
alomatiga kо‘ra og‘ir tan jarohat lari jumlasiga kiradi;
b) eshitish qobiliyatini yо‘qotish - tо‘la karlik yoki shunday tuzalmas
holat, bunda jabrlanuvchi quloqchanog‘idan 3-5 sm maso fadagi og‘zaki
sо‘zlashuvni eshitmaydi. Bitta quloqning kar bо‘lib qolganligini a’zo
faoliyatining yо‘qolgani deb e’tirof etil maydi va u umumiy mehnat
qobiliyatining 15 % yо‘qotilishiga sabab bо‘lishi bois, о‘rtacha og‘ir tan
jarohati deb topiladi;
v) sо‘zlash qobiliyatini yо‘qotish - jabrlanuvchida о‘z fikrla rini
atrofdagilar uchun tushunarli, birikkan tovushlar bilan ifo dalash imkoniyati
yо‘kligini, shuningdek sо‘zlash qobiliyati odam organizmining bir qismi sifatida
yо‘qotilishini bildiradi;
g) qо‘l yoki oyoqni yо‘qotish - bu tanadan ularning ajralib ketishi yoki
ularning о‘z vazifasini bajarish qobiliyatidan mah rum bо‘lishi; bunda
jabrlanuvchi shu a’zolaridan foydalanish im koniyatini batamom yо‘qotadi (oyoq
tayanch yoki harakat faoliyatini yо‘qotadi, qо‘l ishlamay qoladi). Qо‘l yoki
oyoqni tirsak yoki tizza bо‘g‘imidan past bо‘lmagan darajada kesib tashlash
ularni yо‘qotish deb hisoblanadi. Qolgan barcha hollar qо‘l yoki oyoqning bir
qis mini yо‘qotish deb qaraladi va ular mehnat qobiliyatining qay darajada
yо‘qotilganligiga qarab baholanmog‘i lozim;
d) nasl qoldirish qobiliyatini yо‘qotish - jinsiy aloqa qilish qobiliyatini
yо‘qotishdan yoki urug‘lanish, homilador bо‘lish va bola tug‘ish qobiliyatini
yо‘qotishdan iborat. Shaxsning tashqi jinsiy a’zolari shikastlanishi oqibatida
rosmana jinsiy aloqa qilish qobiliyati yо‘qolsa yoxud ayol bachadon, tuxumdon
yoki naychalar shi- kastlanishi oqibatida homilador bо‘lish, homilani normal olib
yurish va kо‘zi yorish imkoniyatidan mahrum bо‘lsa, shikast og‘ir deb topiladi.
Erkaklarda nasl qoldirish qobiliyatini yо‘qotish urug‘ lantirish qobiliyatini
yо‘krtishda namoyon bо‘ladi. Homilaning tushishi og‘ir tan jarohatlari jumlasiga
kiradi, chunki uning hatto tibbiyot muassasasida tushishi homilador ayolning sog‘ligi
yoki hayoti uchun xavflidir.
62

Homila zо‘rlik ishlatilishi natijasida tushganida esa bu xavf yanada oshib
ketadi. Bundan tashqari homilaning tushishi natijasida ayol onalikdan mahrum
bо‘ladi, homila nobud bо‘ladi, hayot uziladi, ayol vujudiga og‘ir ziyon yetadi.
Bunday qilmish tufayli ayolga jiddiy manaviy, ruhiy ziyon yetkaziladi va bu hol
uning ruhiyatiga salbiy ta’sir qiladi. Homilaningtushishi nafaqat jismoniy, balki
ruhiy zо‘rlik ishlatish (hujum tufayli qattiq qо‘rqish, chо‘chish va hrkazo) natijasida
ham sodir bо‘lishi mumkin. Homiladorlik muddati jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun
ahami yatsizdir. Biroq har bir muayyan holda aybdorning qasdi jabrlanuvchi ning
homilasi tushishi mumkinligini qamrab olganligini aniklash zarur bо‘ladi.
Shubhasiz, ayolning qomilasi katta bо‘lsa va homiladorlik alo matlari ochiq-
oydin uning gavdasida kо‘rinib turgan bо‘lsa, qil mishni kvalifikatsiya qilish
qiyinchilik tug‘dirmaydi. Ammo jabr lanuvchining homilasi kichkina bо‘lsa va
aybdor bundan bexabar bо‘lsa, homilaning tushishida uni aybdor deyish mumkin
emas. Bunday holatlarda aybdor jabrlanuvchining sog‘lig‘iga yetkazilgan aniq
shikast uchun javob berishi kerak.
Badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi
Bu alomatni estetik xususiyatga ega deyish mumkin. Aksariyat hol larda
yetkazilgan shikast oqibatida badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi
sog‘liqqa jiddiy zarar yetkazmasada, u odamni juda badbashara, xunuk qilishi
natijasida jabrlanuvchi ma’naviy qattiq azob chekadi. Bunday shikastlar shaxsnin
gjamoat bilan alo qalari uzilib qolishi xavfini tug‘diradi. Jabrlanuvchilar tashqi
qiyofasidan uyalib, dо‘stlari, yaqinlari, qarindoshlari bilan aloqa qilmay
qо‘yadilar, mehnat va boshqa faoliyatlarini keskin qiqarti radilar, kо‘pincha
ishlamay qо‘yadilar, spirtli ichimliklarga, giyoh vandlikka beriladilar, bundan
taskin topganday bо‘ladilar va ba’ zan daydilik, tilamchilik bilan shug‘ullanib,
darbadarlikda kun kechira boshlaydilar. Bunday shaxslar kо‘pincha jinoyat sodir
etadi lar.
Badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi deganda tana ning ayrim
qismlari (quloq, burun va lablar)ning olib tashlani shi yoki yuzning notekis bо‘lib
qolishi, mimikaning buzilishi, yuzda chuqur chandiqlar, tirtiklar, qaltiroqning
63

