Shayboniylar davrida Buxoro xonligining boshkaruv tizimi markaziy va maxalliy boshkaruvi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	29.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Shayboniylar davrida Buxoro xonligining boshkaruv tizimi markaziy va maxalliy boshkaruvi

Купить

Mavzu:Shayboniylar davrida Buxoro xonligining
boshkaruv tizimi markaziy va maxalliy boshkaruvi
Reja:
1.Shayboniylar davri davlatchiligi Siyosiy tarixi.
2.Ma ь muriy boshkaruv. Mansab va unvonlar.
3.Xarbiy kurilish va boshkaruv.

Mahlumki, XIV asr boshlariga kelib, 1236 yilda Botuxon tomonidan asos solingan
Oltin O’rda davlati ikki qismga bo’linib ketadi va uning sharqiy qimida Oq
O’rda davlati tashkil topadi. Ayrim tarixiy manbalarda bu hududlar “O’zbeklar
mamlakati” deb ham eslatiladi. XV asrning o’rtalariga kelib SHarqiy Dashti
Qipchoq hududlarida Jo’jixonning beshinchi o’g’li SHaybon urug’idan bo’lgan
Abulxayrxon ko’chmanchi o’zbeklar davlatiga asos soldi. Movarounnahrdagi
o’zaro kurashlardan foydalangan Abulxayrxon Sirdaryoning o’rta oqimidagi bir
qancha shaharlarni, Xorazmning bir qismini bosib olishga erishdi.
Manbalarning (Mulla SHodi, “Fathnoma”) mahlumot berishicha 864 hijriy
(1459-1460 yy.) yilda Abulxayrxonning katta o’g’li SHohbudog’ vafot etadi.
Undan qolgan sakkiz yoshli Muhammad va besh yoshli Mahmud uyg’ur Boyshayx
ko’kaldosh tarbiyasiga beriladi. SHohbudog’ning katta o’g’li Muhammad
SHohbaxt keyinchalik SHayboniylar davltiga asos soladi. Manbalarning mahlumot
berishicha, Muhammad SHohbaxt SHayboniyxon istehdodli shoir va sarkarda,
zamonasining o’qimishli va bilimdon kishilaridan bo’lgan.
XV asrning so’nggi choragiga kelib temuriy shahzodalar o’rtasidagi toj-taxt
uchun o’zaro kurashlar avj olgan edi. Ko’pgina mulklar va viloyatlar, xususan,
Farg’ona, Hisor, Samarqand bilan Buxoro, Toshkent, Xorazm o’zlarini mustaqil
hisoblab,ko’p hollarda bir-birlari bilan kurash olib borar edilar. SHuning uchun
ham Movarounnahrdagi temuriylar saltanati amalda mustaqil boshqariladigan
kichik-kichik viloyatlarga bo’linib ketgan edi. SHayboniyxon esa temuriylar
hukmronligiga barham berish uchun bunday vaziyatdan ustalik bilan foydalanishga
harakat qildi.
Temuriylar o’rtasidagi sulolaviy urishlar, keyinroq esa SHayboniyxon
qo’shinlarini qo’llab-quvvatlashda Toshkent mulki zodagonlari katta rol
o’ynadilar. 1485 yilda Toshkent hokimiyatini mashhur diniy arbob Xo’ja Ahror
yordamida Yunusxon egallagan bo’lsa, uning vafotidan so’ng o’g’li
Mahmudxon(1487-1503yy) Toshkent taxtini egallaydi. Mahmudxon temuriylarga
qarshi kurashda SHayboniyxon ittifoqini umid qilgan bo’lsa-da, niyatiga yeta
olmadi. 1494 yilda Samarqand hukmdori Sulton Ali Mirzo vafot etgach, temuriylar
o’rtasidagi nizolar yanada kuchayib ketdi. Bundan foydalangan SHayboniyxon
1497 va 1499 yillarda Samarqandga hujum uyushtirib, uni ikki marta qamal qildi.
1500 yilda Andijon hokimi Bobur Mirzo Samarqandga yurish qildi. Ammo,
SHayboniyxon undan oldinroq harakat qilib Samarqandni qamal qildi hamda
shahar hokimi Sulton Ali bilan kelishib, Samarqandni egalladi. Boburning
Samarqandni egallash borasidagi harakatlari zoe ketdi. Bunga qadar
SHayboniyxon Buxoroni ham qo’lga kiritgan edi. SHundan so’ng SHayboniyxon
1503 yil bahorida asosiy qo’shinlari bilan Toshkent hokimi Mahmudxon va
Farg’ona hokimi Ahmadxonlarga qarshi yurish qilib Toshkent viloyatidagi
SHohruhiya va boshqa ko’pgina qalhalarni bosib olishga erishadi. Farg’onadagi

Arxian qalhasi yonida bo’lgan shafqatsiz jangda Maxmudxon halok bo’ladi va
Toshkentda qoldirilgan uning o’g’li Muhammad Sulton SHayboniyxon qo’shinlari
yaqinlashishi bilan Toshkentdan qochib ketadi.
