Shayboniylar davlatida qo‘shin tuzilishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	104.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shayboniylar davlatida qo‘shin tuzilishi

Купить

Mundarija:
Kirish
I-BOB. Shayboniylar davlatida qo’shin tuzilishi
1.1. Shayboniylar davlatida qo’shin tarkibi
1.2. Shayboniylar olib borgan harbiy yurishlar II-
BOB. Shayboniylar davlatida harbiy ish
2.1. Shayboniylar davlatida jang qilish taktikasi
2.2. Shayboniylar davlatida harbiy unvonlar
Xulosa
Foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Jаmiyatimiz mа’nаviyatini
yuksаltirishgа ustuvor yo’nаlish berilayotganligining аsl boisi ham
shundаki, har tomonlаmа tаrbiya ko’rgаn, mа’rifаtli, mа’nаviyati yuksаk
milliy g’oya vа milliy istiqlol mаfkurаsi g’oyalаrini o’z ongidа qаror
toptirgаn komil insonlаrni voyagа yetkаzib borish ko’p jihatdаn
mа’nаviyat sohasidagi sаy-harаkаtlаr tizimidа yoshlаrgа, tаlаbаlаrgа
tаriх tа’limini berish, O’zbekiston tаriхi fаnini o’qitish, bu fаndаn tа’lim
berish sifаtini dаvr tаlаblаri dаrаjаsigа ko’tаrish alohida o’rin tutаdi.
Shu munosаbаt bilаn mustаqillik yillаridа bu borаdа qаtor muhim
tаdbirlаr аmаlgа oshirildiki, ulаr o’zining ijobiy sаmаrаsini berа
boshlаdi. XV asr oxirlariga keiib temuriyzodalaning o’zaro taxt
taiashishlari Xuroson va Movarounnahr ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga
salbiy ta’sir ko’rsatdi. Siyosiy tanglik avj olib, madaniy hayotizdan chiqdi.
Dehqonchilik, savdo-sotiq va boshqa hududlar bilan bo’ladigan
madaniy aloqalarga putur yetdi. Movarounnahr mayda hokimliklarga
bo’linib ketdi.
Kurs ishi mavzusining o’rganilishi darajasi. Muhammad Shayboniyxon
va uning O’zbek davlatchiligi tarixida tutgan o’rni bugungi kunga qadar
alohida tadqiqot ob’yekti sifatida o’rganilamagan bo’lasada bir guruh
mahalliy va xorijlik tadqiqotchilarning asarlarida mavzuga oid qimmatli
ma’lumotlar uchraydi.
Xususan, Ahmad Zaki Validiy To’g’on, Muhammad Fuod Ko’prulu,
K. Eraslon, M. Kafali, N.N. Tumanovich, Tanju O’ral Seyhan, Charlz R’yo,
amerikalik olim A. Bodrogligeti, amerikalik taniqli turkiyshunos olim E.
Olvort, R.Grosset, major olimlaridan H.Vamberi, Ya.Ekmann, rus
sharqshunoslaridan V.V.Bartold, A.A.Semenov, B. D.Grekov, A.
Yu.Yakubovskiy va boshqalarning tarixiy asarlari kiritishimiz mumkin.
Bundan tashqari shu davrgacha Shayboniyxon ijodini tadqiq qilingan
Akbiyik O’zay, Temur Xo’ja o’g’li dissertatsiya ishlarini kiritishimiz
mumkin.

Kurs ishining davriy chegarasi sifatida . Muhammad Shayboniyxon
yashagan va hukmronlik qilgan davr oralig’idagi 1451 – 1510-yillar
belgilangan. Bu davrda ro’y bergan voqea-hodisalar, siyosiy jarayonlar,
murakkab tarixiy jarayonlar tarixi yoritib berilgan.
3

Kurs ishining maqsad va vazifalari. Muhammad Shayboniyxon
shaxsi, uning hukmronlik davri tarixi, davlat boshqaruvi va siyosiy
jarayonlar, bu masalaning davlatchilik, madaniy hayot rivojida tutgan
o’rnini ilmiy tadqiq etish va umumlashtirish bitiruv malakaviy ishning
asosiy maqsadi hisoblanadi.
Kurs ish doirasida quyidagi ilmiy vazifalarni hal etish
rejalashtirilgan: – Muhammad Shayboniyxonning hayot yo’li
yoritilgan manbalarni tahlil qilish;
– XV asr oxiri – XVI asr boshlarida Dashti Qipchoq va
Movarounnahrdagi siyosiy ahvolni o’ranish;
– Muhammad Shayboniyxonning markazlashgan davlatga asos
solishi va uning ahamiyatini ko’rsatib berish;
– Muhammad Shayboniyxonning harbiy yurishlari va sarkardalik
faoliyatini yoritish;
– Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida davlat
boshqaruvi soxasidagi o’zgarishlarni tahlil qilish;
– Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida Movarounnahr
va Xurosondagi ijtimoiy-iqtisodiy hayotni ko’rsatib bersih;
– Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida madaniy hayot
va me’morchilikka berilgan etiborni aniqlash;
– Muhammad Shayboniyxonning ilm-fan sohasiga qo’shgan
hissasini ko’rsatib berish;
– Muhammad Shayboniyxonning hayot yo’lini ilmiy adabiyotlar va
manbalar orqali yoritish.
Kurs ishining ob’yekti va predmeti . Muhammad Shayboniyxon faoliyati
tadqiqotning ob’yekti sifatida belgilandi. Muhammad Shayboniyxon
davrida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlardagi
o’zgarishlarni ko’rsatib berish ilmiy tadqiqot ishining predmeti qilib
tanlab olindi.
Kurs ishining manbaviy asoslari.

Kurs ishinig manbaviy asoslarini XV – XVI asrlarda mahalliy mualliflar
tomonidan yozilgan asarlar tashkil qildi. Xususan, turkiy tilida yozilgan
Muhammad
4

Solihning “Shayboniynoma Zaxiriddin Muhammad Boburning
“Boburnom”, Xondamirning “Habib us-siyar fi axbori afrodi bashar,
Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarlari bitiruv malakaviy
ishining asosiy manbasi bo’lib xizmat qildi.
Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari. Kurs ishini o’rganish va
tahlil qilishda dialektikaning umumfan – mantiqiy, tizimli yondashuv va
analiz-sintez uslublari hamda maxsus tarixiy – tarixiy-genetik,
xronologik va tarixiy qiyoslash uslublaridan foydalanildi. Shuningdek,
tarixiy bilmoqning xolislik, sababiylik (determinizm), tarixiylik va
tizimlilik (sistemali) tamoyillaridan ham foydalanildi. Turli manba va
ma’lumotlarni tahlil qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtayi
nazardan yondashildi. Davr xususiyatlarini nazarda tutgan holda
voqealar tarixiylik, tadrijiylik, sivilizatsion yondashuv usullari asosida
umumlashtirildi va tahlil etildi. O’zbekiston Respublikasi Birinchi
Prezidenti I.A. Karimov va O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M.
Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan ilmiy-nazariy ko’rsatmalar, turli
tadbir, marosim va tantanalarida so’zlagan nutqlari, O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida belgilangan muhim
vazifalar haqidagi ko’rsatmalardan foydalanildi.
Kurs ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
– Muhammad Shayboniyxonning hayot yo’li yoritilgan manbalarni
tahlil qilish;
– XV asr oxiri – XVI asr boshlarida Dashti Qipchoq va
Movarounnahrdagi siyosiy ahvol ko’rsatib berildi;
– Muhammad Shayboniyxonning markazlashgan davlatga asos
solish jarayoni yoritildi;
– Muhammad Shayboniyxonning harbiy yurishlari, sarkardalik
mahoratlari yoritib berildi;
– Muhammad Shayboniyxonning davlat boshqaruvi soxasidagi
isloxotlari aniqlandi;
– Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida Movarounnahr
va Xurosondagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot ko’rsatib berildi;

– Muhammad Shayboniyxon hukmronligi davrida madaniy
hayotning ahvoli aniqlandi;
– Muhammad Shayboniyxonning ilm-fan sohasiga qo’shgan
hissasini ko’rsatib berildi.
Kurs ishi natijalarining ilmiy-amaliy ahamiyati. Ushbu Kurs ishda turli
ilmiy ma’lumotlarni hisobga olgan holda, yangi uslubiy va nazariy
yondashuvlar asosida Muhammad Shayboniyxon davrining o’ziga xos
xususiyatlari o’rganilib umumlashtirildi. Bu ishning ilmiy ahamiyatini
belgilab beradi. Shuningdek, ushbu tadqiqot natijalaridan, oliy o’quv
yurtlarida talabalarga ma’ruzalar o’qish jarayonida, O’zbekiston
tarixining tegishli bo’limlari, darsliklar va o’quv qo’llanmalari yozishda,
maxsus kurslarda qo’llanma, monografiya va risolalar tayyorlashda,
O’zbekistonda tarixiy-madaniy merosni o’rganish va targ’ib qilishda
foydalanish mumkin.
Ishning hajmi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxatidan tashqari 32 betdan iborat.

I.BOB.Shayboniylar davlarida qo’shin tuzilishi.
1.1 Shayboniylar davlatida qo’shin tarkibi.
Tarixdan ma’lumki, XI-XVI asrlarda g’arbda Dnepr daryosi va Qora
dengiz, shimoli-sharqda Irtish daryosi va Balxash ko’ligacha, janubda
esa Xorazm va Sirdaryoning quyi oqimlari oralig’idagi yerlar Dashti
Qipchoq deb yuritilgan. Bu hududda dastlab Jo’ji ulusi norai bilan Oltin
O’rda xonligi tashkil etilgan. 1 XIV asr oxirlarida Oltin O’rda xonligi Amir
Temur tomonidan tor-mor etilganidan so’ng parchalanib, bir necha
xonliklarga bo’linib ketdi. Volga daryosining o’rta va quyi oqimlarida
Qozon va Ashtarxon (Hojitarxon) xonliklari, Qrim yarim orolida Turkiya
ta’sirida bo’lgan Qrim xonligi vujudga keldi. Dashti Qipchoqning sharqiy
qismida esa Oq O’rda tashkil topdi. Bu katta hududda qiyot, mang’it,
do’rmon, qushchi, o’rtachi, nayman, tuba, toyraas, jot, xitoy, uyg’ur,
qorluq, ushun (usun), karlavut, ichki, ming, tan gut, qo’ng’irot va
boshqa qabilalar yashagan. Bu ulus O’zbeklar davlati, uning aholisi
«o’zbeklar» deb atalgan.
Dashti Qipchoqning sharqiy qismi, ya’ni Oq O’rdada 2 shayboniylardan
bo’lgan Abulxayrxon (1428-1468) tarqoq bo’lgan mayda xonliklarni
birlashtirib, katta davlatga asos soldi. Keyinchalik mang’it urug’lari ham
Abulxayrxon qo’l ostiga
birlashtiril
di. Qozoq urug’lari XV asrning 40-
yillarida Abulxayr
xonga
bo’ysunishdan bosh tortib Chu va Yettisuv vohasiga ko’chib ketdilar va
keyinchalik Qozoq xonligiga asos soldilar (1465). Dashti Qipchoqda
siyosiy tartibsizliklar, katta yer egalari bilan dehqonlar va chorvadorlar
o’rtasida ichki ziddiyatlar kuchayishi natijasida davlat zaiflashib bordi.
Ana shunday sharoitda hokimiyatni qo’lga olgan Abulxayrxonning
nabirasi Muhammad Shayboniyxon (1451-yilda tug’ilgan, yoshlik
yillarida Samarqand va Buxoro madrasalarida o’qigan) Dashti
Qipchoqdagi 3 qabilalarni birlashtirib, davlat hokimiyatini yanada
mustahkamlaydi.

