Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 214.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan aloqalari

Купить
SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN ALOQALARI MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………… 3 I BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN SAVDO-IQTISODIY MUNOSABATLARI………………………………. 7 1.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan aloqalarining manbashunosligi va tarixshunosligi………………………………………….. 7 1.2. Xonlikning qo‘shni davlatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari………….. 11 II BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN HARBIY-SIYOSIY ALOQALARI………………………………………… 18 2.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan harbiy aloqalari………….. 18 2.2. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy aloqalari…………... 28 Xulosa ………………………………………………………………………... 38 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………….. 40 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida (XVI asr) Buxoro xonligi O‘rta Osiyoning yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Mazkur davrda Buxoro xonligi nafaqat ichki siyosiy tuzilishini mustahkamlashga erishgan, balki tashqi siyosatda ham faol bo‘lgan. Xususan, qo‘shni davlatlar — Xiva xonligi, Xorazm, Eron, Hindiston, Qoshg‘ar va boshqa mamlakatlar bilan diplomatik, savdo-iqtisodiy va madaniy aloqalar yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayonlar mintaqadagi siyosiy muvozanat, savdo yo‘llarining shakllanishi va madaniy almashinuvda muhim rol o‘ynagan. Bugungi kunda tashqi siyosat yuritish va xalqaro munosabatlarni shakllantirishda o‘tmishdagi muvaffaqiyatli diplomatik aloqalar va tajribalarni o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. O‘rta Osiyodagi davlatlar o‘rtasidagi tarixiy aloqalarni chuqurroq o‘rganish, bugungi Markaziy Osiyo integratsiyasi uchun zamin yaratadi. Buyuk Ipak yo‘li doirasidagi savdo-sotiq munosabatlari va bu boradagi tajriba hozirgi global iqtisodiy integratsiyada qimmatli ma’lumot hisoblanadi. Shayboniylar davrida shakllangan ilm-fan, adabiyot, diplomatiya va san’at sohalaridagi yutuqlar bugungi avlod uchun boy ma’naviy merosdir 1 . Tadqiqot obyekti XVI asrda Shayboniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan olib borgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalari hisoblanadi. Bu jarayonda Buxoro xonligining Xiva xonligi, Xorazm, Eron Safaviylari davlati, Hindiston Mug‘ullar imperiyasi, Qoshg‘ar va boshqa mintaqaviy siyosiy kuchlar bilan yuritgan diplomatik munosabatlari, savdo yo‘llari orqali amalga oshirilgan iqtisodiy hamkorlik, hamda madaniy-ma’naviy almashinuv holatlari o‘rganiladi. Tadqiqot predmeti: Shayboniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy, savdo-iqtisodiy va madaniy aloqalarini tashkil etish jarayoni, uning natijalari va bu aloqalarning Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosatiga ta’siri dir. 1 Buxoro xonligi tarixi: metodik qo‘llanma / A. Zamonov. - Toshkent: Bayoz, 2021. - 149 b 3 Tadqiqotning maqsadi: Shayboniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarini o‘rganish, bu aloqalarning Buxoro xonligining ichki siyosati, tashqi siyosatiga va umumiy tarixiy rivojlanishiga ta’sirini tahlil qilish . Tadqiqotning vazifasi quyidagilarni aniqlashdan iborat: 1. Tarixiy manbalar Shayboniyxon va uning fadiyasini o‘rganilishi 2. Muhammad Shayboniyxon siyosiy kurash maydoniga kirib kelishi 3. Buxoro davlatining qo‘shni mamlakatlar bilan savdo – iqtisodiy va elchilik munosabatlari (XVI – XIX asrlar) 4. Shayboniylar hukmronligi davrida Buxoro xonligining Xorazm xonligi bilan savdo va iqtisodiy aloqalari Tadqiqotning ilmiy yangiligi Ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligi, asosan, Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarini chuqur tahlil qilishda yotadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi 2 : Yangi tarixiy manbalar asosida tahlil – Tadqiqotda Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan aloqalariga oid kam o‘rganilgan tarixiy manbalar, shu jumladan arxiv hujjatlari, ilmiy ishlar va o‘rta asrlarning diplomatik