Shaxsga yo’naltirilgan pedagogik texnologiyalarda mexanika fanini akademik litseylarda o’qitish uslubiyati

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Shaxsga yo’naltirilgan pedagogik texnologiyalarda mexanika fanini akademik litseylarda o’qitish uslubiyati

Купить

MUNDARIJA
Kirish ……………………………………………………………………………..3
1-BOB. NAZARIY QISM ………………………………………………………..5
1.1 O’quv jarayonini pedagogik texnologiya asosida tashkil etishning zarurligi …5
1.2 Shaxsga yo’natirilgan pedagogik texnologiyalar nazariy asoslari ...…………11
1.3 Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalarning amalda qo’llanilishi .........22
2-BOB. O’QITISH USLUBLARI ………………………………………..….....35
2.1 O’qitishning nazariy asoslari …………………………………………………35
2.2 Og’zaki bayon uslublari ...................................................................................39
2.3 Muammoli o’qitish ...........................................................................................41
2.4 Yangi pedagogik texnologiya (yo’nalishlari, yechimlari) asosida o’qitish ......48
2.5 O’quv tajribasining ahamiyati va unga qo’yiladigan uslubiy talablar ..............55
2.6 Respublikamizda milliy ta’lim tizimining isloh qilinishi hayotiy zarurat
ekanligi
...................................................................................................................57
3-BOB. SHAXSGA YO’NALTIRILGAN TA’LIM TIZIMINING
QO’LLANILISHI …..…………...…....................................................................59
3.1 Ta’lim texnologiyasida bola shaxsi ob’ekt va sub’ekt sifatida .........................59
3.2 Mexanika fanini shaxsga yo’naltirilgan holda o’qitish ....................................64
3.2.1 Moddiy nuqta kinematikasi…………………………………………………66
3.2.2 Moddiy nuqta dinamikasi…………………………………………………...77
3.2.3 Mex а nik ish, quvv а t v а energiya……………………………………………85
XULOSA …………………...…………………………………………......……...92
ADABIYOTLAR .......………………………………………………….………...93
KIRISH
Keyingi yillarda o’qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog
mutaxasislar orasida eng ko’p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda.
Bunga sabab o’qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda
4

o’qituvchi faol bo’lib, o’quvchi esa tinglovchi passiv, faqatgina ob’ekt vazifasini
bajaradi xolos.
Boshqacha qilib aytganda avtoritar o’qitish texnologiyasida talabaning
tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo’qoladi, o’qitish majburiy yo’sinda amalga
oshiriladi.
Hanuzgacha jahonda eng ko’p tarqalgan o’qitishning sinf-dars tizimida
mashg’ulotlari asosiy birligi dars bo’lib, u bitta fanining bitta mavzusiga
bag’ishlanadi va o’qituvchi tomonidan boshqariladi. An’anaviy o’qitish
texnologiyasining qusurlari ustida to’xtalib, O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining IX sessiyasida (1997 yil 29 avgust) Prezident Islom Karimov bolalar
qaysi sinfdan boshlab mustaqil fikr yurita boshlaydi? Umuman maktabda mustaqil
fikr yuritishga o’rgatiladimi? degan savollarni qo’ydilar va ularga quyidagicha
javob berdilar: «Aminmanki, o’rgatilmaydi. Mobodo biror o’quvchi o’qituvchiga
e’tiroz bildirsa, ertaga u hyech kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi.
Maktabdagi jarayonda o’qituvchi hukmron. U boladan faqat o’zi tushuntirayotgan
narsani tushunib olishni talab qiladi. Prinsip ham tayyor: «Mening aytganim-
aytgan, deganim-degan». Demak, an’anaviy ta’lim texnologiyasida o’qituvchi va
o’quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik, ya’ni zo’ravonlik pedagogikasi amal
qiladi». An’anaviy o’qitish texnologiyasining boshqa qusurlarini ham namoyish
qilish maqsadida 1-rasmning chap tomoniga diqqatingizni jalb qilamiz: ko’rinib
turibdiki, Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, zo’ravonlikka asoslangan bu
pedagogikada pedagog yagona su’bekt, talabalar pedagogik jarayon obyekti,
o’qitish tushuntiruv-ko’rgazmali usulda olib boriladi. O’qitish ommaviy tarzda olib
borilishi tufayli o’quvchilarning tashabbusi va mustaqilligi o’zidan-o’zi so’nib
boraveradi.
Shu bois texnologiya asosan talabalarda bilim, ko’nikmalarni shakllantiradi,
ular shaxsini rivojlantirishni ko’zda tutmaydi.
5

O’z-o’zidan ko’rinadiki, an’anaviy o’qitish texnologiyasi o’z tabiatiga ko’ra ta’lim
muassasalari oldiga jamiyatimiz tomonidan qo’yilgan talablarga butunlay javob
bermaydi.
Bundan farqli o’laroq shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarda o’quvchi
ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko’ra pedagogik jarayon markaziga qo’yiladi,
uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishga qulay shart-
sharoitlar yaratib beriladi.
Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan,
ishlab chiqarishdan iborat 5 ta tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism –
birinchi o’rinda turadi.
Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o’qitish o’quvchi
shaxsiga yo’nartirilgan bo’lishi lozim.
Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon – o’qitishning
shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim.

6

IBOB. NAZARIY QISM
1.1 O’QUV JARAYONINI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA ASOSIDA
TASHKIL ETISHNING ZARURLIGI
Kadrlar tayyorlash milliy dasturida, ko’p marotaba ilg’or pedagogik
texnologiyalarni o’rganib, ularni o’quv muassasalarimizga olib kirish zarurligi
uqtirilgan.
Keyingi o'n yillar ichida yaratilgan, pedagogikaga bag'ishlangan adabiyotlarda
«Pedagogik texnologiya», «Yangi pedagogik texnologiya», «Ilg’or pedagogik
texnologiya», «Progressiv pedagogik texnologiya» kabi tushunchalar ko’p uchrab
turgani bilan ularning o’zbek tilidagi maromiga yetgan ta’rifi xali tuzilmagan.
Respublikamizning pedagog olim va amaliyotchilari ilmiy asoslangan xamda
O’zbekistonning ijtimoiy-pedagogik sharoitiga moslashgan ta’lim
texnologiyalarini yaratish va ularni ta’lim-tarbiya amaliyotida qo’llashga
intilmoqdalar.
Buyerda, nima uchun bugungi kunda pedagogik texnologiyalarning milliy
nazariy asosini yaratish va amaliyotga tadbiq etish zarurati tug’ildi, degan savol
paydo bo’lishi mumkin. Jamiyatimizga qanchadan-qancha bilimli kadrlarni va
yuqori malakali olimlarni yetishtirib kelgan pedagogika uslublari mavjud-ku,
ularning eskirib, talabga javob bermay qolgan va mafkuralashtirilgan joylarini
o’zgartirib, milliy to’y berib, foydalanaversa bo’lmaydimi? - degan mulohazalar
ham yo’q emas. O’zbekistonning shu kundagi pedagogik jamoatchiligining
aksariyati, aynan mana shu yo’ldan bormoqda. Bu yo’l ilojsizlikdan izlab topilgan
bo’lib, qisqa muddat xizmat qilishi mumkin. Mustakillikni ko’lga kiritgan va
buyuk kelajak sari intilayotgan jamiyatga bu yo’l uzoq xizmat qilolmaydi. Chunki:
birinchidan, ma’lum sabablarga ko’ra jahon hamjamiyati taraqqiyotidan
ortda qolib ketgan jamiyatimiz taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan o’rin olishi
uchun aholi ta’limini jadallashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida eng
ilg’or pedagogik tadbirlardan foydalanishning zarurligi; ikkinchidan, an’anaviy
o’qitish tizimi yozma va og’zaki so’zlarga tayanib ish ko’rishi tufayli «Axborotli
7

o’qitish» sifatida tavsiflanib, o’qituvchi faoliyati birgina o’quv jarayonining
tashkilotchisi sifatida emas, balki nufuzli bilimlar manbaiga aylanib kolganligi;
uchinchidan, fan-texnika taraqqiyotining o’ta rivojlanganligi natijasida
axborotlarning keskin
ko’payib borayotganligi va ularni yoshlarga bildirish uchun vaqtning
chegaralanganligi; to’rtinchidan, kishilik jamiyati o’z taraqqiyotining shu kundagi
bosqichida nazariy va empirik bilimlarga asoslangan tafakkurdan tobora foydali
natijaga ega bo’lgan, aniq yakunga asoslangan texnik tafakkurga o’tib
borayotganligi; beshinchidan, yoshlarni hayotga mukammal tayyorlash talabi
ularga eng ilg’or bilim berish usuli hisoblangan obyektiv borliqqa majmu
yondashuv tamoyilidan foydalanishni talab qilishidadir!
Pedagogik texnologiya yuqorida sanab o’tilgan beshta sababiy shartlarning
barcha talablariga javob beradigan ta’limiy tadbirdir.
Ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish ilmiy muammo
sifatida maxsus tadqiqotlar olib borishni ko’zda tutadi.
Shuni aytish joizki, ta’lim texnologiyalari pedagogika ilmining tadqiqot
obyekta sifatida, aniq fanlarni o’qitish uslubi bo’libgina qolmay, ijtimoiy fanlarni
o’qitishga ham yangicha yondashuv sifatida qayd qilinishi lozim.
Jamiyatimiz jadallik bilan taraqqiy etib, iqtisodiy va siyosiy mavqyei kundan-
kunga ortib bormoqda. Ammo ijtimoiy soxada va ayniqsa, ta’lim-tarbiyada
depsinish va umumiy taraqqiyotdan orqada qolish sezilmoqda. Bunday noxush
vaziyatdan chiqib ketish yo’llaridan biri ta’lim- tarbiya jarayonini qabul qilingan
davlat standartlari asosida texnologiyalashtirishdir.
Ma’rifatli va rivojlangan mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan qo’llanib
kelayotgan pedagogik texnologiyalarni o’rganib, xalqimizning milliy pedagogika
an’analaridan hamda ta’lim soxasining shu kundagi xolatidan kelib chiqqan xolda
pedagogik texnologiyasini yaratish lozim.
Texnologiya, deganda, subyekt tomonidan obyektga kursatilgan ta’sir
natijasida subyektda sifat o’zgarishiga olib keluvchi jarayon tushuniladi.
8

Texnologiya har doim zaruriy vositalar va sharoitlardan foydalanib, obyektga
yunaltirilgan maqsadli amallarni muayyan ketma-ketlikda bajarishni kuzda tutadi.
Ushbu tushunchalarni o’quv jarayoniga ko’chiradigan bo’lsak, o’qituvchining
o’qitish vositalari yordamida o’quvchilarga muayyan sharoitlarda ko’rsatgan
tizimli ta’siri natijasida ularda jamiyat uchun zarur bo’lgan va oldindan
belgilangan ijtimoiy sifatlarni intensiv tarzda shakllantiruvchi ijtimoiy hodisa, deb
ta’riflash mumkin. Ta’riflar nazariyasi buyicha bunday ijtimoiy hodisani
pedagogik texnologiya desa bo’ladi. U Pedagogik texnologiya ijtimoiy zaruriyat
bo’lganligidan dastavval AKIT da 70-yillarda falsafaning bixiviorizm oqimi
zaminida yuzaga kelib, boshqa rivojlangan mamlakatlarga tez tarqalib ketdi.
XX asrning 90-yillari boshida sosializm no’rab, unga a’zo bo’lgan davlatlar
birin-ketin mustaqil bo’lganidan keyin, har jixatdan taraqqiy etgan xorijiy
mamlakatlar, shu jumladan O’zbekiston uchun ham keng yo’l ochildi.
Mustaqillika erishgan O’zbekiston olimlari xorijiy mamlakatlar bilan
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va ilmiy-ma’rifiy aloqalar o’rnata boshladilar. Natijada
yurtimizga ilg’or va samarali texnologiyalar kirib kela boshladi. Shular qatori
jahondagi progressiv pedagogik texnologiya degan tushunchalar ham kirib keldi.
Pedagogik texnologiyani o’quv jarayoniga olib qirish zarurligini MDHga
kiruvchi mamlakatlar ichida birinchilar qatorida ta’riflagan V.P.Bespalkoning
fikricha, «PT-bu o’qituvchi maxoratiga bog’liq bo’lmagan holda pedagogik
muvaffaqiyatni kafolatlay oladigan o’quvchi shaxsini shakllantirish jarayoni
loyihasidir».
Rossiya olimlaridan V.M.Monaxov: «PT-avvaldan rejalashtirilgan natijalarga
olib boruvchi va bajarilishi shart bo’lgan tartibli amallar tizimidir»,- degan
qisqacha ta’rifni bera turib, uning asosiy xususiyatlariga e’tiborni karatadi. «PT-
o’quv jarayonini texnologiyalashtirib, uning qayta tiklanuvchanligini hamda
pedagogik jarayon turgunligini oshirib, bu jarayon ijrochisining subyektiv
xususiyatlaridan uni ozod qiladi»,-deydi.
9

M.V Klarin fikricha, PT-o’quv jarayoniga texnologik yondoshgan xolda,
oldindan belgilab olingan maqsad kursatkichlaridan kelib chiqib o’quv jarayonini
loyixalashdir.
V.P.Bespalkoning O’zbekistonlik shogirtlaridan Nurali Saidaxmedov va
Abduraxmon Ochilovlarning fikricha, PT-bu o’qituvchining o’qitish vositalari
yordamida o’quvchilarga muayyan sharoitda ta’sir kursatishi va bu faoliyat
maxsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarini intensiv shakllantirish
jarayonidir.
O’zbekistonlik pedagog olim B.L.Farberman pedagogik texnologiyaga
quyidagicha ta’rif beradi: PT ta’lim jarayoniga yangicha yondashuv bo’lib,
pedagogikada ijtimoiy-muxandislik ong ifodasidir. U pedagogik jarayonni texnika
imkoniyatlari va insonning texnikaviy tafakkuri asosida standart xolga solib, uning
optimal loyihasini tuzib chiqish bilan bog’liq ijtimoiy hodisadek
Bu ta’riflarni uzoq xorijda berilgan ta’riflar bilan solishtirib ko’rish uchun
Yapon pedagog olimi T.Sakomoto bergan ta’rifni keltiramiz. «PT,-deydi
Sakomoto, -bu tizimli-majmuli fikr yuritish usulini pedagogikaga singdirish,
boshqacha qilib aytganda, pedagogik jarayonni muayyan bir majmuga
keltirishdir».
Birlashgan Millatlar Tashkilotining nufuzli idoralaridan YUNESKO ning
ta’rifi bo’yicha, «PT-bu bilim berish va uni egallashda texnika va inson resurslarini
o’zaro uzviy bog’liq holda ko’rib, butun ta’lim jarayonini loyihalashda va amalda
qo’llashda tizimli yondashuv usulidan foydalanishdir».
Keltirilgan ta’riflarni ilmiy-falsafiy nuqtai nazardan taxlil qiladigan bo’lsak,
uzoq xorijda berilgan ta’riflar bilan MDH mamlakatlari olimlarining bergan
ta’riflari bir-biriga yaqin kelsa-da, farqi ham anchaligini kuramiz. Jumladan,
Sakomoto va YUNESKO ta’riflarida majmu yondashuv tamoyiliga alohida urg’u
berilgan. MDH olimlarining PT ga bergan ta’riflarida tizimli yondashuv eslatib
o’tilgani bilan, o’quv jarayonining loyihasi tuzilayotganda uni mutlaq unutib,
10

tizimli yondashuv tamoyilining qonun va qoidalariga sira ham amal qilinmaganini
ko’ramiz
Haqiqatda esa, obyektiv borliqqa tizimli yondashuv tamoyilini yaxshi bilgan
kishiga, Sakomoto aytganidek, «PT-o’quv jarayonini muayyan bir tizimga
keltirishdir», degan tushuncha kifoya qiladi. Bu tushuncha orqali PT ning boshqa
hamma xususiyatlarini, ya’ni maqsadga yunaltirilganini, bir necha o’zaro uzviy
bog’liq bo’lgan qismlardan tashkil topganligini va boshqalarni anglab olsa bo’ladi.
Chunki bu xususiyatlarning xammasi, tizimlar nazariyasiga binoan, tizim deb nom
olgan narsa va hodisalarning ajralmas sifatlaridir.
Pedagogik texnologiyaning asosiy tushunchasi, so’zsiz, o’quv jarayoniga
tizim sifatida yondashishdir. Bunda ta’lim-tarbiyada ishtirok etuvchi barcha narsa
vahodisalar o’zaro funksional bog’liqlikda bo’lib, bir butunlikni, ya’ni pedagogik
jarayon tizimini tashkil qiladi. Pedagogik jarayon tizimining muayyan bir vaqt
mobaynida bosqichma-bosqich amalga oshirilishi pedagogik texnologiya deyiladi.
Pedagogik texnologiyaning avvalgi uslublardan afzalligi.
Birinchidan u ta’lim jarayonini bir butunlikda ko’rib, ta’lim maqsadi, uning
mazmuni, bilim berish usullari va vositalari ta’lim bosqichlarini loyihalab, ta’lim
jarayonini nazorat qilish va ta’lim natijalarini baxolash kabi qismlarini o’zaro
uzviy bog’liq tizimga keltirib turib, uning loyixasini tuzishidadir.
Ikkinchidan u talabalarning uzlariga berilgan bilimni yodlab olib aytib
berishiga emas, balki ta’lim va tarbiya jarayonining yakunida amaliy ishlarni
bajarilishiga yo’naltirilganligidadir.
Ilmiy asoslanib, yaxshi loyihalashtirilgan pedagogik texnologiya bo’yicha har
qanday o’qituvchi ham, a’lo bo’lmasa-da, yaxshi dars o’tadi. Chunki pedagogik
texnologiyani pedagog olim, metodist yoki ilg’or tajribali o’qituvchilar tuzadi, shu
bois ularning pedagogik mahorati pedagogik jarayon loyihasida o’z ifodasini
topgan bo’ladi.
PT-bu jamiyat extiyojidan kelib chiqib, oldindan belgilangan kishi ijtimoiy
sifatlarini samarali shakllantiruvchi va aniq maqsadga yunaltirilgan o’quv
11

jarayonini tizim sifatida ko’rib, uni tashkil qiluvchi qismlari bulgan o’qituvchi
(pedagog)ning o’qitish vositalari yordamida o’quvchi (talaba)larga ma’lum bir
sharoitda muayyan ketma-ketlikda ko’rsatgan ta’sirini nazoratda tutuvchi va ta’lim
natijasini baholab beruvchi texnologiyalashgan ta’limiy tadbirdir.
Texnologik yondashuv ishlab chiqarishdan olingan bo’lib, unda minglab
natijalarga erishish garovi hisoblanadi. Bu texnologiyalarni qo’llash vaqtida xudud
va ularning ijrochisi o’zgarsa ham, kerakli maxsulot chiqaveradi. Ta’lim-tarbiya
jarayonida ham shunga erishish uchun pedagogik texnologiya ishlab chiqildi.
Pedagogik texnologiya, umuman olganda, reproduktiv (nusxa olish) dars berishga
asoslangan bo’lib, undagi o’quv jarayoni o’quvchi (talaba)larga tipik xolatlardagi
harakatlarni egallashga yo’naltirilgan.
Pedagogik texnologiyaning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, unda
o’quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan o’quv jarayoni loyihalashtiriladi va
amalga oshiriladi. Texnologik yondashuv, eng avvalo, tasvirlash emas, balki
loyihalashtirilgan natijalarni amalga oshirish imkonini beruvchi amaliy ko’rsatmali
tuzilmada uz ifodasini topadi.
Pedagogik texnologiyani tushunish uchun asosiy yo’li aniq belgilangan
maqsadlarga qaratilganlik, ta’lim oluvchi bilan muntazam o’zaro aloqani o’rnatish,
pedagogik texnologiyaning falsafiy asosi hisoblangan ta’lim oluvchining xatti-
harakati orqali o’qitishdir. O’zaro aloqa pedagogik texnologiya asosini tashkil
qilib, o’quv jarayonini to’liq qamrab olishi kerak.
Demak, an’anaviy o’quv jarayonida asosiy omil pedagog (va uning faoliyati)
hisoblansa, pedagogik texnologiyada birinchi o’rinda o’qish jarayonidagi
o’quvchilarning faolligi qo’yiladi.
Pedagogik texnologiyadagi reproduktiv bilim berish jarayonida dars aniq
bo’laklarga bo’linib, har bir bo’lagida o’quvchi (talaba)lar bilishi shart bo’lgan
natijalar ko’rsatiladi. O’quv materiallar dars maqsadidan kelib chiqib, modullarga
bo’lingan bo’ladi. Har qaysi modulga test savollari tuziladi. O’quv jarayoni aniq
12

savollarga konkret javoblar topishga ko’rilgan bo’lib, savollar va javoblar o’zaro
uzviy bog’liqlikda bo’lishi natijasida bir butunlikni, ya’ni tizimini tashkil qiladi.
Pedagogik texnologiyani yaratish tamoyillarining birinchisi-muayyan dars,
mavzu, keyin, o’quv predmetidan kutilgan asosiy maqsadni shakllantirib olish;
ikkinchisi-umumiy maqsaddan kelib chiqib, darsni yoki o’quv
predmetinimodullarga ajratib, har bir moduldan kutilgan maqsadni va modullar
ichida hal qilinishi lozim bo’lgan masalalar tizimini aniqlab olish; uchinchisi-
modul ichida yechiladigan masalalarning har biri bo’yicha test savollarini tuzib
chiqish; to’rtinchisi– maqsadlar aniq bo’lib, test savollari tuzilgandan keyin,
maqsadlarga yetish usullari tanlanib, ularni ishlatadigan aniq joylarni belgilab
olish. Ta’lim jarayoniga texnologik yondashuv paytida, avval aytib o’tganimizdek,
tizimli yondashuv tamoyiliga binoan dars qismlari orasidagi zaruriy bog’liqliklarga
va fanlar aro aloqalarga alohida e’tibor qaratiladi. Bu pedagogik texnologiyaning
beshinchi tamoyili hisoblanadi.