Amir Temur vorislari o’rtasida olib borilgan to’xtovsiz feodal
urushlar temuriylar davlatining kuchsizlanishiga olib keldi va birin-ketin
ular qaramidagi 1
Abdullanoma 2 kitob T-2000
2
Buxoro yoxud MOvarounnahr tarixi Toshkent G`.Gulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti-
1990
3 Mirza Muhammad Haydar tarixiy Rashidiy
7

davlatlar va mulklar ajralib chiqib ketdi. Xorazmdan Astrobodgacha
bo’lgan keng raasofada joylashgan turkmanlar bir necha qabilalardan
tashkil topgan bo’lib, ko’pincha o’zaro kelisha olmas edilar. Lekin ular
qulay vaziyatdan foydalanib Temuriylar davlatidan ajralib chiqdilar.
Farg’ona vodiysi ham ajralib mustaqil davlat tashkil etdi. Bundan
tashqari forsiy dehqon aholi joylashgan Hisor va
Badaxsho
n ham mustaqil davlatga aylandi. Movaroun
nahrda temuriy
hukmdorlarning o’rnini Abulxayrxonning nevarasi Shayboniy asos
solgan o’zbeklar davlati egalladi. Temuriylar davlatining zaiflashganligi,
tarqoqlikning kuchayishi va
hokimlikka da’vogarlar
ning o’zaro to’xtovsiz urushlari shayboniyl
arning
Turkistonga hujumi uchun zarur shart-sharoitlar yaratdi. Shayboniyxon
XV asr oxirlarida Turkistonga bir necha bor yurishlar qilib O’tror, Sabron,
Yassi (Turkiston) shaharlarini bosib oldi.U 1499-1507-yillarda Buxoro,
Samarqand, Toshkent, Shohruhiya, Farg’ona, Qunduz, Xorazm, Balx va
Hirotni ishg’ol qilib, Movarounnahr va Xurosonda o’z hokimiyatini
o’rnatdi.Muhammad Shayboniyxon 4 boshchiligidagi ko’chmanchi
o’zbeklar XVI asr boshlarida Movarounnahr va Xurosonni egallab,
temuriy shahzodalar hukmronligiga chek qo’ydilar va bu ulkan hududda
o’zlarining markazlashgan davlatiga asos soldilar. Bu davlat poytaxti
avval Samarqandda bo’lgan bo’lsa, XVI asr o’rtalaridan boshlab
Buxoroga ko’chiriladi. Shundan keyin bu davlat Buxoro xonligi deb ham
atala boshladi. Butun XVI asr mobaynida hokimiyatni o’z qo’llarida
saqlab kelgan shayboniylar sulolasi hukmronligi o’zbek davlatchiligi
tarixida katta ahamiyatga ega bo’lib, xuddi shu davrda o’zbek xalqining
etnik Shakllanishidagi uchinchi davr boshlandi. Dashti qipchoqlik
o’zbeklar Movarounnahr va Xurosondagi mahalliy turkiy xalq o’zining
azaliy qon-qarindoshlari bilan qo’shilib ketdi va ularga ham o’zining
nomini berdi. Tarixiy manbalar va tadqiqotlarda XV asrning 20-yillarida
Qipchoq dashtining Sharqiy yerlarida tashkil topgan, qirq yildart
ziyodroq hukm surgan Abulxayrxon (1428-1468) hamda

Movarounnahrda tashkil topgan Muhammad Shayboniyxon (1450-151.0)
davlatlarini ko’chmanchi o’zbeklar davlati deb atashgan. Ammo bu 4
Shayboniylar davlati va huquqi Toshkent “Adolat” 2007
8

unchalik to’g’ri emas, chunki ushbu davlatlarning asosiy aholisi mol
chorvachiligi bilan shug’ullangani holda, ular tarkibiga, shuningdek,
Sirdaryoning quyi qismida, qisman Xorazm vohasining chekkalarida
hunarmandchilik, dehqonchilik bilan shug’ul-lanuvchi urug’ va qabilalar
ham kirgan. Qipchoq Dashtida o’z taʻsirini kuchaytirib Sirdaryo
bo’ylaridagi shahar va qalʻalar-ni qayta qo’lga kiritib mustahkam
o’rnashib olgach, qulay fursat kutib turgan Muhammad Shayboniyni
1499-1507 yillarda Buxoro, Samarqand, Toshkent, Shohruxiya,
Farg’ona, Xoraemni ishg’ol qilib, Movarounnahrni to’la o’z qo’liga kiri
tishga imkon berdi.1505 yilning kuzida Shayboniyxon qo’shinlari
Xurosonni zabt etib qo’lga kiritish harakatlarini boshlab Maymana va
Foryob gacha bordi. 1506 yil 5 mayda Sulton Husayin Boyqaro vafot
etdi. Shundan keyin barcha temuriylar o’e kuchlarini birlashti rib
shayboniylarga zarba berish o’rniga hokimiyatni Badiuzza mon Mirzo va
Husayin Muzaffar Mirzo bo’lishib olib ikki hokimiyatchilik vujudga keldi
1506 yilda Balx shahri temuriy larning birlashgan kuchlari etib
kelmasdanoq shayboniylarga taslim buldi.Shuni taʻkidlash lozimki,
M.Shayboniyxon Xurosonga 5 qarshi keskin harbiy harakatlarni
boshlashdan oldin dastlab o’zining piri Mavlono Muhammad Xitoyini
elchi qilib yuborib, temu riy mirzolarning jang qilmasdan
bo’ysunishlarini taklif qiladi Elchi har ikkala Mirzolartomonidan Bog’i
Jahonro ulangi da qabul qilinadi. «Shayboniyxon aytadiki, — deydi elchi,
— sizning ota-bobolaringiz boshiga og’ir kunlar tushganda, qiyin
voqealar yuz berganda (Sulton Abusaid Mirzo, Sulton Husayin Boyqaro
nazarda tugilmoqda — Z.M.) bizning ulug’ darajali xo nadonimiz
hoqonlari (Ulug’xon Abulxayrxon) ga borib, itoat shartlarini bajardilar.

5 Muhammad SHayboniyxon va uning o`zbek davlatchiligi tarixida tutgan o`rni-2018
9

1.2Shayboniylar olib borgan harbiy yurishlar
Ma’lumki, XIV asr boshlariga kelib, 1236 yilda Botuxon tomonidan asos
solingan Oltin O’rda davlati ikki qismga bo’linib ketadi va uning sharqiy
qimida Oq O’rda davlati tashkil topadi. Ayrim tarixiy manbalarda bu
hududlar “O’zbeklar mamlakati” deb ham eslatiladi. XV asrning
o’rtalariga kelib Sharqiy Dashti Qipchoq hududlarida Jo’jixonning
beshinchi o’g’li Shaybon urug’idan bo’lgan Abulxayrxon ko’chmanchi
o’zbeklar davlatiga asos soldi. Movarounnahrdagi o’zaro kurashlardan
foydalangan Abulxayrxon Sirdaryoning o’rta oqimidagi bir qancha
shaharlarni, Xorazmning bir qismini bosib olishga erishdi.Manbalarning
(Mulla Shodi,
“Fathno
ma”) 6 ma’lumo
t berishich
a 864 hijriy (1459-
1460 yy.) yilda
Abulxayrxonning katta o’g’li Shohbudog’ vafot etadi. Undan qolgan
sakkiz yoshli Muhammad va besh yoshli Mahmud uyg’ur Boyshayx
ko’kaldosh tarbiyasiga beriladi. Shohbudog’ning katta o’g’li Muhammad
Shohbaxt keyinchalik Shayboniylar davltiga asos soladi. Manbalarning
ma’lumot berishicha, Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon iste’dodli
shoir va sarkarda, zamonasining o’qimishli va bilimdon kishilaridan
bo’lgan. XV asrning so’nggi choragiga kelib temuriy shahzodalar
o’rtasidagi toj-taxt uchun o’zaro kurashlar avj olgan edi. Ko’pgina
mulklar va viloyatlar, xususan, Farg’ona, Hisor, Samarqand bilan
Buxoro, Toshkent, Xorazm o’zlarini mustaqil hisoblab,ko’p hollarda bir-
birlari bilan kurash olib borar edilar. Shuning uchun ham
Movarounnahrdagi temuriylar saltanati amalda mustaqil
boshqariladigan kichik-kichik viloyatlarga bo’linib ketgan edi.
Shayboniyxon esa temuriylar hukmronligiga barham berish uchun
bunday vaziyatdan ustalik bilan foydalanishga harakat qildi.
Temuriylar o’rtasidagi sulolaviy urishlar, keyinroq esa Shayboniyxon
qo’shinlarini qo’llab-quvvatlashda Toshkent mulki zodagonlari katta rol
o’ynadilar. 1485 yilda Toshkent hokimiyatini mashhur diniy arbob Xo’ja
Ahror yordamida Yunusxon egallagan bo’lsa, uning vafotidan so’ng
o’g’li Mahmudxon(1487-1503yy) Toshkent taxtini egallaydi. Mahmudxon

temuriylarga qarshi kurashda Shayboniyxon ittifoqini umid qilgan
bo’lsa-da, niyatiga yeta olmadi. 1494 yilda 6
Ahmedov.B. O‟zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
10