paydo bо‘lishi va hokazo tushuniladi. Badanning xunuklashishi, basharti
tuzalmaydigan bо‘lsa, og‘ir tan jarohati deb topiladi. Shikastning tuzalishi deganda,
vaqt о‘tishi bilan yoki tibbiy yо‘llar bilan vositalar ta’sirida yо‘qolib ketadigan
patologik о‘zga rishlar (chandiqlar, tirtiqliklar, mimika buzilishlari va hoka zo)ning
ancha kamayib borishi tushuniladi. Agarda ularni yо‘qotish uchun tezkor aralashuv
(kosmetik operatsiya) talab qilinsa, badaiga yetkazilgan shikast tuzalmaydigan deb
hisoblanadi. 37
Tuzalmaydigan xunuklashishning tibbiy mezonini tasdiqlash sud- tibbiyot
eksperti vakolatiga kiradi. Biroq, ekspert faqat xunukla shish faktining mavjudligi
haqida xulosa berishga vakolatli emas. Chunki bu tibbiy emas, balki estetik
tushunchadir. Shu bois badanga yetkazilgan shikast badanni xunuklashtirishi yoki
xunuklashtirmasligi masalasi sud tomonidan taraflar ishtirokida va shikastlarning
xusu siyati, joylashuvi, tuzalmaslik darajasi hisobga olinib va umumiy qabul qilingan
estetik tasavvurlar asosida sudning faqat ichki ishon chigagina asoslangan holda xal
etiladi. Aynan sud obektiv ravishda, jabrlanuvchining shikast yetkazil masdan
oldingi va keyingi qiyofasini taqqoslash yо‘li bilan badan ning xunuklashganligini
aniklashi kerak.
О‘zR JK 104- moddasida badanga og‘ir shikast yetkazilganlik nati- jasida
ruhiy kasalga chalinish kо‘rsatib о‘tilgan, bunda jabrlanuvchi, odatda, о‘zi qilayotgan
harakatlarning xususiyatini anglash qobiliyat ini yо‘qotadi va odamlar bilan muloqot
qilishdan mahrum bо‘ladi. Ruhiy (psixik) kasallik - normal ruhiy faoliyatning
buzili shi bо‘lib, u shaxsning atrofdagi voqealikni tо‘g‘rm idrok etish va о‘z xulq-
atvorni nazorat qilish layoqatiga jiddiy ta’sir kо‘rsatadi. Bu idrok , tafakkur, xotira,
hissiyot, diqqat-e’tibor, iroda, qizi qish va yurish-turish izdan chiqishida namoyon
bо‘ladi. Ruhiy kasallikdoimiy yoki vaqtinchalikbо‘lishi mumkin. Ruhiy kasallik
tashhisi va uning yetkazilgan jarohatlar bilan bog‘liqligi ruhiy-psixatrik ekspertiza
о‘tkazib aniklanadi. Bunday shikastla nishning og‘irlik darajasi sud-tibbiyot
ekspertining ishtirokida aniqlanadi.
37
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Badanga qasddan shikast yetkazishga oid ishlar bо‘yicha sud
amaliyoti tо‘g‘risida»gi 2007 yil 27 iyun 6-sonli qarori. – T., 2007. – B. 7.
64

Garchi badanga yetkazilgan shikast hayot uchun xavfli bо‘lmasa yoki a’zo
ishdan chiqmasada jabrlanuvchining umuman sog‘liqning buzili shi natijasida u
mehnat qobiliyatining о‘ttiz uch foizidan kam bо‘lma gan qismini doimiy yо‘qotsa
badanga og‘ir shikast yetkazish deb hisob lanadi. Mehnat qobiliyatining yо‘qotilishi
turg‘un bо‘lishi kerak: bunda mehnat qobiliyatini doimiy yoki nomuayyan uzoq
davr yо‘qotish tu shuniladi. Bolalarda mehnat qobiliyatining yо‘qotilishi
«Qoidalar»da bel-gilab kо‘yilgan umumiy qoidalardan kelib chiqqan holda, katta
yoshli shaxslarniki singari, nogironlarniki esa – nogironligi va uning guruhidan
qat’i nazar, amaliy jihatdan sog‘lom kishilarniki sin gari aniqlanadi.
Badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni og‘irlashtiruvchi
holatlar
JK 104-modda 2-qismida quyidagi og‘irlashtiruvchi holatlar:
1) homiladorligi aybdorga ayon bо‘lgan ayolga nisbatan;
1) о‘z xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bi lan shaxsga
yoki uning qarindoshlariga nisbatan;
2) о‘ta shafqatsizlik bilan;
3) ommaviy tartibsizliklar jarayonida;
4) ta’magirlik niyatida;
5) millatlararo yoki irqiy adovat zamirida;
6) diniy taassublar zamirida;
7) kishi a’zolarini kesib olib, boshqa kishiga kо‘chirish (trans plantat)
maqsadida;
8) bir guruh shaxslar tomonidan qasddan sodir etilgan badanga og‘ir
shikast yetkazganlik uchun javobgarlik belgilangan.
О‘zRJK 104-moddasi 3-qismida:
1) ikki yoki undan ortiq shaxsga nisbatan; takroran, xavfli retsidivist yoki
ilgari ushbu Kodeksning 97-moddasida nazarda tutilgan tarzda qasddan odam
о‘ldirgan shaxs tomonidan;
2) о‘ta xavfli retsidivist tomonidan;
2) uyushgan guruh a’zosi tomonidan yoki shu guruh manfaatlarini kо‘zlab
sodir etilgan;
65

3) jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga shi kast
yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
JK 104-moddasining 2 va 3-qismlarida kо‘rsatilgan javobgarlikni
og‘irlashtiruvchi barcha holatlar shaxsga qarshi jinoyatlarni tahlil qilishda kо‘rib
chiqilgan edi. Shu bois ulardan faqat bitta sini — jabrlanuvchining о‘limiga sabab
bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazishni tahlil qilamiz. Jabrlanuvchining
о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish avvalo
jabrlanuvchiga og‘ir tan jarohati yetkazishni kо‘zda tutadi, ya’ni qilmishda JK 104-
moddasida kо‘rsatilgan alo matlardan kamida bittasi mavjud bо‘lishi kerak.
Jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan zarbalar berilgan, u dо‘pposlangan,
badaniga yengil shikastlar yetkazilgai hollarda, aybdorning qilmishi О‘zR JK
102-moddasi (extiyotsizlik orqasida odam о‘ldirish) bilan kva lifikatsiya qilinishi
lozim. 38
Agarda jabrlanuvchining badaniga u yoki bu holatlar oqibatida uning
о‘limiga sabab bо‘ladigan о‘rtacha og‘ir shikastlar yetkazilgan bо‘lsa, aybdor JK
105-moddasi va 102-moddasiga kо‘ra jinoyatlarn ing jami bо‘yicha javobgar
bо‘ladi. Kо‘rib chiqilayotgan jinoyat va qasddan odam о‘ldirishni farq lash ancha
qiyin, chunki bu jinoyatlarning obektiv tomoni о‘xshashd ir. Ikkala holda ham
jabrlanuvchining badaniga og‘ir shikast yet kaziladi va bir xil oqibat —
jabrlanuvchining о‘limi yuz beradi. Bu jinoyatlar, odatda bir xil usulda о‘xshash
qurollar qо‘llanilgan holda sodir etiladi. Kо‘pincha bu о‘rinda subektiv tomon
jinoyat ning motivi (rashk, bezorilik tuyg‘usi, о‘ch olish va h.k) ham mos keladi.
Qasddan odam о‘ldirishda bо‘lgani singari aybdorning qilmishi ni JK 104-
moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun ba danga yetkazilgan og‘ir
shikast va yuz bergan о‘lim о‘rtasida sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqpash
zarurdir. Mazkur jinoyatlarni farqlash uchun jabrlanuvchining о‘limi yuz bergan
vaqt emas, balki -aybdorning yuz bergan oqibatlarga ruhiy munosabati hal
qiluvchi omil hisoblanadi.
38
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Badanga qasddan shikast yetkazishga oid ishlar bо‘yicha sud
amaliyoti tо‘g‘risida»gi 2007 yil 27 iyun 6-sonli qarori. – T., 2007. – B. 9.
66