1.2 SHAXSGA YO’NALTIRISH PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING
NAZARIY ASOSLARI
O’qitish texnologiyasi pedagogik strategiya sifatida talaba va o’qituvchilar
faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish vositalariga ega bo’ladi. Bunday
texnologiyalarga quyidagilarni keltirish mumkin:
1. Hamkorlik pedagogikasi
2. Pedagogik jarayonda shaxsni kuzda tutishga asoslangan pedagogik
texnologiya (Sh.A.Amonashvili texnologiyasi);
3. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni
jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi);
4. O‘quv jarayonini samarali boshsarish va tashkil etish asosiga, qurilgan
texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini
rejalashtirish texnologiyasi);
5. O‘qitshini individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya,
13

V.D.Shadrikov texnologiyasi);
1. Hamkorlik pedagogikasi
Hamkorlik pedagogikasi XX asrning 80-yillarida rivojlana boshladi va
ta’limdagi ko’pgina innovasisn jarayonlarni hayotga chorladi. Bu texnologiya
negizida taniqli rus va chet el pedagoglarining tajribasi yotadi. Ular
K.D.Ushinskiy,
N.P.Pirogov, L.N.Tolstoy, J.J.Russo, Ya.Korchak, K.Rodjers, E.Bern, S.T.Shaskiy,
V.A.Suxomlinskiy va boshqalardir.
2. Sh.A.Amonashvilining inson-shaxs texnologiyasi. Shalva
Aleksandrovich Amonashvili taniqli pedagog olim va amaliyotvhidir. U o’zining
eksperimental maktabida hamkorlik pedagogikasini, shaxsiy yondashuvini, tili va
matematika o’qitishning ajoyib pedagogikasini ishlab chiqdi va hayotga tadbiq
etdi. Sh.A.Amonashvilining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
1. bolaning shaxsiy xislatlarini namoyon qilish orqali unda oliyjanob
insonning shakllanishi, rivojlanishi va tarbiyalanishiga imkon tug‘dirmos;
2. bolaning qalbi va yuragini ulug‘lomoq;
3. boladagi bilishga bo‘lgan kuchlarni rivojlantirish va shakllantirish; 4.
keng va chuqur bilim hamda malaka olish uchun sharoit tug‘dirmoq;
5. ideal tarbiya –bu o‘z-o‘zini tarbiyalamoq.
Sh.A.Amonashvili o’zining texnologiyasini amalga oshirish uchun quyidagi
metodika va metodik usullardan foydalandi:
 insonparvarlik;
 shaxsiy yondashuv;
 oila pedagogikasining qo‘shimcha imkoniyati;
 o‘quv faoliyati.
 muloqot maxorati;
Sh.A.Amonashvili texnologiyasida bola faoliyatini baholash alohida
ahamiyatga ega. Baholardan foydalanish o’ta cheklangan. Miqdoriy baholashdan
14

ko’ra sifatli baholashga urg’u beriladi, ya’ni tavsif, natijalar paketi, o’z-o’zini
baholash.
3. O’quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o’qitishni
jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi);
Bu texnologiyani Viktor Fedorovich Shatalov ishlab chiqdi va hayotga joriy
qildi. U o’qitishning an’anaviy sinf-dars usulining hali ochilmagan katta
imkoniyatlarini ko’rsatib berdi.
V.F. Shatalovning maqsad-mo’ljali:
 bilim, malaka va ko‘nikmalarni shakllaitirish;
 har qanday individual xususiyatlarga ega bo‘lgan barcha bolalarni
o‘qitish;
 o‘qitshni tezlashtirish. Tamoyillar:
 ko‘p marta takrorlash, majburiy bosqichma-bosqich nazorat,
qiyinchilikning yuqori darajasi, katta bloklarda o‘rganish, faoliyatning
dinamik qolipi, xatti-harakatning tayanchi, muljaldagi asosini qo‘llash;
 shaxsni ko‘zda tutish asosida yondashuv;
 insonparvarlik;
 zo‘rlab o‘qitmaslik;
 o‘quv vaziyatlarining konfliktsizligi, har bir o‘quvchining
muvaffaqiyatlaridan boxabarlik, tuzatish (yulga solish), o‘qsish, yutuqlarga
istiqbolni ochish;
 O‘qitish va tarbiyani bog‘lash.
V.F. Shatalov metodining uziga xosligi:
 materiallar katta hajmda kiritiladi;
 materiallar bloklar bo‘yicha joylashtiriladi;
 o‘quv materiail tayanch sxema — konspekt ko‘rinshida
rasmishashtiriladi.
Jadvaldan ko’rinib turibdiki, tayanch konspekt ko’rgazmali sxemani tashkil
etmoqda.
15

V.F.Shatalov tayanch (tayanish) deganda bola harakatlarining taxminiy
asosini, ichki fikrlash faoliyatining tashqi tashkil qilinish usulini tushunadi.
Tayanch signal o’zaro uzviy bog’lovchi ramzlar (ishora, so’z, sxema, rasm va
h.o) bo’lib, qandaydir ma’noli mohiyatni almashtiradi.
Tayanch konspekt – o’quv materiallari o’zaro bog’langan usullarining butun
qismlari sifatida faktlar, tushunchalar, g’oyalar tizimi o’rnida qullana oladigan
qurgazmali konstruksiyalardan iborat qisqacha shartli konspekt ko’rinishidagi
tayanch signallar sistemasidir.
V.F.Shatalovning xizmatlari shundaki, u mashg’ulotlarda yetarli darajada va
barchaning faolligini ta’minlovchi o’quv faoliyati tizimini ishlab chiqdi.
V.F.Shatalovning o’quv jarayoni texnologik sxemasi tablisada ko’rsatilgan.
V.F.Shatalov metodikasi 5 bosqichdan iborat bo’lib, ular bir qancha usul va
metodik yechimlarni oz ichiga oladi:
1. Nazariyani sinfda o’rganish: taxtada oddiy tushuntirish (bo’r,
kurgazmali qurol, TV bilan); buyalgan plakat - tayanch konspekt bo’yicha qayta
tushuntirish; plakat bo’yicha qisqacha bayon qilish; o’quvchilarning
o’zkonspektlari ustida individual ishlashlari, konspekt bloklari bo’yicha keng
mustahkamlash.
2. Uydagi mustakil ishlar: tayanch konspektk darslik ota-onalar yordami.
o’quvchilarga uqtirish: konspektdan foydalangan holda o’qituvchining
tushuntirganlarini esla, berilgan materialni kitobdan o’qi; o’qiganlaringni konspekt
bilan qiyosla; konspekt yordamida darslik materiallarini so’zlab ber
(kodlashtirish-dekodlashtirish); konspektni so’zlab berish uchun tayanch sifatida
yodda saqla; konspektni qayta ishlab chiqqish va namunaga qiyosla.
3. Birinchi takrorlash - konspektni uzlashtirishni xar tomonlama keng
nazorat qilish: barcha o’quvchilar konspektni xotirasida kayta ishla b chiqadilar,
o’qituvchi ularni peshma-pesh tekshirib boradi; bir vaqtning o’zida "asta" va
magnitafon orqali so’rab boradi; yozma ishdan so’ng og’zaki so’rash boshlanadi.
16

4. Tayanch konspektni og’zaki so’zlab olish – o’zlashtirishdagi tashqi
nutq (og’zaki) faoliyatining eng muhim bosqichi, u turli savol-javoblar jarayonida
yuz beradi.
5. Ikkinchi takrorlash-umumlashtirish va bir tizimga keltirish (tartibga
tushirish): o’zaro nazorat darslari; oldindan sinov savollari ruyxatini nashr qilish;
tayyorlash; barcha turdagi nazoratlardan foydalanish (taxtada, astagina, yozma va
b.); o’zaro so’rash va o’zaro yordam; o’yinli unsurlar (jamoalar bellashuvi, rebusni
topishi va b.).
Nazorat, baholash. V.F.Shatolov o’quvchilarning bilim, malaka va
ko’nikmalarini bosqichma-bosqich nazorat qilishning bosh muammosini hal qildi.
Doimiy tashki nazoratni o’zini-o’zi nazorat qilish va o’z-o’zini baholash bilan
bog’lash, xar birini bosqichma-bosqich nazorat qilish, kuchi yetadigan darajada
talab qilish, doimo tuzatishning imkoniyati mavjudligi, natijalar oshkorligi, ikki
bahoning yo’qligi, past bahodan qo’rqishning yo’qligi.
Nazorat shakllari: tayanch konspekt bo’yicha yozma ish, mustaqil ishlar,
baland ovozda surash, magnitafonda, juftlikda o’zaro nazorat, guruhdagi o’zaro
nazorat, uy nazorati, o’z-o’zini baholash.
O’quvchi tomonidan olingan xar bir baho bilimlarni maxsus ochilgan
kuzguga quyib boriladi. U go’yo o’quvchiga xizmat qiladigan ruyxat vazifasini
bajaradi, baholar esa ijobiy shifrlangan tavsifnoma ahamiyatiga ega bo’ladi.
Bunday tavsifnomani e’lon qilish katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’ladi. Bu
tavsifnomaning eng muhim tomoni shundaki, o’quvchi hohlagan vaqtida xar
qanday bahoni nisbatan yuqori bahoga uzgartirishi mumkin. Ochiq imkoniyat
tamoyilining mohiyati ham shunda. Har bir baho, - deb ta’kidlaydi V.F. Shatalov,
avvalambor, o’quvchida ijobiy e’tiborni kuzgatadigan vosita, turtki bo’lib xizmat
qilishi lozim. Ikki baho salbiy hislarga sabab bo’ladi, o’qituvchi va fan bilan
ziddiyatni keltirib chiqaradi. Shatalov bunday konfliktli vaziyatlarni bartaraf
qiladi.
17

Metodik usullar (pedagogik mikrounsurlar) tirkamasiga: uchirma takrorlash,
releli (almashma) nazorat ishlar, desant metodi, zanjir metodi, vazifalar ichida
"chumilmoq", kitobdagi xatolarni topmoq, varaqchalarda misol-masala yechish,
tanlov asosida misol-masala yechish, 4 qo’lda yechish, tajriba darslari, "miyaga"
niktash, quyidan yuqoriga qarab yechish, aytib berganni rag’batlantirish, ochiq
fikrlar darsi, oltinchi ball, ijodiy konspekt, tezaytish, keskinlikni yumshatish
usullari (musiqa, yorug’lik, tanaffus va b.) va b.
V. F.Shatalov tomonidan ishlab chiqilgan o’quv faoliyati tizimi maktab
o’quvchilarida eksperiment qilingan, lekin uning metodikasi matematika o’qitish
doirasidan chiqib, nafaqat tabiiy fanlar, balki gumanitar fanlar: til, tarix kabi
fanlarni o’qitishda ham keng tarqaldi.
V.F. Shatalov metodikasi oliy o’quv yurtlarida ham
muvaffaqiyatliqo’llanmoqda.
4.O’quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga, qurilgan
texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o’qitish tizimini
rejalashtirish texnologiyasi)
Bu texnologiya asosida quyidagilar yotadi:
hamkorlik pedagogikasiga bo‘lgan shaxsiy yondashuv;
o‘zlashtirish (muvaffaqiyat) – o‘qitish jarayoiida bolalar rivojlanishining
eng muuim sharti; sinfdagi fayz: xayrixoslik, o‘zaro yordam; xatolaridan ogox,
qilish, lekin xatolar ustida ishlash emas; o‘quv materialining ketma-ketligi,
izchilligi; vazifaning har bir o‘quvchiga qulayligi va ularga alohida-
alohida bo‘lib
berilishi; asta-sekin to‘ liq mustaqillika o‘tish; bilag‘on o‘quvchi
vositasida bilmaydigan o‘quvchilarni o‘qitish.
S.N.Lisenkova metodikasining xususiyati shundaki, qiyen mavzular dasturda
belgilangan soatlarda emas, balki undan oldin o’rganila boshlanadi. Bu istiqbolli
tayyorgarlikdir.
18

Istiqbolli tayyorgarlik o’rganilishi yaqinlashib kelayotgan qiyin mavzularni
yo’l-yo’lakay o’tishning boshlanishidir.
Umumlashtirish bu muayyan bilimlar asosidagi mavzuni umumlashtirishdir.
S.N.Lisenkova metodikasi asosida materialni o’zlashtirish uchbosqichda
kechadi:
1. Kelgusida o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan bilimlarni oldindan kichik
hajmlarda berib borish;
2. Yangi tushunchalarni aniqlashtirish, ularni umumlashtirish va
qo‘llash;
3. Fikrlash usullari va o‘quv xatti-harakatlarining ravonligini
rivojlantirish.
G.K.Selevko tadqiqotlarida o’qitishni tabaqalashtirish o’quv jarayonini tashkil
etish shakli sifatida izohlanadi, o’zida bilim darajasi bir xil bo’lgan, u yoki bu
jihatdan o’quv jarayonida umumiy sifatlarga ega bo’lgan o’quvchilar guruhi bilan
oluvchilarning turli guruhlarini ixtisoslashtirilishini ta’minlaydigan umumiy
didaktikaning bir qismi o’qituvchi ishlaydi. O’qitishni tabaqalashtirish o’quv
jarayonidagi ta’lim sifatida ham belgilanadi.
5. O’qitshini individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya,
V.D.Shadrikov texnologiyasi)
"O’qitish tizimining qurama texnologiyasi" saviyasiga va darslarda mavzu
bo’yicha davriylikni rivojlantirishga ko’ra sinf ichidagi o’qitishning
tabaqalashtirilishi deb qaraladi. Darslar har bir mavzu bo’yicha ketma-ket
joylashgan besh tipdan iborat bo’ladi:
1) mavzuni umumiy tahlil qiluvchi darslar (ular leksiyalar deb yuritiladi);
2) ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlari jarayonida o’quv materialining
chuqurlashtirib ishlab chiqishini ko’zda tutgan, tuzilgan seminar
mashg’ulotlari
(bunday darslar uchtadan beshtagacha bo’lishi mumkin);
3) bilimlarni umumlashtirish va tartibga tushirish (guruhlash) darslari
(mavzular bo’yicha sinovlar);
19

4) fanlararo materiallarni umumlashtirish (mavzular bo’yicha vazifalarni
himoya qilish);
5) dars-praktikumlar.
Keyingi bosqichda o’qituvchi o’quvchilarning saviyalariga ko’ra
tabaqalashtirish ishlarini tashkil etadi. Bu ish yangi materialni berish , uni
mustahkamlash va takrorlash , bilim , malaka va ko ’ nikmalarni nazorat qilishda
amalga oshiriladi .
Bu texnologiyada uchta tabaqalashtirishning turli darajadagi qiyinchilikda :
"A","B","C" dasturlari ajralib turadi.
Dasturlar quyidagi vazifalarni hal qiladi:
muayyan darajadagi bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallashni ta‘minlaydi;
ta‘lim oluvchilarning ma‘lum darajadagi mustaqilligini ta‘minlaydi;
"C" dasturi tayanch standart sifatida qayd qilinadi. Uni bajarish orqali ta’lim
oluvchilar fan bo’yicha o’quv materialini, uni qayta tiklay olish darajasida
o’zlashtiradilar. "C" dasturi vazifalarini nisbatan qiyin dasturga o’tmasdan oldin
har bir o’quvchi bajara olishi lozim.
"B" dasturi mavzuni qo’llash bilan bog’liq masalalarni yechish uchun zarur
bo’lgan o’quv va aqliy faoliyatining umumiy va o’ziga xos usullari bilan birga
egallashni ta’minlaydi. Ushbu dasturga kiritiladigan qo’shimcha ma’lumotlar
birinchi bosqich materiallarini kengaytiradi, asosiy bilimlarni isbotlaydi, namoyish
etadi va oydinlashtiradi, tushunchalarning amal qilish va qo’llanishini ko’rsatib
turadi.
"A" dasturi o’quvchilarning bilimlarini to’la anglash, ijodiy qo’llash
darajasiga ko’taradi. Bu dasturda ijodiy qo’llash istiqbolli tobora takomillashib
boruvchi ma’lumotlar, chuqurlashtiriladigan materiallar, uning mantiqiy
asoslanganligi joylashtirilgan.
Materiallarni takrorlashda turli darajadagi vazifalarni erkin tiklash metodikasi
qo’llanadi.
20

Tabaqalashtirilgan vazifalarni nazorat qilishda individuallikka o’tiladi va u
chuqurlashtiriladi.
Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov tadqiqotlarida individual o’qitish
o’quv jarayonini tashkil etish shakli, modeli sifatida belgilanadi. Unda:
pedagog faqat birgina talaba bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi; bir talaba
faqat o‘qitish vositalari (kitoblar, kompyuter va b.) bilan o‘zaro
aloqada bo‘ladi.
Individual o’qitishda faoliyatning mazmuni, metodlari va sur’ati talabaning
xususiyatlariga moslashtiriladi. Shaxsiy yondoshish deganda:
u pedagogikaning tamoyili bo‘lib, unga ko‘ra pedagog o‘quv – tarbiya ishlar
jarayonida talabalarning shaxsiy hislatlarini hisobga olgan holda ayrim talabalar
bilan individual model bo‘yicha o‘zaro munosabatda bo‘lish, individual
xususiyatlariga asoslanish; o‘quv jarayonida talabalarning individual xususiyatini
hisobga olish; barcha talabalarning rivojlanishigina emas, balki har bir talabaga
alohida
rivojlanish uchun psixologik-pedagogik tadbirlar yaratish tushuniladi.
O’qitishni individuallashtirish: o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘lib, unda
o‘qitish usullari, sur‘atini tanlash
talabaning individual xususiyatlari bilan bog‘lanadi;
individual yondashuvni ta‘minlovchi turli o‘quv-metodik, psixologik-
pedagogik va tashkiliy-ma‘muriy tadbirlardir.
Shunday qilib, didaktika bo’yicha amalga oshirilgan tadqiqotlarga ko’ra
o’qitishni individuallashtirish o’quv jarayonining shunday tashkil qilinishiki, unda
individual yondashuv va individual shakl ustuvor hisoblanadi.
O’qitishni individuallashtirish quyidagi mualliflik texnologiyalarida asoslab
berildi:
Inge Untning o‘qitishni individuallashtirish texnologiyasi;
A.S.Gransikayaning moslashuvchan o‘qitish texnologiyasi;
21

V.D.Shadrikovning individuallikka qaratilgan reja asosida o‘qitish
texnologiyasi.
Inge Untning o’qitishni individuallashtirish texnologiyasidagi asosiy
konsepsiya hozirgi sharoitda o’qitishni individuallashtirishning muhim shakli
o’quvchilarning maktabdagi va uydagi mustaqil ishlari deb qoidalashtirilgan. Inge
Unt uning mazmuni va metodikasi deb mustaqil ishlar uchun individual o’quv
vazifalari, joriy o’quv adabiyotiga moslashtirilgan, individuallashtirilgan mustaqil
ishlar qo’llanmasi asosida nashr etilgan ish daftarlarini tushunadi.
A.S.Graniskaya o’zining moslashuvchan o’qitish tizimini sinf-dars tizimida
tashkil etish va unda o’qituvchi 60-80% vaqtini o’quvchilar bilan individual
ishlashga ajratish mumkinligini qayd qiladi. A.S.Graniskaya metodikasining o’ziga
xosligi uning darsni muayyan g’ayriodatiy qurilma asosida tashkil etishidir:
Birinchi qism - barchani o‘qitish;
Ikkinchi qism - ikki parallel jarayon: o‘quvchilarning mustaqil ishlari va
o‘qsituvchining ayrim o‘quvchilar bilan individual ishlashi, ya‘ni
umumlashtirilgan sxemalardan foydalanish, almashinib turuvchi juft o‘qituvchi
bo‘lib ishlash, moslashuvchan ko‘p qirrali vazifalar va b.
V.D.Shadrikov gipotezasiga ko’ra agar bolaga murakkablashib boruvchi
vazifalarning tafsiloti berilsa, unga o’rganish jarayonini motivasiyalash taklif
etilsa, lekin bolaga shu bugun uning uchun mumkin va qulay ishlash imkoniyati
qoldirilsa, o’quvchilar qobiliyati samarali rivojlanadi deb hisoblanadi.
V.D.Shadrikov metodikasi asosini har bir o’quvchining qobiliyatiga qarab
o’qitishga imkon beradigan olti darajadagi o’quv rejasi, dastur va metodik
qo’llanma tashkil etadi.Har bir fanning murakkablik darajasiga ko’ra kuchi yetgan
variantni tanlab olib, o’quvchilar sinfda tez-tez almashib turadi va fanning hajmi
va mazmunini qo’ldan chiqarmay birgalikda o’quv dasturini o’zlashtirishga
harakat qiladilar. Murakkablik darajasini tanlash tezlikda amalga oshiriladi,
"ba’zan" uni amalga oshirib bo’lmaydi, chunki u sinfdagi o’quvchilarning
tenglashish, o’quvchilarning qobiliyati holatiga bog’liq bo’ladi.
22

Murakkablikning olti darajasi amalda barcha bolalarga e’tibor berishga,
barchaning kuchi yetadigan, o’quvchining qobiliyatiga, uning rivojlanishiga
moslangan, o’quv jarayonini tashkil etishga imkon beradi.
Bu o’qitishni individuallashtirish mualliflik texnologiyasi negizida umumiy
tamoyillar mavjud:
individuallashtirish o‘qitish jarayoni strategiyasidir;
individuallashtirish – individuallikni shakllantirishning zaruriy omili; barcha
o‘rganiladigan fanlarda individuallaitirilgan o‘qitishdan
foydalanishning mumkinligi; individual ishlarni o‘quv faoliyatining boshqa
shakllari bilan integrasiyalash; individual sur‘atda, uslubda o‘rganish.
Individuallashtirish texnologiyasining umumiy xususiyatlariga quyidagilar
kiradi:
o‘zlashtira olmaslikka olib keluvchi omillarni qayd qilish;
fikrlash jarayonida bilim, malaka, ko‘nikmalarni egallash individual
kamchiliklarni tuzata olish usullari; oila tarbiyasidagi motivasiyaning
bo‘linmasligi, irodaning sustligi
kamchiliklarini qayd qilish va yenga olish; qobiliyatli va iste‘dodli o‘quvchilarga
nisbatan o‘quv jarayonini
optimallashtirish (ijodiy faoliyat, sinf va sinfdan tashqari ishlarni hisobga olish);
o‘qitish jarayonini tanlash erkinligini berish;
umumiy o‘quv malakalari va ko‘nikmalarini shakllantirish;
o‘quvchilarning o‘z-o‘ziga mos baho bera olishini shakllantirish;
o‘qitishning texnik vositalaridan, shuningdek, EHMdan foydalanish.
O’qitishni individuallashtirish texnologiyasiga quyidagilar kiradi:
Batov tizimi. AQShda ishlab chiqilgan bu tizimda o’quv jarayoni ikki qismga
bo’linadi:
Birinchi qism – butunicha sinf ishi.
Ikkinchi qism – individual mashg’ulotlar.
23

Bunday mashg’ulotlar unga zaruriyat sezgan o’quvchilar bilan yo umum
tomonidan qabul qilingan me’yorlardan orqada qolmaslik yoki nisbatan
rivojlangan qobiliyatlari bilan ajralib turganlar bilan bir qatorda bo’lishini
ta’minlash maqsadida o’tkaziladi.
Yuqori qobiliyatli kategoriya o’quvchilar bilan o’qituvchi, nisbatan kamroq
qobiliyatli va qoloq o’quvchilar bilan o’qituvchi yordamchisi shug’ullanadi.
Tramp rejasi –bu texnologiya AQShda juda mashxur. Bu o’qitish
shakllarining shunday tizimiki, unda katta auditoriyadagi mashg’ulotlar kichik
guruhlardagi individual mashg’ulotlar bilan qo’shib olib boriladi.
Zamonaviy texnik vositalar yordamida 100-150 kishidan iborat katta
guruhlarda yuksak malakali o’qituvchilar, professorlar leksiya o’qiydilar.
10-15 kishidan iborat kichik guruhlar esa leksiya materiallarini muhokama
qiladilar, bahs yuritadilar.
Individual ishlar esa maktab kabinetlarida, laboratoriyalarida o’tkaziladi.
Leksiya mashg’ulotlariga 40%, kichik guruhlardagi mashg’ulot 20%, kabinet va
laboratoriyalardagi individual ishlarga 40% ajratiladi. Odatdagi sinf tushunchasi
yo’q, kichik guruhlar ham doimiy emas.

1.3 SHAXSGA YO’NALTIRILGAN O’QITISH TEXNOLOGIYALARNING
AMALDA QO’LLANISHI
O’qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo’llash, o’qitish jarayonini
yagona shaklga keltirish va yuqori samaradorlikka erishishga imkon yaratadi.
Endi shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarning nima uchun bugungi kunda
dolzarb bo’lib borayotganligi, nima uchun mazkur texnologiyalar ta’limning
hozirgi kuni, kelajagi bo’lib qolganligi hamda ularning mohiyati haqida qisqacha
to’xtalamiz.
Oliy ta’limda va akademik litseylarda an’anaviy o’qitish texnologiyasi o’zining
qator xususiyatlariga ko’ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo’lib
bormoqda. Chunki, mazkur o’qitish texnologiyasida pedagogikaning talabaga
24

munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim jarayonida u yagona subyekt
sifatida namoyon bo’ladi, talabalar esa faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos.
Boshqacha qilib aytganda avtoritar o’qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi
va mustaqilligi deyarli yo’qoladi, o’qitish majburiy yo’sinda amalga oshiriladi.
Hanuzgacha jahonda eng ko’p tarqalgan o’qitishning sinf-dars tizimida
mashg’ulotlari asosiy birligi dars bo’lib, u bitta fanining bitta mavzusiga
bag’ishlanadi va o’qituvchi tomonidan boshqariladi. An’anaviy o’qitish
texnologiyasining qusurlari ustida to’xtalib, O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining IX sessiyasida (1997 yil 29 avgust) Prezident Islom Karimov bolalar
qaysi sinfdan boshlab mustaqil fikr yurita boshlaydi? Umuman maktabda mustaqil
fikr yuritishga o’rgatiladimi? degan savollarni qo’ydilar va ularga quyidagicha
javob berdilar: «Aminmanki, o’rgatilmaydi. Mobodo biror o’quvchi o’qituvchiga
e’tiroz bildirsa, ertaga u hyech kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi.
Maktabdagi jarayonda o’qituvchi hukmron. U boladan faqat o’zi tushuntirayotgan
narsani tushunib olishni talab qiladi. Prinsip ham tayyor: «Mening aytganim-
aytgan, deganim-degan». Demak, an’anaviy ta’lim texnologiyasida o’qituvchi va
o’quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik, ya’ni zo’ravonlik pedagogikasi amal
qiladi». An’anaviy o’qitish texnologiyasining boshqa qusurlarini ham namoyish
qilish maqsadida 1-rasmning chap tomoniga diqqatingizni jalb qilamiz: ko’rinib
turibdiki, Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, zo’ravonlikka asoslangan bu
pedagogikada pedagog yagona su’bekt, talabalar pedagogik jarayon obyekti,
o’qitish tushuntiruv-ko’rgazmali usulda olib boriladi. O’qitish ommaviy tarzda olib
borilishi tufayli o’quvchilarning tashabbusi va mustaqilligi o’zidan-o’zi so’nib
boraveradi.
Shu bois texnologiya asosan talabalarda bilim, ko’nikmalarni shakllantiradi,
ular shaxsini rivojlantirishni ko’zda tutmaydi.
O’z-o’zidan ko’rinadiki, an’anaviy o’qitish texnologiyasi o’z tabiatiga ko’ra
ta’lim muassasalari oldiga jamiyatimiz tomonidan qo’yilgan talablarga butunlay
javob bermaydi.
25

Bundan farqli o’laroq shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarda o’quvchi
ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko’ra pedagogik jarayon markaziga qo’yiladi,
uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishga qulay shart-
sharoitlar yaratib beriladi.
Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab
chiqarishdan iborat 5 ta tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism – birinchi
o’rinda turadi.
Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o’qitish o’quvchi shaxsiga
yo’nartirilgan bo’lishi lozim.