Samarqand hukmdori Sulton Ali Mirzo vafot etgach, temuriylar
o’rtasidagi nizolar yanada kuchayib ketdi. Bundan foydalangan
Shayboniyxon 1497 va 1499 yillarda Samarqandga hujum uyushtirib,
uni ikki marta qamal qildi.1500 yilda Andijon hokimi Bobur Mirzo 7
Samarqandga yurish qildi. Ammo, Shayboniyxon undan oldinroq
harakat qilib Samarqandni qamal qildi hamda shahar hokimi Sulton Ali
bilan kelishib, Samarqandni egalladi. Boburning Samarqandni egallash
borasidagi harakatlari zoye ketdi. Bunga qadar Shayboniyxon Buxoroni
ham qo’lga kiritgan edi. Shundan so’ng Shayboniyxon 1503 yil bahorida
asosiy qo’shinlari bilan Toshkent hokimi Mahmudxon va Farg’ona
hokimi Ahmadxonlarga qarshi yurish qilib Toshkent viloyatidagi
Shohruhiya va boshqa ko’pgina qal’alarni bosib olishga erishadi.
Farg’onadagi Arxian qal’asi yonida bo’lgan shafqatsiz jangda
Maxmudxon halok bo’ladi va Toshkentda qoldirilgan uning o’g’li
Muhammad Sulton
Shayboniyx
on qo’shinlari yaqinlashis
hi bilan Toshkentda
n qochib
ketadi.Toshkentga mustahkam o’rnashib olgan Shayboniyxon
qo’shinlarining katta qismi uning ukasi Mahmud Sulton boshchiligida
Xorazmga yurish boshladilar. Kat va Buldumsoz qal’alarini egallagan
Mahmud Sulton bu hududlardagi bir qism aholini majburan Buxoroga
ko’chirishga buyruq beradi. 1505 yilda o’n oylik
qamaldan so’ng ko’chmanch
i o’zbeklar Urganch shahrini
egallaydilar.Shayboniyxonning o’zi katta qo’shni bilan 1504 yilda Hisor
viloyatiga yurish qildi. Bu paytdagi Hisor viloyatining hokimi
Xusravshoh ancha katta harbiy kuchga ega bo’lsa-da, Shayboniyxonga
jiddiy qarshilik ko’rsata olmadi. Buning natijasida Hisor viloyati barcha
tog’li tumanlari bilan birga Shayboniyxon ixtiyoriga o’tdi va Qunduz,
Tolqon, Badahshon hamda Balx ishg’ol etildi.Shaybonixonning
markazlashgan davlat tuzish yo’lidagi raqiblaridan biri Dashti
Qipchoqdagi qozoq sultonlari edi. XVI asrning boshlarida qozoq
sultonlari Shayboniyxonning janubga qilgan harbiy yurishlaridan
foydalanib Movarounnahrga bir necha marta bosqinchilik urushlari

uyushtiradilar, Buxoro va Samarqandni talon-taroj qilib, aholini asir
qilib olib ketadilar. 1509 yilda Shayboniyxon qozoq sultonlari Jonish 7
Z.M.Bobur Boburnoma “Yulduzcha” nashriyoti, 1989
11

Sulton, Burunduqxon va Qosim Sultonlarga qattiq zarbalar berib,
buning natijasida Sig’noq, Yassi, Savron shaharlarini qo’lga kiritadi
hamda Turkistondagi Xo’ja Ahmad Yassaviy maqbarasini ta’mirlashga
buyruq beradi. Shayboniyxon 1509 yilning yozida Marvni egallashga
muvaffaq bo’ldi. Uning bu davrga qadar bo’lgan yurishlari natijasida
Dashti Qipchoq, Xorazm, Movarounnahr va Xurosonning katta qismi
Shayboniylar qo’l ostida birlashtirildi. Marv shahrini egallagan
Shayboniyxon Eronning kichik viloyatlariga yurish qiladi hamda
Mashhad va Tus shaharlarini egallab, ulardagi muqaddas joylarni
ziyorat qilib, ba’zi me’moriy inshootlarni ta’mirlashga buyruq beradi.
Mashhad va Tus shaharlarini egallagan Shayboniyxon Erondogi Shoh
Ismoil asos solgan Safaviylar davlatiga xavf soladi. 1510 yilda Erondan
orqaga qaygan Shayboniyxon uning izidan katta kuch bilan yetib
kelgan Eron shohi Ismoil Safaviy qo’shinlari bilan jangga kirishdi. Marv
yaqinida bo’lib o’tgan bu jangda Shayboniyxonning kam sonli
qo’shinlarimag’lubiyatga uchradi hamda zamondoshlari tomonidan
“Xalifa ur-Rahmon va Imom az-Zamon” 8 deb ulug’langan Muhammad
Shohbaxt Shayboniyxon bu jangda halok bo’ldi.Marv yaqinidagi
g’alabadan so’ng Shoh Ismoil Shayboniylarga qarshi kurashda temuriy
shahzoda Zahiriddin Bobur bilan ittifoqchilikni taklif etdi. Undan
tashqari,
Shayboniy
xon o’limidan keyinoq o’zbek sultonlari orasida boshlang
an
kelishmovchiliklar davlatni zaiflashuviga olib keldi hamda shayboniylar
keyingi janglarda mag’lubiyatga uchray boshladilar. Natijada Huroson
va Xorazm qo’ldan boy berildi. Bobur 1511 yilda Shoh Ismoil qo’shinlari
yordamida shayboniylar qo’l ostidagi Hisor, Ko’lob, Qunduz, Badaxshon
va Qarshi yerlarini egallab, Samarqandni ham uchinchi marta qo’lga
kiritdi. Movarounnahrni butunlay qo’lga kiritish niyatida bo’lgan
Boburga Safaviylarning tajribali sarkardasi Najmiddan Soniy
boshchiligidagi 12 ming qo’shini kelib qo’shildi.Boburning ittifoqchilari,
shia mazhabidagi eroniy qizilboshlilarning 9 talon-tarojlari (ayniqsa,
Samarqand va Qarshi shaharlarida) tufayli mahalliy aholi Boburni

qo’llab-quvvatlamadi. Bobur va eroniylarning birlashgan qo’shinlari
bilan Shayboniylar o’rtasidagi hal qiluvchi jang 8
Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi Toshkent G`.Gulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti-
1990
12

1512 yilning noyabrida G’ijduvon yaqinida bo’lib o’tadi. Mazkur jangda
Shayboniyxonning jiyani, Sulton Mahmudning o’g’li Ubaydulla Sulton
tomonidan
ittifoqchi
lar qo’shnini tor-mor etildi. Bu mag’lubi
yatdan so’ng Bobur
Movarounnahrdan butunlay chiqib ketdi va Qobul hamda uning
atroflarida o’z hukmronligini to’la mustahkamladi. 1526 yilning boshida
Bobur Hindistonga yurish boshladi va u yerdagi Ibrohim Lo’diyning
qo’shinlarini to’la tor-mor keltirib, yangi saltanat-Boburiylar saltanatiga
asos soldi. Bu saltanat Hindistonda 332 yil (1526-1858 yy) hukmronlik
qildi.Muhammad Shayboniyxonning vafotidan so’ng davlatdagi
markaziy hokimiyat anchagina zaiflashdi. Beklar (amirlar) va
sultonlarning ko’pchiligi Shayboniyxondan keyingi bir nechta xonlarga
nomigagina bo’ysundilar. Shayboniyxon vafotidan so’ng uning jiyani
Sulton Mahmudning o’g’li Kuchkunchixon (1510-1530 yy.) taxtga o’tirdi.
Aynan Kuchkunchixon davrida sultonlarning mustaqilligi kuchaya
borib, ular orasida Buxoro mulki hukmdori Ubaydulla Sultonning
obruyi ancha baland edi. Kuchkunchixondan keyingi hukmdor Abu Sa’id
(1530-1533 yy.) ning qiska hukmronligi davrida Movarounnahr va
Xurosonda markaziy hokimiyat zaiflashib, amirlar va sultonlar
o’rtasidagi nizolar yanada kuchaydi. Bu paytda Xorazm mustaqil davlat
bo’lib ajralib chiqdi va Turkiston yerlari parchalana boshladi.O’zaro
urushlarga birmuncha barham berishga erishgan Ubaydulla Sulton
1512 yilda Buxoro hukmdori bo’lgan bo’lsa, 1533 yildan butun
markazlashgan o’zbek davlatining oliy hukmdori etib saylanadi.
Ubaydullaxon paytaxtni Samarqanddan
Buxoroga ko’chiradi. O’sha paytda Samarqan
d hukmdori bo’lgan
Kuchkunchixonning o’g’li Abdulla Sulton ham Ubaydullaxon
hokimiyatini tan olishga majbur bo’ldi.XVI asrning 40-yilariga kelib yirik
zadagonlar va sulolalar o’rtasida Movarounnahrning poytaxt shaharlari
va mulklari uchun o’zaro kurashlar yana avj oldi. Hukmdor xonadoni
vakillari o’rtasida ayniqsa Buxoro va Samarqand uchun kurash
kuchaydi. Bu davrda Samarqandda Kuchkunchixonning uchinchi o’g’li

Abdullatifxon (1541-1552 yy.) Buxoroda esa Ubaydullaxonning o’g’li
Abdulazizxon (1540-1550 yy.) hukmronlik qilib har ikkalasi ham o’zini
rasmiy xon deb hisoblar edi. O’zaro hamda sulolaviy kurashlar davom
etayotgan bir sharoitda
13

Shayboniyxonning nabirasi Muhammad Yorsulton bir necha oy taxtni
boshqarganidan so’ng amaldagi hokimiyat Baroqxon (Navro’z
Ahmadxon, 1551-1556 yy.) qo’liga o’tdi. Toshkent va Sirdaryo bo’yidagi
shaharlar hukmdori bo’lgan Navro’z Ahmadxon Buxoroda o’z
hokimiyatini tan oldirish uchun Samarqand va Movarounnahrning
boshqa shaharlariga bir necha marta yurishlar qilib turdi.1556 yilda
Navro’z Ahmadxon vafot etgach Balx hukmdori Pirmuhammadxon
(1556-1561 yy.) Buxoro taxtiga o’tiradi. Shunga qaramasdan 1556 yilda
Axsi va Andijon mulki hukmdorlari Buxoroni egallashga harakat qilib
ko’rdilar. Ammo, o’sha paytda juda katta nufuzga ega bo’lgan jo’ybor
shayxi Xo’ja Islom tomonidan qo’llab quvvatlangan shayboniy Iskandar
Sultonning o’g’li Abdulla Sulton bunga yo’l qo’ymadi. Pirmuxammadxon
Balxda qolib taxtni boshqarayotgan, uning nomiga xutba o’qitilib,
tangalar zarb etilayotgan bo’lsada, 1557 yildan Buxoroda Abdulla Sulton
hukmronlik qila boshlaydi.Mustaqil mulklar va yirik zadagonlarning
o’zaro urushlaridan ularning o’zlariga qarshi foydalangan Abdullaxon II 10
asta-sekinlik balan Movarounnahr va Xuroson yerlarini o’z hokimiyati
ostiga birlashtira boshladi. Uning bu harakatlarini jo’ybor shayxlari Xo’ja
Islom hamda uning o’g’li Xo’ja Sa’dlar faol qo’llab-quvvatlab turdilar.
1561 yilda Abdullaxon II Pirmuxammad bilan aloqalarni uzdi va otasi
Iskandar Sultonni (1561-1583 yy.) xon deb e’lon qildi. Iskandar Sulton
nomigagina xon bo’lib, mamlakatni boshqaruv ishlariga deyarli
aralashmas, hokimiyat amalda Abdullaxon II qo’lida edi. 1583 yilda
Iskandar Sulton vafot etgach Abdullaxon II rasmiy xon deb e’lon
etildi.Shayboniy hukimdorlari orasida Abdullaxon II o’zining qat’iyatliligi,
yaxshi siyosatchi va sarkardalik qobiliyati bilan ajralib turadi. U
markazlashgan shayboniylar davlatini tiklash maqsadida bebosh va
o’zlarini mustaqil hisoblaydigan amirlar, sultonlar, mulklar hukmdorlari
bilan tinimsiz kurash olib borishga majbur bo’ldi. Tinimsiz urushlar
natijasida 1573 yilda Farg’ona, 1574 yilda Shahrisabz Qarshi, Hisor
viloyatlari, 1578 yilda Samarqand, 1582 yilda Toshkent, Shohruhiya,