Toshkentga mustahkam o’rnashib olgan SHayboniyxon qo’shinlarining
katta qismi uning ukasi Mahmud Sulton boshchiligida Xorazmga yurish
boshladilar. Kat va Buldumsoz qalhalarini egallagan Mahmud Sulton bu
hududlardagi bir qism aholini majburan Buxoroga ko’chirishga buyruq beradi.
1505 yilda o’n oylik qamaldan so’ng ko’chmanchi o’zbeklar Urganch shahrini
egallaydilar.
SHayboniyxonning o’zi katta qo’shni bilan 1504 yilda Hisor viloyatiga
yurish qildi. Bu paytdagi Hisor viloyatining hokimi Xusravshoh ancha katta harbiy
kuchga ega bo’lsa-da, SHayboniyxonga jiddiy qarshilik ko’rsata olmadi. Buning
natijasida Hisor viloyati barcha tog’li tumanlari bilan birga SHayboniyxon
ixtiyoriga o’tdi va Qunduz, Tolqon, Badahshon hamda Balx ishg’ol etildi.
SHaybonixonning markazlashgan davlat tuzish yo’lidagi raqiblaridan biri
Dashti Qipchoqdagi qozoq sultonlari edi. XVI asrning boshlarida qozoq sultonlari
SHayboniyxonning janubga qilgan harbiy yurishlaridan foydalanib
Movarounnahrga bir necha marta bosqinchilik urushlari uyushtiradilar, Buxoro va
Samarqandni talon-taroj qilib, aholini asir qilib olib ketadilar. 1509 yilda
SHayboniyxon qozoq sultonlari Jonish Sulton, Burunduqxon va Qosim Sultonlarga
qattiq zarbalar berib, buning natijasida Sig’noq, Yassi, Savron shaharlarini qo’lga
kiritadi hamda Turkistondagi Xo’ja Ahmad Yassaviy maqbarasini tahmirlashga
buyruq beradi.
SHayboniyxon 1509 yilning yozida Marvni egallashga muvaffaq bo’ldi.
Uning bu davrga qadar bo’lgan yurishlari natijasida Dashti Qipchoq, Xorazm,
Movarounnahr va Xurosonning katta qismi SHayboniylar qo’l ostida birlashtirildi.
Marv shahrini egallagan SHayboniyxon Eronning kichik viloyatlariga yurish
qiladi hamda Mashhad va Tus shaharlarini egallab, ulardagi muqaddas joylarni
ziyorat qilib, bahzi mehmoriy inshootlarni tahmirlashga buyruq beradi. Mashhad
va Tus shaharlarini egallagan SHayboniyxon Erondogi SHoh Ismoil asos solgan
Safaviylar davlatiga xavf soladi.
1510 yilda Erondan orqaga qaygan SHayboniyxon uning izidan katta kuch
bilan yetib kelgan Eron shohi Ismoil Safaviy qo’shinlari bilan jangga kirishdi.
Marv yaqinida bo’lib o’tgan bu jangda SHayboniyxonning kam sonli qo’shinlari 1
mag’lubiyatga uchradi hamda zamondoshlari tomonidan “Xalifa ur-Rahmon va
Imom az-Zamon” deb ulug’langan Muhammad SHohbaxt SHayboniyxon bu
jangda halok bo’ldi.
1
.

Marv yaqinidagi g’alabadan so’ng SHoh Ismoil SHayboniylarga qarshi
kurashda temuriy shahzoda Zahiriddin Bobur bilan ittifoqchilikni taklif etdi.
Undan tashqari, SHayboniyxon o’limidan keyinoq o’zbek sultonlari orasida
boshlangan kelishmovchiliklar davlatni zaiflashuviga olib keldi hamda
shayboniylar keyingi janglarda mag’lubiyatga uchray boshladilar. Natijada
Huroson va Xorazm qo’ldan boy berildi. Bobur 1511 yilda SHoh Ismoil
qo’shinlari yordamida shayboniylar qo’l ostidagi Hisor, Ko’lob, Qunduz,
Badaxshon va Qarshi yerlarini egallab, Samarqandni ham uchinchi marta qo’lga
kiritdi. Movarounnahrni butunlay qo’lga kiritish niyatida bo’lgan Boburga
Safaviylarning tajribali sarkardasi Najmiddan Soniy boshchiligidagi 12 ming
qo’shini kelib qo’shildi.