26

1-rasm. O’qitish texnologiyalari blok sxemasi.
27

Yuqorida ko’rsatilgan 1-rasmning o’ng tomonida shaxsga yo’naltirilgan
o’qitish texnologiyalari keltirilgan. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bu yerda
ko’rsatilgan o’qitish texnologiyalaridan, jumladan ishbilarmon (amaliy pedagogik)
o’yinlari, muammoli ta’lim, dasturlashtirilgan ta’lim va boshqalardan ilgarilari
ham ta’lim jarayoniga qo’llaganmiz. Ammo, ta’limning milliy modelida shaxsga
asosiy, hal qiluvchi o’rin berilgandan so’ng bu texnologiyalarning har birini
shaxsning mavjud imkoniyatlarini to’la ro’yobga chiqarish bo’yicha ahamiyati
yanada oshdi. Ayni paytda hozirgi kunda axborotning hajmi, xilma-xilligi, uni
egalashga moyilligi va vositalarining yetarliligi, samarali indivudual va mustaqil
o’qitishni tashkil etish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratilganligi munosabati
bilan pedagogning talabaga bo’lgan munosabati jihatidan uning «Sardor»likdan,
uning sherigiga, hamkoriga aylanmoqda.
Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalarining kommunikativ asosi –
pedagogik jarayonda talabaga insoniy-shaxsiy yondashishdir. Buni bir-birini
to’ldiradigan, shaxsiy-insoniy munosabatlarni rivojlantiradigan 1-2-3 slaydlarda
ko’rish mumkin.

28

O’rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda
natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo’ravonlik pedagogikasidan voz
29

1 - slayd
An‟anaviy o‟qitish qu yidagi xususiyatlarga ega:
-
zo‟ravonlik pedagogikasi;
-
o‟qitishning tushuntiruv -
ko‟rgazmali usuli;
-
ommaviy (o‟rtacha o‟quvchiga mo‟ljalangan) o‟qitish.

Avtoritarlikni namoyon bo‟lish shakllari:
- talaba
–
bu to‟la shakllanmagan shaxs;
-
o‟qituvchi barcha ko‟rsatmalarning b ajarilishini talab qiladi;
-
o‟qituvchi sardor, hakam, yagona tashabbuskor shaxs.
2 - slayd
Ta‟lim tizimining milliy modelida «shaxs» birinchi o‟ringa q
o‟yilganligi
sababli o‟qitish shaxsga yo‟nartirilgan texnologiyalar asosida amalg a oshiriladi:
-
talaba shaxsi pedagogik jarayon markaziga qo‟yilgan;
-
talaba shaxsini rivojlantirishga va tabbiy imkoniyatlarini ro‟yobga
chiqarishga qulay shart - sharoitlar yaratilgan.

3 - slayd
Shaxsga yo‟ nartirilgan texnologiyalar tamoyillari:
- insonparvarlik
–
o‟ q uvchi shaxsini x urmat q ilish, unga yordamlashish,
uning ijodiy q obiliyatiga ishonch bilan q arash;
- x amkorolik
–
pedagog va talabalar o‟rtasidagi munosabatda tenglik
sheriklikning ustunligi;
- erkin tarbiyalash
–
shaxsga o‟z faoliyatini tanlash erkinligini, mustaqilligini
berish.

kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo’ravonlik aslo mumkin emas, jazolash
insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi.
Isloh qilinayotgan ta’lim muassasalarida o’quvchi yoshlarni erkin, majburlashsiz
o’qitish, ularning shaxsiga indivudual yondashishning mazmun-mohiyatini
namoyon qilish juda muhimdir. Shu bois diqqatingizni 4-5 slaydlarga tortamiz.
An’anaviy o’qitish texnologiyasining boshqa qusurlarini ham namoyish
qilish maqsadida 1-rasmning chap tomoniga diqqatingizni jalb qilmoqchimiz.
Ko’rinib turibdiki, Prezidentimiz ta’kidlaganidek, kadrlar tayyorlash milliy
dasturining bosh maqsadini, ya’ni mamlakatimizda rivojlangan demokratik
davlatlar darajasida yuqori malakali kadrlar tayyorlashni, oliy va o’rta maxsus,
kasb-hunar kollejlarida kadrlar tayyorlash tizimini, ularda o’ziga xos va nostandart
fikrlash qobiliyatini o’stirishni, o’z ustida doimiy ravishda chidam va matonat
bilan ishlash ko’nikmalarini rivojlantirishni an’anaviy o’qitish texnologiyasi
asosida amalga oshirish mumkin emas.

Endi talabalarni bilim olish faoliyatini faollashtirish, ularning tabiiy
iste’dodini namoyon qilish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratib
30

4 - slayd
Shaxsga yangicha q arash q
uyidagilardan iborat bo‟ladi:
- pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, subyekt x isoblanadi;
- x ar bir talaba q obiliyat egasi, k
o‟ pchiligi esa iste‟dod egasidir;
- yu q ori etik q adriyatlar (sa x iylik, mu x abbat, me x natsevarlik,
vijdoniylik va x .k.) shaxsning ustuvor xislatlari hisoblanadi.

5 - slayd
Munosabatlarda demokratlashtirish q
uyidagilarni o‟z ichiga oladi:
- talaba va pedagog x uqu q larini tenglashtirish;
- talabaning erkin tanlab olish x u q u q i;
-
talabaning xatoga yo‟l q
o‟yish x u q u q i;
-
talabaning o‟z nu q
tai nazariga ega bo‟lish x uqu q i;
- talabalar va pedagog munosabati zayli: bosh q arish emas, tashkil etish; chegaralash
emas, erkin t anlab olishga imkon berish.

beraoladigan yuqorida ko’rsatilgan o’qitish texnologiyalaridan biri «Amaliy
pedagogik o’yinlar» orqali umumiy, o’rta maxsus va kasb-hunar muassasalari
ta’lim jarayonida tez-tez uchrab turadigan turli-tuman vaziyatlarni yechish yo’l-
yo’riqlarini topish mumkin. Oliy maktabda talabalarni maktabda o’quv tarbiyaviy
ishlarga tayyorlashda amaliy pedagogik o’yinlardan foydalanish maqsadga
muvofiq. Shu bois ulardan ayrim namunalar keltiramiz:
- pedagogik nutq «texnikasi»ni rivojlantirishga doir amaliy o’yinlar;
- psixologik holat va pedagogik faoliyat texnikasiga doir amaliy o’yinlar;
- pedagogik jamoa rahbar «roli»ga doir amaliy pedagogik o’yinlar;
- talabalarda amaliy pedagogik o’yinlar jarayonida turli xil tarbiyaviy ishlar
shakllarini qo’llash malakalarini hosil qilish o’yinlari;
- talabalarni «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakatiga rahbarlik qilishga tayyorlashga
doir amaliy o’yinlar va h.k.
Bu sohada SamDU pedagogika va psixologiya kafedrasida bajarilgan ishlar
ko’lami to’g’risida tasavvur hosil qilish uchun yuqorida ko’rsatilgan amaliy
o’yinlar turlari bo’yicha ayrim namunalar keltiramiz: Boshlang’ich ta’lim
yo’nalishi bo’yicha «Boshlang’ich sinflarda mehnat ta’limi darsi» o’quv-amaliy
o’yini; «Kasbiy konkurs» pedagogik o’yini va h.k. O’rta maktab matematika
‘qituvchisi ta’lim yo’nalishi bo’yicha: «Mavzuli rejalashtirish» amaliy o’yini;
«Masala yechish darsi» rolli o’yini va h.k.
Tarbiyaviy ishlar bo’yicha:
«Pedagogik dialog» amaliy o’yini, «Suyunchi» pedagogik o’yini;
«Pedagogik kengash» amaliy o’yini;
«Ma’naviyat soati» pedagogik o’yini;
«Maktabda o’quvchilar hayoti» amaliy pedagogik o’yini va h.k.

31

8-slayd
Shaxsiy yondashishda quyidagilar zarur bo’ladi:
- xar bir talaba qiyofasida noyob shaxsni ko’rish, uni hurmat qilish, tushunish, qabul
qilish, unga ishonish;
- shaxsga, yutuqni ma’qullovchi, qo’llab-quvvatlovchi, xayrixoh vaziyatlar yaratish (o’
qish xursandchilikni olib kelishi kerak);
- bevosita majburlashga yo’l qo’ymaslik, qoloqlikka va b.q. kamchiliklariga ur g’u
bermaslik, talabaning nafsoniyatiga tegmaslik;
- pedagogik jarayonda, talabalarni o’z qobiliyatlarini ro’yobga chiqarishga imkoniy at
berish va ko’maklashish.

Tahlilni pedagogik ko’nikma sifatida murakkabligi shundan iboratki, amaliy
o’yinlarda talaba mustaqil ravishda ijodiy izlanish olib borishga va yangi mahsulot
yaratishga majbur bo’ladi. Bunday ko’nikmalarni talaba odatdagi, an’anaviy ta’lim
texnologiyasida egallay olmasligini bugungi kunda ko’rinib turibdi.
32

6 - slayd
Majburlashsiz o‟qitish q uyidagilar bilan belgilanadi:
- ishonchga asoslangan majburlashsiz talabchanlik;
-
o‟ q uv materiallariga q izi q
ish o‟y g‟ otish, bilishga faol ijodiy fikrlashga
ra
g‟ barlantirish;
- talabalarning musta q illigi va tashabbusiga tayanish;
- jamoa orqali bilvosita talablarni amalga oshirish.

7 - slayd
Individual yondashuvning yangi tal q ini q uyidagilardan iborat:
-
o‟rtacha o
‟ zlashtiruvchi talabaga yo‟naltirishdan voz kechish;
- shaxsning yaxshi xislatlarini izlash;
- shaxs rivojlanishining indivudual dasturlarini tuzish va unga tuzatishlar kiritish.

O’quvchi shaxsini rivojlantirishga qaratilgan texnologiyalar orasida 1-rasmda
ko’rsatilganidek, imitasion amaliy pedagogik o’yinlar ham mavjud bo’lib, ular
ta’lim-tarbiya jarayoniga osonroq joriy etish mumkinligi bilan ajralib turadi.
Imitasion pedagogik o’yinlar yordamida o’qituvchi o’quv-tarbiya jarayonida
vujudga keladigan turli-tuman pedagogik vaziyat (muammo)larni ta’lim
oluvchining bevosita va faol ishtirokida hal qilish orqali ularni bilish faolligini
jadallashtirishga, ijodiy safarbarligini oshirishga, mustaqil ravishda yechim va
xulosalarga kelishga, o’z bilimlari orqali murakkab muloqotga kirishishiga
erishadi. Hozirgi kunda imitasion o’yinlar bir qator pedagogik va metodik fanlar
bo’yicha ishlab chiqilgan bo’lib, ular asosan seminar va amaliy mashg’ulotlarda
qo’llanilmoqda. Masalan, pedagogika, kasbiy ta’lim, tarbiyaviy ishlar metodikasi
kabi fanlar bo’yicha mashg’ulotlar (ish o’yinlari)da fan o’qituvchi, sinf rahbari,
o’quv ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari va hokazolarning funksional vazifalarini
talabalar ularning roliga kirib, mustaqil ravishda o’zlashtiradilar.
Amaliy (pedagogik) o’yinlarni o’tkazish texnologiyasi qo’yidagilarni o’z
ichiga oladi:
1. O’yinga tayyorgarlik ko’rish bosqichida hayotda, ishlab chiqarishda,
ta’lim jarayonida va h.k.da uchraydigan biror-bir muammo, vaziyatni ko’rsatish
uchun ssenariy tayyorlanadi. Masalan, maktab yoki kollej pedagogik kengashida
muhokama va h.k. O’yinda qatnashuvchilarga yo’l-yo’riqlar beriladi, o’yinni
o’tkazish uchun ekspertlar tanlanadi. Qatnashuvchilar bu ekspertlardan o’yingacha
kerakli ma’lumotlarni olishadi. O’quvchilar rollarini o’zlari tanlab olishi yoki
o’qituvchi tomonidan bo’lib berilishi mumkin. Shundan so’ng o’yinda
qatnashuvchilar rollar ustida mashq qiladilar, ishlaydilar, bu bosqich odatda 1,5-2
hafta davom etadi.
2. O’yinni o’tkazishning II bosqichida o’quvchilar o’zlariga bo’lib
berilgan rollarni o’z mustaqil fikr-g’oyalaridan kelib chiqib, hayotda shunday
vaziyatda o’sha inson qanday yo’l tutadi, shular haqida fikr-mulohaza yuritib
o’ynaydi.
33

O’qituvchi o’yin davomida kuzatuvchi sifati qatnashadi.

2-rasm. Amaliy (pedagogik) o’yinlar sxemasi.
Ayrim hollardagina o’yinga aralashishi mumkin. Bunda u qisqa, aniq, harakat
qilishi kerak. Amaliy pedagogik o’yinlar turlariga qarab, o’yinda
qatnashadiganlarning ishga nisbatan munosabati orqali g’oyalar generatori, ishlab
chiquvchi, tahlil qiluvchi, bilimdon, tahlil qiluvchi (analitik) bo’lishi, yangilikka
munosabati orqali faol, ehtiyotkor, tanqidchi, konservator (eskilik tarafdori)
bo’lishi; tutgan o’rniga qarab tashkilotchi, muvofiqlashtiruvchi, umumlashtiruvchi,
nazoratchi trener va h.k. bo’lishi mumkin.
3. Muhokama (tahlil) va baholash bosqichida ekspertlar, o’yin
ishtirokchilari, tomoshabinlar o’yinni tahlil qilish, muhokama qilish imkoniyatiga
ega bo’ladilar.
Hayot bilan o’xshashlikka, o’quv fani bilan bog’liqlikka e’tibor beradilar va
o’qituvchi tomonidan yakunlanib baholanadi.

34

9-slayd
Pedagogik o’yinlarning texnologik sxemasi
1. Tayyorlash bosqichi
1.1. O’yinni ishlab chiqish ssenariyani ishlab chiqish;
yo’riqnoma mazmunini ishlab
chiqish; moddiy ta’minotni
tayyorlash; guruhni shakllantirish.
1.2. O’yinga kiritish rollar taqsimoti; muammo va maqsadlarni
vujudga keltirish; shartlar, qoidalar,
reglament o’rnatish; maslahatlar berish.
2. O’tkazish bosqichi
2.1. Topshiriq ustida guruh
bilan ishlash manbalar bilan ishlash
trening; aqliy hujum; o’yin
texnikasi bilan ishlash.
2.2. Guruhlararo munozara guruhlarni chiqishi;
natijalarni himoya qilish;
munozara qoidasi;
taqrizchilar (ekspert)
ishi.
3. Tahlil bosqichi
3.1. O’yindan chiqish.
3.2. Tahlil.
3.3. Ishni baholash va o’ziga baho berish.
3.4. Xulosa va murojaatlar.
3.5. Tavsiyalar.

10-slayd
35

O’qituvchi faoliyatining tuzilishi
Mashg’ulotning
asosiy bosqichlari O’qituvchi faoliyati Talabaning faoliyati
1 2 3
Tashkiliy moment:
Topshiriq; talabalarda
bilish faoliyatiga
psixologik
tayyorgarlikni
shakllantirish O’qituvchi maktabdagi
hayotiy vaziyatga tayangan
holda talabalarga
psixologik mo’ljal ola bilish
(sezgirlik) muhim kasbiy
sifat ekanligi haqida axborot
beradi
Amaliy o’yinga
kirishuv Sinf rahbari, sinfda sodir
bo’ladigan vaziyatlar haqida
boshlang’ich ma’lumot
beradi Axborotni qabul
qilishadi, vaziyatni
aniqlashadi
O’yin faoliyatiga
tayyorgarlik Talabalar orasida rollarni
taqsimlash:
- sinf rahbari (ikki kishi
navbatma-navbat o’ynaydi);
- sinf o’qituvchilari
(faollar, qiyin bolalar,
nofaollar va h.k.);
- psixologik-pedagogik
tahlil etuvchi rasmiy
opponentlar Barcha talabalar ijodiy
guruhlarga
taqsimlanadilar, har bir
talabaning vazifasi
aniq belgilanadi.
Masalan, rasmiy
opponentlarga tahlil
sxemasi beriladi
Repetisiya (10 daqiqa) O’qituvchi har bir ijodiy
guruhga pozisiya tanlashga
doir konsultativ yordam
ko’rsatadi Amaliy o’yinning har
bir ishtirokchisi bir-
biridan alohida tarzda
vaziyatga nisbatan o’z
munosabatini aniqlaydi,
o’z harakatini o’ylaydi
36

Amaliy o’yinning
borishi O’qituvchi rasmiy
opponentlarni ishga jalb
etadi Barcha talabalar amaliy
o’yinning ekspozisiyasi
asosida harakat qilishadi.
Sinf rahbari rolidagi
talaba-lider o’yinni
boshqaradi
Talabalar faoliyatini
tahlil etish O’qituvchi oldin
opponentlarga so’z beradi,
so’ngra xulosalaydi:
- barcha o’yin
ishtirokchilar faoliyatini
tahlil qilib beradi;
- opponentlar ishini
baholaydi Opponentlar didaktik
materialda ko’rsatilgan
o’z vazifalariga muvofiq
talabalar faoliyatini tahlil
etishadi, opponentlar
bergan savolga javob
berishadi

O’quv-tarbiya jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etishni
chuqurlashtirish maqsadida fanlarni o’qitishning yangi usullari asosida
loyihalashtirish bo’yicha ham ma’lum darajada ishlarni olib borish juda asqotadi.
Yangi pedagogik texnologiyalarni ta’limda to’laqonli tarzdagi texnologik
jarayon sifatida joriy qilish, ya’ni ta’lim-tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish
kuchli moddiy-texnika bazasini, ko’p vaqt va mehnatni talab qiladigan murakkab
jarayondir. Uni jadallashtirish uchun turli mutaxassislar, ijodkor o’qituvchilar
hamkorlikda ishlashlari zaruriy talabdir.

II BOB. O’QITISH USLUBLARI
2.1 O’qitishning nazariy asoslari
37

O„qituvchi va o„quvchilarning birgalikdagi va o„zaro bog„langan ishlarida
foydalaniladigan o„qitish maqsadlariga erishish uchun yo„naltirilgan faoliyat
usullariga o„qitish uslublari deyiladi.
Fizika darslarida turli ko„rinishdagi o„qitish uslublari: hikoya, tushuntirish,
leksiya, namoyish qilish, masala yechish, o„quvchilarni darslik bilan mustaqil
ishlashi, kinofilm va teleko„rsatuvlardan foydalanish, o„quvchilardan so„rash,
yozma sinov ishlari va boshqalardan foydalaniladi. M. N. Skatkin va I. Ya. Lerner
hamma o„qitish uslublarini beshta guruhga bo„ladi (bilish faoliyatining xarakteriga
ko„ra): tushuntirishni tasvirlash (illyustratsiya) uslubi, reproduktiv (esda
qolganlarni tiklash) uslub, muammoli bayon etish uslubi, savol-javob (evristik)
uslub va tadqiqot uslubi.
Yu.K. Babanskiy hamma o„qitish uslublarini uch guruhga bo„ladi:
1) o„quv-bilish faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirish uslublari;
2) o„quv-bilish faoliyatini rag„batlantirish va motivatsiyalash uslublari:
3) o„quv bilish faoliyatining samaradorligini nazorat qilish uslublari.
Fizika o„qitish amaliyotida o„qitish uslublarini guruhlashda quyidagicha
uchta belgiga asoslaniladi: 1) o„quvchilar bilim oladigan manba, 2) o„qituvchi
faoliyatining xarakteri, 3) o„quvchi faoliyatining xarakteri.
Bu belgilarga asoslangan holda hamma o„qitish uslublari uchta katta guruhga
bo„linadi: og„zaki, ko„rgazmali va amaliy uslublarga.
Og„zaki uslubda o„qituvchi asosan so„z orqali tajriba va ko„rgazma
yordamida o„quvchilarga bilim beradi. Bu uslubga hikoya, ma'ruza, tushuntirish,
suhbat, telehikoya, telema'ruza, kitob bilan ishlash kiradi. Og„zaki uslubda asosiy
bilim manbai so„zdir.
Ko„rgazmali uslubda asosiysi o„qituvchi hodisa va narsalarni ko„rsatadi. Bu
yerda so„z boshqacharoq ahamiyatga ega bo„ladi. So„z yordamida o„qituvchi
o„quvchilarning mantiqiy fikrlashlarini va kuzatishlarini to„g„ri yo„naltirib boradi,
hodisalarning alohida tomonlarini sharxlab beradi. Ko„rgazmali uslubga tajribalar,
sxema, diafilm, rasm, chizma, kinofilmlarni namoyish qilish kiradi.
38

Amaliy uslub – bu laboratoriya ishlari, fizik amaliyot, sinfdan tashqari
kuzatish va tajribalar, tarqatma materiallar bilan ishlash, masala yechish va
boshqalar. Bu uslubni qo„llash jarayonida o„quvchilar yangi bilim olish bilan birga
tajriba qilish, o„lchash, qidirish, masala yechish va nazariy bilimlarni qo„llash
malakalariga ega bo„ladilar.
Hamma uslublar guruhi dars jarayonida o„quvchilarning faol ishtirok
etishlarini nazarda tutadi. Bu uslublarni qo„llash o„quvchilarning fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga, ularda qiziqish, istak, diqqat, mehnatsevarlik kabi
sifatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Hamma o„quv masalalarini hal qilishda bironta uslub universal yoki maroqli
emas. O„quv-tarbiyaviy ishlarning samarali bo„lish sharti fizika darslarining
maqsadiga ko„ra, o„quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga olgan holda turli
uslublarni qo„llashdir.
Og„zaki bayon tajriba va ko„rgazmalar bilan bog„liq holda olib boriladi,
masala yechish esa tushuntirish, rasm va chizmalar bilan bog„langan.
Har bir uslub uslubiy usullar bilan amalga oshiriladi. Uslubiy usul o„qitish
uslubining tarkibiy qismi bo„lib, o„quv jarayonida o„qituvchi va o„quvchilarning
alohida-alohida bajaradigan amallaridir. Masalan, laboratoriya ishini: 1) oldin
o„qituvchi tushuntiradi, keyin o„quvchilar bajarishadi; 2) bajarish yo„lini
yo„riqnomasidan o„rganib, keyin bajarishadi; 3) o„qituvchi masala qo„yadi,
o„quvchilar uni bajarish rejasini tuzadilar, asboblarni tanlaydilar, keyin ishni
bajaradi-lar; o„quvchilar nazariy materialni takrorlaydilar, ishni bajarish rejasini
tuzadilar va uni bajaradilar.
Uslubiy usullar uchta umumiy guruhga bo„linadi: mantiqiy, tashkiliy va texnik.
Hodisalar va jismlarning turli belgilarini aniqlash, ularning o„xshashligi va
farqini solishtirish, xulosalarni ta'riflash, umumlashtirish, muammo qo„yish kabilar
mantiqiy usullardan iboratdir.
Tashkiliy usullar yordamida o„quvchilarning diqqati tushunishga va ishlashga
yo„naltiriladi. Masalan: 1. Doskaga berilganlar yozilgandan keyin hamma
39

o„quvchilar bitta masalani yechadilar. 2. O„quvchilar kartochkalar bo„yicha
turlicha masalalarni yechadilar. 3. O„quvchilar mashq qilib olgan natijalarini
avtomatik qurilma yordamida nazorat qiladilar.
Texnik usulda maxsus tarqatma materiallardan foydalaniladi. Masalan,
didaktik kartochkalar yordamida masala yechish individual holatga keltiriladi;
frontal tajribalar uchun asboblar tarqatiladi.
Uslublar kabi usullar ham bir biri bilan bog„langan holda qo„llaniladi.
O„qitish jarayonida mantiqiy fikrlash uslublari keng qo„llaniladi. Mantiqiy
fikrlash uslublari induksiya va deduksiya, abstraksiya va umumlashtirish; tahlil va
sintez, analogiya (o„xshatish), modellashtirishdan iboratdir.
«Induktiv xulosa chiqarish - shunday xulosa chiqarishki, uning natijasida
ma'lum bir sinfning ayrim predmetlari bilimlari asosida sinfning hamma
predmetlarining bilimi to„g„risida umumiy xulosalar hosil bo„ladi».
Tushuntirishning induktiv usulini qo„llashda o„qituvchi tajriba natijalarini
ko„rsatish va tahlil qilish asosida o„quvchilarni yangi bilimlar olishga olib keladi.
Masalan, richagning muvozanat shartini tushuntirishda o„qituvchi «kuch yelkasi»
tushunchasini kiritadi, shundan keyin esa richagga turli kuchlar qo„yish bilan yuk
ta'sirini muvozanatlash mumkin bo„lgan tajribani ko„rsatadi (bunda katta kuch
kichik yelkaga, kichik kuch katta yelkaga ega bo„ladi). Tajriba natijalarini yozib
olib (kuchlar va ularning yelkalarini), o„qituvchi tajriba ma'lumotlarini tahlil qilish
asosida richagning muvozanat shartini (induktiv) keltirib chiqaradi. Kuch va
yelkalarni o„zgartirish natijasida yana muvozanat holatini hosil qilib, yuqoridagi
natijalarning to„g„riligini ko„rsatib o„tamiz. Nazariy izlanishlarda mantiqiy xulosa
qilishning asosiy turi deduksiya hisoblanadi. «Deduksiya fikrlashning shunday
shakliki, bunda yangi fikr sof mantiqiy yo„l bilan (ya'ni mantiq qoidasi bo„yicha)
fikr hukmlarning ayrim ma'lumotlaridan kelib chiqadi» [Komiakob H. M: 1975,
185-bet].
O„qituvchi fizika darslarida deduksiyadan faqat umumiy holatlardan xususiy
holni keltirib chiqarishdagina foydalanib qolmasdan (masalan, molekular-kinetik
40