materiallari asosida yangi tahliliy yondashuvlar ishlab chiqilgan. Buxoro xonligining tashqi siyosatiga yangi nuqtai nazardan yondashish – Tadqiqotda Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan tashqi siyosatidagi muhim voqealar va diplomatik munosabatlar ilk bor tizimli va mukammal tarzda o‘rganilgan. Savdo va iqtisodiy aloqalarining o‘rganilishi – Tadqiqotda Buyuk Ipak yo‘li orqali Buxoro xonligi bilan qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy aloqalar yoritiladi va bu jarayonlarning iqtisodiy ta’siriga yangi nuqtai nazar bilan yondashilgan. Madaniy almashinuvlar va ilm-fan sohasidagi ta’sirlar – Buxoro xonligining madaniy sohasidagi o‘zgarishlar, ilm-fan, adabiyot va san’atdagi o‘zaro ta’sirlar ilk bor kompleks tarzda o‘rganilib, bu jarayonlarning tarixiy rivojlanishga ta’siri baholangan. 2 A. Sagdullaev, O‘. Mavlonov, D. Mahkamova. O‘rta Osiyoda O‘rta asrlar savdo-sotiq tizimi. – T.: Akademiya. 2012. – 159-bet. 4 Mintaqaviy aloqalarning ta’siri – Tadqiqotda Buxoro xonligining tashqi aloqalari va qo‘shni davlatlar bilan integratsiyasi orqali mintaqaviy siyosat va iqtisodiy tizimga qo‘shgan hissasi yangicha nuqtai nazardan tahlil qilingan. Shu tariqa, tadqiqot Buxoro xonligining o‘rta asrlar davridagi siyosiy va iqtisodiy munosabatlarining ilmiy jihatdan yangi yoritilishi bilan ajralib turadi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili) Buxoro xonligining Shayboniylar sulolasi davridagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalariga oid mavjud ilmiy asarlar, tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar tahlil qilinadi. Buxoro xonligining tarixini o‘rganishda, ko‘plab tarixchilar va olimlar muhim hissa qo‘shgan bo‘lib, quyida ularning asosiy ishlari va tadqiqotlari haqida ma’lumot berilgan. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot, Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarini o‘rganishda yangi nazariy yondashuvlarni ishlab chiqadi. Bu nafaqat Buxoro xonligining o‘tmishdagi tarixiy ahamiyatini yoritishga yordam beradi, balki O‘rta Osiyo tarixidagi siyosiy integratsiya jarayonlarini yaxshiroq tushunishga imkon yaratadi. Shayboniylar davridagi diplomatik munosabatlar, savdo-iqtisodiy aloqalar va madaniy almashinuvlar hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi nazariy jihatdan chuqurroq o‘rganiladi. Madaniy va ilmiy aloqalarning ahamiyati haqida yangi nazariy fikrlarni shakllantirishga imkon yaratadi. Tadqiqot Buxoro xonligi va uning qo‘shni davlatlari o‘rtasidagi madaniy almashinuvlar, ilm- fan va san’atdagi o‘zgarishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlaydi, bu esa O‘rta Osiyo madaniy merosini yanada chuqurroq o‘rganishga imkon beradi. Tadqiqot natijalari, O‘rta Osiyo davlatlari o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar haqidagi bilib olishni chuqurlashtiradi. Bu, ayniqsa, tarixiy tadqiqotlar va siyosatshunoslikda amaliy yondashuvlar yaratishda foydalidir, chunki bu davlatlarning o‘zaro aloqalarini o‘rganish bugungi kunda ham 5 dolzarbdir. Tadqiqotda o‘rganilgan savdo yo‘llari va iqtisodiy hamkorliklar haqidagi bilimlar, hozirgi kunda iqtisodiy integratsiya va savdo aloqalarini rivojlantirishga yordam berishi mumkin. Xususan, Buyuk Ipak yo‘li orqali amalga oshirilgan savdo-sotiq va iqtisodiy o‘zaro bog‘liqliklar bugungi global iqtisodiy tizimda ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot Buxoro xonligining ilm-fan va madaniyatdagi o‘rni, uning qo‘shni davlatlar bilan aloqalari orqali shakllangan madaniy almashinuvlarni ko‘rsatib beradi. Bu ma’lumotlar, O‘rta Osiyo madaniyati va ilm-fani bo‘yicha amaliy tadqiqotlar olib borishda foydalidir, shuningdek, madaniy merosni tiklash va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 43 betni tashkil etadi. Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. 6 I BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN SAVDO-IQTISODIY MUNOSABATLARI 1.