JK 104-modda 3-qismida javobgarlik belgilangan jinoyatning subektiv
tomoni о‘ziga xosligi bilan ajralib turadi va badanga yetkazilgan shikast va yuz
bergan о‘limga nisbatan aybni alohida-alohida aniqlashni talab qiladi, ya’ni bu
yerda aybning murakkab shakli mavjud bо‘ladi. JK 104-moddasining 3-qismida
nazarda tutilgan jinoyat murak kab, tarkiblidir. Bu yerda ikkita jinoyat - qasddan
badanga og‘ir shikast yetkazish va ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirish bitta
tar kibga birlashtirilgan. Shu munosabat bilan, basharti aybdor shaxs ning badaniga
og‘ir shikast yetkazilishi tо‘g‘ri yoki egri qasd bilan sodir etilgan va ehtiyotsizlik
orqasida о‘lim rо‘y bergan bо‘lsa, bun da uning qilmishi jabrlanuvchining о‘limiga
sabab bо‘lgan badanga og‘ir shikast yetkazish sifatida JK 104-moddasi 3-qismi
bilan kva lifikatsiya qilinadi.
Demak badanga jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan og‘ir shikast
yetkazish va qasddan odam о‘ldirish tarkiblarini faqat aybdor qasdi ning mazmuni va
yо‘nalishiga qarab farqlash mumkin. Agar aybdorning qasdi jabrlanuvchini
о‘ldirishga qaratilgan yoki bunday oqibatlarning rо‘y berishi uning qasdi doirasiga
kirgan bо‘lsa, uning qilmishi JKning qasddan odam о‘ldirganlik uchun jinoiy
javobgarlikni nazarda tutuvchi moddalari bilan kvalifi- katsiya qilinmog‘i lozim.
Aybdor qasdining mazmuni haqidagi masalani hal qilishda, sudyalar sodir
etilgan jinoyatning barcha holatlari yig‘indisi dan kelib chiqishlari va, xususan,
jinoyat usullari va qurollarini, jarohatlar miqdori, xususiyati va joylashuvini,
inson ning hayotiy muhim a’zolariga yetkazilgan boshqa shikastlarni, jinoiy
qilmishlarning tо‘xtatilishi sabablarini va boshqa shu singarilarni, shuningdek
aybdor va jabrlaiuvchining bundan ol dingi xulq-atvorini, ularning jinoyat sodir
etilishiga qadar bо‘lgan о‘zaro munosabatlarini inobatga olishlari kerak.
Qasddan badanga о‘rtacha og‘ir shikast yetkazish (О‘zR JK 105-moddasi)
Badanga yetkazilgan о‘rtacha og‘ir shikastlar og‘ir shikastlardan av valo
shunisi bilan farqlanadiki, ular hayot uchun xavfli bо‘lmaydi va odatda ular tufayli
о‘lim yuz bermaydi. Yuqoridagilar badanga yetkazilgan о‘rtacha og‘ir
shikastlarning za ruriy belgisidir. О‘rtacha og‘ir tan jarohatlari odamning sog‘lig‘iga
67

ancha ziyon yet kazishi mumkin, lekin ular a’zoning yо‘qotilishiga yoki og‘ir tan
jarohatlari uchun xos bо‘lgan boshqa oqibatlarga sabab bо‘lmaydi. 39
Badanga yetkazilgan о‘rtacha og‘ir shikastlarning asosiy belgilari
quyidagilardir:
1) sog‘liqning uzoq vaqt, ya’ni kamida yigirma bir kun, ammo tо‘rt
oydan kо‘p bо‘lmagan davrda yomonlashuvi;
1) umumiy mehnat qobiliyatiningо‘n foizidan о‘ttiz uch foiziga cha
yо‘qolishi.
Amaliyotda sog‘liqning yomonlashuvi qancha davom etganligi mehnatga
qobiliyatsizlik varaqasi asosida, kо‘pincha esa jabrlanuvchining ka salxonada yotib
davolanishi qancha davom etgani haqidagi ma’lumotnoma asosida ham aniklanadi.
Ammo bu unchalik tо‘g‘ri emas, chunki bu huj jatlarda badanga yetkazilgan shikast
tufayli sog‘liqning yomonlashuvi qancha davom etganligini hamisha ham tо‘g‘ri
qayd etilmaydi. Negaki, kasallik varaqasi bilan tasdiqlangan mehnatga
qobiliyatsizlikning davom etish muddati hamisha ham yetkazilgan shikast bilan bog‘liq
bо‘la- vermaydi va boshqa holatlar: bir vaqtda qо‘zg‘algan boshqa kasallik,
jabrlanuvchining kasbiy xususiyatlari (oshpaz, qandolatchinyng qо‘lida chaqa joylar
borligi va hokazo) bilan bog‘liq bо‘lishi mumkin.
Aksin cha, jabrlanuvchining о‘z iltimosiga kо‘ra kasallik varaqasi barvaqt
yopilib, u tо‘la sog‘aymasdan ishga chiqib ketadigan hollar ham bо‘lishi mumkin.
Shu sababdan sog‘liqning uzoq vaqt yomonlashuviga olib kelgan aybdorning qilmish
JK 105-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinganida, sog‘liqning yomonlashuv muddati
О‘zR JPKga muvofiq sud-tib biyot ekspertizasi xulosasi asosida aniklanmog‘i lozim.
Umumiy mehnat qobiliyatining о‘n foizidan о‘ttiz uch foizigacha yо‘qotilishi
badanga yetkazilgan о‘rtacha og‘ir shikastning mustaqil belgisi hisoblanadi. О‘zR
JK 105-moddasi 2-qismida javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holmtdarda badanga
о‘rtacha og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgar- lik nazarda tutilgan.
39
Otajonov A.A. Shaxsga qarshi jinoyatlar: О‘quv qо‘llanma. – T.: О‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2012. B.44.
68