Boburning ittifoqchilari, shia mazhabidagi eroniy qizilboshlilarning 2
talon-
tarojlari (ayniqsa, Samarqand va Qarshi shaharlarida) tufayli mahalliy aholi
Boburni qo’llab-quvvatlamadi. Bobur va eroniylarning birlashgan qo’shinlari bilan
SHayboniylar o’rtasidagi hal qiluvchi jang 1512 yilning noyabrida G’ijduvon
yaqinida bo’lib o’tadi. Mazkur jangda SHayboniyxonning jiyani, Sulton
Mahmudning o’g’li Ubaydulla Sulton tomonidan ittifoqchilar qo’shnini tor-mor
etildi. Bu mag’lubiyatdan so’ng Bobur Movarounnahrdan butunlay chiqib ketdi va
Qobul hamda uning atroflarida o’z hukmronligini to’la mustahkamladi. 1526
yilning boshida Bobur Hindistonga yurish boshladi va u yerdagi Ibrohim
Lo’diyning qo’shinlarini to’la tor-mor keltirib, yangi saltanat-Boburiylar
saltanatiga asos soldi. Bu saltanat Hindistonda 332 yil (1526-1858 yy) hukmronlik
qildi.
Muhammad SHayboniyxonning vafotidan so’ng davlatdagi markaziy
hokimiyat anchagina zaiflashdi. Beklar (amirlar) va sultonlarning ko’pchiligi
SHayboniyxondan keyingi bir nechta xonlarga nomigagina bo’ysundilar.
SHayboniyxon vafotidan so’ng uning jiyani Sulton Mahmudning o’g’li
Kuchkunchixon (1510-1530 yy.) taxtga o’tirdi. Aynan Kuchkunchixon davrida
sultonlarning mustaqilligi kuchaya borib, ular orasida Buxoro mulki hukmdori
Ubaydulla Sultonning obruyi ancha baland edi. Kuchkunchixondan keyingi
hukmdor Abu Sahid (1530-1533 yy.) ning qiska hukmronligi davrida
Movarounnahr va Xurosonda markaziy hokimiyat zaiflashib, amirlar va sultonlar
o’rtasidagi nizolar yanada kuchaydi. Bu paytda Xorazm mustaqil davlat bo’lib
ajralib chiqdi va Turkiston yerlari parchalana boshladi.
O’zaro urushlarga birmuncha barham berishga erishgan Ubaydulla Sulton
1512 yilda Buxoro hukmdori bo’lgan bo’lsa, 1533 yildan butun markazlashgan
o’zbek davlatining oliy hukmdori etib saylanadi. Ubaydullaxon paytaxtni
Samarqanddan Buxoroga ko’chiradi. O’sha paytda Samarqand hukmdori bo’lgan
2

Kuchkunchixonning o’g’li Abdulla Sulton ham Ubaydullaxon hokimiyatini tan
olishga majbur bo’ldi.
XVI asrning 40-yilariga kelib yirik zadagonlar va sulolalar o’rtasida
Movarounnahrning poytaxt shaharlari va mulklari uchun o’zaro kurashlar yana avj
oldi. Hukmdor xonadoni vakillari o’rtasida ayniqsa Buxoro va Samarqand uchun
kurash kuchaydi. Bu davrda Samarqandda Kuchkunchixonning uchinchi o’g’li
Abdullatifxon (1541-1552 yy.) Buxoroda esa Ubaydullaxonning o’g’li
Abdulazizxon (1540-1550 yy.) hukmronlik qilib har ikkalasi ham o’zini rasmiy
xon deb hisoblar edi.
O’zaro hamda sulolaviy kurashlar davom etayotgan bir sharoitda
SHayboniyxonning nabirasi Muhammad Yorsulton bir necha oy taxtni
boshqarganidan so’ng amaldagi hokimiyat Baroqxon (Navro’z Ahmadxon, 1551-
1556 yy.) qo’liga o’tdi. Toshkent va Sirdaryo bo’yidagi shaharlar hukmdori
bo’lgan Navro’z Ahmadxon Buxoroda o’z hokimiyatini tan oldirish uchun
Samarqand va Movarounnahrning boshqa shaharlariga bir necha marta yurishlar
qilib turdi.
1556 yilda Navro’z Ahmadxon vafot etgach Balx hukmdori
Pirmuhammadxon (1556-1561 yy.) Buxoro taxtiga o’tiradi. SHunga qaramasdan
1556 yilda Axsi va Andijon mulki hukmdorlari Buxoroni egallashga harakat
qilib ko’rdilar. Ammo, o’sha paytda juda katta nufuzga ega bo’lgan jo’ybor shayxi
Xo’ja Islom tomonidan qo’llab quvvatlangan shayboniy Iskandar Sultonning
o’g’li Abdulla Sulton bunga yo’l qo’ymadi. Pirmuxammadxon Balxda qolib taxtni
boshqarayotgan, uning nomiga xutba o’qitilib, tangalar zarb etilayotgan bo’lsada,
1557 yildan Buxoroda Abdulla Sulton hukmronlik qila boshlaydi.