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan aloqalarining manbashunosligi va tarixshunosligi Ma’lum bir davr tarixini yoritib berishda, albatta, qo‘lyozma asarlarga tayanilgan xolda fikr bildiriladi. Buxoro xonligi tarixi, davlat boshqaruvi va harbiy sohasi haqida ma’lumotlarni Buxoro tarixiga bag‘ishlab yozilgan asarlardan topishimiz mumkin. Ushbu manbalarda Buxoro xonligida XVIII asr o‘rtalarida yuz bergan siyosiy voqealarda mang‘it urug‘i vakillarini Buxoro xonligi taxtiga olib chiqdi. Davlat hukmdorlari «amir» unvoni bilan yuritiladigan bo‘ldi va davlat ham Buxoro xonligi degan nom oldi. Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalar ichida “Qushbegi arxivi” hujjatlari, “Tarixi salotini mang‘itiya”, “Tuhfai shohiy”, “Dostoni amironi mang‘it”, “Tarixi amiri Haydar”, “Gulshan al-muluk”, “Risolai muxtasari az tarixi salotini xonadoni mang‘itiya” kabi mahalliy tillarda yozilgan asarlar bilan bir qatorda rus tarixchilaridan E.K.Meyndorf tomonidan 1820-yilda yozilgan “Orenburgdan Buxoroga sayohat”, 1833-yilda tatar mullosi Mirzo Ja’far nomi bilan 4 oy Buxoroda yashagan P.I.Demezonning “Buxoro xonligi haqida qaydlar”, 1841 yilda Butenov elchiligi tarkibida Buxoroga tashrif buyurgan 3 . I.Xanikovning “Buxoro xonligi ta’rifi” kabi asarlarini keltirib o‘tish mumkin. Shuningdek, ingliz josuslik hizmati vakillari Mir Izatullo va A.Berns tomonidan hamda A.Vamberi tomonidan yozilgan asarlar ham Buxoro xonligining XIX asr birinchi yarmi tarixiga oid muhim manbalar qatoridan o‘rin olgan. Buxoro hukumdori Amir Shohmurod (1785-1800) hukumronligi davridagi, moliyaviy boshqaruv va soliqlar tartibini o‘rganishda Mirzo Badi-devonning “Majmai alarkam”asari muhim, rol o‘ynaydi. O‘rta Osiyo tarixchiligida Buxoroning yangi zamon davri tarixiga bag‘ishlangan asarlar bilan XIX asr ikkinchi yarmida tanilgan donishmand shoir yozuvchi va olim Ahmad Donish katta o‘rin egallaydi. Ular orasida “Amir Doniyoldan amir Abdulahad zamonasigacha shavkatli Buxoro 3 Zamonov A.. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. Toshkent: Bayoz, 2021 — 264- bet.ʻ 7 xonligining hayoti tasviri” tarixiy risolasi, “Kamdan-kam xodisa”asari muhim manba sifatida xizmat qila oladi. Buxoro xonligi tarixiga oid muhim manbalardan saroy tarixchilari va zamondoshlari tomonidan ham yozilgan. Jumladan tarixchi olimlardan Muhammad Vafoiy Karminagiyning “Tuhfat ul-xoniy” yoki “Tarixi Rahimxoniy” asari bo‘lib, u Buxoro xonligining 1722-1782 yillar oralig‘idagi ijtimoiy-siyosiy tarixini o‘z ichiga oladi. Muhammad Ya’qubning “Gulshan-ul mulk” asari ham mang‘itlar sulolasining dastlabki davri bo‘yicha muhim manbadir. Asarda asosiy e’tibor mang‘itlar davrini yoritishga bag‘ishlangan. Buxoro xonligi haqidagi navbatdagi asar “Tarixi Amir Haydar” bo‘lib u XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIX asrning birinchi yarmida o‘tgan buxorolik olimlar asaridir. Muhammad Mir Olim Buxoriyning “Fatxnomayi sultoniy”asari ham mang‘itlar tarixi bo‘yicha muhim asarlardan biridir. Ushbu asarda amir Shohmurod (1785-1800) davridan to Nasrullo hukumronligining dastlabki yillarigacha Buxoro xonligida bo‘lib o‘tgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Yana bir buxorolik tarixchi Mirzo Shams Buxoriy bo‘lib, u ajdodlari izidan borib saroyda munshiylik qilgan. U fors-tojik tilida “Bayoni ba’zi havosidoti Buxoro, Qo‘qon,Qoshg‘ar” asarini yozgan. Albatta, har qanday davlatning kuchi uning lashkari bilan belgilanadi. Bu borada Buxoro xonligi qo‘shin salohiyati ham Xiva va Qo‘qon xonligi kabi o‘ziga xos tarzda shakillangan edi 4 . Amir Haydar davriga (1800-1826) k е lib dastlabki tub o zgarishlar ro yʻ ʻ b е rib, ya ni ma lum ma noda muntazam armiya tashkil etildi, d ʻ ʻ ʻ е yishga asos bor. Buxoro tarixiga oid qo‘lyozma asarlar sovet davrida L.M.Yepifanova, A.V.Vilidanova, A.R.Muhammadjonov, O.A.Suxareva tomonidan, mustaqillik yillarida esa, Sh.X.Vohidov, D.Sh.Atadjanova, R.E.Xoliqova, L.P.Muhammadjonova kabi olimlar tomonidan tegishli mavzu doirasida tadqiq etilib ilmiy muoamalaga kiritilgan. Buxoro xonligi hukumdorlari ham xonlik tarixni, ayniqsa, o‘zlarining hukumronlik davri tarixini yozib qoldirishga befarq emas edilar. Garchi bu masala Xiva xonligidek izchillikda amalga oshirilmasada, 4 S.A.Toshtemirova, D.B.Ahmadjonov. Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi. Toshkent2022. 