Sayram, Ohangaron, 1583 yilda Balx, 1584 yilda Badaxshon, 1588 yilda
Hirot va uning atroflari,1595 yilda 10
Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi Toshkent G`.Gulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti-1990
14

Xorazm Abdullaxon II hokimiyati ostiga birlashtirildi. Tinimsiz
urushlardan charchagan joylardagi mahalliy aholi ko’p hollarda
Abdullaxon II ning markazlashtirish siyosatini qo’llab-quvvatlar edi.
Abdullaxon II uzoq yillik olib borilgan urushlardan so’ng butun
Movarounnahr, Hisor, Xurosonning katta qismi, Xorazm va Turkistonni
qo’lga kiritib Shayboniyxon tuzgan davlatni qayta tiklashga erishdi.
Ammo, hududiy jihatdan juda katta bo’lgan bu davlat siyosiy jihatdan
o’ta mustahkam emas edi. Bu davlatning kuch-qudrati hokimiyat
tepasida turgan hukmdorning shahsiy fazilatlariga 11 suyanar hamda
unda mustahkam davlatchilik tizimi yaratilmagan edi. Aynan shuning
uchun ham 1598 yilda Abdullaxon II vafot etgach, oradan qisqa muddat
o’tib qiyinchiliklar va jangu-jadallar natijasida tiklangan bu davlat
inqirozga yuz tutda, hamda hokimiyat tepasiga boshqa sulola vakillari
keldilar.Ularning ko’plari Shayboniyxon Buxoro va Samarqandda
bo’lgan paytda u bilan tanishgan edilar. Ayrim Temuriylar ham
bosqinchilarning qo’shinlariga qat’iy qarshilik ko’rsatdilar. Vujudga
kelgan tahlikali holatlarda shu paytgacha bir biriga dushman bo’lgan
feodallarni vaqtinchalik bo’lsada Temuriylar tevaragida birlashishiga
olib keldi. 12
XVI asr boshlarida zaiflashib borayotgan Temuriylar saltanatiga
Dashti qipchoq tomondagi o’zbeklar hukmdori Muhammad Shohbaxt
Shayboniy hujumi boshlandi. Shayboniyxon 1500 – 1501 yillarda
Samarqand va Buxoroni, 1504-yilda Hisor viloyatini, 1504 – 1505-yillarda
Urganchni, 1506 – 1507-yillarda Xuroson poytaxti Hirot hamda Balxni,
shuningdek, Marv, Mashhad va Nishopur shaharlarini zabt etdi.
Toshkent, Farg’ona va Sirdaryo yerlari ham Muhammad
Shayboniyxonga qaram bo’lib qoldi. Shunday qilib, Movarounnahr va
Xuroson birlashtirildi va Shayboniylar sulolasi hukmronligi qaror topdi.
1469-yildа Sulton Аbusаyid vafotidan so’ng temuriylаr sаltаnаti yanа
ikki qismgа bo’linib ketganligi tarixdаn mа’lum. Movarounnahrdа
Sulton Аbusаyid аvlodlаri nаvbаt bilаn hukm surdilаr. Dаstlаb uning
o’g’li Sulton Ahmad Mirzo (1469 – 1494), so’ngrа Sulton Mаhmud Mirzo

(1494 – 1498) vа nihoyat Mahmudning o’g’li Sulton Аli Mirzo (1498 –
1500) 11
Mirza Muhammad Haydar tarixiy Rashidiy
12
Ahmedov.B. O‟zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001
yil
15

mustаqil hukmronlik qilаdilаr. Fаrg’onаdа Umarshayx hokimlik qilаr
edi. Bu hukmdorlаr orаsidа аyniqsа Sulton Ahmad uquvsiz, sustkаsh vа
buning ustigа sаvodsiz bo’lgаn. Uning dаvridа siyosiy tаrqoqlik vа toj-u
taxt uchun kurash аvjigа mingаn. 1494-yildа Sulton Ahmad Mirzo
Mo’g’iliston xoni Sulton Mahmud o’zаro ittifoq bo’lib, lashkarlаrini
Fаrg’onаgа yuborgаn bir pаytdа Umarshayx fojiаli halok bo’lаdi. Bu
haqida Bobur quyidagicha yozadi “ ... bu asnoda g’arib voqea dast
berdi, ma’lum bo’ldiki Axsi qo’rg’oni baland jar ustida bino bo’libdir,
imoratlar jar yoqasida erdi. Ushbu tarixda dushanba kuni ramazon
oyining to’rtida Umarshayx Mirzo jardin kabutar va kabutarxona birla
uchib shunqor bo’ldi. Unda o’ttiz to’qquz yashar erdi” 13 . Bu dаvrdа
Bobur Mirzo endiginа 12 yoshgа to’lgаn edi. U ulug’ sohibqiron bobosi
dаvlаtini birlashtirishni o’zining ezgu niyati deb bilаr edi. Аnа shu ezgu
mаqsаd bilаn harаkаt qilgаn Bobur Mirzo boshchiligidаgi Аndijon
qo’shinlаri 1495–1496-yillarda Samarqandga ikki marta muvaffaqiyatsiz
yurish qiladi. 1497-yil kuzida u Sаmаrqаnd atrofidagi bir qancha joylarni
va yetti oylik qamaldan so’ng Samarqandni egаllаydi, Boysung’ur
Qunduzga qochadi.
Zahiriddin Bobur bobosi Аmir Temurning rаsmiy poytaxti
Sаmаrqаnddа bor yo’g’i yuz kunginа hukmronlik qiladi, xolos. U tez
orаdа Аndijongа qаytishgа mаjbur bo’lаdi. Buni muаrrihlаr har xil
sаbаblаr bilаn shаrhlаydilаr. Birinchi sаbаbi, Sаmаrqаnd uzoq vаqt
qаmаl qilingаnligi oqibаtidа shаhardа oziq-ovqаt tаnqisligi kuchaygan.
Ikkinchi sаbаbi esа, Bobur Mirzoning yo’qligidаn foydаlаngаn mаhalliy
hukmdorlаr Аndijondа qo’zg’olon ko’tаrаdilаr vа shаharni qo’lgа
olаdilаr. Bobur Mirzo Аndijondаgi o’zboshimchа beklarni tаnobini tortib
qo’yish mаqsаdidа Sаmаrqаnddаn chiqib Аndijon sаri otlаnаdi.
Sаmаrqаnd yosh shаhzodа xotirаsidа judа chuqur iz qoldiradi. Bu
Bobur Mirzoning Movarounnahr poytaxtigа birinchi bor qаdаm qo’yishi
edi. 1498-yildа Buxorodа turgаn temuriylаrdаn bo’lmish Sulton Аli
Sаmаrqаndgа kirib kelаdi. Uning ixtiyorida qurolli kuch yo’q bo’lib u
аmirlаr

qo’lidа shuncha
ki bir qo’g’irch
oq edi, xolos. Mаmlаkа
tdаgi bundаy
boshboshdoqlik, boshqaruv tizimining tez-tez bir qo’ldаn ikkinchi qo’lgа
o’tib turishi, xalqning og’ir iqtisodiy ahvoli Movarounnahr tuprog’idаn
temuriylаrni surib 13
Fan va turmush jurnali. 2000 – 2006 yillar.
16

chiqаrishni o’z oldigа vаzifа qilib qo’ygаn boshqa bir turkiy qabila –
Dashti Qipchoqdagi chorvador o’zbek nomi bilan ataluvchi qavm va
qabilalarning Muhammаd Shayboniyxon boshchiligida bu hududlаrni
egаllаb olishlаrigа yordаm berdi. Muhammаd Shayboniyxon 1500-yildа
jаngsiz Sаmаrqаndni egаllаdi. U shaharni tаlаydi, temuriy
shahzodаlаrni qilichdаn o’tkаzadi. Аholigа kаttа vа og’ir soliqlаr
solinadi. Bu hol Sаmаrqаnd shаhri аholisining norozilik qo’zg’olonigа
sаbаb bo’ldi. Qo’zg’olongа Аbulmаkаrim boshchilik qiladi.
Shayboniyxon bu davrda Samarqandda 600 kishini qoldirib o’zi
Ko’limalikda dam olayotgan edi. Shunda Samarqand shаhri аhli 19
yoshli Bobur Mirzoni Sаmаrqаndgа chorlab, shаhar dаrvozаlаrini ungа
ochib berdilаr. Shayboniyning Sаmаrqаnd shаhridа qoldirib ketgan 600
kishidan iborаt аskаrlаri qirib tаshlаndi. Bobur Mirzo shoh etib
ko’tаriladi. Sаmаrqаnd tumаnlаri, Qarshi, G’uzor hududlаri ham Bobur
Mirzo hukmronligini tаn oldi. Sаmаrqаnddа sodir bo’lgаn voqealаrdаn
xabar topgаn Muhammаd Shayboniyxon Turkiston аtroflаridаn kаttа
qo’shin to’plаb yana Sаmаrqаnd sаri yurdi. Bu dаvrdа Sаmаrqаnddа
og’ir vаziyat vujudgа kelgan edi. Qurg’oqchilik tufаyli shаhar oziq-ovqаt
vа yem-xаshаk tаnqisligigа uchrаdi. Nаtijаdа Bobur Mirzo
lashkarlаrining bir qismini tаrqаtib yuborishga majbur bo’ladi. U oz
sonli qo’shin bilаn qolgаn edi. Bundаn foydаlаngаn Shayboniyxon
hujum boshlаydi. Bobur Mirzo Kesh, Toshkentdаn kelayotgan
yordamchi kuchlаrni kutmаsdаn jаnggа kirаdi. Zarafshon qirg’og’idа
bo’lgаn jаngdа Bobur Mirzo yengilаdi vа Sаmаrqаnddа yashirinаdi.
Shayboniyxon Sаmаrqаndni uzoq vаqt qаmаl qilаdi. Shаhardа misli
ko’rilmаgаn og’ir ahvol yuzаgа keldi. Bobur Mirzo och-yalаng’och
qolgаn Sаmаrqаndni yarim tundа tashlab Toshkent tomon otlаndi. U
tog’аsi Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon huzurigа Sаmаrqаndni
qаytаrib olishdа yordаm so’rаb borаdi. Biroq Muhammаd
Shayboniyxon Bobur Mirzo,
Sulton Mahmudx
onning birlashga
n qo’shinlаri
ni yengadi. Bobur Mirzo