Mustaqil mulklar va yirik zadagonlarning o’zaro urushlaridan ularning
o’zlariga qarshi foydalangan Abdullaxon II asta-sekinlik balan Movarounnahr va
Xuroson yerlarini o’z hokimiyati ostiga birlashtira boshladi. Uning bu
harakatlarini jo’ybor shayxlari Xo’ja Islom hamda uning o’g’li Xo’ja Sahdlar faol
qo’llab-quvvatlab turdilar. 1561 yilda Abdullaxon II Pirmuxammad bilan
aloqalarni uzdi va otasi Iskandar Sultonni (1561-1583 yy.) xon deb ehlon qildi.
Iskandar Sulton nomigagina xon bo’lib, mamlakatni boshqaruv ishlariga deyarli
aralashmas, hokimiyat amalda Abdullaxon II qo’lida edi. 1583 yilda Iskandar
Sulton vafot etgach Abdullaxon II rasmiy xon deb ehlon etildi.
SHayboniy hukimdorlari orasida Abdullaxon II o’zining qathiyatliligi,
yaxshi siyosatchi va sarkardalik qobiliyati bilan ajralib turadi. U markazlashgan
shayboniylar davlatini tiklash maqsadida bebosh va o’zlarini mustaqil
hisoblaydigan amirlar, sultonlar, mulklar hukmdorlari bilan tinimsiz kurash olib
borishga majbur bo’ldi. Tinimsiz urushlar natijasida 1573 yilda Farg’ona, 1574
yilda SHahrisabz Qarshi, Hisor viloyatlari, 1578 yilda Samarqand, 1582 yilda

Toshkent, SHohruhiya, Sayram, Ohangaron, 1583 yilda Balx, 1584 yilda
Badaxshon, 1588 yilda Hirot va uning atroflari,1595 yilda Xorazm Abdullaxon II
hokimiyati ostiga birlashtirildi. Tinimsiz urushlardan charchagan joylardagi
mahalliy aholi ko’p hollarda Abdullaxon II ning markazlashtirish siyosatini
qo’llab-quvvatlar edi.
Abdullaxon II uzoq yillik olib borilgan urushlardan so’ng butun
Movarounnahr, Hisor, Xurosonning katta qismi, Xorazm va Turkistonni qo’lga
kiritib SHayboniyxon tuzgan davlatni qayta tiklashga erishdi. Ammo, hududiy
jihatdan juda katta bo’lgan bu davlat siyosiy jihatdan o’ta mustahkam emas edi.
Bu davlatning kuch-qudrati hokimiyat tepasida turgan hukmdorning shahsiy
fazilatlariga suyanar hamda unda mustahkam davlatchilik tizimi yaratilmagan edi.
Aynan shuning uchun ham 1598 yilda Abdullaxon II vafot etgach, oradan qisqa
muddat o’tib qiyinchiliklar va jangu-jadallar natijasida tiklangan bu davlat
inqirozga yuz tutda, hamda hokimiyat tepasiga boshqa sulola vakillari keldilar.
Mahmuriy boshqaruv. Mansab va unvonlar . XIV asrning boshlarida
Movarounnahrning Muhammad SHayboniyxon tomonidan bosib olinishi bu
hududlarning xon urug’i vakillari bo’lgan o’zbek sultonlari tomonidan bo’lib
olinishiga sabab bo’ldi. Ayrim hollarda SHayboniyxon bahzi qabila boshliqlariga
mahlum mulklarni ham bergan. XVI asrning 60-yilllaridan boshlab Buxoro
shayboniylar davlatining mahmuriy-siyosiy markazi sifatida ehtirof etilgannidan
so’ng qonun kuchiga ega bo’lgan barcha hujjatlar Buxorodan chiqarilgan.
Davlatdagi murakkab boshqaruv apparatini tashkil etgan ko’p sonli amaldorlar
guruhi ham aynan Buxoroda markazlashgan.
Mahmuriy jihatdan Buxoro xonligi viloyatlar va tumanlarga bo’lingan.
Mirza Devonning mahlumot berishicha, Buxoro xonligi boshqaruvida o’ziga xos
anhana va qonunlar o’rnatilgan bo’lib, joylardagi yuqori mansabga ega bo’lgan
zodagonlar davlat boshlig’i tomonidan hokimlikka ko’tarilgan.
Yirik hududlarda tashkil topgan shayboniylar davlati xon tomonidan
boshqarilgan. Xonlikning siyosiy tizimida o’zbek davlatchiligining somoniylardan
temuriylargacha bo’lgan davrida qaror topgan davlat boshqaruvi qonun-qoidalari
hamda xususiyatlari bilan birgalikda ko’chmanchilarga xos anhanalar ham mavjud
bo’lgan. Xon-cheklanmagan hokimiyatga ega bo’lib, u o’z atrofida viloyat, tuman
hokikimlari hamda nufuzli qabila boshliqlarini birlashtirganidan so’ng mustaqil
siyosat olib borgan. Ammo, ayrim viloyat hokimlari mavqei kuchayib markaziy
hokimiyatga bo’ysunmay qo’ygan holatlar ham bo’lib turgan. Bunday holat
ayniqsa Abdullaxon II davrida kuchayib bo’lib, u buysunmas hokimlarning
barchasini zo’rlik bilan bo’ysundirgan edi.