Yengillashtiruvchi holatlarda badanga shikast yetkazganlik uchun
javobgarlik
Yengillashtiruvchi holatlarda sodir etilgan badanga shikast yetka zishlar
jumlasiga kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan ba danga og‘ir yoki о‘rtacha
og‘ir shikast yetkazish (JK 106-moddasi); zaru riy mudofaa chegarasidan chetga
chiqib, qasddan badanga shikast yetka zish (JK 107-moddasi); ijtimoiy xavfli qilmish
sodir etgan shax- sni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib,
badanga qasddan og‘ir shikast yetkazish (JK 108-moddasi) kiradi.
Qasddan badanga yengal shikast yetkazish (О‘zR JK 109-moddasi)
Jinoyat kodeksi 109-moddasida:
1) badanga sog‘liqning qisqa muddatli yomonlashuviga yoki mehnat
qobiliyatining uncha uzoq bо‘lmagan muddatga yо‘qolishiga olib kel magan yengil
shikast yetkazish;
1) badanga sog‘liqning qisqa vaqt, ya’ni olti kundan ortiq, ammo yigirma
bir kundan kо‘p bо‘lmagan muddatga yomonlashuviga yoki meh nat qobiliyatining
uncha uzoq bо‘lmagan muddatga yо‘qotilishiga sa bab bо‘lgan yengil shikast
yetkazish uchun javobgarlik belgilangan.
Sog‘liqning qisqa muddatga yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyat ining
uncha uzoq bо‘lmagan muddatga yо‘qolishiga olib kelmagan yen gil tan jarohatlari
jumlasiga uncha kо‘p bо‘lmagan, tez о‘tib ketadi gan, oqibati og‘ir bо‘lmagan olti
kundan uzoq davom etmagan shikas tlar kiradi. Bu shikastlar lat yeyish, tirnalish,
shilinish, uncha katta bо‘lmagan g‘urra tarzida bо‘lishi mumkin. Sog‘liqning qisqa
muddatga yomonlashuviga olib kelgan yengil tan jarohatlari jumlasiga: sog‘liqning
olti kundan ortiq, ammo yigirma bir kundan kо‘p bо‘lmagan muddatga
yomonlashuviga sabab bо‘lgan shikastlar; mehnat qobiliyatining uncha uzoq
bо‘lmagan muddatga yо‘qotilishiga sabab bо‘lgan shikastlar kiradi.
Mehnat qobiliyatining uncha uzoq bо‘lmagan muddatga yо‘qotilishi deganda
umumiy mehnat qobiliyatining о‘n foizgacha yо‘qotilishi tu shuniladi. Badanga
yengil shikast yetkazganlik uchun javobgarlik tо‘g‘risidagi qoidani tо‘g‘ri
qо‘llanish uchun shikast yetkazishni urish, dо‘pposlash va qiynashdan aniq
farqlash taqozo etiladi. «Qoidalar»da badanga yetkazilgan shikastlar (tan
69

jarohatla ri)ning mohiyati ta’riflanar ekan, uning asosiy belgisi tana a’zolari va
tо‘qimalarning anatomik bus-butunligi yoki fizio logik faoliyatining buzilishi
ekanligi kо‘rsatib о‘tiladi. Ular dan farqli ravishda urish va dо‘pposlash kо‘rsatib
о‘tilgan oqibat larga sabab bо‘lmaydi, jismoniy og‘riq yetkazadi xolos.
Biroq, agar dо‘pposlash jabrlanuvchining nafaqat qisqa muddat li og‘riqqa,
balki sog‘liqning yomonlashuviga sabab bо‘lgan bо‘lsa, qilmish badanga shikast
yetkazish tariqasida kvalifikatsiya qilin mog‘i lozim. JK 109-moddasi 1-qismida
nazarda tutilgan, dо‘pposlash, jismoniy og‘riq beruvchi, ammo sog‘liqning
yomonlashuviga sabab bо‘lmagan boshqa zо‘rlik harakatlarini jismoniy azob
bermaydigan, lekin shaxsga ma’na viy ziyon yetkazadigan harakat — haqorat qilish (JK
140-moddasi I-qismi)dan farklash kerak bо‘ladi. Bular jumlasiga, masalan, shaxsning
qadr-qimmatini kamsitadigan, ammo aytarli jismoniy og‘riq bermay digan shapaloq
urish, yuzga tupurish, ayol badaniga hayosizlarcha tegaver ish, kiyimni kuch ishlatib
yulib olish kabilar kiradi.
Qiynash (О‘zR JK 110-moddasi)
Qiynashning bevosita obekti jabrlanuvchining sog‘lig‘i yoki jis moniy
daxlsizligi hisoblanadi. Obektiv tomondan jinoyat muttasil ravishda dо‘pposlashda
yoki boshqacha harakatlar bilan qiynashda ifodalanadi, bunda Jinoyat kodeksi 104,
105-moddalarida nazarda tutilgan oqibatlar kelib chiq-magan bо‘lishi kerak.
Qiynashlar — kо‘p marotaba yoki uzoq vaqt davomida og‘riq yetka zish bilan
bog‘liq harakatlar, chimchilash, savalash, tо‘mtoqyoki о‘tkir uchli narsalar bilan
kо‘plab, ammo uncha katta bо‘lmagan shikastlar yetkazish, qizdirilgan buyumlar
bilan ta’sir kо‘rsatish yoki boshqa shunga о‘xshash harakatlardir. Qiynash
jabrlanuvchiga og‘ir jismoniy va ruhiy azob, og‘riq, aziyat beradi.
Qiynashda muttasillik jinoyatni uch karra va bundan ortiq marta sodir
etishdan iborat bо‘lib, bu harakatningdoimiyligidan, tak roriyligidan dalolat beradi.
Shuni ta’kidlash kerakki, muttasil lik shunchaki ayni bitta jinoiy qilmish
takrorlanishinigina emas, balki uning harakatlarida muayyan umumiy reja
namoyon bо‘lishini yoki aybdorning muayyan jinoyatkorona kо‘nikmalari
mustahkamlanib borishini kuzatish mumkin bо‘lgan bir qator harakatlarning mav-
70

jud bо‘lishini nazarda tutadi — uning bir necha bor takrorlangan jinoyatkorona
qilmishlari bir-biri bilan ichki bog‘liq bо‘lishi kerak.
Muttasil dо‘pposlashda, qiynashning turi sifatida, aybdorning sodir etgan
harakatlari jabrlanuvchiga qattiq og‘riq va azob beri shini anglashidan iborat
bо‘lgan umumiy belgi mavjud bо‘lishi lo zim. Shu tariqa, qasddan badanga yengil
shikast yetkazish, muttasil ravishda dо‘pposlash, boshqa zо‘ravonlik harakatlarini
qilish qiy nash usulining mavjudligi taxlil qilinayotgan jinoyat obektiv tomonining
tarkibiy qismi sifatida namoyon bо‘ladi. Qiynashni sodir etishda aybdor aynan
shunday usulni ongli ra vishda tanlaydiki, bunda u о‘zi xohlagan oqibatlarga -
jabrlanuv chiga juda qattiq og‘riq yetkazishga yoki uni azob-uqubatga solishga
erishadi. Dо‘pposlash va shikast yetkazishlarning usuli, vositasi mu- ayyan doiradan
chetga chiqmasligi, ularning xususiyati — bularning barchasi aybdorning niyati
о‘z qurboniga о‘ziga xos jismoniy og‘riq yetkazishga yoki uni azob-uqubatga
solishga qaratilganligidan dalo lat beradi. Yuqoridagi aytilgan fikrlar qiynash
mugtasil ravishda xam, bir martalik ham sodir etilishi mumkin deb xulosa qilish
imkonini beradi. 40
Shu tariqa «qiynash» tushunchasi muttasil dо‘pposlashlarni, jab rlanuvchiga
qattiq qiynoq, jismoniy og‘riq va azob beradigan bir necha martalik yoki bir
martalik harakatlardan iboratdir. Qiynash natijasida badanga yengil shikast
yetkazilishi yoki yetkazilmasligi mumkin. Agar bunday shikastlar yetkazilgan
bо‘lsa, qilmish JK 110- moddasi bilan qamrab olinadi va qо‘shimcha
kvalifikatsiyani talab qilmaydi. Agar qiynash natijasida badanga о‘rtacha og‘ir
yoki og‘ir shikast yetkazilgan bо‘lsa, jinoyat JK 104-moddasi yoki 105-
moddasining tegishli bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak. Jinoyat
dо‘pposlash yoki boshqacha harakatlar bilan qiynash mutta sil ravishda sodir etilgan
paytdan e’tiboran tamom bо‘lgan deb topiladi. Subektiv tomondan jinoyat qasddan
sodir etiladi. Qilmishning‘ motivi va maqsadi jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun
ahamiyat sizdir.
40
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Badanga qasddan shikast yetkazishga oid ishlar bо‘yicha sud
amaliyoti tо‘g‘risida»gi 2007 yil 27 iyun 6-sonli qarori. – T., 2007. – B. 16.
71