nazariyaning asosiy holatlaridan uning asosiy tenglamasini chiqarish va hokazo),
shu bilan birga yangi bilimlar nazariy darajada ochib beriladigan hamma hollarda
ham foydalanadi. Hodisa yoki asbobning ishlash prinsipi u yoki. bu qonun nuqtayi-
nazari-dan tushuntiriladimi, formulalarni almashtirish asosida yangi bog„lanishlar
keltirib chiqariladimi, yangi hodisa va qonuniyatlarni nazariy aytib berish ishlari
olib boriladimi - bu holatlarning hammasida deduktiv xulosa chiqarishdan
foydalaniladi.
O„quvchilarni tajriba va kuzatish natijalarini tahlil qilishga, umumiy va bosh
narsalarni aniqlay olishga, bunga asosan induktiv umumlashtirishni hosil qilishga
o„rgatish ularda fizik fikrlashlarni rivojlantirish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
Nazariy, abstrakt fikrlashni kengaytirish uchun fizikani o„rganish jarayonida
abstraktlash, ideallashtirish, o„xshatish bilan o„quvchilarni tanishtirish muhim
ahamiyatga ega.
Hodisaning ikkinchi darajali, muhim bo„lmagan xossalarini e'tiborga olmay
murakkab tabiat hodisalarini soddalashtirib o„rganish abstraksiyalashdir.
Abstraksiyalash natijasida muhim bo„lmagan tomonlar va hodisalarning belgilari
sod-dalashadi. «Toza» ko„rinishda qarab chiqiladi. Maktabda «tekis» va «tekis
tezlanuvchan» harakat o„rganiladi. Tabiatda turli jismlar (mashina, samolyot,
kema)ning harakati faqat ayrim yaqinlashish bilan abstrakt ko„rinishdagi
harakatlarning biriga taalluqli bo„lishi mumkin. Barcha empirik o„rnatilgan
qonunlar asbtrakt qonunlardir.
Fizika darslarida materialni nazariy ochib berishda abstraksiyalashning
boshqa turi - ideallashtirishdan, ya'ni real obyektning modelidan foydalaniladi.
Aniq predmetlar emas hayoliy modellargina nazariy tekshirishlarning obyektlari
hisoblanadi. Fizikada atom, molekula, atom yadrosi, gaz, absolut qattiq jism va
h.k.
modellar qo„llaniladi.
Model xossasini real obyektga o„tkazishning asosi o„xshatish uslubidir.
O„xshatish bo„yicha qandaydir obyekt (model) haqida olingan bilim boshqa,
kamroq o„rganilgan obyektga ko„chiriladi. Bu ko„chirish o„rganiladigan obyektlar
41

o„zlarining muhim belgilarining o„xshashligi asosida amalga oshiriladi. Agar
o„xshatish o„rganiladigan obyektlar o„zaro izomorfizm munosabatida bo„lsalar
(masalan, hodisalar bir xil formulalar bilan ifodalansa), u holda o„xshatish
bo„yicha xulosa chiqarish ehtimoliy bo„lmay, balki haqiqiy bo„ladi.
Masalan, ayrim mexanik va elektr sistemalari izomorf bo„ladi. Siljish X va
zaryad q; tezlik v va tok kuchi I; tezlanish a va tok kuchining o„zgarishi I/ t; massa
m va induktivlik L lar orasidagi o„xshashlikni o„rganish keyinchalik prujinali
mayatnik tebranish davri formulasi

ningo„xshashligi bo„yicha Tomson formulasi

ni keltirib chiqarishga; kinetik energiya ( )ning o„xshashligi bo„yicha
magnit maydon energiyasi (W) formulasini keltirib chiqarishga va boshqalarga
imkon beradi.
Yuqorida aytib o'tilgan uslublar bilan o„qitish orqali o„quvchilarning
fikrlashlarini talab darajasiga ko„tarish mumkin.

2.2 Og„zaki bayon uslublari.
Fizika darslarida og„zaki bayon tajriba, grafika, jadval va rasmlarni ko„rish
va tahlil qilish, masala yechish bilan uzviy bog„langan holda olib boriladi.
Suhbat - o„quvchilar bilimi va malakasiga asoslangan holda savol-javob bilan
yangi materialni o„quvchilar ongiga yetkazishdir.
Suhbat rejasida quyidagilar o„z aksini topishi lozim:
1) suhbatning har bir bosqichiga mos keluvchi mantiqiy ketma-ket savollar guruhi
tuzilgan bo„lishi;
2) ko„rsatilgan tajriba va ko„rgazmalar ro„yxati va ularni namoyish qilish o„rni;
3) doskaga va o„quvchilarning daftarlariga yoziladiganlar ko„rsatilishi. Suhbat
orqali quyidagi masalalar hal qilinishi mumkin:
42

- fizika qonunlarini frontal tajribalar asosida tushuntirish;
- fizika hodisalarining tabiatini ochib berish;
- tajriba va ko„rgazmalar asosida fizik tushunchalarning mohiyatini
ochib berish;
- bilimni takrorlash va to„ldirish;
- qo„yilgan muammoni hal qilish yo„llarini aniqlash;
- o„quvchilar bilimini sinash.
Hikoya - materialni ketma-ket obrazli qilib bayon qilish. Hikoya uslubi
quyidagi masalalarni hal qilishda samara beradi:
1) turli ixtirolarning va qonunlarnirig ochilish tarixi, olimlarning hayoti
bilan tanishtirish;
2) fan va texnika yutuqlari bilan tanishtirish;
3) o„rganilganlarni fan va texnikada qo„llanilishi bilan tanishtirish;
4) tabiatda va texnika qurilmalarida kuzatiladigan hodisalarni tasvirlash.
Hikoya aniq, mantiqan ketma-ket, obrazli bo„lishi, jadalligi (tempi)
o„quvchilarni qabul qilishiga va materialning qiyinligiga qarab tanlanishi lozim.
Hikoya tajriba va ko„rgazmalar bilan to„ldirib boriladi.
Tushuntirish - tajriba va ko„rgazmalar yordamida og„ir mavzularni ketma-ket
mantiqiy bayon qilishdan iborat. Bu uslub isbotlab tushuntirib, asoslab berishni
talab etadigan ushbu mavzularni o„tishda qo„llaniladi:
1) fizik asbob va mashinalarning tuzilishi va ishlashini o„qitishda;
2) nazariyalar asosida hodisalarning mohiyatini (tabiatini) ochib
berishda;
3) hodisalarning o„zaro bog„lanishlarini ochib berishda;
4) jismlarning xossalarini atom molekular va elektron nazariyalar asosida
tushuntirishda;
5) fizik qonunlar asosida texnologik jarayonlarni tushuntirishda.
Tushuntirish suhbat bilan birga olib borilsa, o„quvchilarning faolligi ortadi.
43

Ma'ruza - hikoya va tushuntirishga qaraganda ilmiy tomondan qat'iy, uzoq
vaqt talab etadigan bayon qilish uslublaridandir. Ma'ruza o„quvchidan abstrakt
tafakkur qilishni, uzoq vaqt diqqat bilan tinglay olishni, konspekt qilishni, qonun
va xulosalarni ta'riflay olishni talab qiladi.
Hamma og„zaki bayon uslublari tajriba va ko„rgazmalar bilan to„ldirib
boriladi. O„qituvchi darsda ham ma'ruzachi, ham tajriba ko„rsatuvchi rolini
bajaradi. Uning tili aniq va qat'iy bo„lmog„i, jadalligi o„quvchilarning qabul
qilishlarini ta'minlamog„i lozim.
2.3 Muammoli o„qitish.
Muammoli o„qitishda fizika o„qituvchisi murakkab tushunchalarni
tushuntirishda muntazam ravishda muammoli vaziyatlar hosil qilib boradi va
o„quvchilarning bilish faoliyatlarini shunday tashkil qiladiki, ular mustaqil
ravishda faktlarni tahlil qilib, hodisalarni kuzatib xulosa chiqaradilar va
umumlashtiradilar, tushuncha va qonunlarni ta'riflaydilar, bilimlarini yangi
muammoli vaziyatlarga qo„llaydilar, masala yechadilar, labarotoriya ishlarini
bajaradilar.
Muammoli o„qitish o„quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini faolashtiruvchi
muammoli vaziyat hosil qilish bosqichidan boshlanadi. Keyingi bosqichlari:
muammoni aniqlash, uni hal qilish usullarini aniqlash, muammoni hal qilish,
xulosani ta'riflash va yakun yasashdan iborat.
Muammoli vaziyat qiyinligi o„quvchilar tomonidan uni hal etishga kuchlari
yetadigan bo„lsin va bu qiyinchilikni yengishga ularda qiziqish uyg„ota olsin.
Masalan, kutilmagan muammoli vaziyatlarni quyidagicha hosil qilish mumkin:
issiq xonada efirni bug„latib suvni muzlatamiz (bug„lanish hodisasi), kuchli
bo„ronda uyning tomi ajrab yuqoriga ko„tarilib ketishi (Bernulli qonuni). Bularni
fizika nuqtayi nazaridan qanday tushuntiriladi?
Muammoli o„qitish bir necha xil bo„lishi mumkin.
1. O„qituvchi muammoni o„rtaga qo„yib, uni o„zi hal qiladi yoki u fanda
qanday qilinganini ko„rsatadi (muammoli bayon qilish).
44

2. O„qituvchi muammoli vaziyatni hosil qilib, uni hal qilishga
o„quvchilarni
ham jalb qilib boradi (evristik suhbat).
3. O„qituvchi muammoni ta'riflab, uni hal etishni o„quvchilarning
o„zlariga tavsiya etadi (eksperimental masala, uy vazifasi va kuzatish
ko„rinishida).
4. O„qituvchi muammoni o„quvchilarning o„zlari qo„yishlariga va uni
hal etish yo„llarini topishga undaydi.
Endi muammoli vaziyatlarni hosil qilish yo„llarini ko„rib chiqaylik.
1. O„rganiladigan hodisaning fan, texnika va hayotdagi ahamiyatini ochish
orqali muammoli vaziyat hosil qilish. O„rganiladigan materialning texnika va
hayotda qo„llanilishini juda ko„p mavzularda aytib, o„quvchilarning fikrlashlarini
faollashtirishga imkoniyat juda katta, chunki fizika texnikaning asosini tashkil
qiladi. Shuni ham aytish kerakki, o„quvchilar teleko„rsatuvlardan, ommabop kino
va adabiyotlardan, radiodan va h.k. dan ko„plab axborotlar oladilar. Shuning uchun
o„quvchilarga ular eshitgan texnika va boshqa yutuqlarining mohiyatini
o„rganiladigan hodisa orqali bilish va ochib berish mumkinligini aytib, unga
o„quvchilar e'tiborini jalb qilish lozim. Buni misolda ko„raylik.
1) Mexanikaning asosiy masalasi harakatdagi jismning ixtiyoriy paytdagi
holatini aniqlashdan iborat ekani, mexanika uni hal qilishini aytib, buning
texnikadagi ahamiyatiga to„xtalamiz. Bu asosiy masala snaryadlarning, ballistik
rake-talarning, uchuvchisiz samoryotlarning, sun'iy yo„ldoshlaming
trayektoriyalarini hisoblashda zarurligini, bu usulda juda katta aniqlikda
hisoblanayotgani, yer yo„ldoshlari aniq trayektoriyalarda uchayotgani (“Venera”,
“Mars”), kosmik kemalar o„zaro va stansiyalarga aniq biriktirilayotganini aytib,
uning ahamiyati qanchalik kattaligini uqtiramiz.
2) Suyuqliklarda elektr tokini o„rganishda muhim texnik masalaning hal
qilinishi, ya'ni toza mis va boshqa metallarning olinishida, qoplash ishlarida
ahamiyati kattaligi aytib o„tiladi.
45

3) Fotoeffektni o„tishda televideniye, tasmaga tovushni yozish va
eshittirish, quyosh batareyallarida fotoeffektning ahamiyatini aytib, yer sun'iy
yo„ldoshlarida quyosh batareyalari o„rnatilgani, yengil bo„lishi, apparatlarning
elektr energiya bilan ta'minlanishi, lunaxod 1 yil davomida elektr energiya bilan
ta'minlangani aytib o„tiladi.
4) Amper, Lorens kuchlarini o„tishda dvigatellarnirig, tezlatgichlarning
ishlashidagi ahamiyatiga to„xtalamiz.
Bu usullarning ahamiyati katta bo„lib, uni hikoya tarzida berish ma'quldir. M:
ishqalanishning zararini o„quvchilar bilsalarda, foydasini bilmaydilar. Uning
foydasi haqida hikoya qilib, agar ishqalanish bo„lmasa odam yerda yurolmasligi,
transporterlarda paxtani yuqoriga chiqarib bo„lmasligi, skripka, gijjaklardan tovush
chiqmasligi va h.k. haqida hikoya qilinadi.
Bu usullar o„rganiladigan mavzularni hayot bilan bog„laydi, ahamiyatini
ko„rsatib beradi. Mavzuni o„tib bo„lgandan keyin uni texnikadagi mohiyatini
ochib berishga yana bir to„xtalib o„tish o„quvchilar diqqatini unga jalb qiladi.
2. O„quv muammosini qo„yishdafizik eksperimentdan foydalanish.
Eksperiment bilim manbayi, fizik tadqiqotning uslubi, dunyo haqidagi bilimning
mezonidir. O„quv muammosini qo„yishda eksperimentdan ham foydalaniladi,
chunki u o„quvchilar diqqatini o„ziga tortadi. Yangi kutilmagan effektlarni
kuzatish o„quvchilarni bilish faolligini uyg„otadi, hodisaning mohiyatini bilishga
intilish hosil qiladi. Shuning uchun ba'zi hollarda bo„ladigan hodisani diqqat bilan
kuzatish taklif etilsa, boshqa hollarda tajriba natijalarini oldindan aytib berish taklif
etiladi.
Shularga misollar ko„raylik:
1) Bolalar qattiq jismlarning suyuqliklar bilat o„zaro ta’sirini juda ko„p
ko„rganlar va biladilar. Lekin uning mohiyati, ya'ni qanday ta’sirlashishi sababi
ustida o„ylamaganlar. Bu hodisaning sababini bilishga qiziqish uyg„otishni
quyidagi tajribani ko„rsatish orqali amalga oshirimiz (2-rasm). Prujinaga shisha
plastinkani uning ostki yuzasini idishdagi suv sirtiga tegizib ilamiz va idishdagi
46

suvni pastga tushira borsak, nima bo„lishini kuzatishni o„quvchilarga taklif
qilamiz. Ularning diqqatini plastinka suvdan birdan uzilmasligiga va prujinani
cho„zilishiga qaratiladi. Buni qanday tushuntirish kerak? Boshlang„ich tajriba shu
yerda to„xtatiladi. Muammoli vaziyat hosil qilindi. Bu vaziyat tahlil qilinadi:
o„quvchilarga bu 2-rasmdagi vaziyatni tushuntirishga

2 – rasm.
o„z farazlarini aytish taklif etiladi. Ular oldingi darsdan molekulalarning o„zaro
ta'sirini bilganlariga asosan kuzatilgan hodisaning mohiyati haqida to„g„ri
xulosaga keladilar. Shundan keyin mavzu beriladi va eksperiment davom ettiriladi.
Suvli idishni shisha plastinka suv sirtidan uzilib chiqib ketguncha pastga
tushiramiz.
O„quvchilar uzilgan shisha plastinka ho„llanganini ko„radilar va unga ahamiyat
beradilar. Shunga asosan ho„llash masalasi ko„rib chiqiladi.
Suyuqlik turli shakldagi, lekin asoslarining yuzi bir xil bo„lgan idishlarga bir
xil balandlikda quyilsa, uning beradigan bosimi qanday bo„lishini oldindan aytib
berish so„ralsa ular adashadilar, ya'ni katta idishda suyuqlik ko„p bo„lgani uchun
uning bosimi katta bo„ladi, degan fikrni beradilar. Tajriba qilinganda bosim
hammasida bir xil (hatto kichik idishda ham) bo„ladi, bu ularga tushuntirib
bo„lmaydiganday tuyuladi. Muammoli vaziyat hosil qilindi.
Elektromagnit hodisalarni o„rganishda Ersted tajribasini ko„rsatib, magnit
strelkasining o„zini tutishini tushuntirish mumkin, degan savolni qo„yib
muammoli vaziyat hosil qilamiz. O„quvchilar tokning magnit ta'siri haqidagi
bilimlarini faollashtiradilar. O„qituvchi magnit maydon tushunchasini kiritib,
muammoni hal qiladi.
47

Oldin tajribani ko„rsatib, muammoni qo„yish ham katta ahamiyatga egadir.
Masalan, kichkina solenoidning kattasini ichiga kiritib, ulardan bir xil yo„nalishda
tok o„tkazamiz. Keyin biridagi tokning yo„nalishini o„zgartirsak, kichik solenoid
kattasining ichidan otilib chiqib aylanib (180° ga) oladi va yana katta solenoid
ichiga kira-di. Muammoli vaziyat hosil bo„ldi. Buni tushuntirishga
o„quvchilarning quyi sinfda olgan tokning magnit maydoni haqidagi bilimlari
yetarli bo„lmasada unga asosan vaziyatni tahlil qilib, magnitning o„zaro ta'sirini
chuqurroq o„rganish lozimligini tushunadilar.
O„quvchilar tebranish va majburiy
tebranishlar bilan tanishganlaridan keyin
avtotebranishni o„tishdan oldin quyidagicha
muammoli vaziyat hosil qilamiz. Shtativga 1 kg
massali toshni prujina yordamida ilamiz (3-rasm).
Uning tagiga universal transformatorning bir
g„altagini o„zagi bilan (220 V) qo„yamiz. U toshdan 1-2 sm pastda bo„ladi.
Ikkinchi shtativga po„lat chizg„ich mahkamlab, uni toshga tegizib qo„yamiz.
Qurilmani tok manbaiga ulasak, tosh avtotebranish hosiJ qiladi. Uning tebranish
davri 1.2 s.
Lampochka tebranuvchi sistemaga energiya berilayotganini ko„rsatib turadi
(yonib-o„chib). Tebranish amplitudasi tok kuchiga bog„liq bo„lib, uni reostat
yordamida o„zgartiriladi. O„quvchilardan bu qanday tebranma harakat qilayotgani
so„ralganda, ular uni erkin tebranma harakatga ham majburiyga ham o„xshata
olmaydilar. Muammoli vaziyat hosil bo„ldi. O„quvchilar avtotebranishning erkin
va majburiy tebranishdan farqini aniqlaydilar. Muammoning bunday tahlili
avtotebranish tushunchasini kiritishga va uning xususiyatlarini o„rganishga olib
keladi.
O„quvchilarga bir necha darsdan keyin hal qilinadigan o„quv muammosi
tajriba orqali oldindan qo„yilishi ham mumkin. Masalan: elektr maydonini
o„rganish vaqtida quyidagi tajribani ko„rsatib, muammo qo„yish mumkin.
48

Ikkita plastinkani vertikal joylashtirib oralarini 8-10 sm qilib qo„yamiz.
Orasiga ipga osilgan stol tennisi sharchasini tushiramiz. Plastinkalar
zaryadlansa, sharcha yaqinroqdagi plastinkaga tortiladi (4-rasm). Agar sharchani
grafit
(qalamniki) bilan bo„yasak, u plastinkalar orasida tebranadi. Uni o„tkazgich va
dielektriklar elektr maydonida mavzularini o„tgandan keyin hal qiladilar.
Eksperiment yordamida muammolar qo„yishga yana ko„plab misollar
keltirish mumkin. O„quv muammosini qo„yishni eksperiment tanlashning
psixojogik qonuniyatlariga amal qilgan holda amalga oshirish lozim.
Agar yangi tajriba avvalgilari bilan bog„langan holda qo„yilsa, o„quvchilarda
qiziqish uyg„onadi. O„quvchilarga yaxshi tanish bo„lgan yoki tushunib
bo„lmaydigan tajribalar qiziqish uyg„otmaydi. Quyi kurslardagi tanlangan
tajribalar o„quvchilarga kuchli ta'sir etadigan va ularni o„ta hayajonlantiradigan
bo„lsa, o„quvchilar diqqatlarini ularga qarata olmasliklari mumkin. Bu vaqtda
ularning diqqatini tajribani tahlil qilishga jalb etish ancha qiyin bo„lib qoladi. M:
“Atmosfera bosimi” mavzusini o„tishda darsni Magdeburg yarim sharlari bilan
o„tkaziladigan tajribadan boshlamaslik kerak. Uni dars oxirida ko„rsatib,
tushuntirishni taklif etish maqsadga muvofiqdir. Ba'zi bir oldindan qo„yiladigan
tajribalar o„quvchilarda faqat qisman qiziqish uyg„otadi xolos. M: kerosin lampa
ustida pildiroqning aylanishi (konveksiyani o„tishdan oldin). Jismlarning
elektrlanishi, Ersted tajribalari esa o„quvchilarda ularning mohiyatini bilishga
qiziqish uyg„otadi. Qo„yilgan tajribani yangi materiaini o„rganish paytida yoki
o„rgangandan keyin tushuntirib berishni taklif qilish ham o„quvchilarning
faolligini oshirishda katta ahamiyatga egadir.
3. Fizikadan masalalar yechish o 'guv muammosini qo'yish vositasidir. Yangi
muammoga va uni ta'riflashga o„quvchilarning diqqatini jalb etishni oldindan
masala yechish orqali ham amalga oshirish mumkin. Misollar ko„raylik:
1) Tezlik tushunchasini kiritishda quyidagicha masalani ko„rib chiqish
maqsadga muvofiqdir. Velosipedchi 8 sekundda 200 metr yo„lni, avtomobil 1
49

minutda 120 m yo’lni bosib o„tsa, avtomobil velosepedchini quvib yeta oladimi?
O„quvchilar javobni topishga qiziqadilar va qidirishga kirishadilar. Ular tezliklarni
solishtirish orqali to„g„ri javob topish mumkinligini sezadilar, chunki tezlik
haqidagi tushunchani hayotdan va matematikadan biladilar. Bu masalani yechish
orqali muammo qo„yilibgina qolmay, uni o„rganishga ham kirishadilar.
2) Kondensator mavzusini o„tishdan oldin (sig„im o„tilganda)
o„quvchilarga yer sharining (yakkalangan deb) sig„imini hisoblash topshiriladi.
Ular osongina hisoblaydilar (sharsimon o„tkazgichning elektr sig„imi sm larda
uning radiusiga tengdir:
C = 6400 km = 6,4 10 9
sm  7,1 10 -4
F = 710 mkF.
Shundan keyin o„qituvchi 1000 mkF li kondensatorni ko„rsatadi va «Qanday
qilib kichik jism yordamida Yer shari sig„imiga teng sig„im hosil qilish mumkin?»
- degan savolni qo„yadi. O„quvchilarning yakkalangan o„tkazgich sig„imiga atrof
jismlarining ta'siri bo„lishini bilishlariga asoslanib o„quv muammosi qo„yiladi:
atrof jismlarga bog„liq bo„lmagan katta sig„imli o„tkazgichlar sistemasini hosil
qilish mumkinmi?
3) O„tkazgich qarshiligining temperaturaga bog„liqligini o„tishdan oldin
namoyish stolidagi lampochkaning qarshiligini hisoblash taklif etiladi. Lampa 100
W li va 220 V ga mo„ljallangan (sokolida yozilgan). Shu berilganlar bo„yicha
hisoblanganda = 484 Om. Uni yoqib Om qonuniga asosan (voltmetr,
ampermetr bilan o„lchash orqali) hisoblanganda (220 V dan kamroq kuchlanishda)
300 Om, sovuq holida ommetr bilan o„lchanganda - 35 Om chiqishi ko„riladi.
Bunday ziddiyatli javoblarni qanday tushuntirish mumkin? Muammoli vaziyat
hosil bo„ldi, uning tahlili olchash sharoitlarini solishtirishdan iboratdir.
O„quvchilar har bir holda lampa tolasining temperaturasi turlicha ekanini
aniqlaydilar. Shunga ko„ra qarshilikning temperaturaga bog„liqligi harakteri va bu
hodisaning tabiati aniqlash bo„yicha muammo qo„yiladi.
4) Elektr energiyasini uzatishda (katta masofaga uzatishda) isrofi kam
bo„lishi uchun tayyorlanadigan mis simning kesimi yuzini hisoblashga oid
50

masalani yechib, juda ko„p mis talab etilishini (kesimi 2 m li sim), unday simlarni
umuman tayyorlab bo„lmasligini ko„rsatib, keyin muammo qo„yamiz: simlar
orqali energiyani uzatish qanday amalga oshiriladi?
Masala yechish orqali muammoni qo„yish o„quvchilarning qiziqishlarini
orttiribgina qolmay ularning oldin olgan bilimlarini yangisi bilan bog„laydi. Faqat
masala tanlash biroz vaqtni olishi mumkin.
Muammoni qo„yishda savol masalalardan ham foydalanishimiz mumkin. Ular
o„quvchilarga bilish faolligini oshirishga yordam beradi (undaydi). Misollar
ko„raylik.
a) Havoning namligini o„rganishdan oldin quyidagicha savol qo„yamiz:
Nima uchun sovuqdan uyga kirganda ko„zoynakni artishga to„g„ri keladi?
b) Suyuqlik va gazlarning bosimini o„rganishdan oldin: «Nima uchun suv
osti
kemalarida cho„kish chuqurligi chegaralangan?»
Yangi mavzuni o„rganishda bu muammolar o„quvchilarda qiziqish uyg„otadi.
Uni o„rgangandan keyin qo„yilgan savollarga o„quvchilar javob topishlari
so„raladi. Bu o„quvchilarning faolligini oshiradi.
Savol-masaladan muammo qo„yishda foydalanilganda ular o„quvchilar bilimi
yetarli emasligini ko„rsatib bersin. O„quvchi oidingi bilimiga asosan hal qila
oladigan savol berilmasligi lozim. Savol masalalar ko„proq o„quvchilarning hayot
tajri-balariga mos kelishi va tushuntirish ma'lum darajada qiyin ham bo„lishi kerak.
Juda qiyin savollar ham o„quvchining qiziqishini so„ndirishi mumkin. O„qituvchi
ana shularga katta e'tibor berishi lozim.