SHayboniylar davlati boshqaruvida islomiy odat va shariat qonun-
qoidalariga qattiq rioya qilingan. Davlatdagi oliy hukmdorlik otadan bolaga emas,

balki suloladan eng ulug’ yoshli shaxsga o’tish tartibi dastlabki shayboniylar
davrida saqlanib qolgan bo’lsada, XVI asrning 40-yillaridan boshlab vorisiylikda
otadan bolaga o’tish anhanasi kuchayadi hamda Abdullaxon II davrida aniq bir
shaklga tushadi. Ammo, bu holat uzoq davom etmadi.
Davlat boshqaruvida xon saroyidagi oliy darajali amaldorlardan tashkil
topgan markaziy boshqaruv hamda viloyatlar va tumanlar qo’lida mahalliy
boshqaruv asosiy o’rinda turar edi. Tabiiyki, xon ular yordamida hamda bevosita
ishtirokida davlatdagi mahmuriy boshqaruvni amalga oshirgan.
Ilgarigi sulolalar davrida bo’lgani kabi shayboniylar davrida ham eng oliy
davlat idorasi- dargoh hisoblangan. Dargoh tepasida xon turgan bo’lib, bu idora
saroy devonida jamlangan hamda davlatning ichki va tashqi hayotiga oid barcha
masalalarni hal qilgan. CHunonchi, davlatning oliy darajali amaldorlari ahzo
hamda odatda bosh vazir tomonidan boshqariladigan bu mahkama davlatning
siyosiy, moliyaviy, harbiy, tashkiliy va boshqa masalalarini ko’rib chiqar edi. Bu
yerda qabul qilingan qarorlar xonning tasdig’i bilan kuchga kirib, hayotga tadbiq
etilgan. Tahkidlash joizki, ko’plab ko’kaldosh, otaliq, naqib, vaziri ahzam, vazir,
devonbegi kabi oliy darajali saroy amaldorlari, nuyon, tug’begi, kutvol, dorug’a,
qurchiboshi kabi harbiy amaldorlar, jo’ybor shayxlari, sadrlar, shayxulislom kabi
diniy ulomolarning fikrlari va manfaatlari ham qarorlar qabul qilinishida muhim
ahamiyatga ega bo’lgan.
SHayboniylar davlat boshqaruvidagi muhim vazifalardan biri naqib
hisoblangan. Naqiblik mansabi xon huzurida juda katta vakolatlarga ega bo’lib,
naqib xonning eng yaqin va ishonchli kishilaridan hisoblangan. Manbalarga ko’ra,
rasmiy qabul marosimlarida naqibning oliy hukmdordan chap tomonda birinchi
bo’lib joy olishi naqibning dargohdagi yuksak martabasidan dalolat beradi.
SHuningdek, xon tomonidan chiqarilgan farmon va yorliqlarda ham naqibning
nomi birinchi bo’lib zikr etilgan. Naqibga davlatning ichki va tashqi siyosati
hamda harbiy masalalarda oliy hukmdorning birinchi maslahatchisi sifatida
qaralgan Ayrim hollarda harbiy muzokaralar uchun ham xon raqiblar tomonga o’z
naqibini jo’natgan.
Harbiy yurishlarni uyushtirish, urushlarni davom ettirish yoki to’xtatish,
raqib tomonning harbiy-strategik tomonlarini o’rganish kabi vazifalar ham
naqibga yuklatilgan hamda xon uning maslahatlari bilan qaror qabul qilgan.
Manbalarga ko’ra, naqiblarga o’ta mahsuliyatli bo’lgan elchilik vazifalari ham
yuklatilgan. SHayboniy hukmdorlari naqiblik lavozimiga asosan payg’ambar
avlodlari hisoblangan sayidlar xonadoniga mansub shaxslarni tayinlaganlar.
SHayboniylar davlatidagi muhim mansablardan yana biri otaliqdir. Bu
mansabga tayinlangan shaxs, avvalo, voyaga yetmagan shahzodaning tarbiyasi
uchun mashul bo’lgan. Mazkur lavozim egasi shahzodaga otaliq qilib, otasining

o’rnini bosadigan darajada tarbiya bergan. Otaliqlar shahzodalarga mulk qilib
berilgan viloyatlardagi xon hokimiyati siyosatini belgilash va amalga oshirishda
katta ahamiyatga ega bo’lganlar. Xonlar voyaga yetmagan shahzodalarga
viloyatlarni mulk sifati taqsimlab berganda ularni doimiy nazorat qilish uchun
o’zining ishonchli kishilarini otaliq qilib tayinlagan. Bunday hollarda shahzodalar
voyaga yetguniga qadar mahlum viloyatlardagi boshqaruv ishlari otaliqlar qo’lida
bo’lgan. Otaliqlar amalda butun bir viloyat taqdirini, uning markaziy hokimiyat
bilan munosabatlarini hal qilganlar.