Mo’g’ilistongа qochishdаn boshqa chora topа olmаdi. Bu dаvrdа
Аndijon ham Shayboniylаr tomonidаn egаllаngаn edi. Muhammаd
Shayboniyxon 1505-yilgа kelib butun Movarounnahrni egаllаb bo’lib,
Xurosonni qo’lgа kiritish mаqsаdidа tаyyorgаrlik ko’rаyotgаn edi. Bobur
Mirzo 1504–1507- yillar oralig’ida
17

Mo’g’iliston vа Movarounnahr yerlаridа quvg’inda yuradi vа nihoyat oz
sonli lashkar bilаn Hisor tog’lаridаn oshib, Qobul shаhrini egаllаydi. U
boshidаn judа og’ir kunlаrni o’tkаzdi. Bobur Mirzo Аfg’onistondаgi
tаrqoq qаbilаlаrni birlashtirdi. Qobuldаn so’ng G’аznа egаllаndi. Qobul
Bobur Mirzo dаvlаtining poytaxti edi. U 1508-yildа rаsmiy surаtdа o’zini
Аfg’oniston dаvlаtining podshosi deb e’lon qiladi. Hatto Xuroson
hukmdori Husаyn Boyqаro Bobur Mirzo bilаn birgаlikdа Muhammаd
Shayboniyxongа qarshi jаnggа otlаnishgа o’zаro kelishib olgаn edi.
Fаqаt Husаy Boyqаro Mirzoning 1506-yildagi kutilmаgаn bevаqt o’limi
bu rejаning аmаlgа oshuvigа imkon bermаdi. Muhammаd
Shayboniyxon Movarounnahr so’ng Xurosonni egаllаb, bu hududlаrni
temuriylаrdаn tortib oldi. Xurosonning ham bo’ysundirilishi bilan
amalda Muhammad Shayboniyxon butun mintqani yagona bir markaz
Samarqand qo’l ostida birlashtira oldi. Binobarin u temuriyzodalar
amalga oshiraolmagan ishni bajara oldi. Bu uning davlatchiligimiz
oldidagi hizmatidir. Shu tariqa Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni o’z
ichiga olgan hududda Muhammad Shayboniyxon hukumronligi
o’rnatildi va davlatchiligimiz tarixida Shayboniylar sulolasi hukumronligi
davri boshlandi. Shayboniyxon tobora davlati sarxadlarini
kengaytirishga urindi. Bu orada Eronda Safaviylar sulolasiga asos
solgan Eron shohi Ismoil ziyrаklik bilаn Shayboniyxon harakatlarini
kuzаtib turаr vа u Shayboniyxonning bu harаkаtini to’xtatishni o’z
oldiga maqsad qilib qo’ygan edi. Shoh Ismoil bilаn Shayboniyxonning
to’qnаshuvi аniq bo’lib qoldi. Eron hukmdori Ismoil (Xatoiy taxallusi
bilan she’r yozgan) Аrdаbel shahridagi safaviylаr xonadonidаn edi. U
Ozarboyjondаgi turk qаbilаlаri ko’mаgidаn foydаlаnib uncha kаttа
bo’lmаgаn, biroq kuchli vа tаrtib-intizomli qo’shin tuzа oldi. 1510-yildа
Sirdаryo bo’ylаridа mo’g’ullаr bilаn qozoqlаrning birlashgan
kuchlаridаn tаlofаt
ko’rgаn Shayboni
yxonnin 17 ming kishilik qo’shini Mаrvgа kirib
Movarounnahrdаn keladigаn yordаmni kutаdi. Bundаn xаbаr topgаn
shoh Ismoilning 70 ming kishilik qo’shini Mаrv qo’rg’onini qurshovga

oldi. Biroq Shayboniyxon tomonidаn qаttiq mudofаа qilingаn shаharni
qo’lgа olа olmаgаn Ismoil hiylа ishlаtdi vа qal’ada himoyalanayotgan
Shayboniygа: “Аgаr mаrd bo’lsаng tashqarigа chiqib, men bilаn
mаydondа olishаsаn”, deydi.
18

II-bob Shayboniylar davlatida harbiy ish.
2.1 Shayboniylar davlatida jang qilish taktikasi.
Ma’muriy boshqaruv. Mansab va unvonlar . XIV asrning boshlarida
Movarounnahrning Muhammad Shayboniyxon tomonidan bosib
olinishi bu hududlarning xon urug’i vakillari bo’lgan o’zbek sultonlari
tomonidan bo’lib olinishiga sabab bo’ldi. Ayrim hollarda Shayboniyxon
ba’zi qabila boshliqlariga ma’lum mulklarni ham bergan. XVI asrning 60-
yilllaridan boshlab Buxoro shayboniylar davlatining ma’muriy-siyosiy
markazi sifatida e’tirof etilgannidan so’ng qonun kuchiga ega bo’lgan
barcha hujjatlar Buxorodan chiqarilgan. Davlatdagi murakkab
boshqaruv apparatini tashkil etgan ko’p sonli amaldorlar guruhi ham
aynan Buxoroda markazlashgan.Ma’muriy jihatdan Buxoro xonligi
viloyatlar va tumanlarga bo’lingan. Mirza Devonning ma’lumot
berishicha, Buxoro xonligi boshqaruvida o’ziga xos an’ana va qonunlar
o’rnatilgan bo’lib, joylardagi yuqori mansabga ega bo’lgan zodagonlar
davlat boshlig’i tomonidan hokimlikka ko’tarilgan. Yirik hududlarda
tashkil topgan shayboniylar davlati xon 14 tomonidan boshqarilgan.
Xonlikning siyosiy tizimida o’zbek davlatchiligining somoniylardan
temuriylargacha bo’lgan davrida qaror topgan davlat boshqaruvi
qonun-qoidalari hamda xususiyatlari bilan birgalikda ko’chmanchilarga
xos an’analar ham mavjud bo’lgan. Xon-cheklanmagan hokimiyatga
ega bo’lib, u o’z atrofida viloyat, tuman hokikimlari hamda nufuzli
qabila boshliqlarini birlashtirganidan so’ng mustaqil siyosat olib
borgan. Ammo, ayrim viloyat hokimlari mavqei kuchayib markaziy
hokimiyatga bo’ysunmay qo’ygan holatlar ham bo’lib turgan. Bunday
holat ayniqsa Abdullaxon II davrida kuchayib bo’lib, u buysunmas
hokimlarning barchasini zo’rlik bilan bo’ysundirgan edi.
Shayboniylar davlati boshqaruvida islomiy odat va shariat qonun-
qoidalariga qattiq rioya qilingan. Davlatdagi oliy hukmdorlik otadan
bolaga emas, balki suloladan eng ulug’ yoshli shaxsga o’tish tartibi
dastlabki shayboniylar davrida

14 Ibrohimov. A. Bizkim o‟zbeklar. Toshkent, 1999 yil
19

saqlanib qolgan bo’lsada, XVI asrning 40-yillaridan 15 boshlab
vorisiylikda otadan bolaga o’tish an’anasi kuchayadi hamda Abdullaxon
II davrida aniq bir shaklga tushadi. Ammo, bu holat uzoq davom
etmadi.Davlat boshqaruvida xon saroyidagi oliy darajali amaldorlardan
tashkil topgan markaziy boshqaruv hamda viloyatlar va tumanlar qo’lida
mahalliy boshqaruv asosiy o’rinda turar edi. Tabiiyki, xon ular yordamida
hamda bevosita ishtirokida davlatdagi ma’muriy boshqaruvni amalga
oshirgan.Ilgarigi sulolalar davrida bo’lgani kabi shayboniylar davrida
ham eng oliy davlat idorasi- dargoh hisoblangan. Dargoh tepasida xon
turgan bo’lib, bu idora saroy devonida jamlangan hamda davlatning
ichki va tashqi hayotiga oid barcha masalalarni hal qilgan. Chunonchi,
davlatning oliy darajali amaldorlari a’zo hamda odatda bosh vazir
tomonidan boshqariladigan bu mahkama davlatning siyosiy, moliyaviy,
harbiy, tashkiliy va boshqa masalalarini ko’rib chiqar edi. Bu yerda
qabul qilingan qarorlar xonning tasdig’i bilan kuchga kirib, hayotga
tadbiq etilgan. Ta’kidlash joizki, ko’plab ko’kaldosh, otaliq, naqib, vaziri
a’zam, vazir, devonbegi kabi oliy darajali saroy amaldorlari, nuyon,
tug’begi, kutvol, dorug’a, qurchiboshi kabi harbiy amaldorlar, jo’ybor
shayxlari, sadrlar, shayxulislom kabi diniy ulomolarning fikrlari va
manfaatlari ham qarorlar qabul qilinishida muhim ahamiyatga ega
bo’lgan.Shayboniylar davlat boshqaruvidagi muhim vazifalardan biri
naqib hisoblangan. Naqiblik mansabi xon huzurida juda katta
vakolatlarga ega bo’lib, naqib xonning eng yaqin va ishonchli
kishilaridan hisoblangan. Manbalarga ko’ra, rasmiy qabul
marosimlarida naqibning oliy hukmdordan chap tomonda birinchi
bo’lib joy olishi naqibning dargohdagi yuksak martabasidan dalolat
beradi. Shuningdek, xon tomonidan chiqarilgan farmon va yorliqlarda
ham naqibning nomi birinchi bo’lib zikr etilgan. Naqibga davlatning
ichki va tashqi siyosati hamda harbiy masalalarda oliy hukmdorning
birinchi maslahatchisi sifatida qaralgan. Ayrim hollarda harbiy
muzokaralar uchun ham xon raqiblar tomonga o’z naqibini
jo’natgan.Harbiy yurishlarni uyushtirish, urushlarni davom ettirish yoki

to’xtatish, raqib tomonning harbiy-strategik tomonlarini o’rganish kabi
vazifalar ham naqibga yuklatilgan hamda xon uning maslahatlari bilan
qaror qabul qilgan. Manbalarga 15
M.Bobur Boburnoma “Yulduzcha” nashriyoti, 1989
20