2.4 Yangi pedagogik texnologiya asosida o’qitish
Pedagogik texnologiya nima? Nega bu so„z birikmasiga «yangi» so„zini
qo„shimcha qilib, “yangi pedagogik texnologiya” deb aytamiz? U nima uchun
bugungi ta'lim-tarbiya jarayonida zaruratga aylandi? Nega endi shuncha yillardan
51

beri yarab kelgan ta'lim jarayonini eskicha tashkil etishdan voz kechishimiz kerak
va o„quv jarayonini loyihalashga yangicha yondashish zarur?
Bu kabi savollarga javob berish uchun, eng avvalo, mamlakatimizda «Ta'lim
to„g„risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida ta'lim-tarbiya
sohasida olib borilayotgan tub islohotlarning asosiy yo„nalishlarini anglab olmoq
lozim.
Bu yo„nalishlar:
- ta'lim mazmunini, tizimini isloh qilish;
- ta'lim-tarbiya boshqaruvini isloh qilish;
- ta'limning bozor iqtisodiyotiga asoslangan mexanizmini yaratish;
- ota-ona, o„qituvchi-o„quvchining ta'lim jarayoniga bo„lgan yangicha
qarashlarini shakllantirish;
- va nihoyat, bu tub islohotlarning bosh harakatlantiruvchi kuchi yangi
pedagogik texnologiyani amaliyotga tatbiq etishdan iborat.
Xulosa qilib aytsak, yangi ta'lim tizimi, mazmuni, o„quv reja, darsliklar
asosida o„quv jarayonini loyihalashtirishga ham yangicha yondashishni tashkil
etish zaruriyatini taqozo etmoqda.
Mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimov alohida ta'kidlaganlaridek, biz
mamlakatimizning istiqboli yosh avlodimiz qanday tarbiya topishiga, qanday
ma'naviy fazilatlar egasi bolib voyaga yetishiga, farzandlarimizning hayotga
nechog„li faol munosabatda bo„lishiga, qanday oliy maqsadlarga xizmat qilishiga
bog„liq ekanini hamisha yodda tutishimiz kerak. Shu sababli ham birinchi
navbatda ta'lim mazmuni va uning tarkibini kengaytirish va chuqurlashtirish,
xususan, bu mazmunga nafaqat bilim, ko„nikma va malaka, balki umuminsoniy
madaniyatni tashkil qiluvchi ijodiy faoliyat tajribasi, tevarak atrofga
munosabatlarni ham kiritish g„oyasi kun tartibiga ko„ndalang qilib qo„yildi.
Bu g„oyani, bizningcha, ijtimoiy hayotning quyidagi komponentlari ro„yobga
chiqarishi mumkin:
- faoliyat turlari (moddiy-amaliy, ijtimoiy, ma'naviy);
- ijtimoiy ong shakllari (axloq, san'at, siyosat, falsafa, fan va boshqalar);
52

- ijtimoiy munosabatlar tizimi (moddiy va mafkuraviy);
- moddiy ijtimoiy va tabiiy borliq (keyingi avlodlarga meros qilib
qoldiriladigan boyliklar).
Ta'lim mazmuni, uning komponentlari, tarkibi, vazifalari haqida so„z
ketganda dalillar bilan qonuniyatlar, yaqqollik bilan mavhumlik, bilimlar bilan
haqiqatni mustaqil bilish uslublari o„rtasidagi maqbul keladigan munosabatlarni
aniqlash zarur. Lekin bu ishlar o„z yechimini topgani yo„q.
Ayniqsa, darslik va o„quv qo„llanmalarida atamalardagi qat'iylik,
birqiymatlilikka erishish kerak. Buning sababi shuki:
- birinchidan, darslik va o„quv qo„llanmalarida fan erishgan yakuniy
natijalar yaxlit holda aks etadi, bu esa bizga uning amaliyotga ta'sirining
xarakterini tashxis qilishimizga imkon beradi;
- ikkinchidan, darslik va o„quv qo„llanmalari ona tilining yuksak
darajadagi namunasini ko„rsata olish mahoratiga ega bo„lgan olimlar tomonidan
yaratiladi.
Darslik va o„quv qo„llanmalari tili ularni o„qiydigan kitobxonlar (o„quvchilardan
tashqari talabalar, o„qituvchilar, metodistlar, olimlar, ota-onalar) savodxonligiga
bevosita ta'sir etadi;
- uchinchidan, darslik va o„quv-qo„llanmalarida ishlatilayotgan
atamalardagi kamchiliklar ilmiy-tadqiqot ishlarini boshqa tadqiqotchilar
tushunishlarini qiyinlashtiradi.
Bir so„z bilan aytganda, darsliklarimiz tili ravon, sodda, ixcham matnlardan
tashkil topgandagina, u bolalarning sevimli kitobi bo„ladi, o„quvchilar mustaqil
holda o„rganish mumkin bo„lgan «ikkinchi o„qituvchi» vazifasini bajaradi, bilim
manbaiga aylanadi.
Kezi kelganda shuni aytish kerakki, hozirgi zamon ta'limida didaktikaning
semantik jihatlarini aniqiash kam o„rganilgan sohalarga kiradi. Xanuzgacha
tushunish muammosi (mohiyati) har xil olimlar tomonidan har xil talqin qilinadi,
didaktik olimlar semantik jihatdan murakkab matnlar va g„oyalarni bayon qilish
53

usullari ustida kam bosh qotirmoqdalar. Ilmiy konsepsiyalar murakkablashib,
chuqurlashib borayotgan hozirgi davrda semantik muammolar o„quv materialini
bayon qilish, o„quvchilarni fan rivojining yangi davrini tashkil qiluvchi nazariyaga
ertaroq olib kirish, ta'limda dalillar bilan nazariyalar munosabatlarini hal qilish
muhim ahamiyatga ega. Bu masala ham tezroq o„z yechimini topishi kerak.
Yana bir muammo ustida to„xtalishni lozim topdik. Gap shundaki, biz
ko„pincha «ta'lim mazmuni» bilan «o„quv fani mazmuni» tushunchalarini bir xil
deb qaraymiz. Aslida unday emas. Oldingi tushuncha kengroq, ya'ni o„quv fani
mazmuni faqat shu fanga oid bilimlarni - tushuncha, hukm, xulosalarni o„z ichiga
oladi. Ta'lim mazmuni esa bulardan tashqari, ilmiy bilish uslublari, usullari va
amallari, ya'ni o„quvchilarda mustaqil bilish malakalarini hosil qiluvchi
metodologik bilimlarni (ta'rif, isbot, tahlil, sintez, induksiya, deduksiya, tasniflash,
sistemalashtirish, umumlashtirish va hokazo) ham o„z ichiga oladi, bu borada ham
darsliklarimizda anchagina kamchiliklar mavjud.
Lekin darsliklarimiz qanchalik pishiq bo„lmasin, ulardagi ilm durdonalarini
o„quvchining ongiga quyuvchi o„tkazgich - o„qituvchi tayyor bo„lmasa, eski
qolipdan chiqmay dars o„tsa, muvaffaqiyatga erishib bo„lmaydi.
Nima uchun o„quvchi erta bilan turib maktabga, darsga borishga
shoshilmaydi? Nima uchun u dars o„tilmasligini ma'qul ko„radi? Nima uchun
aksariyat darsliklarimiz zerikarli?
Darsda o„qituvchi bosh shaxs. U axborot berish, tezroq-tezroq o„qitish bilan
ovora. Lekin o„quvchilarning yangiliklarni qabul qilish darajalari har xil, xohish-
istaklari turlicha, ular passiv eshituvchi, quloq soluvchi, bu ularning o„quv
jarayonidagi mas'uliyatini, javobgarlik hissini susaytiradi. Demak, ular mustaqil
fikr yuritish, mushohada qilish, xulosa chiqarishdan yiroq.
Har bir dars uchun ta'limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi, ya'ni bir-biri bilan
uzviy aloqada boigan uchyoqlama maqsadlar qo„yiladi. Darsni tashkil qilish shakli
uning qatnashchilarining o„zaro aloqalariga bog„liq bo„lib, u maqsadlarga, o„quv
materiali xususiyatlariga, ta'lim uslublariga va o„quv imkoniyatlariga bog„liq.
54

Bunga erishish uchun o„qituvchi rahnamoligida o„qituvchi bilan o„quvchilar
birgalikda harakat qiladilar. Xuddi mana shu jarayon didaktikada o„quv jarayoni
deyiladi. O„quv jarayonida, ta'lim-tarbiyada o„quvchi asosiy harakatlantiruvchi
kuch, ta'lim jarayoni subyekti bo„lishi kerak, ya'ni o„qish, o„rganish, mutolaa
qilish o„quvchi zimmasiga o„tishi kerak.
O„qituvchi esa o„qitishdan o„qishni o„rgatishga, bilim berishdan
o„quvchilarning bilimlarni mustaqil egallashlariga ko„maklashishi zarur. U
o„quvchini ehtiyoj tug„dirishdan muhit yaratishga va undan mas'uliyatni sezishga
yo„llashi kerak. O„quv jarayoni uch komponentdan iborat deb qaraladi.
O„quv jarayoniga bunday yangicha qarashning tub mohiyati shundan iboratki,
o„qitishda ichki motivatsiyadan (diqqatni tortish, ichki tuyg„u, istak, zaruratni
shakllantirish) kelib chiqish kerak. O„quv jarayonida asosiy harakatlantiruvchi
kuch - o„quvchi uchun ham, o„qituvchi uchun ham ichki motivasiya bo„lishi
kerak. Bunda o„quvchilar bilim olishga intilishlari (xuddi benzini bo„lmasa,
avtomashina o„rnidan qo„zg„ala olmagani kabi, bilim olmasang, sening hayotda
o„rning yo„q, jamiyatga qo„shila olmaysan …) va bilim olishga ehtiyoj bo„lishi
kerak, o„qish maqsadlari ichki ehtiyojga aylanishi kerak. O„quvchi real hayotga
kirib borish uchun, unda faol ishtirok etish uchun bilim, ko„nikma va malakalar
bilan birga ilmiy bilish uslublariga ega bo„lishi kerakligini ongli ravishda tushunib
yetishi lozim. Chunki ochiq jamiyatning asosiy belgisi - bu dunyoni anglab yetish
va unda o„zining munosib o„rnini topish uchun erkin izlanishdir.
55

O„quvchilarda tashabbuskorlik va mustaqillikni, bilimlarni puxta va chuqur
o„zlashtirishni, zarur malaka va ko„nikmalarni, ularda kuzatuvchanlikni, tafakkur
va nutqni, xotira va ijodiy tasavvurni tarbiyalashga imkon beruvchi didaktik
prinsip - ta'limdagi faollikdir. Faollik prinsipi onglilik prinsipi bilan bevosita
aloqador.
Chunki faollik bor joyda onglilik bor.
Bunday tizimda o„quvchi ham, o„qituvchi ham ta'lim, tarbiya jarayoniga
birgalikda mas'uldirlar. Ular birgalikda har bir o„quvchining bilim va qobiliyatini,
individual ehtiyojlarini aniqlaydilar. Bunday holda o„qituvchi faqat «baholovchi»
emas, balki yangi bilimlar yetkazuvchi manbaga aylanadi.
Jahon pedagogik leksikoni qatoridan allaqachonlar «innovatsiya» atamasi
keng o„rin olgan. Bu tushuncha «yangilik», «isloh» tushunchalari bilan
ayniylashtiriladi.
Keng ma'noda qaraganda ta'lim tizimidagi har qanday o„zgarish - pedagogik
innovatsiyadir. Dastlab bu tushunchalarni ijtimoiy-iqtisodiy va texnologik
jarayonlarga nisbatan qo„llashgan, so„ngra ta'lim tizimidagi har qanday
yangiliklarga nisbatan qo„llandi. Pedagogik texnologiya deb atalishining boisi ham
shunda. Hozirga kelib pedagogik innovatika fani shakllandi. Pedagogik innovatika
- pedagogik yangiliklar, ularni baholash va pedagogik jamoa tomonidan
o„zlashtirish, nihoyat, uni amaliyotda qoilash haqidagi ta'limot sifatida qaraladi.
Bu ta'limot uch yo„nalishni o„z ichiga oladi:
- birinchisi - pedagogik neologiya (yunoncha neo - yangi va logos ta'lim;
yangilik haqidagi ta'limot) deyilib, bunda pedagogika sohasidagi har qanday
yangiliklar o„rganiladi, umumlashtiriladi;
- ikkinchisi - pedagogik aksiologiya (yunoncha aksioma - hurmat qilmoq;
isbotlanmaydigan ta'limot) deyilib, bunda pedagogik yangiliklar ichida eng
samaralilari tanlab olinadi;
- uchinchisi - pedagogik praksologiya (yunoncha praks - harakat va logos -
56

ta'lim; amaliyotda qo„llash haqidagi ta'limot) deyilib, bunda tanlab olingan
pedagogik yangiliklar amaliyotda qoilaniladi.
Har qanday pedagogik yangilik zaminida biron bir g„oya yotadi. Masalan,
yangi o„quv materialini ilgarilama o„rganish («izohli boshqarish») g„oyasi asosida
o„qituvchining bolalar hilan o„zaro harakati yotadi: sinfda psixologik birlik
vaziyati-ni yaratish; har bir o„quvchi o„z shaxsini o„zi namoyon etishini
ta'minlash: har bir uslubiy yondashuv uchun o„ziga xos muloqot yo„lini tanlash;
o„quvchilar tashabbusini zimdan boshqarib borish. U har bir o„quvchi qalbiga,
ularni tushunib yetishga o„zining didaktik usullari, tashkiliy shakllari orqali yo„l
topadi. Darsdagi o„quvchilar faoliyatiga nafaqat o„qituvchi, balki o„quvchilar ham
rahbarlik qiladi. Avval a'lochi o„quvchi, so„ngra boshqa o„quvchilar ham
o„qituvchi topshirig„iga binoan nima ish qilganini aytadi va qolgan o„quvchilarni
orqalaridan ergashtiradilar.
Bunday «izohli boshqaruv» o„quvchi maktab ostonasiga qadam qo„ygan kundan
boshlanishi kerak.
«Tayanch signallar» ijodkori deb tanilgan V. F. Shatalovning darslarida
o„quvchi shaxsini ro„yobga chiqaruvchi, uning kimligini, nimaga qodirligini
tasdiqlovchi didaktik o„yinlarga keng o„rin berilgan.
Mamlakatimizda yuqoridagi kabi yangi-yangi uslublar bilan ish olib
borayotgan ilg„or o„qituvchilarimiz kam emas. Tajribali o„qituvchilar «ta'limiy
musobaqalar» o„tkazish, «mantiqiy testlar» orqali o„quvchilarni sinash, hodisalarni
o„rganishda o„quvchilarni tanqidiy fikdashga o„rgatish kabi uslubiy g„oyalar bilan
shug„ullanib yaxshi natijalarga erishmoqdalar.
Bularning hammasi didaktik topilmalar, pedagogik kashfiyotlar, bir so„z bilan
aytganda, yangi pedagogik texnologiyalardir. Pedagogik texnologiya qanday qilib,
qanday usullar bilan o„qitilsa natija yaxshi bo„ladi, degan savolga javob beradi. U
o„z tizimiga ega bolib, unda komponentlar ketma-ketligi, o„zaro bog„liqligi, bir
butunligi saqlanadi.
57

Pedagogik texnologiyaning boshqaruvchanligi shundan iboratki, bunda ta'lim
jarayonini rejalashtirish, tashxis qilish, natijalash, tuzatish kiritish imkoniyatlari
mavjud. Bunda ta'limdan kutilgan natijaga erishiladi, vaqt tejaladi, bu esa
pedagogik texnologiyaning samaradorligi demakdir. Pedagogik texnologiyaning
tasdiqlanuvchanligi (validligi) - ishlagan model boshqa pedagoglar qo„llaganda
ham xuddi o„shanday samara, natija berishi kerakligini bildiradi. Bir so„z bilan
aytganda, ta'lim jarayoniga yangicha yondashib, ijodkorlik, bunyodkorlik tatbiq
etilsagina, ta'lim samarasi yangi bosqichga ko„tariladi, ya'ni:
- bolaning talabi, moyilligi, istak-xohishi uning imkoniyatlari darajasida
qondiriladi;
- o„quvchining o„quv mehnatiga mas'uliyati, javobgarligi va burchi
oshadi;
- bilimlarni mustaqil egallash malakalari shakllanadi;
- u umr bo„yi o„z bilimini o„zigina boyitishiga ishonch paydo bo„ladi;
- erkin fikrlash malakasi shakllanadi;
- shaxs jamiyatda o„zining o„rnini tezroq topib olishiga muhit yaratadi.
Buning uchun bugun biz o„quvchiga «sen buni bilishing kerak» degan
majburlovchi da'vatdan «menga bu zarur va men buni bilishga, uni hayotda
qo„llashga qodirman» degan ichki ishonch va intilishni uyg„otishga o„tishimiz
kerak.
Pedagogik texnologiya monitoringi (pirovard natijasi)
I - bosqich o„rganish esda saqlash
II - bosqich tushunib
yetish o„zlashtirganini isbot
eta bilish
III -
bosqich tahlil eta
bilish qiyoslash, xulosa
chiqarish, o„zaro
bog„lash
IV -
bosqich tatbiq
eta olish qoida, qonunni
anglash va qo„llash
58

V - bosqich Sintez axborotni ijodiy qayta
ishlay olish
VI -
bosqich
baho olish
yangi bilimga o„tish

2.5 O„quv tajribasining ahamiyati va unga qo„yiladigan uslubiy talablar.
O„quv tajribasi maxsus asboblar yordamida dars vaqtida hodisalarning
mohiyatini tajribalar asosida ko„rsatishdan iborat. Shuning uchun fizikadan o„quv
tajribasi bir vaqtning o„zida bilimlar manbai, o„qitish uslubi va ko„rgazmalilik turi
bo„lib hisoblanadi.
Hodisalarni fizik tajriba asosida o„rganish ilmiy dunyoqarashni to„g„ri
shakllantirib boradi, fizik tushuncha, nazariya va qonunlarni chuqur o„zlashtirish
imkonini beradi, fizikaga qiziqishni orttiradi.
Umuman fizika o„qitishda:
- o„quvchilarning tushunchalar, qonunlar, nazariyalarni juda yaxshi
o„zlashtirishini ta'minlaydi; bilimlarni amaliyotda qo„llay olish qobiliyatlarini
shakllantiradi;
- tabiatni tadqiq qilishning muhim uslublari bilan tanishtiradi;
- axborotlarni sistemalashtirish, qayta ishlab chiqish va uzatishga
o„rgatadi;
- o„quvchilarda predmetga qiziqishni o„stiradi va ularni moddiy ishlab
chiqarishning yangi texnikasini va texnologiyasini o„zlashtirishga tayy'orlaydi;
- maktab o„quvchilarida ishga mustaqil va ijodiy munosabatda bo„lish
qobiliyatlarini shakllantiradi;
- amaliy qobiliyat va malakalarni shakllantiradi, moddiy ishlab
chiqarish sohasida mehnatga tayyodaydi.
Litsey fizika tajribalari to„rt turga bo„linadi: namoyish etiladigan tajribalar
(o„qituvchi bajaradi), laboratoriya tajribalari (o„quvchilar bajaradi), fizik amaliyot,
sinfdan tashqari tajribalar va kuzatishlar.
Tajribalarga qo„yiladigan umumiy didaktik talablar quyidagilardir:
59

ko„rgazmali bo„lishi, shu jumladan kishi organlarining ajrata olish qobiliyatlariga
mos kelishi; xavfsizligi ta'minlanishi, ishonchli bo„lishi, sodda bo„lishi, takrorlash
va tushuntirilishi oson bo„lishi, vaqt jihatdan chegaralangan va zamonaviy bo„lishi
lozim.
Sinfda har bir o„quvchi asboblarning tuzilma elementlarini qurishga imkon
beradigan ko„rgazmalilikni ta'minlash maqsadida quyidagilar zarur:
- tajriba stoli yuqoriroq o„rnatilishi, o„quvchilar diqqatini jalb qiladigan
hamma ortiqcha narsalar undan olib qo„yilishi;
- yetarli o„lchamlarga ega bo„lgan maxsus o„quv asboblari qo„llanishi,
alohida-alohida o„rnatilishi va asosiy qismlari yorqin rangda, shakllari dona-
dona, strelka ko„rsatkichlari katta bo„lishi. Tajriba vaqtida asboblarni shunday
joylashtirish kerakki, ular bir-birini to„sib qo„ymasin;
- oq-qora yoki xira qoplamlari bo„lgan maxsus ekranlar qo„llanishi;
- ko„tarib-tushuriladigan stolchalardan, shtativlardan, asboblarni
vertikal tekislikda o„rnatish uchun turli xil balandlikdagi kursilardan
foydalanish;
- asbobning tuzilishi, shuningdek ko„rsatilayotgan hodisaning
tushunilishini yaxshiroq ta'minlash maqsadida detallar, jarayonlarni ekranda
tasviriashning qo„llanilishi;
- elektr asboblarini ulovchi simlar rangli va ularning tartibli, ketma-ket
joylashishini ta'minlash.
Tajribani bajarish jadalligi o„quvchilarning tajriba materialini qabul qilish
jadalliligiga mos kelishi kerak. Hodisa tez sodir bo„ladigan bo„lsa, tajriba
qaytadan takrorlanadi. Eksperimentning eng muhim tomoni uning o„z vaqtida
qo„yilishidir.
Tajribani namoyish qilish tabiiy holda o„qituvchining hikoya yoki suhbati bilan
birga olib borilishi kerak.