Davlat ishlarida ko’kaldosh (aynan mahnosi-bir onadan sut emgan)
mansabi ham muhim ahamiyatga ega bo’lgan. Ko’kaldoshlar davlat bilan do’stona
va dushmanlik munosabatida bo’lganlar haqida mahlumotlar to’plagan. SHuning
uchun ham ko’kaldosh dargohning eng ishonchli kishilaridan hisoblanib, bu
amaldagi kishilarning vazifasi mamlakatda oliy hukmdor olib borayotgan siyosat
daxlsizligi, unga fuqaroning munosabatlarini o’rganishdan iborat bo’lgan.
Ko’kaldoshlar yuqori mavqega ega bo’lib, badavlat kishilar bo’lgan. Toshkent va
Buxoroda ko’kaldoshlar o’z mablag’lari hisobidan madrasa qurdirgani mahlum.
Xon yasovuli lavozimidagi shaxslar sulola ichki munosabatlariga oid
bo’ladigan tadbirlarni boshqarib turgan. CHunonchi, oliy hukmdor bilan
shahzodalar o’rtasidagi munosabatlarni o’rnatilgan tartib asosida yo’lga qo’yish,
xonning shahzodalarni qabul qilishi, ularning arzlari, iltimoslarini xonga yetkazish
kabi tadbirlar shular jumlasidandir.
SHayboniylar xonlari hayotida ovchilik muhim ahamiyatga ega bo’lgan.
SHuning uchun ham xon huzuridagi qushbegi yoki amiri shikor lavozimi
mahsuliyatli hisoblangan. Amiri shikorning vazifasi xon va sultonlarning ovlarini
uyushtirib turish bo’lgan. Ov qilinadigan joy atrofidagi qishloqlar aholisi o’z ot-
ulovi, qurol-aslahasi bilan kelib xon va sultonlarning ov o’tkazishlarida ularga
yordam berish, ular qo’nib qolganlarida qo’noq hamda oziq-ovqat bilan tahminlash
ishlari ham qushbegining vazifasi hisoblangan. Manba tili bilan aytganda, “turli
ovchi qushlar (lochin, burgut-E.B.), tozi itlar va boshqalar” ni tayyorlash ham
amiri shikorning zimmasida bo’lgan.
Davlat dargohidagi xavfsilikni tahminlash, ichki tartib qoidalar, keldi-
ketdidan xabardorlik eshikog’aboshi lavozimidagi shahs zimmasida bo’lgan.
Ushbu mansab chap eshikog’aboshi, o’ng eshikog’aboshi, eshikog’aboshi kabi
lavozimlarga taqsilanib, bu xizmat vakillari urush paytlarida oliy hukmdorning eng
muhim harbiy topshiriqlarini ham bajarib borganlar.
Umuman olganda, A.Ziyo tadqiqotlariga ko’ra, o’sha zamonlarga xos
ravishda davlatning biror-bir xizmat idorasi, xizmat turi namoyondalari urush
paytlarida o’zlarining to’g’ridan-to’g’ri vazifalariga qo’shimcha ravishda harbiy
faoliyat bilan ham shug’ullanib kelganlar. Bu holatni miroxo’r (oliy hukmdorga

tegishli yilqi, ot-ulov, ularning tahminoti kabilarga mashul), shig’ovul ( chet el
elchilarini qabul qilish bo’yicha maxsus xizmat boshlig’i), qushbegi, chuhraboshi
(maxsus harbiy qism boshlig’i), bakovul, dasturxonchi kabi xizmatlar faoliyati
orqali ham ko’rishimiz mumkin. Yahni, ular o’z idoraviy vazifalaridan tashqari
harbiy yumushlarni ham bajarib kelganlar.
Mamlakatning siyosiy hayotida, davlat boshqaruvida harbiy mahmuriy
amaldorlar, yirik sarkardalar, qo’shin boshliqlarining (umaro) ham o’rni katta edi.
Dargohdagi harbiy ishlar bilaan bog’liq chuhraboshi va qurchiboshi (qurol-
aslaha xizmati boshlig’i) vazifalaridan tashqari jibachi, jarchi, qorovulbegi,
tug’begi kabi xizmatlar ham bo’lgan. Ichki va tashqi xavfni bartaraf etishda, yangi
yerlarni bosib olish uchun qilinadigan istilochilik yurishlarda qo’shinlarning soni,
harbiy tayyorgarligi, qo’shin boshliqlarining qo’mondonlik mahorati kabilar katta
ahamiyat kasb etgan.