ko’ra, naqiblarga o’ta ma’suliyatli bo’lgan elchilik vazifalari ham
yuklatilgan. Shayboniy hukmdorlari naqiblik lavozimiga asosan
payg’ambar avlodlari hisoblangan sayidlar xonadoniga mansub
shaxslarni tayinlaganlar.
Xon yasovuli lavozimidagi shaxslar sulola ichki munosabatlariga oid
bo’ladigan tadbirlarni boshqarib turgan. Chunonchi, oliy hukmdor bilan
shahzodalar o’rtasidagi munosabatlarni o’rnatilgan tartib asosida yo’lga
qo’yish, xonning shahzodalarni qabul qilishi, ularning arzlari,
iltimoslarini xonga yetkazish kabi tadbirlar shular
jumlasidandir.Shayboniylar xonlari hayotida ovchilik muhim
ahamiyatga ega bo’lgan. Shuning uchun ham xon huzuridagi qushbegi
yoki amiri shikor lavozimi ma’suliyatli hisoblangan. Amiri shikorning
vazifasi xon va sultonlarning ovlarini uyushtirib turish bo’lgan. Ov
qilinadigan joy atrofidagi qishloqlar aholisi o’z ot-ulovi, qurol-aslahasi
bilan kelib xon va sultonlarning ov o’tkazishlarida ularga yordam berish,
ular qo’nib qolganlarida qo’noq hamda oziq-ovqat bilan ta’minlash
ishlari ham qushbegining vazifasi hisoblangan. Manba tili bilan
aytganda, “turli ovchi qushlar (lochin, burgut-E.B.), tozi itlar va
boshqalar” ni tayyorlash ham amiri shikorning zimmasida bo’lgan.
Davlat dargohidagi xavfsilikni ta’minlash, ichki tartib qoidalar, keldi-
ketdidan xabardorlik eshikog’aboshi lavozimidagi shahs zimmasida
bo’lgan. Ushbu mansab chap eshikog’aboshi, o’ng eshikog’aboshi,
eshikog’aboshi kabi lavozimlarga taqsilanib, bu xizmat vakillari urush
paytlarida oliy hukmdorning eng muhim harbiy topshiriqlarini ham
bajarib borganlar.Umuman olganda, A.Ziyo tadqiqotlariga ko’ra, o’sha
zamonlarga xos ravishda davlatning biror-bir xizmat idorasi, xizmat turi
namoyondalari urush paytlarida o’zlarining to’g’ridan-to’g’ri vazifalariga
qo’shimcha ravishda harbiy faoliyat bilan ham shug’ullanib kelganlar.
Bu holatni miroxo’r (oliy hukmdorga tegishli yilqi, ot-ulov, ularning
ta’minoti kabilarga mas’ul), shig’ovul ( chet el elchilarini qabul qilish
bo’yicha maxsus xizmat boshlig’i), qushbegi, chuhraboshi (maxsus harbiy
qism boshlig’i), bakovul, dasturxonchi kabi xizmatlar faoliyati orqali

ham ko’rishimiz mumkin. YA’ni, ular o’z idoraviy vazifalaridan tashqari
harbiy yumushlarni ham bajarib kelganlar. Mamlakatning siyosiy
hayotida, davlat boshqaruvida harbiy ma’muriy
21

amaldorlar, yirik sarkardalar, qo’shin boshliqlarining (umaro) ham o’rni
katta edi. Dargohdagi harbiy ishlar bilaan bog’liq chuhraboshi va
qurchiboshi (qurol-aslaha xizmati boshlig’i) vazifalaridan tashqari jibachi,
jarchi, qorovulbegi, tug’begi kabi xizmatlar ham bo’lgan. Ichki va tashqi
xavfni bartaraf etishda, yangi yerlarni bosib olish uchun qilinadigan
istilochilik yurishlarda qo’shinlarning soni, harbiy tayyorgarligi, qo’shin
boshliqlarining qo’mondonlik mahorati kabilar katta ahamiyat kasb
etgan.Shayboniylar davlati boshqaruvida harbiy-ma’muriy
amaldorlardan tashqari, ulamolar, shayxlar va xojalarning ham mavqei
katta bo’lgan. Eng kuchli hukmdorlar ham ulamolar bilan
hisoblashishga majbur bo’lganlar. XVI asrning boshlarida Shayboniyxon
yirik din peshvolarning davlat ishlariga siyosiy ta’sirini anchagina
pasaytirishga muvaffaq bo’lgan va diniy hamda dunyoviy hokimiyatni
o’z qo’l ostida birlashtirgan edi. Oradan ko’p o’tmasdan Buxoro
xonliligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida, ayniqsa
Buxoro shahrida yirik din peshvolarining ta’siri yana kuchayadi. Bu
davrda ayniqsa, Buxoro yaqinidagi Jo’ybor qishlog’idan chiqqan
xojalarning mavqei juda oshib ketadi.XVI asrning o’rtalaridan boshlab
Jo’ybor shayxlari oliy hukmdor taqdirini hal qilish darajasidagi mavqega
ko’tariladilar. Qishloqlarda katta-katta yerlarga, shaharlarda esa yirik
ko’chmas mulklarga ega bo’lgan shayxlar yirik zodagonlar va
amaldorlarga ham o’z ta’sirini o’tkazganlar. Manbalarga ko’ra,
zabardast shayboniylar hukmdorlaridan biri bo’lgan Abdullaxon II ham
avval Xoja Islom, keyin esa Xoja Sa’dlarning siyosiy va xo’jalik faoliyatini
qo’llab-quvvatlashga majbur bo’lgan.
Shayx-ul-islom 16 ham jo’ybor shayxlari xonadonidan saylangan. Din
peshvolari orasida shayx ul-islom, sadr, qozi kalon, mufti kabi diniy
mansablarning mavqei ancha yuqori bo’lgan.
Harbiy qurilish va boshqaruv. Shayboniylar davlatida, siyosatida,
boshqaruv ishlarida yirik sarkardalar, qo’shin boshliqlari, qo’mondonlar
va amirlarning harbiy mahorati katta ahamiyatga ega edi. Barcha

shayboniy hukmdorlari harbiy siyosatni Dashti Qipchoq o’zbeklarining
an’analariga asoslanib 16
Ahmedov.B. O‟zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
22

olib borganlar hamda bu jarayonda zarur hollarda zudlik bilan
to’planadigan ko’p sonli qo’shinlarga tayanganlar. Undan tashqari
shayboniylar ichki va tashqi xavfni bartaraf etishda, davlat sarhadlarini
kengaytirish uchun qilinadigan yurishlarda qo’shinlarning soni, harbiy
tayyorgarligi, jang usullari, qurol-yarog’lar, qo’shin boshliqlarining
harbiy mahorati kabilarga ham katta e’tibor qaratganlar.
Shayboniylar qo’shini asosan qalb deb ataluvchi markaziy qism,
barong’or (o’ng qanot) va javong’or (so’l qanot) qismlaridan va hirovul
(qo’shinning orqa qismi) dan tashkil topgan. Qo’shin oldida manglay deb
ataluvchi harbiy qism yarim doira shaklida saf tortib borgan. Uning
olidida esa tez harakatlanuvchi kichik jangovor qism ilg’or bo’lgan.
Shuningdek, umumiy qo’shin oldida qorovul deb ataluvchi maxsus
qism, qo’shinning o’ng va so’l qanotlari oldida boruvchi kichik g’o’l deb
nomlanuvchi bo’linmalar hamda qo’shin ortidan boruvchi maxsus
yordamchi bo’linma- chanox harakat qilgan.Qo’shin tarkibida tug’chi
qism, ya’ni, bayroq ostida zahirada turuvchi (tug’ni qo’riqlovchi) 20-30
ming kishilik jangovar harbiy bo’linma hamda zabongiri, ya’ni, dushman
tomonidan “til” to’tib keluvchi maxsus bo’linma va xabargiri -dushman
to’g’risida ma’lumot keltiruvchi (razvedka) maxsus bo’linmalar ham
bo’lgan. Harbiy yurishlar paytida xon uchun rasmiy qabul marosimlari
o’tkaziladigan joy-bargoh deb atalgan. Qo’shinda saralangan o’zbek
navkarlaridan tuzilgan xonning xos soqchilari ham katta ahamiyatga
ega bo’lgan. Qo’shinni yig’ish va yurishga tayyorlash, ularning maoshini
to’lash hamda boshqa tashkiliy ishlar bilan maxsus amaldor- tavochi
shug’ullangan. Qo’shinni qurol-yarog’ bilan ta’minlashga ma’sul bo’lgan
amaldor jevachi bo’lib, u xonning qurol-aslahalariga ham javobgar
bo’lgan. Xon va qo’shin boshliqlarining alohida topshiriqlarini
bajaruvchi shahslar yasovul (Abdullaxon II davrida- muboshir ) deb
atalgan. Xonning shahsi va saroyni qo’riqlovchilar qurchi, xon bayrog’ini
ko’tarib yuruvchilar yalov bardor deb nomlangan.

Abdullaxon II davrida qo’shinga zambaraklar joriy etilgan bo’lib,
qo’shinda to’pchiboshi mansabi paydo bo’ladi. Harbiylar ustidan qattiq
nazorat o’rnatilgan
23

bo’lib, ular sodir etgan jinoyat va jazo turlari maxsus harbiy sudyalar-
qozi askar hamda mufti askar tomonidan ko’rib chiqilgan.
Qo’shin tarkibiga ko’ra, asosan, otliq va piyoda askarlardan iborat
edi. Katta va kichik g’ullar esa maxsus qism bo’lib, Oliy bosh qo’mondon
(xon) va sarkardalarni himoya qilgan.
Chanoh esa qo’shinning o’ng va chap qanotlarini qo’riqlovchi maxsus
qism edi.
Barcha qismlar o’rtasida maxsus choparlik xizmati tashkil
etilgan.Bu xizmat Oliy bosh qo’mondonning buyruq va ko’rsatmalarini
sarkardalarga yetkazib turardi.
Qo’shin tarkibida tug’chi qism ham bo’lib, u davlat bayrog’ini
qo’riqlagan.
Bundan tashqari, zabongiri (dushman tomonidan asir olib
keluvchi) hamda xabargiri (razvedka) deb ataluvchi maxsus bo’linmalar
ham bo’lgan.
Ba’zan vaziyat taqozo etganida bu maxsus xizmatlar qo’shinning
ilg’or yoki qorovul qismi tomonidan ham amalga oshirilgan.