III. SHAXSNING KONSTITUSIYAVIY HUQUQ VA
ERKINLIKLARIGA QARSHI JINOYATLAR
3.1. Konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning
umumiy tavsifi
Fuqarolarning teng huquqligini buzish (О‘zR JKning 141-moddasi)
О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 18-moddasida: «О‘zbek iston
Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinlik larga ega bо‘lib, jinsi, irqi,
millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qati
nazar, qonun oldida tengdirlar», deb mustahkamlab qо‘yilgan.
JK 141-moddasi xalqaro-huquqiy hujjatlarga, jumladan «Fu qarolik va
siyosiy huquqkar tо‘g‘risida»gi xalqaro bitimning 26- moddasiga tо‘la mos keladi.
Ana shu bitimda: «Barcha odamlar qonun oldida teng va hech qanday
kamsitishlarsiz qonun bilan teng himoyalanish huquqiga egadirlar.
Shu munosabat bilan har xil kamsitishl ar qonun yо‘li bilan man etilishi va
qonun barcha shaxslarga bi ron-bir belgi bо‘yicha, aytaylik, irqi, terisining rangi,
jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa e’tiqodi, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi,
mulkiy mavqei, tug‘ilishi yoki boshqa sharoitlar bо‘yicha kamsitishlarga qarshi
teng va samarali himoyani kafolatla shi lozim», deb qayd etilgan. 41
Ushbu jinoyatning obekti fuqarolarning shaxsiy huquqlar va erkinliklaridir.
Fuqarolar teng huquqligining buzilishi ularga о‘z huquqlarini amalga oshirish
imkonini berish yoxud ularning о‘z huquqlarini amal ga oshirishlariga tо‘sqinlik qilish
(masalan: ish joyidan bо‘shatish, jinsi, irqi, millati va hokazolardan kelib chiqib,
istiqomat joy- ida rо‘yxatdan о‘tishiga, ishga qabul qilinishiga, о‘qishga kirishiga
yо‘l qо‘ymaslik)dan iborat bо‘lishi mumkin.
Jinsi, irqi, millati, tili, dini va hokazolardan kelib chi qib, fuqarolarning
huquqlari buzilgan yoki cheklangan yoxud fuqa rolarga afzalliklar berilgan paytdan
boshlab jinoyat tugallangan deb e’tirof etiladi.
Fuqarolarning turar joyi daxlsizligini buzish (О‘zR JKning 142-moddasi)
41
Otajonov A.A. Shaxsga qarshi jinoyatlar: О‘quv qо‘llanma. – T.: О‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2012. B.62.
72

Fuqarolar turar joyining daxlsizligi О‘zbekiston Respublika si
Konstitusiyasida kafolatlangan. Konstitusiyaning 27-moddasida: «har kim о‘z sha’ni
va obrо‘siga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish va
turar joyi daxlsizligi huquqiga ega. Hech kim qonun nazarda tutgan hollardan va
tartibdan tashqari birovning turar joyiga kirishi, tintuv о‘tkazishi yoki uni kо‘zdan
kechirishi... mumkin emas» 42
, deyilgan.
JK 142-moddasi «Fuqarolik va siyosiy huquqpar tо‘g‘risida»gi xalqaro
bitimga, Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasiga mos kel adi. Jumladan
Deklaratsiya uning 17-moddasida: «hech kim... turar joyining daxlsizligiga
g‘ayriqonuniy tajovuzlarga ... duch kelishi mumkin emas», deb yozilgan.
Mazkur jinoyatning obekti fuqarolar turar joyining daxlsiz ligi hisoblanadi.
Jinoyatning obektiv tomoni turar joyga unda yashovchilarning erkiga qarshi
zо‘rlik ishlatib, g‘ayriqonuniy ravishda bostirib kirishda ifodalanadi.
G‘ayriqonuniy ravishda bostirib kirish deganda, aybdor shaxs ning yoxud egasi
tomonidan turar joyda bо‘lish huquqi berilmagan shaxsning turar joyga
о‘zboshimchalik bilan bostirib kirishga qara tilgan xatti-harakatlari (masalan,
g‘ayriqonuniy ravishda kо‘chirish, ruxsatnomasiz tintuv о‘tkazish, о‘zganing turar
joy maydoniga о‘zbo shimchalik bilan kо‘chib kirish va hokazo)ning sodir etilishini
tu shunish lozim. Agar turar joyga unda yashovchilarning erkiga xilof ravishda
g‘ay riqonuniy bostirib kirish zо‘rlik ishlatib sodir etilgan bо‘lsa, aybdor JK 142-
moddasi bо‘yicha jinoiy javobgarlikka tortiladi. 43
Turar joyga unda yashovchilarning
erkiga xilof ravishda zо‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy bostirib kirish mansabdor shaxs
tomonidan sodir etilgan bо‘lsa, aybdor JK 206-moddasi bilan javobgarlikka
tortilishi lozim.
Turar joyga zо‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy bostirib kirilgan paytdan boshlab
e’tiboran jinoyat tugallangan, deb e’tirof etila di. Bunda kelib chiqqan oqibatlar
ahamiyatga ega emas.
42
О‘zbekiston Respublika si ning Konstitusiyasi . T.2013.
43
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «О‘zgalar mulkini о‘g‘rilik, talonchilik va bosqinchilik bilan
talon-toroj qilish jinoyat ishlari bо‘yicha sud amaliyoti tо‘g‘risida»gi 1999 yil Z0 aprel 6-sonli qarori // О‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlari tо‘plami. Birinchi jild. – T., 2007. – B. 220–224.
73