2.6 Respublikamizda milliy ta 'lim tizimining isloh qilishning hayotiy
zarurat ekanligi.
60

O„zbekiston mustaqillikka erishgandan so„ng bozor iqtisodiga asosliingan
demokratik jamiyat qurishga kirishdik. Har qanday jamiyatning kelajagi nafaqat
yer usti va yer osti tabiiy boyliklari bilan balki o„zining yuksak ma'naviyati va
madaniyati bilan ham belgilanadi. Yuksak ma'naviyat va madaniyatga esa
mukammal ta'lim-tarbiya tizimining ma'lum bir muddat mobaynidagi faoliyati
natijasida erishilishi o„z-o„zidan ayon. Xo„sh, shu nuqtai-nazardan olganda
istiqloldan oldingi ta'lim-tarbiya tizimi to„g„risida nimalarni aytish mumkin?
Birinchidan, bizga sho„rolar davridan meros bo„lib qolgan ta'lim-tarbiya tizimi
zamona talabiga javob bera olmay qoldi. Ikkinchidan, mustaqillikdan oldin va
undan keyingi dastlabki yillarda ta'lim-tarbiya va o„quv jarayonida olib borilgan
o„zgarishlar va tadbirlar yuzaki bo„lib, uzluksiz ta'lim tizimining muammolarini
yechishga qodir emas edi. Uchinchidan, ta'lim va tarbiya tizimi zamona talabiga,
ya'ni iqtisodiy va ijtimoiy isiohotlar talabiga javob bera olmay qoldi. Ta'lim
tizimidagi muammolar: maktablarning moddiy bazasining juda nochorligi,
o„qituvchilar malakasining pastligi, o„quv jarayonining mukammal emasligi, eski
qolipda yozilgan darsliklar, bitiruvchilar malakasining pastligi, o„quvchi bilan
o„qituvchi orasidagi munosabat, o„quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatining
pastligi, 11 yillik majburiy ta'limning ilmiy asoslanmaganligi, 9-sinfni bitirayotgan
yoshlarning 55%- 10- 22%- , hunar-texnika yoki maxsus o„quv yurtlarda o„qishni
davom ettirsa, qolganlari ko„chada qolayotganligi, ll-sinfni bitirayotgan
yoshlaming ko„pchiligi hech qanday malaka va kasb-hunar egallamayotganligi
kabilar edi. Ahvol juda achinarli bo„lib ayniqsa, viloyat va tumanlardagi hunar-
texnika bilim yurtlarida o„quv texnika bazasining nochorligi, o„qitish sifatining
pastligi va zamona talabiga javob bermasligi aniq bo„lib qolgandi.
Ana shularni inobatga olib, O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I. A.
Karimov tashabbusi bilan 1997-yilda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va
“Ta’lim to’g’risidagi qonun” qabul qilindi. Bu qonunga muvofiq umumiy o’rta
maktab (9 yillik)ni tugatgandan keyin o’quvchilar biror kasbni egallashlari uchun
61

kasb-hunar kollejlari (KHK) yoki akadimik litsey (AL) larda (3 yil) tehsil oladigan
bo’ldilar.

III BOBSHAXSGA YO’NALTIRILGAN TA’LIM TIZIMINING
QO’LLANILISHI
3.1 TA’LIM TEXNOLOGIYASIDA BOLA SHAXSI OB’EKT VA SUB’EKT
SIFATIDA
Kadrlar tayyorlash Milliy modelida shaxsning funksiyasi quyidagicha
belgilanadi: “Shaxs – kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub’ekti va ob’ekti, ta’lim
sohasidagi xizmatlarning iste’molchosi va ularni amalga oshiruvchi”. Demak
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining bosh maqsadi bo„lgan ta’lim tizimini isloh
qilishdan asosiy maqsad ham kadrlarni, ya’ni shaxsni tarbiyalash masalasidir.
Shunday ekan ta’lim tizimida bola shaxsinining rivojlanishi masalasini o„rganish
muhim muammolardan biridir.
Ta„lim – tarbiyadagi mohirlik uning sub’ektini yaxshi bilish bilan bog„liq.
Shaxs yoki ma„lumot sub„ekti biologik, ijtimoiy va ruhiy komillikni o„z ichiga
olgan, o„zaro bog„liq, o„zaro ta„sir qiladigan butun bir tuzilma. Bu tuzilma avvalo
individ – tabiatning bir bo„lagi sifatida shakllanadi va tashqi olam bilan aloqaga
62

kirishadi, natijada ijtimoiy mavjudod, ya„ni shaxsga aylanadi. U atrofdagilarni,
tabiatni, olamni, insonlarni tushuna boshlaydi, keyin u rivojlanib, ta„lim – tarbiya
natijasida insonga aylanadi.
Shaxsning rivojlanishi – ob„ektiv tabiiy jarayon. Bu jarayon asosini inson
tabiatining biopsixik(I) rivojlanishi tashkil etadi. Ijtimoiy(II) mihit inson tabiati
rivojlanishini psixologik-pedagogik mexanizmini shakllantiradi.
Psixologiya nuqtai –nazaridan inson shaxs sifatida quyidagicha tavsiflanadi:
1-faollik: o„z imkoniyatlaridan o„laroq yuqori ko„rsatgichlarga erishish, o„z
faolyatini kengaytiradi.
2-xarakteri: ya„ni, insonning mustahkam individual xususiyatlari jamlanmasi.
Ma„lum bir faoliyat turini muvaffaqiyatli bajarishni ta„minlovchi, qobiliyat,
xususiyat va sifat. Ta’lim texnologiyasini ishlab chiqishda bu xususiyatlar
e’tiborga olinsagina kutilgan natijaga erishish mumkin. Buning uchun shaxsni
mukammal o„rganish, unung shakllanish jarayonini bilish zarur.
Bola shaxsining shakllanishiga ta„sir etuvchi omillar.
Ichki.
Avloddan avlodga o„tuvchi qobiliyat, - makromuhit (keng
ijtimoiy shaxsning ehtiyoji, qiziqishi ma„nodagi
tarbiya) tufayli vujudga keladigan - mezomuhit, tabiiy
va ijti- faolligi. moiy (keng pedagogik ma„no dagi tarbiya)
- mikro muhit, tabiiy va ij
timoiy (tor pedagogik ma„no
dagi tarbiya)
avloddan avlodga - organizmni avloddan avlodga
o„tuvchi qobiliyat (meros) o„tuvchi o„xshash xususiyatlarini
takrorlash.
Makro omil (muhit) har xil mamlakatlarda
yashovchi odamlarning hayot tarziga ta„sir etuvchi ob„ektlar, hodisalar,
munosabatlar, vaziyatlar.
63

Mezi omil (muhit) insonning ma„lum ijtimoiy
mu hitga mansub xayot tarzi, sharoit lari, shu jamiyatda qabul qilingan
qadriyatlar ma„naviy-axloqiy mu- nosabatlari.
Mikro omil (muhit) insonning moddiy –ma„naviy
yashash sharoiti, uning atrofidagi muhit.
Ta’lim jarayoni shaxsiy insonparvar yondashuv asosida tashkil etilsa
o„quvchi faolligi yanada oshadi.
Insonparvar g„oyalarga asoslangan ta„lim birinchi navbatda o„quvchilarning
ma„naviy tuyg„ularining uyg„onish faolligiga e’tibor qaratadi.Shaxsiy insonparvar
yondashuv, bu pedagogik texnologiyaning shaxsga yo„naltiruvchi kommunikativ
asosi.
U quyidagilarni o„z ichiga jamlaydi.
- Ta„lim maqsadiga qarash kabi, shaxsga yangicha qarash.
- Pedagogik munosabatlarning insonparvarligi va demokratligi.
- Natija bermayotgan majburiy uslubdan voz kechish.
Shaxsga yangicha qarash pozitsiyalari quyidagilar.
- shaxs sifatida shakllanish erta yoshdan boshlanadi, maktabdan bolani to„la
shakllangan shaxs sifatida yetishtirish lozim.
- Pedagogik jarayonda shaxs ob„ekt emas sub„ekt sifatida e„tirof etiladi.
- Shaxs – ta„lim tizimining maqsadi.
- Har bir bolada o„ziga xos qobiliyat mavjud, ko„p bolalar iqtidorli bo„lishadi.
Shaxsning sifatli fazilatlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin.
(mehribonlik, muhabbat, mehnatsevarlik, insof, g„urur, sodiq fuqarolik).
Bolalarga insonparvar ezgu yondashish deyilganda quyidagilar tushuniladi.
- pedagogik muhabbat;
- bolaga kelajakka ishonch bilan qarash ruhini shakllantirish;
- hamkorlik, mahoratli muloqot; - ijobiy omilarning ustuvorligi;
- bola kamchiliklariga bardoshlilik.
Munosabatlar demokratizatsiyasi:
64

- o„qituvchi va o„quvchi huquqi tenglik darajasi;
- bolaning erkin tanlash huquqi;
- xato qilish huquqi;
- shaxsiy nuqtai nazar huquqi;
- bolalar huquqi konventsiyasiga rioya qilish;
- o„qituvchi va o„quvchi munosabatlari usuli;

Shaxsga yo„naltirilgan ta„limning pedagogik texnologiyasi .
Shaxsga yo„naltirilgan ta„limnda pedagogik jarayon shaxsda belgilangan
sifatlarning shakllanishiga qaratiladi.
Pedagogik jarayon bu belgilangan maqsadga erishish hamda shaxsning xususiyat
va sifatlarini ijobiy tomonga o„zgartirishga qaratilgan tarbiyachi va
tarbiyalanuvchi o„rtasidagi aniq bir muddat va ma„lum tarbiyaviy tizimda maxsus
tashkil etilgan rivojlanuvchi o„zaro munosabat.
Jarayon (lot. Prosessis– oldinga intilish) holat davomiyligi, insonning rivojlanishi,
biror bir natijaga erishi yo„lidan uzviy davom etayotgan harakatlar jamlanmasi.
Pedagogik jarayn – tarbiya jarayonining asosiy tizim birligi: uning xususiyati
shundnn iboratki, u o„qituvchi va o„quvchining pedagogik munosabat tizimini
belgilaydi.
Agar tarbiya jarayoni tushunchasi maqsadga yo„naltirilgan, shaxsga ma’lum
sifatlarni shakllanish ta„sirini amalga oshirishga qaratilgan harakat bo„lsa,
pedagogik jarayon tushunchasi oldindan tashkil etilgan tarbiyaning o„zaro ta„sir
tizimini bildiradi.
Bunday ish turida ta„lim jarayoni vazifalari.
- o„quvchilarni bilim olish faoliyatini kuchaytirish;
- bilim olish faoliyatini takomillashtirish;
- fikrlash, ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirish;
- dialektik-materialistik dunyoqarash va insonparvar-estetik
madaniyatini shakllantirish;
- ta„lim (tarbiya) malakalarini takomillashtirish.
65

Pedagogik jarayonninng asosiy vazifalari.
Ta„lim beruvchi - ilmiy bilim asoslarini o„zlashtirish, amaliy
faoliyat va
o„quv tarbiyaviy tajribaning motivatsion
shakllanishi
Tarbiyaviy - odamlar munosabatidagi ma„lum birsifat,
xususiyatining shaklanishi
Rivojlanuvchi - shaxsning psixik jarayonini, xususiyati
va sifatini shakllanishi hamda rivojlanishi.
- Pedagogik jarayonni shakllantirish va tashkillashtirishning asosiy prinsiplari.
- tarbiyaga yaxlit yondashish prinsipi;
- uzluksiz tarbiya prinsipi;
- tarbiyani maqsadga yo„naltirish prinsipi;
- pedagog va tarbiyalanuvchilarning birgalikdagi (qo„shma) faoliyati;
differentsiatsiya va integratsiya prinsiplari;
- Tabiiy muvofiqlik prinsipi;
- Madaniy muvofiqlik prinsipi;
- Faoliyat va jamoadagi tarbiya prinsipi;
- Ta„lim va tarbiyada davomiylik, batartiblik prinsipi ;
- pedagogik jarayonida o„z-o„zini boshqaruv va boshqaruv yaxlitligi prinsipi;
- Qulaylashtirish prinsipi; Pedagogik jarayon tarkibi.
Pedagogik jarayonning tarkibi olti komponentdan iborat :
Maqsad – qonun qoidalar – mazmun – uslub – vositalar – shakl.
O„quv jarayonining tarkibiy komponentlari.
1. Tahlil, sintez, taqqoslash, tizimlash.
2. Ilmiy qarashva qonunuyatlarni bilish, sababli aloqalarni tushunish, anglash.
3. Mahorat egallash va tizimlash.
4. Amaliyotda mavjud muammolarni mustaqil hal etish faoliyati.
5. O„z-o„zini nazorat qilish erishilgan bilimlarni tashxiz qilish.
66

6.Faoliyat natijasini ideal darajada bo„lishini oldindan bilish.
Boshlang„ich ta’lim jarayoninida shaxs imkoniyatlarini ro„yobga chiqarish
yo„lida tinimsiz izlanish zarur. Shaxsning ongiga ta„sir etish yo„llarini
belgilashdan oldin uning ichki aloqa elementlarini aniqlash zarur. Bular uning
layoqati, imkoniyatlari, ehtiyoji, mavjud bilimlari va qobiliyatidir. Insondagi
qobiliyat, layoqat o„rganilib, undagi bor bilim yoki bilim o„zlashtirish uchun
mavjud bo„lgan imkoniyatlar aniqlanib, uning ehtiyojiga e„tibor qaratiladi.
Ma„lum maqsad asosida ta„sir choralarini belgilash bu elementlarda o„zgarish
bo„lishiga olib keladi. Shunday ta„sir natijasida shaxsning rivojlanishida tub
o„zgarishlar bo„lishi mumkin. Shuning uchun ham boshlang„ich sinflardan
boshlaboq o„quvchilarning qobiliyati, imkoniyati va ehtiyojini aniqlab qilingan
amaliy ta„sir zoe ketmaydi. Bolaning intellektual imkoniyatlari haqida birdan
xulosa chiqarish yaxshi natija bermaydi. Chunki insondagi intellektual
imkoniyatlar birdaniga ko„zga tashlanmaydi. U asta-sekinlik bilan ro„yobga
chiqishi mumkin. Shuning uchun ham bolaga “sening kallang ishlamaydi”, “sen
odam bo„lmaysan” qabilidagi so„zlarni aytmaslik lozim. Bunday so„zlar bolani
o„zi haqida tez xulosa chiqarib qo„yishga, o„z kuchiga ishonmaslikka, o„qish
motivlarini susayib ketishiga sabab bo„lishi mumkin.
O„qituvchi o„quvchilardagi o„ziga xoslikni bilishi va shu asosda faoliyatni
tashkil etishi shaxsda bor bo„lgan imkoniyatlarning ro„yobga chiqishiga sabab
bo„ladi. O„qituvchi mahorati bu imkoniyatlarni ro„yobga chiqarish orqali shaxs
faolligini oshirishga qaratiladi. Agar o„quvchilar o„quv-bilish faoliyatiga
qiziqsalar bu ta„lim samaradorligini va o„quvchilarning intellektual rivojlanish
darajasini ta„minlaydi, bilimga qiziqish va ehtiyojini shakllantiradi. Ayniqsa
keyingi hayot yo„lini tanlashda bu qiziqishlar asos vazifasini o„tashi mumkin. Ana
shu fikrlarni mexanika predmeyining moddiy nuqta knematikasi, dinamika
qonunlari, mexanik ish, quvvat va energiya mavzularini o’qituvchi tomonidan
yoritilishiga e’tiborni qarataylik.

67

3.2 MEXANIKA FANINI SHAXSGA YO’NALTIRILGAN HOLDA
O’QITISH
Umumtalim maktablari uchun fizika fanining DTSti va o„quv dasturlari
«Ta'lim to„g„risida qonun» va «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» asosida
1999-yilda ishlab chiqilib O„zbekiston Respublikasi Xalq Ta'limi Vazirligi
tomonidan tasdiqlandi.
Ushbu o„quv dasturiga asosan fizika fani umumta'iim maktablarida ikki
bosqichda o„qitiladi. Bjrjnchi bosqich VI – va VII – sinflarni o„z ichign oladi va
jami 68 soatdan iborat boiib haftasiga 2 soatdan o„tiladi. Birinchi bosqichda fizika
fani induktiv usulda o„tiladi, u quyidagi bolimlarni o„z ichiga oladi: Kirish.
Harakat va jismlarning o„zaro ta'siri, jismlarning muvozanati va oddiy
mexanizmlar. Modda tuzilishi. issiqlik hodisalari, issiqlik mashinalari. Tovush
hodisalari. Yorug„lik hodisalari. Dasturda har bir bolim uchun laboratoriya
ishlarining mavzusi va namoyish tajribalari ro„yxati berilgan.
VII – sinfda 68 soatlik dars rejalashtirilgan boiib, haftasiga 2
soatdan o„tiladi.
Dasturda quyidagi mavzularni o„tish rejalashtirilgan. Elekr zaryadlar. Elektr
maydon. Elektr toki. Elektr zanjir. Magnit maydon. Elektromagnit hodisalar.
Yarim o„tkazgichlar. Elektromagnit tebranishlar va to„lqinlar. Radioaloqaning
fizik asoslari. Har bir boiimga doir laboratoriya ishlari va namoyish tajribalari
ro„yxati berilgan.
Ikkinchi bosqich. VIII – va IX – sinflarni o„z ichiga oladi va fizika fani
deduktiv usulda o„qitiladi. VIII – sinfda 68 soatlik dars haftasiga 2 soatdan
o„tiladi.
VIII – sinfda quyidagi mavzular o„qitiladi: Kinematika
asoslari. Dinamika asoslari. Saqlanish qonunlari. Suyuqlik va gazlar
mexnikasi asoslari. Tebranish va tolqinlar.
68

IX – sinfda ham 68 soat mo„ljallangan boiib, haftasiga 2 soatdan
o„tiladi. Molekuiyar fizika va termodinamika asoslari. Optika. Atom
fizikasi. Koinot fizikasi. Olamning fizik manzarasi mavzulari o„rganiladi.
Akademik litseylar uchun fizika fani dasturi 2000-yil 10-avgustda O„zbekiston
Respublikasi Oliy va O„rta Maxsus Talim Vazirligi hamda o„rta maxsus kasb-
hunar ta'limi markazi tomonidan ishlab chiqilib tasdiqlangan. Akademik litseylarda
fizika fani chiziqli usulda mavzular faqat bir marta o„tiladi. Akademik
litseylarning aniq fanlar va tabiiy fanlar yo„nalishlari uchun fizika faniga 240 soat
ajratilgan.
Akademik litseylarda fizika fanini o„qitish umumta'lim maktablaridagidan farq
qiladi. Birinchidan, akademik litseylarda fizika fani deduktiv usulda chiziqli
ravishda o„qitiladi. Ikinchidan, litseyda fizika fanining fundamental asoslari
chuqurroq o„tiladi. Uchinchidan, fizika fanida keyingi yillarda erishilgan
yutuqlarga keng e'tibor qaratilgan. Litseyning I – kursida mexanika va
molekuiyar fizika, II – kursda elektrodinamika asoslari, III – kursida tebranish
va tolqinlar, optika, atom, va yadro fizikasi o„rganiladi. Bir o„quv yiliga
mo„ljallangan 240 soat fizika darsining 80 soati ma'ruzaga, 120 soati masala
yechishga, 40 soati laboratoriya mashg„ulotlariga ajratiladi. Oliy o„quv yurtlarida
fizika fani yo„nalishlar bo„yicha turlicha rejalashtirilgan. Masalan, bakalavriatning
tibbiyot, biologiya yo„nalishlari, tabiiy fanlar yo„nalishlaridan farq qiladi.
Bakalavriatning fizika mutaxassisligi uchun fizika fani induktiv usulda I – va II –
kursda o„tilsa, yuqori kurslarda deduktiv usulda nazariy fizika, nazariy mexanika,
termodinamika, elektrodinamika va kvant mexanikasi kurslari o„qitiladi.
Umumta'iim maktablarida mexanika bo„limi ikki bosqichda bolib o„tiladi.
O„quvchilarning mexanikadan olgan nazariy va amaliy bilimlari fizikaning keyingi
bolimidagi hodisa va jarayonlarning muvaffaqiyatli o„zlashtirishlariga asos boladi.
Mexanika bo’limi kinematika, dinamika, statika, energiya, ish va saqlanish
qonunlarini o„z ichiga oladi. Tebranish va tolqiniar elektromagnit tebranishlar
bilan birgalikda o„rganiladi. (chunki elektromagnit tebranishlar va rnexanik
69

tebranishlar bir xil qonuniyatlnr orqali ifodalanadi va bu uslubiy jihatdan to„g„ri
hisoblanadi. Kinematika bo„limida moddiy nuqtaning harakati o„rganiladi.
Mexanik harakatning nisbiylik va mustaqillik tamoyillari o„quvchilar tomonidan
qiyin o„zlashtiriladigan mavzular bo„lib hisoblanadi. Ushbu mavzular
mexanikaning uchta fundamental qonuni ya'ni Nyuton qonunlarini muvaffaqiyatli
o„zlashtirish uchun asos boladi.

3.2.1 MODDIY NUQTA KINEMATIKASI
Moddiy nuqta harakati. Tezlik. Tezlanish. Birliklari.
Harakatlanayotgan jismning o„lchamini harakat davomida inobatga olmaslik
mumkin bo„lsa bunday jismni moddiy nuqta deb qarash mumkin. Masalan:
harakatdagi avtomobilni harakatlanayotgan yo„l uzunligiga nisbatan moddiy nuqta
deb qarash mumkin. Moddiy nuqtaning eng sodda harakati to„g„ri chiziqli
harakatdir. Bu vaqtda jism vaqt o„tishi bilan to„g„ri chiziq bo„ylab siljiydi.
Harakatlanayotgan jismning koordinatasi vaqtning funksiyasi sifatida ifodalansa
harakat qonuniyati ma’lum bo„ladi.
Harakatlanuvchi jism x-koordinatasining t vaqt o„tishi bilan o„zgarishini
qaraylik.
Bu grafikdan ko„rinadiki, vaqt o„tishi bilan jism bosib o„tgan koordinatasi
o„zgarib boradi (1.1-rasm).

Nuqtaning tezligi koordinataning vaqt bo„yicha o„zgari-shini aniqlovchi fizik
kattalikdir. Agar harakatlanayotgan moddiy nuqta t
2 -t
1 =
t vaqt davomida x
2 -x
1 =
x
masofani bosib o„tsa u holda o„rtacha tezlik deb,
70
1.1 - R а sm.

x 2  x 1 x
yp  t
2 t
1 t (1.1)
aniqlanadigan kattalikka aytiladi. Harakatlanayotgan moddiy nuqtaning juda qisqa
vaqtdagi tezligiga yoki harakat traektoriyasining ma’lum nuqtadagi tezligiga oniy
tezlik deyiladi.
lim t 0 xt  dxdt (1.2)
 dx dt
Harakat traektoriyasining ma’lum nuqtadagi tezligini shu nuqtadagi qiyalik
burchagining tangensi orqali ifodalash mumkin.
tg lim t 0 xt 

Demak, tezlik qiyalik burchagi tangensini ifodalar ekan (1.2-rasm)

Mashina - avtomobil spidomyetri oniy tezlikni ko„rsatadi.
Biror t
2 -t
1 =  t vaqt oralig„ida bosib o„tilgan masofa X
2 -X
1 =
 (t
2 -t
1 ) yoki dx= dt
ga teng bo„ladi. Bosib o„tilgan masofa, tezlik va vaqtni grafik ravishda tasvirlasak
u holda quyidagi grafiklarni hosil qilamiz (1.3-1.4-rasmlar).

71
1.2 - r а sm.

1.4-rаsm.
Agar modiy nuqta tekislikda (to„g„ri chiziqli) harakatlanmasdan fazoda
harakatlansa u holda x,u,z koordinatalaridan iborat sanoq sistemasi tanlab olinadi
(1.5-rasm). Harakatlanuvchi moddiy nuqtaning radius vektori 
r ni quyidagicha
ifodalash mumkin.
   
r  x i  y j  zk (1.3)
bu yerda 
i , 
j , 
k lar x, u, z o„qlari yo„nalishidan olingan birlik vektorlari. 
r radius
vektorining x,u,z o„qlaridagi proeksiyalari mos holda r
x =rcos =x, r
y cos =u,
r
z =rcos =z ga teng.
Moddiy nuqta fazoda harakatlanganda uning holati vaqtga bog„lik ravishda
o„zgara boradi, ya’ni uning holatini belgilovchi radius vektor vaqtga bog„liq
ravishda o„zgaradi. U holda moddiy nuqtaning tezligi  lim
t 0 r
 dr
ifoda orqali
t dt
topiladi. t vaqt oralig„i kichik bo„lganda
r ning qiymati S ning qiymatiga,
ya’ni shu vaqt oraliqda bosib o„tilgan masofa qiymatiga yaqinlashib boradi
(1.6-rasm).
72
1.3 -
rаsm.

1.5-rasm. 1.6-rasm.
 lim
t 0 
r  lim
t 0 
S  ds (1.4)
t t dt
Shunday qilib, tezlik yo„ldan vaqt bo„yicha olingan diferyensial yoki hosilaga
teng ekan. Tezlik m/s, km/soat, km/s kabi birliklarida o„lchanadi. t - vaqt
oralig„ining kamayishi bilan bu munosabat yanada aniqroq bajariladi. Umuman
aytganda harakat davomida moddiy nuqtaning bosib o„tgan yo„lini S S
1 S
2  S
3 ... S
n S
i
deb olish mumkin. Unda har bir S
i lar uchun
S
i 
i t
i deb olish mumkin yoki S  
i t
i  lim
1 0 x
i t
i Differensial va integral kursiga binoan
t
2
S ( t ) dt (1.5)
t
1
Bundan ko„rinadiki, bosib o„tilgan yo„l son jihatdan ( t ) grafikdagi t
1 va t
2 vaqt
chiziqlari oralig„idagi yuzaga son jihatdan teng bo„lar ekan. (1.7-rasm)

1.7-rаsm.

73

Harakat davomida tezlikning qiymati o„zgarmasa (doimiy qolsa) bunday
harakatga tekis harakat deyiladi.
Bu holda:

1 
2 
3 
4
N
S  lim
t 0 t lim
t t , S t
i 1
Agar moddiy nuqta fazoda harakatlanayotgan bo„lsa, u holda tezlikning x, y,
z o„qlaridagi proeksiyalarini topish mumkin.