2.2. Shayboniylar davlatida harbiy unvonlar.
Shayboniylar davlati huquqining asosiy belgilari
Shayboniylar davlati islom davlati edi. Shu sababli unda islom
huquqi asosiy huquq manbayi hisoblangan. Shuningdek, odat huquqi
va xonlarning turli farmonlari ham huquq manbalarini tashkil qilgan.
Huquq manbalari orasida odat huquqining ahamiyati ancha katta
bo’lgan.
Muhammad Shayboniyxon markazlashgan davlatni tuzish bilan
birga unda huquq-tartibotning mustahkamlanishiga ham e’tibor
beradi. Tarixchi Ro’zbexon Isfaxoniy «Mehmonnomayi Buxoro» 17
asarida yozishicha, Ungacha Samarqand atrofidagi katta yo’llarda
talonchilar va zo’ravonlar j^o’payib, hatto Samarqanddan Turkiston yo’li
bo’ylab «xon hazratlarining a’srga tatigulik davlati paydo bo’lgunga
qadar to’rt farsax uzoqlikda joylashgan Aliobodga biror kishi bora
olmay qolgan.»‘ U davlat yo’llarini a na shu talonchi va bosqinchilardan
tozalab, yo’llarning xavfsizligini ta’minlaydi. Muhammad (Shohbaxt)
Shayboniyxon o’qimishli, shariat huquqi bobida o’z zamonasining
bilimdon kishilaridan bo’lganligi uchun qonunchilik va yuridik
masalalarni ulamolar bilan maslahatlashib hal etishga e’tiborli bo’lgan.
Uning huzurida hech qachon shariat huquqi va qonunlariga zid majlis
bo’lmagan. Isfaxoniy xonning topshirig’iga binoan 1513-1515-yillarda
unga bag’ishlab davlatni boshqarishga oid qisqa hajmli axloqiy-yuridik
«Suluk al-muluk» - «Podsholarning xulq-atvorlari» nomli qo’llanma
yozadi.
Unda davlat ishlari, musulmonlar bilan o’zaro munosabatlarda,
dorug’alar tayinlashda, xiroj, ushr, juz’ya kabi soliqlar yig’ib olishda
nimalarga asoslanish lozimligi yoritib berilgan. 15 bobdan iborat
mazkur asarda mansabdorlarni tayinlash, ularning huquq va
majburiyatlari, soliqlarni yig’ish tartibi, qo’zg’olonlarni bostirish
haqidagi qoidalar keltirilgan.
Ashtarxoniylardan Subxonqulixon davrida (1680-1702) ham uning
farmoniga ko’ra turli yuridik masalalarni hal etish uchun qabodiyonlik

muftiy tomonidan musulmon huquqining asosiy qoidalaridan iborat
to’plam tuzilgan. Garchi Markaziy Osiyoda huquqning asosiy manbayi
shariat bo’lsa-da, u odat huquqining yashashiga 17
Muhammad SHayboniyxon va uning o`zbek davlatchiligi tarixida tutgan o`rni-2018
25

chek qo’ya olmagan edi. Ilmiy adabiyotlarda huquqiy odatlar va
huquqiy bo’lmagan odatlar bir-birlaridan farqlanadi. Davlat tomonidan
tan olinib, mustahkamlangan va o’z sanksiyasiga 18 ega bo’lgan
odatlargina yuridik odatlar hisoblanadi.Akademik V.V.Bartoldning
ko’rsatishicha, turkiy tilda xalq ma’nosini «budun» degan so’z anglatib,
«to’ra» davlat ma’nosida ham ishlatilgan. «To’ra» - qonun bilan
birlashgan xalq ommasi, qonun degan ma’nolarni anglatgan.Markaziy
Osiyoda hukmron sulola bo’lgan turk-o’zbek o’troq va chorvador
xalqlari orasida juda ko’p turli odatlar, ayniqsa, davlat huquqiy odatlari
mavjud bo’lib kelgan.Turkiy xalqlarning davlat huquqiy odatlari xon
ko’tarish, voris tanlash, vassallikni rasmiylashtirish kabilarni tashkil
qilib, ularning paydo bo’lishi e ng qadimgi davrlarga borib
taqaladi.Turkiylar xonni taxtga o’tkazishda maxsus marosim
o’tkazganlar: amaldorlar bo’lajak xonni kigizga o’tkazib, quyosh yurishi
bo’ylab to’qqiz marta aylantirishgan.Temur davrida ham davlat
boshlig’ini saylashda shunday odat bo’lgan.Oq kigizga o’tqazib xon
ko’tarishdek turk odati o’zbeklarda XIX -XX asrlarda ham mavjud
bo’lgan.Ko’rinib turibdiki, xonlik - davlat boshlig’i mutlaq vorislik bilan
emas, ma’lum ma’noda nasabli va mansabli kishilar kengashida
tanlanib, saylanib, keyinchalik huquqiy odat bilan rasmiylashtiriladigan
lavozim bo’lgan.Turk xalqlarida taxtga vorislik masalasida uni egallash
tartibi bo’yicha ham o’ziga xos odat bo’lgan.Bu odat «zinapoya usuli»
deb atalib, mohiyati shundan iborat bo’lganki, ota vafot qilganidan
keyin o’g’il taxtga vorislik qila olmaydi, balki vafot qilgan xonning ukasi
bo’lmagan taqdirdagina o’g’li da’vogar bo’lishi mumkin. Shu odat
Shayboniy o’zbeklarida ham saqlanib qolgan. Tarxonlik instituti yirik
askarboshi, mansabdor shaxslar, ba’zan fuqarolarning bir guruhiga
beriladigan odat huquqidan kelib chiqqan institut bo’lib, keyinchalik
ulardan maxsus imtiyozli tabaqa - tarxonlar vujudga kelgan.O’tmishda
jangovor, harbiy harakatlar
da mohir bo’lgan turkiy xalqlarda
harbiy
odatlarning ustuvor mavqeyi bois harbiylar hayotiga oid ayrim
masalalar odat huquqlari bilan tartibga solingan. Jumladan, dasht

o’zbeklarida biron-bir xursandchilik munosabati bilan katta bayramlar
uyushtirish, undan keyin janqi (yoki chang’i) qurish va unda yaqin orada
bo’ladigan muhim rejalarni, masalan, biror 18
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
26

davlatga qarshi urush harakatlarini olib borishni muhokama qilish odati
bo’lgan. O’zbek qo’shinlarida garovga olib turish ham juda keng
qo’llanilib, garovga olingan shaxslarni o’ldirish, qul qilish, sotib yuborish
yoki boshqa shaxslar bilan kelishib, qo’yib yuborish mumkin bo’lmagan.
Garovga olish ba’zi hollarda «oq uylik qilib olib ketish» 19 deb atalib,
uzoq muddatlarga - oylar va yillarga cho’zilgan.Markaziy Osiyo
musulmon aholisi orasida islomga umuman aloqasi bo’lmagan
odatlarning ham mavjudligi ko’zga tashlanadi. Masalan, dehqon don
ekinlarini o’rib, yanchib bir uyum xirmon qilgach, bu uyum sarkorning
kelishiga qadar daxlsiz hisoblangan. Uning vazifalaridan biri g’allaning
soliq sifatida olinadigan qismini o’lchashdan iborat edi. Ammo, odatga
ko’ra, sarkor o’z vazifasiga kirishmasidanoq don yetishtirgan dehqon
uning bir qismini o’z qishlog’iga yoki mahalla masjidiga yoxud o’zi
e’tiqod qiladigan biror mozor shayxi hissasi (haqqi-ulli) ga ajratgan.
Qur’onda bu haqda hech narsa deyilmagan bo’lsa-da, yangi
yetishtirilgan shu yo’l bilan poklab olinadi, deb hisoblangan. Vaqt o’tishi
bilan Osiyoda Xudo yo’liga olinadigan bu ushr solig’i xiroj va tanob kabi
oddiy davlat soliqlariga aylandi, birinchisi ekin maydonlaridan,
ikkinchisi bog’lardan, uzumzorlardan, poliz va bedazorlardan olingan
hosilning beshdan bir, hatto uchdan bir qismigacha to’g’ri kelgan. Har
bir madrasa (oliy diniy o’quv yurti) unga asos solgan kishi tomonidan
berilgan yoki aholi o’z xohishi bilan in’om etgan va ko’p hollarda
qo’zg’almas mulk tarzida bo’lgan vaqfga ega bo’lgan. Vaqfni boshqarish
mutavallilarga topshirilgan bo’lib, ular mulkning foydalanilishi,
qo’riqlanishi, ijaraga berilishi, vaqf daromadlarining bo’linishi ustidan
nazoratni amalga oshirganlar. Ko’pincha, daromadning taqsimlanishi
vaqfni vasiyat qilgan shaxs tomonidan tuzilgan vaqfnomada
ko’rsatilgan. Ana shu yorliqqa asosan, mutavalli vaqf mulkining bir yillik
yangi daromadidan undan bir hissasini xizmat haqiga olgan. Shu bilan
birga, madrasa mutavallilarining ishini asta-sekinlik bilan nazorat qilish
maqsadida bosh mutavalli mansabi joriy qilindi, ammo ularning maoshi
to’g’risida gapirilmaydi. Hukumat unga maosh to’lamagan, odatga

ko’ra, mutavalliboshi o’ziga bo’ysungan har bir mutavalli yillik
daromadining o’ndan bir qismini olgan. Turk xalqlarida oila-19
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
27

nikoh munosabatlari shariat huquqi bilan tartibga solingan, ammo
shunga qaramasdan, bu borada ham ko’pgina odatlar mavjud edi.
Jumladan, oilaga, xotinlarga til tekkizish katta gunoh hisoblangan.
Hatto xotin-qizlarning ismlari talaffuz qilinmay, har birini boshqa bir
ibora bilan atashgan. Masalan, xotinlarni bosh farzandining ismi bilan
chaqirish odati bizgacha saqlanib qolgan. «Xotinlarga til tekkizish
chig’atoylarda va turk qabilalarida eng katta gunoh bo’lib, oila haqiga
qilingan xiyonatdan ham azimdir Bu qadimiy odat barcha turkiy xalqlar,
jumladan, o’zbeklar ongidan hozirgacha chuqur joy olib kelmoqda.
Turkiy oilalarda vafot etgan akaning oilasini saqlab qolish, bolalarini
boqib, katta qilish uchun uning beva qolgan xotiniga ukalaridan bin
uylangan. Bu eski odat hatto turkiy xalqlarning qadimgi avlodlari -
xunnlarga borib taqaladi. Qishloq xo’jaligiga oid odatlar suv, yer
o’lchamlari, ularni yuritishda odat huquqiga rioya qilish, hamma joyda
yagona, hatto bir odatga emas, qaysi jug’rofiy hududda qanday odat
bo’lsa, o’shanga rioya qilish haqidagi ko’rsatmalarni o’z ichiga olgan.
Qovun sotish. Poliz boshida qovun sotish odat bo’lmay, u yerga kelgan
kishi to’ygunicha yeb ketishi rasm bo’lgan, olib ketishi mumkin emas
edi. Bu haqda «Boburnoma»da ham ma’lumot bor. Jumladan, Bobur
Andijon qovunlarini maqtab: «Qovun mahalida poliz boshida qovun
sotmoq rasm emas», - deb yozadi. 1 Yurtchilik odati. Bu odat qarzini
to’lay olmagan qarzdorning qarzlarini uning qarindoshlari o’zaro bo’lib
olib, to’lashlari bilan belgilanadi. Bundan bosh tortgan qarindosh lozim
hollarda o’zi ham ana shunday yordam olish huquqidan mahrum
bo’lgan. O’zaro yordam. O’zbek-qozoqlarda amalda bo’lib, jilu odati deb
yuritilgan. Bu qahatchilik yoki tabiiy ofat oqibatida o’z mol-holini
yo’qotgan, qiynalib qolgan qarindoshlarga qoramollar berib yordam
ko’rsatish odatini bajarishdan bosh tortgan qarindosh zarur bo’lganda
o’zi ham shunday yordamdan mahrum etilgan. Hamkorlik (o’rtoqlik)
odati - jamoa yoki qarindoshlar o’rtasida ko’proq qo’l mehnati talab
qiladigan ishlarni bajarishda, masalan, beda o’rish, quduq yoki hovuz
qazish, uy-joy qurishda (hashar deyiladi) yordam ko’rsatishdan iborat.