Xat-yozishmalar, telefonda sо‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa
xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish
(О‘zR JKning 143-moddasi)
О‘zbekiston Respublikasi Konsgitusiyasining 27-moddasida hech kim qonun
nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari birovning yozishm alar va telefonda
sо‘zlashuvlar sirini oshkor qilish mumkin emas ligi belgilab quyilgan. Mazkur
konstitusiyaviy qoida «Fuqarolar ning huquqlari tо‘g‘risida»gi xalqaro bitimning 17 -
moddasida, «Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi»ning 12- moddasida ham
mustahkam langan. Mazkur jinoyatning obekti xat-yozishmalar, telefonda
sо‘zlashuv lar, telegraf yoki boshqa xabarlar sir saqlanishi haqidagi fuqa rolarning
konstitusiyaviy huquqlari hisoblanadi.
Obekgiv tomondan jinoyat shaxslarning pochta-telegraf xabarlari yoki telefonda
sо‘zlashuvning mazmuni bilan g‘ayriqonuniy tanishuvida yoxud fuqarolarning xatlarida,
telegrammalarida, telefaks orqali, elekgron pochta va hokazo orqali xabar qilinayotgan
ma’lumotlarni ana shu axborot lar egasining roziligisiz oshkor etilishida ifodalanadi.
Telefon yoki boshqa sо‘zlashuv qurilmalari orqali olib borila- digan sо‘zlashuvlarni
eshitish uchun prokurorning sanksiyasi yoxud sudning ajrimi kerak bо‘ladi.
Belgilangan tartibning huquqni muhofaza qilish organlarining xodimlari
yoxud boshqa shaxslar tomonidan buzilishi mazkur modda bо‘yicha javobgarlikka
olib keladi. Xat-yozishmalar, telefonda sо‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa
xabarlarning sir sakdanish tartibi huquqni muhofaza qilish organla rining xodimlari
tomonidan jinoyatni fosh etish, jinoyatchini topish va ushlash maqsadida, qonun bilan
belgilangan tartibda buzilgan hollarda ana shu shaxslarning xatti-harakati jinoyat, deb
baholanmaydi.
Fuqarolarning murojaatlari tо‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish
(О‘zR JKning 144-moddasi)
О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 35-moddasida: «har bir shaxs
bevosita о‘zi va boshqalar bilan birgaliqsa vakolatli davlat organlariga,
muassasalariga yoki xalq vakillariga ariza, tak lif va shikoyatlar bilan murojaat
qilish huquqiga ega. Arizalar, taklif va shikoyatlar qonunda belgilangan tartibda va
muddatlarda kо‘rib chiqilishi shart», 44
deyilgan.
44
О‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T.2013.
74

Mazkur modda О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida belgi langan
fuqarolarning о‘z arizalarini bayon qilish, davlat hokimiyat organlari, korxonalari,
muassasalari va jamoat hayotining boshqa so halari faoliyatini erkin tanqid qilish
huquqini jinoyat huquqi nuqgai nazaridan himoya qilishning muhim vositasi
hisoblanadi. Jinoyatning obektiv tomoni murojaatning kо‘rib chiqilishini
g‘ayriqonuniy rad etish, murojatlarni kо‘rib chiqish muddatlarini uzrli sabablarsiz
buzish, asossiz, qonunga zid qaror qabul qilish yoxud fuqarolarning shaxsiy
hayotiga doir ma’lumotlarni oshkor etish yoxud fuqarolarning murojaatlari
tо‘g‘risidagi qonun hujjatlari ni buzishga qaratilgan, fuqarolarning huquklari yoki
fuqarolar, jamiyat va davlatning qonun bilan qо‘riqlanadigan manfaatlariga jiddiy
zarar yetkazgan har qanday boshqa xatti-harakatlarni sodir etishda ifodalanadi.
Fuqarolarning huquqlariga, qonun bilan muhofaza qilinadi gan, jamiyat
yoki davlat manfaatlariga yetkazilgan zarar jiddiy yoki jidsiy emasligi haqidagi
masalani hal etish vaqtida kelib chiq qan oqibatlarning, shu jumladan ma’naviy
zararning ahamiyati, moddiy ziyonning hajmi, fuqarolarning mehnat, xususiy,
mulkiy huquklari va manfaatlari qay darajada kamsitilganligi inobatga olinishi
lozim. Fuqarolarning murojaatlari tо‘g‘risidagi qonunlarning buzili shi bilan bog‘liq
ishlar kо‘rib chiqilayotganda aybdorning qilmishi bilan JK 144-moddasi 1-qismi
dispozitsiyasida aytib о‘tilgan oqibatlar kelib chiqishi о‘rtasida sababiy
bog‘lanishning mavjudli gi har bir alohida holda alohida aniqlanishi zarur.
Fuqarolarning huquqlari yoxud fuqarolar, jamiyat yoki davlat ning qonun
bilan qо‘riqlanadigan manfaatlariga jiddiy zarar yet kazilgan (JK 144-modda 1-
qismi) yoxud ta’qib etish boshlangan paytdan boshlab (JK 144-moddasi 2-qismi)
jinoyat tugallangan deb e’tirof etiladi. Fuqarolarning murojaatlari tо‘g‘risidagi
qonunlarning mansab dor shaxs tomonidan tamagarlik yoki boshqa shaxsiy
manfaatni kо‘zlab qasddan buzilishi natijasida fuqarolarning huquqlari yoki qonun
bilan qо‘riqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga
jiddiy ziyon yetkazilgan hollarda mansabdor shaxsning qilmishi О‘zbekiston
Respublikasi JK 205-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi zarur.
Vijdon erkinligini buzish (О‘zR JKning 145-moddasi)
75