 ( r ) x x dx
( r ) x x x
 lim t 0  
t t dt
( r ) y y dy
( r ) y y y
 lim t 0   (1.6)
t t dt
( r ) z z z
 lim t 0 ( r ) z z  dz
t t dt

Ko„p hollarda 
x
 dx  x , 
y  dy  y  , 
z  dz
 z  dt dt
dt
  
   dyeb belgilab olinadi. U
holda 
 i 
x  j 
y  k 
z  i х  j y   k z  deb yozish mumkin.
Ko„pincha harakatlanuvchi moddiy nuqtaning harakat tezligi vaqtga bog„liq
ravishda o„zgaruvchan bo„ladi.
Agar moddiy nuqta tezligi vaqt o„tishi bilan o„zgaruvchan bo„lsa, u holda
bunday harakatni tezlanish kabi maxsus kattalik bilan xaraktyerlash qabul qilingan.

 lim t 0   d  (1.7)
t dt
Demak, tezlanish tezlikdan vaqt bo„yicha olingan hosilaga teng va m/s 2
larda
o„lchanadi.
74

Tezlanish ham tezlik kabi vektor kattalikdir. Harakatlanayotgan moddiy
nuqtaning tezligi teng vaqt oralig„ida teng miqdorga ortib (kamayib) borsa bunday
harakatga tekis tezlanuvchan (sekinlanuvchan) harakat deyiladi. Tekis
tezlanuvchan
(sekinlanuvchan) harakatda tezlanishning qiymati doimiy bo„ladi, ya’ni const Agar
vaqt ortishi bilan tezlikning qiymati ortib borsa tezlanish musbat, kamayib borsa
manfiy bo„ladi. Tezlik vaqt bo„yicha o„zgaruvchan bo„lsa, tezlanish ham vaqtning
funksiyasidan iborat bo„ladi a = a(t).
Agar t=0 vaqtda tezlik 
0 bo„lib vaqt t-o„tishi bilan uning tezligi
 o„zgarsa
1
(ortsa)
= 
0 +
a ( t ) dt ; bo„ladi.
0
Agar vaqt o„tishi bilan a(t) =a o„zgarmasa yuqoridagi ifoda
= 
0 + at (1.8)
bo„ladi.
Moddiy nuqta fazoda harakatlanayotgan bo„lsa, tezlanish ham x,u,z
koordinata sistemasida ifodalanishi lozim.
  
Bu holda  i 
x  j 
y k 
z bo„lganligi uchun
 d  dx dy dz  d 2 x d 2 y d 2 z   
a  t  dt  i dt  j dt  k dt   i dt
2  j dt 2  k dt 2  i x  j y  k z  (1.9)

a
x = x ,a
y = y ,a
z = z  kabi ifodalanishi mumkin.
To„g„ri chiziqli tekis tezlanuvchan harakatda 
a va

vektorlarning yo„nalishi
mos tushadi. Agar harakat tekis sekinlanuvchan bo„lsa 
a va

vektorlarning
yo„nalishi qarama-qarshi bo„ladi.
To„g„ri chiziqli tekis tezlanuvchan harakatda 
0  at , tekis sekinlanuvchan
harakatda 
0 at bo„ladi. Umumiy holda. 
0  at (1.10), bosib o„tilgan yo„l
S 
10 
0  at dt 
0 t  at
2 2 (1.11)
75

ifoda orqali topiladi.

Moddiy nuqtaning fazodagi harakati.
Eng oddiy egri chiziqli harakatga misol qilib, biror radiusli aylana bo„ylab
harakatlanayotgan moddiy nuqtaning harakatini keltirish mumkin.
Agar moddiy nuqta biror markaz atrofida aylana bo„ylab harakatda bo„lsa, u
nuqtaning radius vektori t vaqt oralig„ida
 burchakka buriladi. U holda quyidagicha
aniqlanadigan kattalikka

 lim
t 0 
 d 
(2.1)ga burchak tyezlik dyeyiladi.
t t
Moddiy nuqta aylana bo„ylab tekis harakat qilganda tezlik vektorining
qiymati o„zgarmasa ham yo„nalishi uzluksiz o„zgara boradi, ya’ni tezlik vektori
doimiy bo„lmay, balki orttirma ola boradi. t=t
1 vaqtda tezlik 
1 , t=t
2 vaqtda tezlik 
2
bo„lsin (uning son qiymati doimiy, lekin yo„nalishi o„zgarmoqda) 
1 va 
2 vektorlari
orasidagi

farqni t ga bo„lsak va t ni 0 ga intiltirsak, u holda a
n kattalik
 vektorga tik
ravishda markaz tomon yo„nalgan va shuning uchun ham markazga intilma
tezlanish deyiladi (2.1-rasm).

2.1-rаsm.
a n  lim t 0 t  dat  (2.2)

Juda kichik
 burchak uchun:
[ ]
   (2.3)
Shu nuqtaning t vaqt ichida o„tgan yo„li:
76

t  R  (2.4) bo„ladi.
Bu ikki tenglamadan:

2 
t  2
a
n
 yoki  (2.5)
tR t R
2
a
n 
(2.6) kelib chiqadi.
R
Demak, aylanma harakatda markazga intilma tezlanish doimo mavjud bo„lib,
son jihatdan aylana bo„ylab tekis harakatlanayotganda tezlik kvadratining radius
kattaligiga bo„linganiga teng. Agar harakatlanuvchi moddiy nuqtaning egrilik
radiusi ham vaqt o„tishi bilan o„zgara borsa, u holda harakat yanada
murakkablashadi. Bu holda tezlanish harakat egrilik radiusi bo„yicha bo„lmasdan
unga biror burchak ostida og„gan bo„ladi. Shu sababli bunday holda tezlanishni
ikkita tashkil etuvchiga ajratib o„rganiladi.
1) tezlik bo„yicha yo„nalgan bo„lib, u tezlanishning urinma tashkil etuvchisini
(tangensial),
2) tezlikka tik yo„nalgan u tezla-nishning normal tashkil etuvchisini ifodalaydi
(2.2-rasm).

Tangensial tezlanish a
  lim
t 0 ( 
) bilan aniqlanadi. Bu yerda 
-tezlik
t
vektori son qiymatinining o„zgarishi. Bu tezlanish trayektoriyaga o„tkazilgan
urinma bo„yicha yo„nalgan. a
r a
p bo„lganligi uchun to„la tezlanish:
a  a
n 2
 a
2
(2.7)
Bunda to„la tezlanish yo„nalishi (  burchak)
77

a n
tg  (2.8)
a

shartdan aniqlanadi.
Egri chiziqli tekis harakatda a
r = 0 va a = a
p ya’ni egri chiziqli tekis harakatda
tangensial tezlanish bo„lgan holga va to„la tezlanish uning har bir nuqtasida unga
o„tkazilgan normal bo„yicha egrilik markaziga qarab yo„nalgan bo„ladi.Bu vaqtda
tezlik son jihatdan emas yo„nalish jihatdan o„zgara boradi.

Qattiq jism kinematikasi
Odatda tashqi kuch ta’sirida deformatsiyalanmaydigan jismlarga mutloq
qattiq jismlar deyiladi. Ammo tabiatda mutloq qattiq jismlar deyarli yo„q. Har
qanday qattiq jism ham har qanday kuch ta’sirida ozmi-ko„pmi
deformatsiyalanadi. Ularning ayrim qismlari (ozmi-ko„pmi) tashqi kuch ta’sirida
bir-biriga nisbatan siljiydi. Mutloq qattiq jismlar ilgarilanma va aylanma harakatda
bo„lishi mumkin.
Ilgarilanma harakatda qattiq jismda olingan har bir chiziq o„z-o„ziga parallyel
ko„chadi va bunday harakatda uning barcha nuqtalari bir xil tezlik bilan harakat
qiladi. Tezlanish ham bir xil bo„ladi.
Aylanma harakatda uning barcha nuqtalari markazlari bir to„g„ri chiziqda
yotadigan aylanalar chizadi. Bu to„g„ri chiziqqa aylanish o„qi deyiladi.
Umumiy holda qattiq jism bir vaqtning o„zida ham ilgarilanma, ham aylanma
harakatda bo„lishi mumkin. Ta’kidlash kerakki, ayrim hollarda aylanish o„qining
o„zi ham jismga nisbatan o„z vaziyatini o„zgartirib turishi mumkin.
Qattiq jismning ilgarilanma harakati kinematikasi xuddi moddiy nuqtaning
harakat qonuniyatlariga bo„ysunadi. Shuning uchun qattiq jismning ilgarilanma
harakat qonunlariga to„xtalib o„tirmaymiz. Shu tufayli qattiq jismning aylanma
harakati qonuniyatlarini ko„raylik.
78

Qattiq jism biror O 1
O 11
o„q atrofida aylanayotgan bo„lsin. Aylanish o„qidan
biror R radiusli masofada yotgan A nuqtaning aylanma harakatini qaraylik
(3.1-rasm).

Jism aylanma harakat qilganda A nuqtaning holati uzluksiz o„zgarib turadi.
Aylanma harakat davomida OA=R radius t vaqt oralig„ida
 burchakka burilib, A
nuqta V holatga erishsa
 lim t 0   (3.1) ga
t at
burchak tezlik deyiladi.
Amalda burilish burchagini radianlarda, vaqtni sekundlarda o„lchansa,
burchak tezlik rad/s larda o„lchanadi.
Aylana bo„ylab harakatlanayotgan qattiq jismning A nuqtasining chiziqli
tezligi bilan burchak tezlik
 orasidagi bog„lanishni aniqlaylik. t vaqt ichida A nuqta
aylana bo„ylab harakatlanib V nuqtaga yetguncha S yoyni chizadi. Ta’rifga ko„ra
chiziqli tezlik

 S (3.2) ikkinchi tomondan,  S
bo„lganligi uchun
t R
R
 R (3.3)
t
bo„ladi.
Demak, R ifodadan ko„rinadiki, chiziqli tezlik burchak tezlik bilan aylana
radiusining ko„paytmasiga teng ekan. Bir xil burchak tezlik bilan aylanayotgan
qattiq jismning aylanish o„qidan turli masofada yotuvchi nuqtalari turlicha chiziqli
tezlikga ega bo„ladi. Qattiq jismning O 1
O 11
o„qi atrofida bir marotaba to„la
79

aylanish uchun ketgan vaqtga aylanish davri (T) dyeyiladi. Bir to„la aylanganda

2

burchakka burilganligi uchun
2 

 (3.4)
Т
Vaqt birligi ichida aylanishlar soniga aylanish chastotasi (
) deyiladi. Bir to„la
aylanish uchun ketgan vaqt T-aylanishlar chastotasiga teskari proporsional.
Т
 1 (3.5) yoki
 1
(3.6)
 Т
(3.4) bilan (3.6) ni taqqoslasak
2
 (3.7) kelib chiqadi.
Agar aylanish tekis bo„lmasdan tezlanuvchan (sekinlanuvchan) bo„lsa, u
holda bunday harakatni burchak tezlanishi bilan xarakterlash mumkin.

d 2 
 lim
t 0 t  dt
2 (3.8)

Aylana bo„ylab harakatlanayotgan qattiq jism tekis tezlanuvchan aylanma
harakat qilayotgan bo„lsa, uning aylanish boshlangandan istalgan t vaqtdagi
burchak tezligi 
0 t (3.9) bilan aniqlanadi. Bu formulada 
0 t 0 vaqtdagi burchakli
tezlik. Aylana bo„ylab tekis tezlanuvchan harakatlanayotgan qattiq jismning

t 2 aylanish burchagini

0 t
 (3.10)
ifoda orqali topish mumkin.
2
Aylana bo„ylab harakatlanayotgan qattiq jismning normal tezlanishi haqida
so„z yuritish mumkin.
2
80

T
formulalar ham
o„rinlidir.
Ta’kidlash kerakki, burchak tezlik va burchak tezlanishlar ham vektor
kattaliklardir. Burchak tezlik yo„nalishi parma qoidasi asosida topiladi.
Agar aylanish soat strelkasi yo„nalishda bo„lsa, unga tik ravishda
harakatlanayotgan parma uchining ilgarilanma harakati burchak tezlik yo„nalishi
bilan mos tushadi. (3.2-rasm)

Aylana bo„ylab tezlanuvchan harakatda burchak tez-lanishning yo„nalishi
burchak tezlik bilan mos tushadi. Sekinlanuvchan harakatda esa teskari
yo„nalishda bo„ladi.
Ilgarilanma va aylanma harakat kinematikasida quyidagi formulalarni
taqqoslash foydadan holi bo„lmaydi.
Ilgarilanma harakat Aylanma harakat
Tezlik
 dS
Burchakli tezlik
 d 
dt dt
Tezlanish Burchakli tezlanish
d  d 2
S d  d 2
 a  dt  dt 2  dt  dt 2
Oxirgi tezlik Oxirgi burchakli tezlik

0  at 
0 t
Tekis tezlanuvchan Tekis tezlanuvchan
(sekinlanuvchan) harakatda yo„l (sekinlanuvchan) harakatda burilish
at 2
burchagi
S 
o t 
2 2
81
a n  R
R ekanligini inobatga olsak (3.11)
4
a n 2 R  22 R  4 2 2 R (3.12)


t

o t 
2

3.2.2 MODDIY NUQTA DINAMIKASI
Dinamika qonunlari Nyuton tomonidan aniqlangan bo„lib, uning nomi bilan
yuritiladi. Fizikaning boshqa qonunlari kabi ular ham tajriba faktlarining
umumlashmalari hisoblanadi.
Nyuton qonunlari mexanikada alohida ahamiyatga ega bo„lganligi uchun bu
qonunlarni uning o„zi qanday ta’riflagan bo„lsa, shunday holda keltirish
maqsadga muvofiq. Bu qonunlarni keltirishdan oldin u bayon etgan ta’riflarga
e’tibor bering.
1) Ta’rif: modda miqdori (massa) shunday o„lchovki, u moddaning
zichligiga va hajmiga proporsional.
2) Ta’rif: harakat miqdori shunday o„lchovki, u tezlik va massaga
proporsional.
3) Ta’rif: moddaning o„zidan tabiiy kuch uning qarshilik koeffitsiyenti
hisoblanadi. Shu qobiliyatga qarab har qanday o„z holiga qo„yib qo„yilgan,
alohida olingan jism o„zining tinch yoki to„g„ri chiziqli tekis harakatini saqlab
qoladi.
4) Ta’rif: jismga qo„yilgan kuch uning tinch yoki to„g„ri chiziqli tekis
harakat holatini o„zgartirish uchun ko„rsatiladigan ta’sirdan iborat.
1) Qonun: tinch turgan yoki tekis to„g„ri chiziqli harakat qilayotgan
jismga hech qanday kuch ta’sir etmasa, u o„zining tinch yoki to„g„ri chiziqli tekis
harakat holatini saqlaydi.
2) Qonun: harakat miqdorining o„zgarishi jismga qo„yilgan
harakatlantiruvchi kuchga to„g„ri proporsional bo„lib, u kuch ta’sir etayotgan
to„g„ri chiziq yo„nalishi bo„yicha sodir bo„ladi.
82

3) Qonun: ta’sirga doim teng va qarama-qarshi yo„nalgan aks ta’sir
mavjud, boshqacha aytganda, ikkita jismning bir-biriga o„zaro ta’siri teng va
qarama-qarshi tomonga yo„nalgan bo„ladi.
Endi shu qonunlar mazmuni va ular bilan bog„liq tushunchalar bilan
tanishaylik.
Nyutonning birinchi qonuni
Galileyga qadar Aristotel fizikasi hukumron edi. Uning fikriga ko„ra kuchni
harakat sababi dyeb bilgan. Kuch ta’siri to„xtashi bilan harakat ham to„xtaydi, deb
hisoblaganlar. Nyuton harakatning birinchi qonuni sifatida Galilyey kashf etgan
qonunni taklif etdi. Bu qonunga asosan: jism (moddiy nuqta) tashqi ta’sir
bo„lmaganda yo tinch holatda bo„ladi, yo to„g„ri chiziqli tekis harakatlanadi.
Bunday jism erkin jism, uning harakati esa erkin harakat yoki inyersiya bo„yicha
harakat deb ataladi.
Jismning tashqi ta’sirga uchramasligiga qanday ishonch hosil qilish mumkin.
Biz jismni tortib harakatlantiruvchi prujina yoki arqon ularga, bosim ko„rsatuvchi
jismlar yo„qligaga qarab tashqi ta’sir yo„q degan fikrga kelamiz. Lekin jismga
faqatgina tegib turgan jismlargina ta’sir ko„rsatmaydi. Balki, gravitatsiya kuchlari,
elektromagnit kuchlar va atom yadrolari hamda elemyentar zarralar orasida ta’sir
qiluvchi boshqa kuchlar (yadro kuchlari, kuchsiz o„zaro ta’sirlar) ham
mavjudligini inobatga olish kerak.
Yadro kuchlari qisqa masofalarda ta’sir etadi. Gravitatsiya, elektromagnit
kuchlari esa uzoq masofalarda ham ta’sir qiladi. Bu kuchlarning ta’siri har doim
mavjud. Boshqacha aytganda tashqi kuchlar ta’siri har doim mavjud. Bu kuchlar
ta’siridan qutilib bo„lmaydi.
Shuning uchun tashqi ta’sir bo„lmaganda so„zini qo„llaganda qaysi sanoq
sistemasining tanlab olinishi ahamiyatga ega. Agar biror sanoq sistemasida jism
to„g„ri chiziqli tekis harakat qilayotgan bo„lsa, shu sanoq sistemasida Nyutonning
birinchi qonuni bajariladi, dyeb aytish mumkin. Dyemak, Nyutonning birinchi
qonuni faqat ayrim sanoq sistemalarida bajariladi. Nyutonning birinchi qonuni
83

bajariladigan sistemaga inersial sanoq sistema deb aytiladi. Qanday sanoq sitemasi
noinersial ekanligini tajribada aniqlash mumkin.
Masalan: yerdan kuzatilayotgan koinot yulduzlarining harakat qonunlarini
o„rganishda yer bilan bog„liq sistemani inersial deb bo„lmaydi. Chunki yer bilan
bog„liq sistemada yer o„z o„qi atrofida bir sutkada bir marotaba aylanganligi
uchun yulduzlar yer atrofida aylanma harakat qilgandek tuyuladi.
Agar Quyoshni sanoq sistema markazi qilib, uchta o„qni uchta yulduzlar
tomon yo„naltirganda, ular orasidagi burchakli masofalar deyarli sezilarli
o„zgarmaydi. Shuning uchun bunday sistemani inersial sistema, deb hisoblash
mumkin.
Shunday qilib, yer bilan bog„liq sistemaning noinersialligi uning sutkalik o„z
o„qi atrofida aylanishi va Quyosh atrofida yillik aylana bo„ylab aylanishlari
tufaylidir. Yerning aylanma harakatini nazarga tutmay Yer sirtidagi jismlar
harakati qaralganda, uni taxminan inersial sanoq sistema deb qarash mumkin.
Aytilgan mulohazalardan ko„rinadiki, inersial sanoq sistemaning tanlab
olinishi qanday jismlar harakati qonuniyatining o„rganayotganligiga bog„liq. Yana
bir karra ta’kidlaymiz, Nyutonning birinchi qonuni inersial sanoq sistemalari
uchun o„rinlidir.
Nyutonning ikkinchi qonuni
Nyutonning birinchi qonunidan ko„rinadiki, jismga kuchlar ta’sir qilsa
harakat tekis bo„lmaydi. Kuch ta’siridagi jism harakatini Nyutonning 2-qonuni
tushintiradi va unga Nyutonning o„zi quyidagicha ta’rif bergan: harakat
miqdorining o„zgarishi harakatlantiruvchi kuchga proporsional bo„lib, yo„nalishi
esa shu kuch yo„nalishida bo„ladi. Shunday qilib Nyutonning ikkinchi qonuni
yangi fizik kattalik - kuch tushunchasini kiritadi.
Jismlarning harakat holatining o„zgarishi jismlar tezligining o„zgargani
demakdir. Boshqacha aytganda tashqi kuch ta’sirida jism tezlanish oladi.
Binobarin, jismlar bir-biriga ma’lum kuch bilan ta’sir qilsa ular tezlanish oladi.
84

Nyutonning 2-qonunini misollarda ko„rib o„taylik. Ma’lum jism olib, unga
boshqa jism bilan ta’sir qilaylik. Ta’sir qancha katta bo„lsa, jismning olgan
tezlanishi shuncha katta bo„ladi. Bundan ayon bo„ladiki, tekshirilayotgan jismga
boshqa jism tomonidan ta’sir qilayotgan kuchning ortishi bilan tekshirilayotgan
jismning olgan tezlanishi ortadi.
f=ka (5.1)
Bu ifoda jismga ta’sir etuvchi kuchlarni ularning olgan tezlanishlari orqali
taqqoslash imkonini beradi. Tyezlanish yo„nalishi bilan ham xarakterlangani
uchun kuch ham yo„nalishi bilan xarakterlanadigan ya’ni vektor kattalikdir.
Boshqacha aytganda (5.1) ifodani

f  ka 
(5.2)
yozish o„rinlidir.
Jismlarning bir-biriga ta’siri faqat birining ikkinchisiga tezlanish
berishdangina iborat bo„lib qolmaydi. Ular o„zaro ta’sirlashib bir-birining shaklini
o„zgartirishi ya’ni deformatsiyalanishi mumkin. Kuchlarni o„zaro taqqoslashda bu
deformatsiyadan ham foydalanish mumkin. Agar ta’sirlashuvchi jismlar oralig„iga
biror prujina quysak A jism V jismni turtganda prujina siqiladi. A jism V jismga
qancha katta kuch bilan ta’sir qilsa prujinaning siqilishi shuncha katta bo„ladi va
prujinaning siqilishini darajalasa u kuchni o„lchaydigan asbobga aylanadi va bu
asbobga dinomometr deyiladi (5.1-rasm).