Undan bosh tortish, o’z navbatida, shunday yordam olish huquqidan
mahrum qilgan. Davlat va jamiyat hayotini tartibga soluvchi muhim
manbalardan bo’lib xizmat qilib kelgan o’zbek odat huquqi normalari
vaqt o’tishi
28

bilan o’z o’rnini zamonaviy huquq qoidalariga bo’shatib berdi. Ular
o’rnini turli qonunlar egalladi.Turkistonning o’rta asrlardagi ijtimoiy-
siyosiy va huquqiy tarixini o’rganishda XV-XVI asrlardagi Samarqand
(vaqf) hujjatlari to’plami diqqatga sazovor manbalardandir.Hujjatlar
to’plami mazmuniga ko’ra, o’sha davrdagi fuqarolik huquqiy
munosabatlari, xususan, vaqf mulkining huquqiy holati hamda uning
sud va davlat puli bilan himoya qilinishi masalalari, ish yuritish hamda
hujjatlarning shakllarini o’rganishda muhim manba sifatida ishonchli
ma’lumotlar beradi.O’zbekiston davlati va huquqi tarixiga oid yuridik
hujjatlar orasida eng ko’p tarqalganlari vaqfnomalar bo’lib, yuzlab yillar
o’tganligiga qaramay, bizgacha hatto ularning asl nusxalari yetib
kelgan.
Ular orasida «Vaqfnoma» yoki «Hazrat Shayboniyxon vaqfnomasi»
deb ataluvchi hujjat o’zining davri, ta’sis etilishi, shartlari va tuzilishi
jihatidan alohida ajralib turadi, u bizgacha yuz sahifadan ortiq kitobcha
shaklida muqovalangan holda yetib kelgan murakkab tuzilishdagi
hujjatdir. Vaqf mulklarini boshqarish jarayonida ularni hissador
foydalanishi uchun ijaraga berish orqali daromad olish mumkin
bo’lgan. Bunda vaqf mulkining ijarasi uch yildan oshmasligi,
shuningdek, ijara haqi belgilanganidan oshiq yoki kam bo’lmasligi lozim
edi. Mazkur hujjatning o’ziga xos shartlari ham bor. Masalan,
ishlanadigan yerlar har qanday davr va vaqtda ham xonlar, sultonlar,
amirlar xizmatida bo’lgan kishilar, suyurg’oldan foydalanuvchi
amaldorlar tomonidan ishlanishi mumkim bo’lmagan.Vaqf mulkidan 20
keladigan daromadlar shu mulkni rivojlantirish, kengaytirishga,
madrasalarni ta’mirlash, ashyolar bilan ta’minlashga, mudarrislar,
talabalar, hofizlarga maosh tayinlashga sarflangan. Hujjatning so’nggi,
tasdiqlovchi qismida har o’n yilda xon huzurida - bosh qozi,
shayxulislom hamda o’sha davrning taniqli kishilari oldida uning aslidan
nusxalar ko’chirilib, yangitdan tasdiqlanishi lozimligi ko’rsatilgan. Bunda
vaqf ta’sis qilish vaqtida qo’yilgan shartlar o’zgarmasligi
mustahkamlangan.bois O’tror, Sovron, Sig’noq 21 shaharlarini ularga

berib, rozi qilish lozim ko’rildi. Keyinchalik g’oyatda kengayib ketgan
Shayboniy davlati shu tarzda ta’sis etildi”; – ba’zi 20
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil 21
Ahmedov.B. O‟zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
29

asarlarda Shayboniyxonga nisbatan “yarim sahroyi” iborasi ishlatildi.
Muhammad Shayboniyxon yarim sahroyi emas. U Buxoroda ilm
o’rgangan, ko’ngli she’riyat va ilm-fanga payvand inson edi.
Muhammad Shayboniy nafaqat kuch-qudratli sarkarda, shuning
barobarida sahovatkor ilm-u ma’rifat homiysi va benazir ijodkor sifatida
ham kuch-qudratli shaxs edi. U shoir sifatida Shayboniyxon, Shohbaxt,
Shoyboq, Shoybek, Sheboni, Shohibek, Shayboniy taxalluslari bilan
she’rlar yozgan, kamdan-kam ijodkorga nasib etadigan rutba – “Devon”
egasi bo’lgan. Bu devon 300 dan ortiq g’azal, ruboiy, tuyuq, chiston,
ta’rix va boshqa janrdagi asarlarni o’z ichiga olgan ma’lumotlarga ko’ra,
Muhammad Shayboniyxon islom ulamolariga behad katta hurmat
ko’rsatgan. U barcha harbiy safarlarida o’zi bilan kichkina go’zal
kutubxonasini olib yurar va Amir Temur kabi Damashqu Halab
ulamolari bilan diniy munozaralarga qatnashgan. Hirotning
peshqadam tafsirchilari bo’lgan Qozi Ixtiyor va Muhammad Yusuf bilan
Qur’onning ba’zi bir oyatlari borasida bahsu muloqotda bo’lgan.
Shuning uchun Shayboniyni “Xalifa ur-Rahmon” va “Imom az-Zamon”
ya’ni “Davr imomi”» va “Tangrining yerdagi xalifasi” deb
ulug’laganlar;Mirzo Bobur bilan Shayboniyxon ziddiyatida ikki muhim
omil mavjud: bu Mirzo Bobur uchun salbiy, Muhammad Shayboniy
uchun ijobiy nuqta bor. Hokimiyati uchun kechgan kurash davomida
Mirzo Bobur yoshligi va tajribasizligi, eng avvalo, harbiy kuch-
qudratining zaifligi tufayli xatoga yo’l qo’yadi: u shia mazhabli safaviylar
hukmdori Shoh Ismoil bilan ittifoq tuzib, Samarqand taxtini begona
kuchlar yordamida qo’l olishga urinadi, hatto Samarqandni so’nggi
marta qo’lga kiritgach, shoh Ismoil nomiga xutba o’qitib,shia imomlari
nomi bitilgan tanga zarb etdiradi.

Xulosa
Buxoro amirligining Shayboniylar davri (16-18 asrlar) qóshin tuzilishi
va harbiy boshqaruvi Buxoro xonligining qanday rivojlanishi va
qudratining mustahkamligi bilan bog’liq bo’lgan asosiy jarayonlardan
biri edi. Shayboniylar davrida Buxoro amirligi kuchli voqeaning
kelishiga qarshi o’zlarini himoya qilish uchun bir nechta qóshinlar va
harbiy tuzilmalar yaratdi. Bu qóshinlar amirlar va urushchi haydovchilar
tomonidan boshqarilgan. Ularga amirlik nomi bilan "ulus" deb atalgan
bo’lib, ularga jizzaxir, mirlan, bendir, qoshna, bog’bon, yatagan va
boshqa zamonaviy silahlarni ta’minlaydilar. Harbiy boshqaruvning
asosiy qismi esa amirlarning kelishuvlari va topshirishlariga asoslangan
edi. Buxoro amirligi uchun harbiy qo’shimchalarni tayyorlash, harbiy
strategiyalarni rivojlantirish va muhim harbiy qarorlarni qabul qilish
masalalari bo’yicha boshqaruvchi organlar tashkil etilgan. Buxoro
amirligining Shayboniylar davrida qóshin tuzilishi va harbiy boshqaruvi
amirlar uchun katta ahamiyatga ega edi. Bu tuzilmalar va boshqaruv
usullari Buxoro amirlikning qudrat va mustahkamligini ta’minlash,
urush va qo’shimchalarning jangda samaradorlikni oshirish va Buxoro
hududida xalqaro xayoti saqlashga imkoniyat yaratishga xizmat qilgan.
Muhammad Shayboniy o’zini Amir Temur davlatining vorisi hisoblagan.
Ayni shu sababdan u mamlakat boshqarishda Sohibqirondan ibrat
oladi. Shayboniyxon va sulolasi hukmronligi davrida Samarqand va
Buxoroda obodonchilik ishlari, hoziri kunimizgacha yuksak milliy
me’morchiligimiz namunalari hisoblangan ko’plab binolar tiklanadi.
Xususan, shayboniylarning so’nggi vakili Abdullaxon II davrida
Mavorannahr tarixida e’tiborga loyiq yuksalishlar yuz beradi.
Ayni shu ishlari va yuqorida aytib o’tgan fazilatlari, qoldirgan boy
merosi sababidan Muhammad Shayboniyni “yarim sahroyi” deb atash
behad katta xato bo’ladi deyish mumkin. Muhammad Shayboniyxon
1510-yil Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan bo’lgan jangda

halok bo’ldi. Jangdan so’ng uning jasadi askarlar jasadlari orasidan
topilgan va dushmanlari tomonidan boshi kesib olingan.
31

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Mavzuga oid adabiyotlar
1.B. Muhammadiyev. Shayboniylar davlati va huquqi T. “Adolat” 2007
2.Yo’lsoshev. Buxoro yoxud Movaraunnahr tarixi Toshkent G’. Gulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti-1990.
3.A. Zamonov. Muhammad SHayboniyxon va uning o’zbek
davlatchiligi tarixida tutgan o’rni-T. Sharq.2018
4. Ahmedov.B. O‟zbekiston tarixi manbalari. Toshkent,
O’qituvchi.2001. 5.Ahmedov.B. Tarixdan saboqlar. T, Sharq.1994.
6. Axmedov.B. O‟zbek ulusi. T, Universitet.1992.
7. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg‟usi. T, O’zbekiston.1996.
8.Ibrohimov. A. Bizkim o‟zbeklar. T, O’zbekiston.1999.
Mavzuga oid manbalar
1. Hofiz Tanish Buxoriy.Abdullanoma 1kitob T., ―Universitet‖
1999. 2. Hofiz Tanish Buxoriy.Abdullanoma 1I kitob T.,
―Universitet‖ 1999. 3.M.M. Haydar” Tarixiy Rashidiy”.
―Universitet‖ 2007.
4.Z.M. Bobur Boburnoma “Yulduzcha” nashriyoti, 1989.
5. Bobur.Z.M. Boburnoma. T, Sharq.1989.
6. M.Bobur Boburnoma “Yulduzcha” nashriyoti, 1989
7..Muhammad Solih. Shayboniynoma. T. G’ofur G’ulom. 1988.
Internet saytlari
1.
2.www.ziyouz.com

Ilova
Ilg’or
Manglay
( avangard )
Javong’or
QALB Barong’or
Chap qanot
Markaziy qism O’ng qanot
Hirovul
Orqa qism
Shayboniylar davrida qo’shin tuzulishi
33

MUNDARIJA

Kirish

I-BOB. Shayboniylar davlatida qo’shin tuzilishi

1.1. Shayboniylar davlatida qo’shin tarkibi

1.2. Shayboniylar olib borgan harbiy yurishlar

II-BOB. Shayboniylar davlatida harbiy ish

2.1. Shayboniylar davlatida jang qilish taktikasi

2.2. Shayboniylar davlatida harbiy unvonlar

Xulosa

Foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati

Купить