9-10-bet. 8 deyarli xar bir hukumdor davrida uning topshirig‘i bilan yoki unga xushomad tariqasida yoki mutloqo ixtiyoriy, shaxsiy tashabbus asosida ko‘plab tarixiy asarlar yaratilgan. Ularning mualliflari orasida sadoqatli amaldorlar, voqeanavislar, amir xonadoniga mansub vakillar, ularning farzandlari ham bor edi. Sarhadlarni mustahkamlash va faol tashqi siyosatni amalga oshirish, qolaversa, davlat yaxlitligini saqlab turishda Buxoro xonligida harbiy ishga alohida ahamiyat berilgan. Amirlik tashkil topgan vaqtda o zining muntazam qo shinigaʻ ʻ ega emas edi. Amirlikda mavjud bo lgan oz sonli harbiylarning asosiy vazifasi ʻ amir va uning a’yonlarini qo riqlash hamda shahar osoyishtaligini ta minlash ʻ ʻ ishlari bilan xarakt е rlanar edi. Urush vaqtlarida amir buyrug i bilan xalq lashkarlari ʻ to planib, harbiy harakatlariga jalb etilar edi. Amir Shohmurod hukmronligi ʻ davrida qo shin ikki qanotdan iborat bo lgan. So l qanotda: mang it, k ʻ ʻ ʻ ʻ е n е gas, k е roit, do rmon, qo nig irot, qiyot, qirg iz, xitoy, qipchoq, turkman, arlot, qalmoq, ʻ ʻ ʻ ʻ uyg ur o g lonlardan tuzilgan dastalar tashkil etgan. Chap qanotda: qatag on, ʻ ʻ ʻ ʻ saroy, yabg u, baxrin, jaloir,yuz, ming, naymon, qarluq, b ʻ е rkut, fulodchi, qirq, olchin, mojar, chinboy, b е doyil, bog lon, iloji, tugut va shogirdp ʻ е sha guruhlari joylashgan Ta kidlash joizki, sarbozlikka qabul qilinayotgan yuqorida aytib o tilgan ʻ ʻ urug aymoqlardan qaysi biriga t ʻ е gishliligiga qarab mazkur guruhgagina qabul qilinib, ular aralashtirib yuborilmagan. Mang itlar sulolasi hukmronligida amir ʻ Haydar hukmronligi davriga (1800-1826) k е lib dastlabki tub o zgarishlar ro y ʻ ʻ b е rib, ya ni ma lum ma noda muntazam armiya tashkil etildi, d ʻ ʻ ʻ е yishga asos bor davriga (18001826) k е lib dastlabki tub o zgarishlar ro y b ʻ ʻ е rib, ya ni ma lum ʻ ʻ ma noda muntazam armiya tashkil etildi, d ʻ е yishga asos bor 5 . Buning asosiy sabablaridan biri Buxoro xonligining sharqiy hududlarida ayirmachilik harakatlarining kuchayishi edi. Bu harakatlarni bostirishda, albatta, diplomatiya va kuchli qo‘shinning bo‘lishini sharoit taqazo qilmoqda edi. Uning davrida harbiy qismlar ikki qismga: muntazam qo‘shin –navkar, muntazam bo‘lmagan qo‘shin qoracherikka bo‘lingan. 5 A.Erqo ziyev. Buxoro xonligi tarixi: o quv qo llanma. Namangan -2018. 6-7-bet. ʻ ʻ ʻ 9 1833-1834-yillarda Orenburg harbiy gubernatori topshirig‘i bilan Buxoroda bo‘lgan P.I.Demezonning ma’lumotlariga ko‘ra, amirning 19000 muntazam qo‘shini bo‘lgan. Qo‘shinga Buxoro viloyatidan 12000, Samarqand viloyatidan 2500, Qarshidan 2500, Maymanada 1000, Qorako‘ldan 1000 askar yetkazib berilgan. Buxoro viloyati qo‘shinlarining doimiy joylashgan lagerlari Jizzax, Boloqo‘rg‘on, Nurota va boshqa hududlarda joylashgan. Buxoro xonligida harbiy amaldorlar egallagan mansabiga qarab, oliy, o‘rta, quyi, guruhga bo‘lingan. Amir Shohmurod islohotlari harbiylarga ham ta’sir ko‘rsatdi. U armiyada qattiq intizom o‘rnatdi. Har bir bo‘linmaga mullani tayinladi. Buxoro qo‘shinlari sonini 10 mingdan, 60 mingacha yetkazdi. Harbiy qo‘shinlar uchun oylik maosh ham muntazam to‘lab borildi. Yefremov ma’lumotlariga ko‘ra, yillik ish haqi 2 chervon (6 rubl) hamda har bir askar uchun 4 botmon bug‘doy, jo‘xori ham berilgan. Harbiy mukofot pullari ham berib borilgan. Buxoro armiyasida rus asirlari,qolaversa, qochqinlar va turli muhojirlar ham muhim rol o‘ynagan. Amirlik artill е riyasi Eronda ishlab chiqarilgan bir n е cha to plardan tashkilʻ etilgan bo lib, ularning uch-to rttasi laf ʻ ʻ е t (t е mir suyanchiq)ga ega edi. Buxoro xonligi qo shinidagi dastalarda askarlar soni bir xilda bo lmagan. Harqaysi urug ʻ ʻ ʻ va hudud mavjud imkoniyatlardan k е lib chiqib yoki amirlikdagi nufuziga qarab qo shin soni belgilangan. Amir Haydarning muntazam qo shin tuzish borasidagi ʻ ʻ harakatlarini Buxoro amiri Nasrulloh (1827-1860) davom ettirdi 6 . Amir Nasrulloh ma muriy va siyosiy sohalarda islohotlar o tkazishdan ʻ ʻ tashqari harbiy islohotlar qilishga ham katta e tibor qaratdi. Jumladan, Amir aholi, ʻ qo‘shin va ulamolarning axvolidan yaxshi xabardor edi. Xar bir kishini munosib himoya qilardi. Xalqning ulug‘larini sababsiz obro‘sizlantirmas edi. Uning zamonida hamma fuqoro: raiyat va qo‘shin tinch, osuda, farog‘atda, arzonchilik, obodonchilikda yashadi. Bu hukmdorning sa yharakatlari bilan piyoda askarlardan iborat sarbozlar va ʻ to pchilarning muntazam qo shini tuzildi. 