SHayboniylar davlati boshqaruvida harbiy-mahmuriy amaldorlardan
tashqari, ulamolar, shayxlar va xojalar ning ham mavqei katta bo’lgan. Eng
kuchli hukmdorlar ham ulamolar bilan hisoblashishga majbur bo’lganlar. XVI
asrning boshlarida SHayboniyxon yirik din peshvolarning davlat ishlariga siyosiy
tahsirini anchagina pasaytirishga muvaffaq bo’lgan va diniy hamda dunyoviy
hokimiyatni o’z qo’l ostida birlashtirgan edi. Oradan ko’p o’tmasdan Buxoro
xonliligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida, ayniqsa Buxoro
shahrida yirik din peshvolarining tahsiri yana kuchayadi. Bu davrda ayniqsa,
Buxoro yaqinidagi Jo’ybor qishlog’idan chiqqan xojalarning mavqei juda oshib
ketadi.
XVI asrning o’rtalaridan boshlab Jo’ybor shayxlari oliy hukmdor taqdirini
hal qilish darajasidagi mavqega ko’tariladilar. Qishloqlarda katta-katta yerlarga,
shaharlarda esa yirik ko’chmas mulklarga ega bo’lgan shayxlar yirik zodagonlar va
amaldorlarga ham o’z tahsirini o’tkazganlar. Manbalarga ko’ra, zabardast
shayboniylar hukmdorlaridan biri bo’lgan Abdullaxon II ham avval Xoja Islom,
keyin esa Xoja Sahdlarning siyosiy va xo’jalik faoliyatini qo’llab-quvvatlashga
majbur bo’lgan. SHayx-ul-islom ham jo’ybor shayxlari xonadonidan saylangan.
Din peshvolari orasida shayx ul-islom, sadr, qozi kalon, mufti kabi diniy
mansablarning mavqei ancha yuqori bo’lgan.
Ye r egaligi munosabatlari. Barcha turkiy xalqlarda bo’lgani kabi
shayboniylar davlatida ham hokimiyat masalasi, qo’shinlarning tuzilishi
masalalarida odat huquqlari nisbatan ustunroq bo’lgan. Ushbu davlat tashkil
topgan dastlabki davrda unda asosan Abulxayrxon davlatining tuzilishi hamda
anhanalari saqlanib qolindi. Undan tashqari yer-mulk masalasida temuriylar
davlatida shakllangan xizmat evaziga yer-mulk inhom qilish shakllaridan
shayboniylar davlatida ham qo’llanilgan. Tadqiqotchilarning xulosalariga ko’ra bu
davrda Buxoro xonligida yer huquqi masalalarida: davlatga qarashli yerlar, ushr

yerlari, xurri xoris yerlar, vaqf yerlari, xon va amaldorlarga tegishli yerlar,
qo’chmanchi qabila va urug’larga tegishli yerlar, suyurg’ol yerlari, tanho yerlar
hamda tarxonlik yerlari mavjud bo’lgan.
Iqtoh atamasi XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab garchi muomaladan
chiqib, o’z o’rnini turkiycha “suyurg’ol” atamasiga bo’shatib bergan bo’lsa-da,
shayboniylar davri ayrim manbalari va hujjatlarida “iqtoh” atamasini uchratish
mumkin. CHunki, iqtoh, suyurg’ol, tanho atamalari va shu shakldagi yer mulki
huquqining mazmuni bir-biriga deyarli yaqin bo’lgan. Yahni, bunday yer mulklari
davlat oldidagi mahlum bir xizmatlari uchun mahlum hadya yoki inhom
mahnosini anglatgan.
Suyurg’ol shayboniylar davrida ham keng qo’llanilgan bo’lib, shahzodalar,
yirik zodagonlar va nufuzli din peshvolariga mahlum shart va imtiyozlar asosida
berilgan yer mulki bo’lib, u nasldan naslga o’tgan. Suyurg’ol egasi davlatga
to’lanadigan soliqlardan ozod qilingan bo’lib, o’z suyurg’olidan oladigan
daromaddan o’z ixtiyoricha foydalangan. Bunday imtiyozli suyurg’ol “darubast
suyurg’ol” deb atalgan.
SHaharlar, tumanlar va hatto viloyatlar ham alohida xizmat ko’rsatgan
shaxslarga suyurg’ol qilib berilgan. Misol uchun XVI asrning boshlarida Qarshi
Xudoyberdi Sultonning suyurg’ol mulki bo’lgan.
Davlat yerlari dehqonlarga muddatsiz merosiy foydalanishga ijara sifatida
berilgan. Darubast sifatida mulk va yer berish, Abdullaxon II davrida ayniqsa
rivojlanib, u o’zining pirlari Xoja Islom va uning avlodlaridan Xoja Saahdga
hamda boshqa Jo’ybor xojalariga butun-butun bosib olingan viloyatlarni darubast
sifatida hadya qilgan. Tadqiqotchilarning fikricha, ushbu mulk merosiy suyurg’ol
(hadya) bo’lib, u barcha soliqlardan ozod qilish haqidagi imtiyozlar bilan birga
vorislikka qoldirish huquqi bilan berilgan yer va boshqa mulklardan iborat
bo’lgan.