О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 31-moddasida: «hamma uchun
vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech
qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga
yо‘l qо‘yilmaydi» deb bel gilab qо‘yilgan.
Diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyatiga tо‘sqinlik qilish fuqarolarning
о‘z fuqarolik huquqlarini amalga oshirishi yoxud fuqarolik vazifalarini bajarishi
yoxud diniy marosimlarni ado eti shiga tо‘sqinlik qilish tarzida, fuqarolarning
sog‘lig‘iga shikast yetkazish bilan birgalikda sodir etilgan hollarda aybdorning
qil mishi sog‘liqqa qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan moddalar
bilan ham, jinoyatlarning jami bо‘yicha ham kvalifikatsiya qilinishi zarur.
Mansabdor shaxs о‘z mansab mavqeidan foydalanib, diniy tashki lotlarning
qonuniy faoliyatiga yoki diniy marosimlarning о‘tkazi lishiga tо‘sqinlik qilgan
hollarda, uning qilmishi ish sharoitlari dan kelib chiqib, О‘zR JKning 205-moddasi
yoki 206-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi zarur.
Voyaga yetmagan shaxslarni diniy tashkilotlarga jalb etish, diniy tashkilot
faoliyatida ishtirok etishga kо‘ndirishga qaratilgan qil mish sodir etilgan paytdan
boshlab tugallangan jinoyat, deb e’tirof etiladi.
Diniy ta’limotga о‘qitish deganda, voyaga yetmagan shaxslarga ular ning
xohishiga qarshi, ota-onalari yoki ularning о‘rnini bosuvchi shaxslarning xohish-
irodasiga qarshi din tо‘g‘risidagi bilimlarni singdirishning har xil kо‘rinishlarini
tushunish zarur. JK 145-moddasi 3-qismida nazarda tutilgan jinoyat yuqorida qayd
etilgan xatti-harakatlar sodir etilgan paytdan yuz bergan oqibatlar dan qati nazar,
tugallangan deb e’tirof etiladi. Diniy marosimlar о‘tkazilishini tashkil etish shaxs
badaniga yengil yoki о‘rtacha og‘ir shikast yetkazgan hollar bundan mustasnodir.
Bu hol rо‘y berganida jinoyat aytib о‘tilgan oqibatlar kelib chiqqan paytdan boshlab
tugal langan deb e’tirof etiladi.
Mehnat qilish huquqini buzish (О‘zR JKning 148-moddasi)
О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida fuqarolarning meh nat qilish
huquqi kafolatlangan. Asosiy Qonunning 37-moddasiga kо‘ra: «har bir shaxs
mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash va qonunda
76

kо‘rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir » . Sud hukmi bilan
tayinlangan jazoni о‘tash tartibidan yoki qonunda kо‘rsatilgan boshqa hollardan
tashqari majburiy mehnat taqiklana di» deyiladi.. Shuningdek, xalqaro huquqiy
hujjatlarda: ham «har bir inson mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli va qulay
sharoitlarda ishlash, ishsizlikdan himoyalanish huquqiga ega» deb ta’kidlanadi.
Bila turib, g‘ayriqonuniy ravishda ishdan bо‘shatish, basharti ishdan
bо‘shatish uchun mehnat haqidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar
bо‘lmasa yoxud ishdan bо‘shatish belgilangan tartiblarga xilof ravishda amalga
oshirilgan bо‘lsa, g‘ayriqonuniy ishdan bо‘shatish, deb topiladi.
Ishga tiklash tо‘g‘risidagi sud qarorini bajarmaslik aslida ishd an bо‘shatilgan
xodimning ishga tushishiga yо‘l qо‘ymaslik yoki buy ruq chiqarib, uni ishga
tiklashdan bо‘yin tovlash yoxud sudning qonu niy kuchiga kirgan qaroriga zid
boshqa xatti-harakatlarni sodir etishdan iboratdir. Aybdorga nisbatan shunday
qilmishlari uchun ilgari ma’muriy jazo qо‘llanilgan bо‘lsagina qilmish JK 148-
mod- dasi 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Jinoyat (О‘zR JK 148-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan qil mish) shaxs
g‘ayriqonuniy ravishda ishdan bо‘shatilgan yoki ishga tiklash tо‘g‘risidagi sud
qarori bajarilmagan paytdan boshlab tugallangan deb hisoblanadi.
G‘ayriqonuniy ekanligini bila turib, homilador yoki yosh bolani parvarish
qilayotgan ayolni ishga olishdan (masalan, bо‘sh о‘rinlar, talab qilinadigan ish
qog‘ozlari, hujjatlar, tavsifnoma va hoka zolar yо‘qligini bahona qilib) bosh
tortilgan yoki u ishdan bо‘sha tilgan yoxud shtatlar qisqarayapti, mehnat
unumdorligi past degan va hokazo bahonalar bilan ishdan bо‘shatilgan hollarda
aybdorning qil mishi JKning 148-moddasi 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilini shi
lozim. Aybdorni jinoiy javobgarlikka tortish uchun jabrlanuvchining homiladorlik
muddati ahamiyatga ega emas. JKning 148-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan
jinoyat homilador yoki yosh bolani parvarish qilayotgan ayolni ishga qabul
qilishd an g‘ayriqonuniy ravishda bosh tortilgan yoki u ishdan bо‘shatilgan paytdan
e’tiboran tugallangan deb hisoblanadi. Subektiv tomondan jinoyat qasddan sodir
etiladi. Jinoyatning sodir etilish motivi va kо‘zlangan maqsad jinoyatni
77

kvalifikatsiya qilish uchun ahamiyatga ega emas. Ushbu jinoyatning subekti ishga
qabul qilish yoki ishdan bо‘sha tish huquqiga ega bо‘lgan shaxs bо‘lishi mumkin.
Mualliflik yoki ixtirochilik huquqlarini buzish (О‘zR JK 149-moddasi)
О‘zbekiston Respublikasi Konsgitusiyasining 42-moddasida: «har kimga
ilmiy va texnikaviy ijod erkinligi, madaniyat yutuklaridan foydala nish huquqi
kafolatlanadi» deb yozilgan. Bu jinoyatning obekti mualliflik yoki ixtirochilik
huquqi hisob lanadi. Obektiv tomondan jinoyat mualliflik huquqini о‘zlashtirib
olish, hammualliflikka majburlash, shuningdek, tafakkur mulki obektlari
tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni ular rasman rо‘yxatdan о‘tkazilgunga yoki etlon
qilingunga qadar muallifning roziligisiz oshkor qilinishida ifoda lanadi. Mualliflik
huquqini о‘zlashtirish о‘zganing asarini (tо‘liq yoki qisman) о‘z nomi ostida
(plagaat) har qanday usul bilan e’lon qilini shidan iboratdir. Ilmiy, adabiy, musiqiy
asarini e’lon qilish, kо‘rgaz mada namoyish etish, televideniye orqali kо‘rsatish, radio
eshittirishi orqali tanishtirish va hokazolar shunday usullarga kiradi.
Hammualliflikka majburlash deganda, tafakkur mulki obekti us tida birgalikda ish
olib uchun mualliflar jamoasiga aybdorning yoki u kо‘rsatgan boshqa shaxsning
kiritilishiga muallifning roziligini olish maqsadida aybdorning о‘zi tomonidan yoki
uning talabi bilan tafakkur mulki obektini yaratishda ishtirok etmagan boshqa shaxs
tomonidan tafakkur mulki obektining muallifiga tazyiq о‘tkazishning turli usullarini
tushunish zarur. Tafakkur mulki obektlari tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni muallif ning
roziligisiz oshkor qilish deganda, tafakkur mulki obekti ras man rо‘yxatdan
о‘tkazilgunga yoki e’lon qilingunga qadar ular haqidagi ma’lumotlar muallifning
roziligisiz begona shaxslarga yetkazilishini tushunish lozim. Tafakkur mulki obektlari
deganda, ilmiy, adabiy, musiqiy, badi-iy asarlarni yoki ixtirochilik va ratsionalizatorlik
takliflarini tu shunish zarur. Tahlil qilinayotgan jinoyat JK 149-moddasi dispozitsiyasida
nazar da tutilgan qilmishlardan birortasi sodir etilgan paytdan boshlab tu gallangan
hisoblanadi.
78