2000 kishiga yaqin bo lgan otryad kalta ʻ ʻ ʻ 6 A.Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent-2000. 250-251-bet. ʻ 10 qizil kiygan va nayzali miltiq, qilich, to pponcha bilan qurollangan. Sarbozlarniʻ dehqonlar, hunarmandlar va asirlar orasidan tanlab olishgan. Ularga har kuni harbiy bilim berilgan. Sarbozlar shahar chetidagi maxsus joylarda o z oilalari bilan ʻ yashaganlar va xizmatdan bo sh vaqtlarida xo jalik ishlari bilan shug ullanganlar. ʻ ʻ ʻ 1.2. Xonlikning qo‘shni davlatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari Tarixdan ma’lumki davlatlarning rivojlanishi albatta tashqi diplomatik aloqalar va savdo munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Bir so‘z bilan aytganda har qanday davlat ham o‘z qobig‘iga o‘ralib taraqqiy etmagan. Shu o‘rinda bunga istisno ravishda Buxoro xonligida Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulola hukumdorlari tomonidan bir qancha savdo va diplomatik munosabatlar amalga oshirilgan. Movarounnahrda Shayboniylar hokimiyat tepasiga kelgan yillarda va ular hukumronlik qilgan yillarda qo‘shni mamlakatlar bilan elchilik, savdo tijorat ishlarini olib borganlar. Xonlikning tashqi savdoni tashkil etishda elchilarning xizmati katta bo‘lgan, chunki diplomatik aloqalarning yaqinligi savdo tijoratining rivojiga ijobiy ta’sir o‘tkazgan 7 . Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolasining hukumdor vakillari ham bir qancha qo‘shni davlatlar bilan tashqi savdoni tashkil etish tadbirlarini amalga oshirgan. Chunonchi R о ssiya, Hindiston, Yorkent xonligi, qisman Usmonli turklar bilan savdo sotiq ishlarini olib borgan. Shu o‘rinda xonlik dargohida bir necha lavozimlar ham tashkil etilgan bo‘lib, ularga elchilik vazifalarini va elchilarni qabul qilish xizmatlari yuklatilgan. Ulardan biri – naqibdir, dargohdagi xondan keyingi muhim davlat amaldori bo‘lib, rasmiy qabul marosimlarida oliy hukumdorning chap tomonida birinchi bo‘lib joy olishi naqibning dargohdagi tutgan yuksak maqomidan dalolatdir. “Naqibning asosiy vazifasi mas’uliyatli hisoblanib elchilik vazifasini amalga oshirish yuklatilgan. Shu bilan birga harbiy yurishlarni uyushtirish, davom ettirish, dushman harbiy imkoniyatlarini o‘rganish masalalarini ham bajargan. Naqiblarning muhim jihatlaridan biri shundaki, bu lavozimga asosan payg‘ambar avlodlari hisoblanmish sayyidlar xonadoniga 7 A.Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi, 2-jild. Toshkent-2019. 104-105-bet. 11 mansub kishilar tayinlangan” 8 . Demak, bundan ko‘rinadiki xon dargohidagi bu kabi ma’suliyatli vazifa va ishlarni bajarish uchun xonning eng ishonchli kishilari tayinlangan. Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri “dodxoh”dir. “Dargohga tushgan arzlarni qabul qilish, javobini berish hamda mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya qilish kabi yumush bilan birga, u elchilarni qabul qilish, elchilik yumushlarni tashkil etish va hatto shaxsan elchi sifatida boshqa mamlakatlarga borib kelish kabi tadbirlarni amalga oshirgan”. Bu lavozim mansabida ham ma’lum bo‘ladiki xonlikdagi diplomatik va savdo sotiqni tashkil etish kabi nozik masalalarni bajargan. Dargohdagi yana bir muhim lavozimlardan biri bu “shig‘ovul”dir . “Bu mansabdagi kishilar ham chet el elchilarini qabul qilish bo‘yicha maxsus xizmat boshlig‘i bo‘lgan”. Demak xonlikning Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulola hukumronligi yillarida davlat dargohidagi bu lavozimlar tashqi elchilik munosabatlarni tashkil etish va xorij elchilarini qabul qilish kabi tadbirlarni bajarib kelgan. Bundan xulosa qilish mumkinki yuqoridagi kabi lavozimdagi shaxslarning xizmatlari xonlikdagi tashqi savdoning tashkil etilishi va qo‘shni davlatlar bilan elchilik munosabatlari yaxshi yo‘lga qo‘yilishida muhim ahamiyat kasb etganligidir. Endi Buxoro xonligining tashqi savdo tijorat va diplomatik aloqalari