Jo’ybor xojalarining Buxoro, Samarqand, Nasaf (Qarshi), Marv va boshqa
viloyatlarda katta yer maydonlari bo’lib, bu mulklar meros tariqasida avloddan
avlodga o’tgan va barcha soliqlardan ozod etilgan. Xonlar va boshqa yirik
amaldorlar tomonidan ularga hadya etilgan yer mulklaridan tashqari ular
Movarounnahr va Xurosonning serunum yaylovlariga, behisob podalarga, katta
shaharlarda joylashgan o’z hunarmandchilik do’konlariga, savdo rastalariga,
tegirmonlar, hammom va karvonsaroylardan keladigan daromadlarga ham ega
bo’lganlar.
Kattadan-katta boyliklarga ega bo’lgan Jo’ybor shayxlari o’z xususiy
yerlaridan tashqari vaqf yerlardan keladigan daromadni ham nazorat qilganlar.
Xojalarning davlat ishlaridagi mavqei shunchalik kuchli ediki, ular hatto,

amaldorlarni yuqori mansablarga tayinlash yoki chetlatishda ham katta tahsirga
ega bo’lganlar.
SHayboniylar davrida yer egaligining quyidagi asosiy turlari mavjud edi:
1. Mulki sultoniy yoki mulki mamlaka (manbalarda mamlakai devon,
mamlakai podshohiy, zamini mamlaka, mamlakati sultoniy, mamlaka atamalarida
ham uchraydi) davlatga qarashli yerlar bo’lib, bu yerlarni sotish, hadya etish,
vaqfga berish faqat xonning ixtiyorida bo’lgan.
2. Mulki xolis yoki mulki xurri xolis-muhlum shaxslarga tegishli bo’lib,
hukmdor tomonidan davlat oldidagi xizmatlari uchun berilgan shaxsiy yerlar
(suyurg’ol, iqtoh, tarxon, tiul va boshq.) Bunday yerlar va ularning egalari
daftardor tomonidan maxsus daftarga qayd etib borilgan.
3. Vaqf yerlari-hukmdor yoki boshqa shahslar tomonidan diniy
muassasalarga mulk qilib berilgan yerlar va sug’orish inshootlari. Bunday
yerlardan kelgan daromadning asosiy qismi mutavallilar, qozilar va musulmon
dindorlariga tushgan.
4. Qishloq jamoalari egalik qiladigan yerlar.
SHayboniylar davrida dehqonchilikka alohida ehtibor qaratilgan bo’lib,
avvolo, sug’orish tizimini tartibga keltirish uchun qator tadbirlar amalga
oshirilgan. Bu jarayonda mintaqadagi yirik suv manbalari-Zarafshon, CHirchiq,
Sirdaryo, Amudaryo, Vaxsh, Murg’ob kabi yirik daryolar va ko’plab kichik
daryolar hamda ko’llar, tog’ suvlarining imkoniyatlaridan keng foydalanilgan.
SHayboniyxon darida, siyosiy beqarorlik yillarida, Abdullaxon II davrida sunhiy
sug’orish ishlarining ahamiyati yo’qolmagan. Undan tashqari shayboniylar
davrida dehqonchilikning taraqqiyotini tahminlovchi islohotlar o’tkazilgan.
Xususan, qarovsiz va lalmi yerlarni davlat mulkiga kiritib, bunday yerlarda
dehqonchilikni rivojlantirish, dehqonchilik qilishni hohlaganlarga har tomonlama
yordam berish, mahlum muddat soliqlardan ozod etish, yerdan olinadigan
soliqlarni yig’ishdan mahalliy amaldorlarning o’z mansablarini suistehmol
qilishlariga yo’l qo’ymaslik uchun ham tegishli tadbirlar amalga oshirilgan.
Soliq tizimi. Buxoro xonligi devonxonasida moliyaviy va soliq ishlari
hisobi bo’yicha maxsus daftarlar mavjud bo’lib, ularda turli soliqlar, ijara
to’lovlari, mahlum mahsulotlar savdosidan tushgan daromadlar qayd etib borilgan.
Ammo, ko’pgina sabablarga ko’ra, jumladan, xon xazinasining davlat xazinasidan
ajratilmaganligi, ko’pchilik amaldorlarning o’zboshimchaligi, to’plangan
o’lponlarni ijaraga berish, aholidan olinadigan soliqlarning to’satdan oshib ketishi
kabilar soliq tizimidangi tartibsizliklarni keltirib chiqarar edi. Bunday holatda
o’lpon to’lovlarining qattiq o’rnatilgan mehyorlari mavjud bo’lmasdan, yagona
umumdavlat soliq tizimi ko’pincha buzilib turgan.

Shayboniylar davrida Buxoro xonligining boshkaruv tizimi markaziy va maxalliy boshkaruvi

Купить