Har xil jismlarga ma’lum kattalikdagi bitta kuch bilan ta’sir qilib, shu
jismlarning olgan tezlanishlarini taqqoslasak har xil jismlarning olgan tezlanishlari
har xil ekanligani ko„ramiz. Jismlarning bu xossasi massa deb ataladigan maxsus,
fizik kattalik bilan xarakterlanadi.
85

$Tajriba ko„rsatadiki, berilgan kuch ta’sirida jismning olgan tezlanishi uning massasiga teskari proporsional ekan. m 1 a 2  (5.3) m 2 a 1 Jismning massasi jismlarning eng asosiy xarakteristikalaridan biridir. Nyuton jism massasini materiya miqdorining o„lchovi deb hisoblagan. Ammo bu ta’rif metafizik xarakterga ega. Nyutonning 2-qonuni massa mohiyatini to„liqroq ochib beradi. Massa-jism inertligining o„lchovi deb ta’riflash mumkin. Massa birliga sifatida 1 kg qabul qilingan. Massaning xossalari to„g„risidagi ham alohida to„xtalish mumkin. Yakkalashgan sistemalarda modda miqdori saqlanadi. Massa moddalarning o„zaro gravitatsion tortishuvida ham namoyon bo„ladi. Nisbiylik nazariyasi jism energiyasi bevosita uning massasi bilan bog„liqligini ham ko„rsatadi. Bu esa energiya almashinuvchi sistemalarning massalari ham o„zgaradi degan xulosaga olib keladi. Xullas, (5.2) va (5.3) ifodalarni umumlashtirsak  f a  k (5.4) m natijaga kelamiz. k -proporsionallik koeffitsienti. Tezlanishni m\s 2 larda, massani 1 kg larda olinsa k=1 ga tyeng bo„ladi, bu vaqtdaga kuch birligiga 1 Nyuton (N) deb aytiladi. 1N = 1 kg.1 m\s 2 Bundan tashqari kuchning SGS (sm, g, sek.) sistemasida dina birligi ham ishlatiladi. 1 dina =1 g. 1sm\s 2 =10 -3 kg.10 -2 m\s 2 =10 -5 N yoki 1N=10 5 dina. Texnik sistemada kuch birligi qilib 1kg massa etalon qadoq toshining 45° kenglikda va dengiz sathi balandligida yer shariga tortilish kuchi olingan. Bunday kuch 1kg kuch=9,81kg m\s 2 =9,81 N 86$

R=mg (5.5) ga og„irlik kuchi deyiladi.
Jism massasining doimiyligi to„g„risidagi tushuncha faqat klassik fizika
nuqtai nazaridan o„rinlidir. Agar harakatlanuvchi jism tezligi yorug„lik tezligiga
yaqinlashsa uning massasining o„zgarishini Eynshteyn o„zining nisbiylik
nazariyasida ko„rsatgan edi.
m 0
m
 (5.6)
1 2 / c 2
Bu formulada m
0 0 bo„lgan, paytdagi ya’ni jism tinch turgan paytdagi massasi.
c ga yaqinlashsa jismning massasi m m
0 dan sezilarli farq qiladi.
Nyutonning 2-qonunini umumiy ko„rinishidan boshqacha ko„rinishda ham
yozadilar. Buning uchun harakat mikdori tushunchasi kiritiladi. Jismning harakat
miqdori deb jism massasining uning harakat tezligiga ko„paytmasiga aytiladi.
K  m 
 (5.7)
Nyutonning o„zi ikkinchi qonuniga quyidagicha ham ta’rif bergan. Harakat
mikdorining o„zgarishi harakatlantiruvchi kuchga proporsional bo„lib, kuch ta’siri
yo„nalishida bo„ladi.
dK d
f   ( m ) (5.8) dt dt
Bu ifodani harakat davomida jism massasi doimiy qolganda quyidagicha
yozish mumkin.
d 
f
 m (5.9)
dt
Bu formuladagi d 
jismning f kuch ta’sirida olgan tezlanishini bildiradi.
Agar dt
jismning massasi harakat davomida o„zgaruvchan bo„lsa, u holda
f  d ( m )  dm  m d 
 dm
 ma (5.10) dt dt dt dt
87

ko„rinishni oladi. (5.10) formuladan ko„rinadiki, jism tezligining o„zgarishi bilan
m massa ham o„zgaradi va umumiy holda f kuch yo„nalishi a tezlanishi bilan mos
tushmaydi va tezlanish kuchga proporsional bo„lmaydi.
Nyutonning birinchi va ikkinchi qonunlarida gap tayinli bir kuch to„g„risida
boradi va bu kuchning tabiati uning paydo bo„lish sababi bilan qiziqilmaydi.
Aslida kuch kamida ikkita jismning o„zaro ta’siri tufayli yuzaga keladi.
Nyutonning uchinchi qonuni aynan ana shunday ikki jismning o„zaro ta’sirini
o„rganishiga bag„ishlangan.
Nyutonning 3-qonuni
Nyutonning 3-qonunni quyidagicha ta’riflagan: ta’sirga hamma vaqt teng va
qarama-qarshi aks ta’sir mavjud, boshqacha aytganda ikkita jismning bir-biriga
o„zaro ta’sirlari o„zaro teng va qarama-qarshi yo„nalgan ya’ni:
f 12  f 21 (6.1)
ekanligini inobatga olinsa u holda.

m 2
a
1 
 a
2 (6.2)
m
1
ya’ni o„zaro ta’sirlashuvchi jismlar o„z massalariga teskari proporsional va bir-
biriga qarama-qarshi yo„nalgan tezlanish oladilar.
Nyutonning 3-qonunidan juda muhim quyidagi xulosa kelib chiqadi.
d
f
12  ( m
1 
1 ) (6.3)
dt
d
f
21  ( m
2 
2 ) (6.4)
dt
ekanligini inobatga olsak
d d
dt ( m 1 
1 )  
dt ( m
2 
2 ) (6.5)
yoki
88

m
1 
1  m
2 
2 const (6.6)
Bu ifodadan ko„rinadiki, yopiq sistemada harakatlanuvchi jismlar uchun
harakat miqdori saqlanadi. Bu ifoda harakat miqdorining saqlanish qonuni deb
atalib, bu qonun makroskopik jismlarning o„zaro ta’siri uchun to„g„ri bo„lib
qolmasdan, balki mikroskopik zarralar uchun ham o„rinlidir. Jismlar sistemasi
uchun k
i m
i 
i deb olinsa va sistemadagi jismlar orasidagi ichki kuchlarni F
i va tashqi
kuchlarni f
i deb olinsa
dk i
f
i  F
i  (6.7) dt
Bu yerda G‗
i ichki kuchlar, f
i tashqi kuchlar. Jismlar sistemasining harakat
miqdori ichki kuchlarning teng ta’sir etuvchisi nolga teng.
n
F
i 0
i 1
Unday holda i n
1 f i  dkdt i
i  dkdt

Yopiq sistyema uchun  f
i 0 , k=const
Demak byerk sistemada har doim harakat miqdori saqlanadi.
Harakat miqdori faqat bir jismdan ikkinchi jismga uzatilishi mumkin bo„lib,
hech qachon yo„qolmaydi yoki jismlar har qanday izolyatsiyalangan sistemasining
harakat miqdori vektor kattalik doimo o„zgarishsiz saqlanadi.

3.2.3 MEX А NIK ISH, QUVV А T V А ENERGIYA
1. Energiya  sistem а ning hol а t funktsiyasi sif а tid а . Ilg а ril а nm а v а а yl а nm а
h а r а k а td а ish v а kinetik energiya. Quvv а t
Jismning impulsi h а qid а gi tushunch а ni yuqorid а ko„rib o„tdik. Impuls (h а r а k а t
miqdori)ni jism mex а nik h а r а k а tining mu а yyan o„lchovi deb q а r а sh mumkin.
Lekin jismning bund а y din а mik x а r а kteristik а si h а mm а h а r а k а t form а l а ri uchun
unvers а l o„lchov bo„l а olm а ydi. Buni quyid а gi misoll а rd а ko„rib chiq а miz. А g а r
89

bir-birig а q а r а m а -q а rshi h а r а k а tl а nib kel а yotg а n ikkit а bir xil, pl а stilind а n
yas а lg а n sh а rl а rning noel а stik urilishini kuz а ts а k, sh а rl а r urilgunch а h а r а k а td а edi,
urilishd а n sung sh а rl а r tinch xol а td а , ul а r h а r а k а tg а eg а em а s. Bu xol а td а
impulsni s а ql а nish qonuni b а j а rilyapti: urilishg а ch а sh а rl а rning impulsl а r
yig„indisi nolg а teng, urilishd а n keyin h а m nolg а teng. Lekin sh а rl а r
urilishg а ch а h а r а k а td а edi, urilishd а n keyin tinch xol а td а . А g а r biz impulsni
h а r а k а tning univers а l o„lchovi sif а tid а q а r а s а k, und а h а r а k а tg а eg а bo„lg а n
sh а rl а rning h а r а k а ti yo„qolishi to„g„risid а noto„g„ri xulos а g а kel а miz. А g а r
sh а rl а rning temper а tur а sini urilgunch а v а urilg а nd а n keyin o„lch а s а k,
temper а tur а ko„t а rilg а nini sez а miz. Bund а sh а rl а rning mex а nik h а r а k а ti
yo„qolg а ni yo„q, u modd а ning molekulyar h а r а k а tig а а yl а n а di. Dem а k, impuls
h а r а k а tning h а mm а holl а rid а h а m univers а l o‗lchov bo‗l а olm а ydi. Jisml а rning
ishq а l а nishi n а tij а sid а mex а nik h а r а k а t issiqlikk а а yl а n а di.
To„g„ri chiziqli tekis h а r а k а t qil а yotg а n jismni kuz а t а ylik. Jisml а r o„rt а sid а
ishq а l а nish m а vjud bo„lg а nligi uchun jisml а r qiziydi, ya’ni bund а jisml а rning
mex а nik h а r а k а ti shu jisml а rni t а shkil qilg а n molekul а l а rning x а otik - issiqlik
h а r а k а tig а а yl а n а di. Lekin jismning impulsi tug„ri chiziqli tekis h а r а k а td а
o„zg а rm а y qol а di, а mmo u а jr а lib chiqq а n issiqlik miqdorini x а r а kterl а m а ydi.
Shund а y qilib, h а r а k а t yo„qolm а ydi, b а lki m а teriya h а r а k а tining boshq а
form а l а rig а o„t а di.
Dem а k, h а r а k а t sh а kll а rining umumiy o„lchovi sif а tid а yangi fizik k а tt а lik
bo„lishi ker а k. Bund а y fizik k а tt а lik energiyadir. Energiya x а r q а nd а y
ko‗rinishd а gi m а teriya h а r а k а tining univers а l miqdoriy o‗lchovidir. Jisml а r
sistem а sining mex а nik h а r а k а ti hol а tini а niql а sh uchun ul а rning o„z а ro
joyl а shishini v а tezligini bilish et а rli bo„l а di, g а z hol а tini x а r а kterl а sh uchun uni
x а jmi, temper а tur а si v а bosimini bilish z а rur. Energiya-sistem а hol а tining
funktsiyasidir.
F

F 
Jisml а r o„rt а sid а gi mex а nik h а r а k а tning
90

а lm а shinuvi yoki mex а nik h а r а k а tni boshq а h а r а k а t S
form а l а rig а o„tishi jisml а rning o„z а ro t а ’siri n а tij а sid а
7.1-
6.1-r а sm а m а lg а oshiril а di. T а jrib а l а r shuni ko„rs а t а diki, bund а y
j а r а yonl а rd а o„til а yotg а n h а r а k а tning k а tt а ligi,
kuchning ko„chish k а tt а ligig а ko„p а ytm а sig а teng ek а n. Bu hosil bulg а n fizik
k а tt а lik ish deyil а di. Dem а k, ish bir jismd а n boshq а jismg а h а r а k а tni uz а tish
o‗lchovidir yoki energiyaning bir jismd а n boshq а jismg а o‗tish o‗lchovidir.
А g а r moddiy nuqt а o„zg а rm а s kuch F (6.1-r а sm) t а ’sirid а s m а sof а g а ko„chs а ,
und а kuchning ishi:
A = F
∙
S . (3.4.1)
Bund а F
kuch F kuchningko„chishyo„n а lishig а proeksiyasibo„lib,
F
 = F ∙cos  . (3.4.2)
3.4.1 r а smd а  - jismningh а r а k а t yo„n а lishi bil а n F kuch or а sid а gi burch а k. (3.4.2) ni
hisobg а olib, (3.4.1) ni quyid а gich а yoz а miz:
A = F ∙S ∙cos  . (3.4.3)
1) Аgаr kuch yo„nаlishi bilаn ko„chish yo„nаlishi orаsidаgi
burchаk <90 o
bo„lsа, undа cos >0. Demаk, kuch musbаt ish bаjаrаdi (А>
0).
2) Аgаr > 90 o
bo„lsа, undа cos < 0. Bundа kuch mаnfiy ish bаjаrаdi
(А< 0).
Mаsаlаn, ishqаlаnish kuchi vа tormozlаsh kuchi;
3) Аgаr kuch yo„nаlishi ko„chishgа tik yo„nаlgаn bo„lsа,  = 90 o
,
undа cos  = 0, demаk, kuchning bаjаrgаn ishi nolgа teng, ya’ni energiya
o„zgаrmаydi. Аgаr mа’lum bir mаsofаdа kuch kаttаligi o„zgаruvchаn
bo„lsа, undа bаjаrilgаn ishni hisoblаsh uchun mаsofаni elementаr
ko„chishlаrgа bo„lib chiqаmiz, bu elementаr ko„chishlаrdа, kuchni
o„zgаrmаs kаttаlik deb hisoblаsа bo„lаdi (6.2-rаsm). Xаr bir elementаr
ko„chishdа bаjаrilgаn elementаr ishni hisoblаb, keyin bu elementаr
91
F 
n


ishlаrni аlgebrаik yig„indisini olsаk, undа o„zgаruvchi F kuchning S
mаsofаdа bаjаrgаn ishi quyidаgichа ifodаlаnаdi:
n n
А A
i F
i S
i cos 
i . (3.4.4)
i 1 i 1
S nolg а intilg а nd а (6.4) d а n limit ols а k,
n  
A 
lim
 ( F
i S
i )  F
dS . (3.4.5)
S 0
i 1 S
(6.5) integr а lni hisobl а sh uchun F
 kuchning S m а sof а g а bog„liqligini bilish z а rur.
А m а ld а , f а q а t kuchning b а j а rg а n ishini
bilishgin а em а s, b а lki q а nd а y v а qt or а ligid а shu
ish b а j а rilishi h а m muxim а x а miyatg а eg а .
Shuning uchun kuchning q а nd а y tezlik bil а n
 S

b а j а rg а n ishini x а r а kterl а sh uchun
quvv а t 3.4.2-rasm
tushunch а si kiritil а di. V а qt birligi ichid а , F kuch
b а j а rg а n ishg а son jix а td а n teng bo‗lg а n fizik k а tt а lik quvv а t (N) deyil а di:
N = 
(3.4.6 )
t
А g а r kuch o‗zg а ruvch а n bo‗ls а , qurilm а ning quvv а tini а niql а sh uchun
(3.4.6) d а n limit ol а miz:
A dA , (3.4.7)
N
 lim 
t 0 t dt
bung а oniy quvv а t deyil а di. (6.3) ni e’tiborg а ols а k, (6.7) quyid а gi ko„rinishg а eg а
bo„l а di:
N=F
 ds
 F
v, (3.4.7’)
dt
92

Dem а k, oniy quvv а t son jih а td а n tezlik o„zg а rm а s bo„lg а nd а kuchning t а ngentsi а l
t а shkil etuvchisining tezlikk а ko„p а ytm а sig а teng bo„l а di.
Ish v а quvv а t birligini belgil а ylik. X а lq а ro birlikl а r sistem а si (SI)d а ish birligi
qilib, kuch yo‗n а lishid а jismni bir metr m а sof а g а bir Nyuton kuch t а ‘sirid а
ko‗chirishd а b а j а rilg а n ish q а bul qiling а n. Bu ishning birligi joul (J), 1J = 1N ∙m.
Quvv а t birligi qilib V а tt (Vt) q а bul qiling а n. 1V а tt  bir sekund d а vomid а bir joul
ish b а j а r а dig а n qurilm а yoki mex а nizmning quvv а tidir, 1Vt = 1J/1s.
Jismning kinetik energiyasi: jisml а rning h а r а k а ti tuf а yli hosil bo‗lg а n
energiya kinetik energiya deyil а di. Biror m m а ss а li jism o„zg а rm а s F kuch
t а ’sirid а o„zining h а r а k а t tezligini 
1 d а n 
2 qiym а tg а ch а o„zg а rtirsin. U v а qtd а m
m а ss а li jismning h а r а k а t tengl а m а si quyid а gich а ifod а l а n а di:
d 
F
 m . (3.4.8)
dt
(3.4.8) tengl а m а ning ikk а l а tomonini dt=ds g а sk а lyar kup а ytir а miz:
d 
FdS  m dt  m d
. (3.4.9) dt
M а ’lum bir S
1 , S
2 m а sof а d а jismning b а j а rg а n ishini hisobg а olish uchun (3.4.9)
ning ch а p v а ung tomonl а rini S
1 v а S
2 m а sof а l а r h а md а 
1 v а 
2 tezlik interv а li
or а sid а integr а ll а ymiz:’
s 2 s 2 2 dA  FdS  m d  (3.4.10)
s 1 s 1 1
(3.4.10) tenglikning ch а p tomoni F kuch b а j а rg а n to„l а ishg а teng, m = const
bo„ls а , o„ng tomoni quyid а gi ko„rinishg а eg а bo„l а di:
m 22 m 12
A   (3.4.11)
2 2
m 2
(3.4.11) tenglikd а gi
E jismning kinetik energiyasining ifod а sidir. Bu hold а 2
(3.4.11) quyid а gi ko„rinishd а yozil а di:
m 2
2 m 1
2
93

A E E
2 E
1   (3.4.12)
2 2
Dem а k, jismning kinetik energiyasining o‗zg а rishi jismg а t а ‘sir etuvchi kuchning
b а j а rg а n ishig а son jix а td а n teng. А g а r 
1 = 0 bo„ls а ,
m 2
E  (3.4.13)
2
Shund а y qilib, m m а ss а li jism  tezlik bil а n h а r а k а tl а ng а nd а , E kinetik energiyag а
eg а bo„l а di. (3.4.13) formul а xususiy hold а , moddiy nuqt а kinetik energiyasi deb
yuritil а di. X а r q а nd а y mex а nik sistem а ni moddiy nuqt а l а r sistem а si deb
q а r а shimiz mumkin bo„lg а ni uchun mex а nik sistem а ning kinetik energiyasi shu
sistem а ni t а shkil qilg а n moddiy nuqt а l а r kinetik energiyal а rini yig„indisig а teng,
ya’ni:
n m i
i
2
E E
i 
i 1
2 , (3.4.14)
bund а m
i v а 
i -moddiy nuqt а ning m а ss а si v а tezligi. Dem а k, x а r q а nd а y mex а nik
sistem а ning kinetik energiyasi shu sistem а g а kirg а n moddiy nuqt а l а rning m а ss а si
v а h а r а k а t tezligi bil а n а niql а n а r ek а n.
Bu muxim xulos а ni qisq а ch а qilib quyid а gich а t а ’rifl а sh mumkin: sistem а ning
kinetik energiyasi - uning h а r а k а t hol а ti funktsiyasidir.
Bir v а qtd а h а m а yl а nm а , h а m ilg а ril а nm а h а r а k а td а bo„lg а n q а ttiq jismning
kinetik energiyasi uning а yl а nm а v а ilg а ril а nm а h а r а k а tig а mos keluvchi kinetik
energiyal а r yig„indisig а teng bo„l а di.
А yl а nm а h а r а k а td а bulg а n q а ttiq jism kinetik energiyasini q а r а b chiq а ylik. Jismni
а bsolyut q а ttiq jism deb v а uni moddiy nuqt а deb q а r а sh mumkin bo„lg а n n t а
bo„l а kch а g а bo„l а ylik. А g а r i-bo„l а kning m а ss а si m
i , chiziqli tezligi 
i , h а r а k а t
qil а yotg а n а yl а n а r а diusi r
i , а yl а nm а h а r а k а t burch а k tezligi  buls а , bu bo„l а kning
kinetik energiyasi
m i i 2
E
i  (3.4.15)
2
94

bo„l а di. 
i = r
i ek а nini hisobg а ols а k:
m
i 2 r
i 2
E
i  . (3.4.16)
2
Jismning kinetik energiyasi uning bo„l а kl а rining kinetik energiyal а ri
yig„indisig а teng:
n n 2 m i r i 2 2 n 2
E i 1 E i i 1  2  2 i 1 m i r i ,
n bund а m
i r
i 2
 I
bo„lg а nid а n:
i 1
I 2
E  (3.4.17)
2
Bu formul а ni ilg а ril а nm а h а r а k а t kinetik energiyasi (3.4.13) bil а n t а qqosl а s а k,
jism m а ss а si o„rnid а jismning а yl а nish o„qig а nisb а t а n inersiya momenti, chiziqli
tezlik o„rnid а burch а k tezlik turg а nini ko„r а miz.
2. Potensi а l energiya. Potensi а l energiya bil а n kuch or а sid а gi bog‘l а nish
Jisml а rning yoki jism qisml а rining bir-birig а nisb а t а n joyl а shuvig а
bog„liq bo„lg а n energiya potensi а l energiya deb а t а l а di.
Sistem а ning potensi а l energiyasini а niql а sh
uchun sistem а d а gi jisml а rning o„z а ro
joyl а shuvini v а ul а r or а sid а gi а ’sir kuchl а rni
bilishimiz ker а k.
Misoltаriqаsidа, jismgа

tа’siretuvchiog„irlikkuchitufаylijismningpoten
3. 4.3, а -rаsm
siаlenergiyasinio„zgаrishiniko„ribchiqаylik
. JismningYersirtidаnko„tаrilishbаlаndligih, yerningrаdiusigа nisbаtаn
аnchа kichikbo„lsа, R = mg = constdebhisoblаshmumkin, m - jismningmаssаsi.
95

h
2



h
1

h

Аgаr jism  uzunlikdаgi qiya tekislik bo„yichа ishqаlаnishsiz tushаyotgаn bo’lsа
(6.4(а) rаsm), og„irlik kuchi bаjаrgаn ish quyidаgi kаttаlikkа teng bo„lаdi:
A = R  cos  = mg (h
1  h
2 ) = U
1  U
2 (3.4.18)
buyerd а
h = h
1  h
2 =  cos  (3.4.19)
qiya tekislikning b а l а ndligi,  -qiya tekislikning gorizontg а nisb а t а n qiyalik
burch а gi, U = mgh jismning potensi а l energiyasi, (3.4.19) d а n ko„rin а diki,
sistem а potensi а l energiyasining o‗zg а rishi son jix а td а n, t а shqi kuchl а r
sistem а ning tezligini o‗zg а rtirm а sd а n bir hol а td а n ikkinchi hol а tg а o‗tk а zishd а
b а j а rg а n ishig а teng bo‗l а r ek а n.
Yuqorida ko’rsayilgan mavzular bolalarga berilganda har bir bolaning
individual xususiyatlarini inobatga olgan holda turli xil savollar bilan murojaat
qilishi lozim. Masalan:
1. Kinematika nimani o’rgatadi?
2. Mexanik harakat deganda siz nimani tushunasiz?
3. Tezlik deb nimaga aytiladi, oniy tezlik deganda nimani tushunasiz?
4. Tezlik qanday birlikda o’lchanadi? 5. Tekis harakat deb nimaga aytiladi?
6. Tezlanishning birligi nima?
7. Tekis tezlanuvchan harakat va yo’lni toppish formulasini ko’rsating
8. Nyutonning birinchi qonunini izohlang.
9. Nyutonning ikkinchi qonuniga ta’tif bering.
10. Nyutonning uchinchi qonuni nima haqida?
11. Energiya deg а nd а q а nd а y k а tt а likni tushun а siz?
12. Kinetik v а potensi а l energiya deb nim а g аа ytil а di?
13. Mex а nik ish v а quvv а t deb nim а g аа ytil а di?
14. А yl а nm а h а r а k а t qil а yotg а n jismning b а j а rg а n ishi v а kinetik energiyasi
formul а l а rini а yting.
XULOSALAR
96

1. Ta’lim va tarbiya jarayoni shaxsga yo’naltirilgan bo’lganda
uning biologik, ijtimoiy ruhiy komilliklarini o’z ichiga olishi eng avvalo
har bir o’quvchiga individ-shaxs tabiatning bir bo’lagi sifatida qaralmog’i
lozimligi o’qtiriladi.
2. Shaxsning rivojlanishi ob’ektiv jarayon bo’lib, bu jarayon
asosini inson tabiatining biopsixik rivojlanishi tashkil etadi. Bunda uning
faolligi, o’z imkoniyatlaridan ham yuqoriroq ko’rsatkichlarga erishishi va
xarakteri ya’ni insonning individual xususiyatlari jamlanmasi asosiy
ro’lni o’ynaydi.
3. Bolalarni mexanika qonunlarini individual shaxsga
yo’naltirilgan tarzda o’zlashtirmog’i uchun, ularning layoqati,
imkoniyatlari, ehtiyoji, qobiliyati, mavjud bilimlari inobatga olinmog’i
lozim. Bolaning intellektual imkoniyatlari haqida birdan xulosa chiqarish
yaxshi natija bermaydi. Chunki insondagi intellektual imkoniyatlar
birdan ko’zga tashlanmaydi. O’qituvchi mahorati bu imkoniyatlarni
ro’yobga chiqarish orqali shaxs faolligini oshirishga qaratilmog’i lozim.

97

ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Barkamol avlod - O‗zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.:
Sharq, 1998. B. 4-19.
2. O‗zbekiston Respublikasining «Ta‗lim to‗g‗risida»gi Qonuni. Barkamol avlod
– O‗zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: 1998. B. 20-29.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Barkamol avlod – O‗zbekiston
taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1998. B. 31-61.
4. Azizxo‗jaeva.N.N.Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.–T.:2003.-174
b.
5. Barkamol avlod orzusi. – T.: O‗zbekiston. 2000. - 245 b.
6. Beruniy. Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar Tanlangan asarlar. 1-jild. –
Toshkent: 1968. 106-107 b.
7. Bespalko V.P. Slagaeme pedagogicheskoy texnologii. –Moskva: Pedagogika,
1989. - 190 b.
8.Bob Kizlik.Lesson Planning,Lesson Plan Formats and Lesson Plan Ideas.. www
ADPRIMA. com
9. Bugatov V.M. Pedagogicheskie tainstva didakticheskix igr.
Ucheb.-metodicheskoe posobie. 2-e izd.. – M.: Flinta, 2003. -152 s.
10. Gromkova M.T Pedagogika obrazovaniya vzroslx (uchebnoe posobie) –
M.:
TOO. Intl.Tex. 1995 g. - 96 s.
11. O. А xm а djonov. Fizik а kursi, I-tom. Toshkent, ―O‗qituvchi . 1991. ‖
12. I.V.S а velev. Kurs obshey fiziki. T.1,M., Nаukа,2000g.
13. А.А.Detlаf, B.M.Yavorskiy. Kurs fiziki.M., ―Visshаya shkolа .2000g.
‖
14. T.I.Trofimovа Kurs fiziki, M., «Visshаya shkolа».2000 g, 380c.
15. G.А.Zismаn, O.M.Godess. Kurs obshey fiziki.M, izd. ―Visshаya shkolа ,
‖
1991 g
16. D.V.Sivuxin «Obshiykursfiziki». Tom 1. M.Nаukа.1977-90 g
98

17. O‗.Q.Nаzаrov, H.Z.Ikromovа vа K.А.Tursunmetov. Umumiy fizikа
kursi.Mexаnikа vа molekulyar fizikа. Toshkent, ―O‗zbekiston , 1992, 279‖
bet
99

Купить

Информация о документе

Продавец

Shaxsga yo’naltirilgan pedagogik texnologiyalarda mexanika fanini akademik litseylarda o’qitish uslubiyati

Похожие документы