XULOSA
Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash (tahlil etish )
mavzusining huquqiy-ilmiy tahlilidan quyidagi umumiy xulosalar chiqarildi:
- О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida inson omili, uning shaxsiy
huquq va erkinliklari belgilanganligi, Konstitusiya normalarida, har qanday
holatdan qati nazar, shaxsning qonuniy huquq va manfaatlari
mustahkamlanganligi, kafolatlanganligi va himoya qilinganligi ochib berildi.
- О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tub demokratik islohotlarning
pirovard maqsadi inson huquqlari va manfaatlari tо‘la-tо‘kis ta’minlanadigan
huquqiy davlat va erkin fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iborat ekanligi,
mamlakatimiz hayotining har bir jabhasida kechayotgan tub islohotlar, eng avvalo,
demokratik huquqiy jamiyat qurish, xalq farovonligini oshirish, inson
manfaatlarini oliy qadriyat darajasiga kо‘tarish, har bir fuqaroning haq-huquqlari
himoyasini ta’minlashga yо‘naltirilganligi tahlil qilindi.
- Shaxsga qarshi jinoyatlarning yuridik tabiatini ochib berish, ushbu turdagi
jinoyatlarning tushunchasi, jinoyat tarkiblarining belgilari, ularning turlari va
kvalifikatsiya qilish qoidalarini kо‘rsatish, shuningdek ushbu turdagi jinoyatlarga
qarshi kurash sohasidagi davlat siyosati va uning bugungi kundagi imkoniyatlari
yoritib berildi.
- Shaxsga qarshi jinoyatlarning yuridik mazmuni hamda ularning ijtimoiy-
siyosiy ma’nosini, uni tashkil etuvchi normalar hamda jinoyat huquqi va
huquqning boshqa sohalari normalari (institutlari) bilan о‘zaro bog‘liqligini ochib
berildi va ilmiy tahlil qilindi.
- Shu bilan birga, malakaviy ishda shaxsga qarshi jinoyatlarga oid bо‘lgan
yuridik kategoriyalar va qoidalar tо‘g‘risidagi nazariy bilimlarni tizimlashtirish,
ularning amaliy jihatlarini ochib berish, bu turdagi jinoyatlarni kvalifikatsiya
qilish, jinoyat qonuni normalarini tо‘g‘ri qо‘llash va sharhlash masalalariga oid
qoidalar yoritildi.
Bitiruv malakaviy ishda shaxsga qarshi jinoyatlarga umumiy tavsif berildi,
shuningdek, hayotga, sog‘liqqa qarshi, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar,
79

shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga hamda fuqarolarning konstitusiyaviy
huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning (Jinoyat kodeksi Maxsus qismi
birinchi bо‘limining boblari) umumiy yuridik tavsifi hamda ular uchun javobgarlik
о‘rnatuvchi normalarning jinoiy-huquqiy jihatlari kompleks tarzda tahlil qilindi.

Taklif va tavsiyalar:
 Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan targ'ibot
va tashviqot ishlarida foydalanishg uchun hozirgi kunga qadar o'quv uslubiy
qo'llanmalar mavjud emas. Shu sababdan Oliy ta’lim muassasalarida Shaxsga
qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan foydalanish.
 Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning mazmun-mohiyatini
fuqarolar, xususan о‘sib kelayotgan yosh avlod ongiga yetkazish maqsadida
aholi о‘rtasida keng kо‘lamda targ‘ibot-tashviqot ishlari olib borish, joylarda
davra suhbatlari о‘tkazish.
80

ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2013.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotira va inson omili- buyuk kelajakimizning garovidir.
Toshkent; O’zbekiston, 2012.
3. Karimov I.A. Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini shakllantirish- mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy mezonidir. –
Toshkent: O'zbekiston, 2011. T.19.
4. Karimov I.A. O'zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.–Toshkent:
O'zbekiston, 2011.
5. Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O'zbekiston sharoitida uni
bartarf etishning yo'llari va choralari. – Toshkent: O'zbekiston, 2009.
6. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – engilmas kuch. – Toshkent: Ma'naviyat,
2008.
7. Karimov I.A. Mamlakatni moderinizasiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror
rivojlantirish yo'lida. – Toshkent: O'zbekiston, 2008. T.16.
8. Karimov I.A. Tinchlik va xavfsizligimiz o‘z kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga bog‘liq. 12-tom. T. “O‘zbekiston”, 2004.
9. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 1998.
10. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xaifsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
11. О‘zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksiga sharhlar. T. 2001.
12. О‘zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksi . T. «Adolat». 2006.
13. О‘zbekiston Respublikasi jinoyat – protsessual kodeksi. T. «Adolat» 2000.
14. О‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudining Plenum qarorlari tо‘plami. T. 1999.
15. Jinoyat huquqi umumiy qism. (mualliflar kollektivi) T. «Adolat» 1998.
16. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Toshkent, 2004.
17. О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlari.1991-1997, 2 tomlik.
T.: «Sharq», 1997.
81

18. Otajonov A.A. Shaxsga qarshi jinoyatlar. О‘quv qо‘llanma. – T.: О‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012.
19. Rustamboyev M.X., Tohirov F., Erkaxodjayev A.K. Jinoyat huquqi maxsus
qismi. T.Soros fondi. 2001.
20. Rustamboyev M.X., B.J. Axrarov. Jinoyat huquqi. T.; “ILM ZIYO”? 2006.
21. Karaketov Y.M., Usmonaliyev M. KriminologiY. T. Yangi asr avlodi. 2001.
22. Rustambayev M.X., Yakubov A.S. Konsepsiya zakonodatelstva Respubliki
Uzbekistan o prestupleniyax i nakazaniyax, VSHM MVD RUz. 1994.
23. Yakubov A.S., Kabulov R. Novoye v ugolovnom zakonodatelstve. T.:
Akademiya MVD Respubliki Uzbekistan. 1995.
24. Kadirov M. Ugolovnoye pravo Respubliki Uzbekistan. Osobennaya chast. T.:
Adolat, 1997.
25. Ikramova M.G. otvestvennost za organizatsiyu i soderjaniye pritonov dlya
potrebleniya narkotikov – T. 1990.
26. O.A.Karimova, Z.Gafarov. Davlat va huquq asoslari. “О‘qituvchi”, 1995.
27. Tohirov F. Shaxsga qarshi jinoyatlar va ularning yuridik tahlili. T. “Yangi asr
avlodi”, 2011.
Internet saytlar
1. www.zuyonet.uz
2. www.ref.uz
3. www.gov.uz
4. www.uza.uz
5. www.kasu. uz
6. www.google.ru
82

Купить

Информация о документе

Продавец

Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash

Похожие документы