haqida so‘zlasak. Bunda Buxoro xonligiga yaqin bo‘lgan hududlardan biri, bu Usmonlilar davlatidir. Usmonlilar davlati bilan Buxoro xonligi davlati o‘rtasidagi munosabatlarning iliq bo‘lishida bir tomondan din birligi va qisman til yaqinligi ham rol o‘ynagan. Bu jarayon ikki davlatning yaqinlashuviga ijobiy ta’sirini o‘tkazmasdan qolmasdi 9 . Biroq Usmonlilar davlati bilan Shayboniylar davlati o‘rtasidagi diplomatik va savdo-tijorat munosabatlari haqidagi ma’lumot kam o‘rganilgan mavzulardan biridir, ammo Azamat Ziyoning “O‘zbek davlatchilik tarixi” kitobida kam bo‘lsada ma’lumot uchraydi. Manbada ta’kidlanishicha, Muhammad Shayboniyxon bilan Usmonli turk sultoni Boyazid II o‘rtasida Eron safaviylariga qarshi kurash 8 Mo‘minov I.M., Samarqand tarixi. – Toshkent: Fan, 1971. – 148-bet. 9 Kamoliddin Binoiy. Shayboniynoma. – T.: Adabiyot va san’at, 2012. – 55-bet 12 to‘g‘risida shartnoma tuzilgan. 1515-yilda turk sultoni Sulton Salim huzuriga shayboniylar elchisi borgan. Sulton Salimning elchisi Muhammadbek esa o‘sha yili Buxoro xonligiga sultonning maktubini olib kelgan. Sulton o‘z maktubida Ubaydullaxonni «qizil boshlilar»ga qarshi kurashga chaqirgan. Bunda Shayboniylar davlati tomonidan Usmonli turklar davlatiga elchi bo‘lib kim borganligi, qancha kishi hamrohlik qilganligi hamda Usmonli turklar tomonidan Shayboniylar davlatiga kim elchi bo‘lib kelganligi haqida ma’lumot keltirilmagan. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham davom etgan. Shayboniylar davlatini markazlashgan davlatga aylantirgan Abdullaxon II davrida ham elchilik munosabatlari qisman yo‘lga qo‘yilgan. Bu elchilik munosabatlari quyidagi ma’lumotlarda ham o‘z tasdig‘ini topadi. Binobarin Usmoniylar sultoni Navro‘z Ahmadxonga yordam uchun harbiy kuch ham jo‘natgan. Navro‘z Ahmadxonning Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo‘lgan, qurol-aslaha bilan ham ta’minlab turilgan. Turk askarlari Navro‘z Ahmadxon tarafidan turib Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar. Binobarin, usmonlilar sultonligi safaviylarga qarshi kurashda shayboniylar kuchidan foydalanibgina qolmay, Buxoro xonligida o‘z siyosiy ta’sirini kuchaytirish maqsadida ham bu ichki kurashlarda faol qatnashganligidir . Bu ma’lumotda ham shuni bilish mumkinki, bunda ayniqsa Usmonlilar sultonligi Movarounnahrda markazlashgan davlat vujudga kelishini hohlamagan, binobarin bu vaqtga kelib markazlashgan Buxoro xonligiga Movarounnahr va Xurosonni Abdullaxon II o‘z davlati tarkibiga birlashtirgandi. Shu bilan birga o‘z siyosiy ta’sirini qo‘shni davlatlarga o‘tkazayotgan edi 10 . Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qo‘shni davlati bo‘lib, bu ikki davlat o‘rtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizg‘in davom etib kelgan. Ikki davlat o‘rtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning 70-yillaridan boshlab muntazam ravishda davom etib kelgan. Bu haqida Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O‘rta Osiyo va Hindiston munosabatlari kitobida diplomatik va iqtisodiy munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan. 10 Muhammad Solih. Shayboniynoma. – Toshkent.: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1989. – 59-bet 13 1572-yili Hindistonga Abdullaxonning birinchi elchisi Xo‘ja Oltamish yuboriladi 11 . Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib bu safar Abduraxim boshchiligidagi elchilar yuboriladi. Keyingi elchilar esa 1579-yili Abdullaxon II saroyiga sunniy mazhabdagi Mirza Po‘lat boshchiligida hind elchilari yuborilgan. Uzoq yillardan so‘ng Akbarshoh Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi. 1597-yili 17-mayda Hindistondan Buxoroga Xo‘ja Ashraf Naqshbandiy boshliq elchilar yo‘lga chiqadi”. Demak XVI-asrning ikkinchi yarmidan XVIIasrning boshlarigacha, Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati o‘rtasida olib borilgan elchilik a’loqalar muntazam ravishda davom etib turgan. Bunda har ikki davlat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning yo‘lga qo‘yilishida manfaatdar bo‘lganligini ko‘rish mumkin. Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar sulolasi hukumronlik davri bilan bog‘liqdir. Ashtarxoniylar hukumronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasida iliq diplomatik munosabatlar davom etgan 12 . Ulardan – Hindistonga 1632-yili Vaqqos Hoji, 1633-yili Tarbiyatxon boshchiligida hind elchilari Balxgacha, uzoq vaqtdan so‘ng Buxoro xonligidan Xo‘ja Ahmad al-Husayniy 1661-yili 27-nayabr, undan so‘ng esa Kuchakbek 1663-yili hind shohi qabulida bo‘lganlar. Buxoro xonligida esa 1665-yili iyulda Mustafoxon Hofi elchiligi qabul qilingan. 1669-yili 11-may kuni Hindistonga Buxorodan Rustambiy boshchiligidagi elchilar kelgan, unga javoban 1670-yili may oyida Hindistondan Yakkatozxon elchiligi, so‘ng 1671-yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi Hindistonga, 1685yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1989-yillari Nazarbiy Hindistonga, 1714-1715-yillari esa Sultonbiy elchiligi Hindistonga” kelgan. Bu kabi oliy darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisoiy savdo munosabatlarning manfaatlarini ko‘zda tutganligini bilish mumkin. Endi Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlari haqida so‘z yuritsak. Unda 11 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2001. – 178-bet. 12 Axmedov B. Tarixdan saboqlar. – T.: O‘qituvchi, 1994. – 195-bet. 14 asosan ikki o‘rtadagi asosiy maxsulotlar: Hindistondan dorivorlar, har xil boyoqlar, choy va Buxoro xonligidan esa quruq va ho‘l mevalar asosiy maxsulotlar hisoblanganligini keltirib o‘tish joiz. Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi savdo munosabatlarning asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligi e’tirof etiladi. Xususiy savdogarlar, asosan xalq extiyoji uchun zarur bo‘lgan tovar maxsulotlari bilan savdo qilganlar. Bu savdo-sotiq ishlari quyidagi ma’lumotlarda ham o‘z tasdig‘ini topgandir 13 . Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha bo‘lgan davrda, Hindistondan Buxoro bozorlariga turli xil matolar, (jomavar, chire, gujorat,) lak va bo‘yoqlar keltirilgan, Buxorodan Hindistonga ho‘l va quruq mevalar, ot, tuya, ipak matolari, suqno, qunduz terisi, har xil chinnilar, zig‘irpoyadan to‘qilgan rus matosi va boshqalar keltirilgan. 3. Uchunchi shakldagi savdo esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovg‘a-salom, hadiya tuhfalar yuborish yo‘li bilan olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi iqtisodiy savdo munosabatlarida muhim ahamiyat kasb etganligini bilish mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdurahimxo‘ja turli sovg‘a- salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik la’l tuhfa qilgan. Jahongir ham Abdurahimxo‘jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol og‘irlikdagi uchta oltin “kavkabi toli” hadya etgan. Demak yuqorida keltirilgan tuhfalarda asosan qimmatbaho la’l, olmos bilan almashinib turilganligini bilish mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdulazizxon tomonidan hadiya qilib yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik la’l evaziga, Avrangzeb o‘z elchisi Mustafoxonni esa Abdulazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatbaho qilich, qalqon, o‘qdon, bir fil va turli matolar bilan jo‘natgan. Bu yo‘sindagi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon uchun zarur bo‘lgan maxsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin. Xulosa o‘rnida Buxoro xonligi va Hindiston 13 Bobobekov H., Sodiqov H., Rahimov J. O‘zbekiston tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1994. – 49-bet. 15 (Boburiylar sulolasi hukumronligi davrida) o‘rtasida olib borilgan elchilik aloqalar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borilganligini bilish mumkin. Buxoro xonligining boshqa qo‘shni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) va siyosiy (elchilik) munosabatlarda bo‘lganligiga tarix guvohdir. Bu mamlakatlardan biri Rossiyadir. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI-asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xonligining oliy hukumdori Abdullaxon II va Rossiya podshosi Ivan Grozniy davrida ikki davlat o‘rtasida iqtisodiy va siyosiy aloqalar yo‘lga qo‘yilgan. Ivan Grozniy davri Rossiyaning mavqeyi kuchaygan davr hisoblanadi. Chunki Qozon xonligi, Hojitarxon xonligi, Volga bo‘ylari va g‘arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Buxoro xonligining Rossiya orqali Yevropa davlatlari bilan, Rossiya esa Buxoro xonligi orqali Hindiston bilan savdo qilish imkoniyatini vujudga keltirgan edi. Manbalarda takidlanishicha Abdullaxon II tomonidan 15571558-yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan Grozniy huzurida bo‘lganlar. Ular o‘z xonlari nomidan savdogarlarning Volga bo‘ylab erkin o‘tishlariga ijozat so‘raydilar 14 . Qaytib kelgan elchilar Moskvadan juda ko‘p o‘qdori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Demak Buxoro xonligining XVI asrning ikkinchi yarmidagi Rossiya davlati bilan elchilik va savdo munosabatlari butun XVII asrda ham davom etgan. XVII asrda Ashtarxoniylar (Joniylar) hukumronligi davridagi xon, Imomqulixonning faoliyati xarakterlidir. Chunonchi, Imomqulixon vaqtida Buxoro xonligidan rus davlatiga to‘qqiz marotaba elchilar yuborilgan. Shularning yettitasi bevosita, Astraxan, qolgan ikkitasi esa Sibir orqali yuborilgan. Demak Rossiya davlati bilan Ashtarxoniylar sulolasi o‘rtasida ham elchilik va savdo munosabatlar izchillik bilan d а vom ettirilgandir. Ma’lumot o‘rnida 1613-yili Imomqulixon rus davlatiga Navro‘zxo‘ja boshchiligidagi elchilarni yuboradi. Bu elchi 300 kishidan iborat savdo karvonlari bilan Qozon, Samara va boshqa joylarda mahalliy hokimiyat tomonidan qabul qilinadi. Ular shuningdek sovut, shunqor, mo‘yna va “xon extiyoji’’ uchun zarur 14 Tursunov H.O. Shaybonixon davrida “Al-jome’ va As-Sahih”ning talqin etilishi. – Samarqand, 1998. – 88-bet. 16 bo‘lgan rus tovar maxsulotlarini sotib olish va xon mollari rus yerlarida bojsiz sotilishiga ijozat berilishini rus podshosidan so‘ragan va natijada ma’lum miqdorda imtiyozlar berilgan. 1619-yilda Imomqulixonning elchisi Odambiy Moskvaga boradi va podsho Mixail Romanov qabulida bo‘ladi. Podsho Odambiy bilan birgalikda Buxoroga Ivan Xoxlov boshchiligida elchilarni yuboradi. I.Xoxlovni Imomqulixon qabul qiladi, rus podshosi iltimosiga binoan o‘z saroyidagi 23 nafar rus asirlarini ozod qiladi. I.Xoxlov 1620–1622-yillarda Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosati haqida qimmatli ma’lumotlar to‘playdi. U qimmatli sovg‘alar bilan Moskvaga kuzatiladi 15 . XVIII asr oxiri–XIX asr boshlarida rus sarmoyasi Markaziy Osiyo bozorida yetakchi o‘rinni egalladi. Ingliz mollari Rossiya orqali olib kelinardi. Nijegorod yarmarkasida rus savdogarlaridan tashqari o‘zbek xonliklari, Eron va Hindistondan kelgan savdogarlar ham qatnashgan. XIX asr boshlarida Rossiya o‘zbek savdogarlari uchun katta imkoniyatlar yaratdi, ba’zi cheklashlar bekor qilindi. Endi ular Rossiyaning ichkari shaharlariga ham borib savdo qila oladigan bo‘lishdi. Xulosa qilib aytganda, Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan tashqi savdo va elchilik munosabatlari yaxshi yo‘lga qo‘yilganligi davlat rivoji uchun muhim bo‘lgan. 15 Zamonov A.T. Buxoro xonligining qo‘shin tuzilishi va harbiy boshqaruvi (Shayboniylar sulolasi davri). – T.: Bayoz, 2018. – 78-bet. 17 II BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN HARBIY-SIYOSIY ALOQALARI 2.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan harbiy aloqalari Shayboniylar va ashtarxoniylar davrida harbiy ish. Dashti Qipchoqda Abulxayrxon (1428-1468) boshchiligidagi davlatning parchalanishi tufayli tarqalib ketgan harbiy qo‘shinlar o‘zaro urushayotgan temuriylarga katta mablag‘ yoki mukofot evaziga yordam berishga tayyor edi. Bu harbiy qo‘shinlarga Dashti Qipchoq sultonlari boshchilik qildilar. Ular o‘z harbiy kuchlari bilan Movarounnahrdagi temuriylarga yollanib, o‘zaro kurashlarni yanada avj oldirdilar. Masalan, Abulxayrxonning amakivachchasi Baxtiyorning o‘g‘illari – Hamza Sulton va Mehdi Sulton o‘z harbiy guruhlari bilan avvaliga andijonliklarning Samarqandga yurishida yosh Boburga, keyin esa boshqa temuriyzoda – Boysunqur Mirzoga, undan keyin esa yana o‘sha davrda kuchayotgan Dashti Qipchoqdagi Shayboniyxonga xizmat qilganlar. Umuman Dashti Qipchoqdan Movarounnahrga kirib kelgan boshqa ko‘plab yollanma qo‘shinlar keyinchalik Shayboniyxonning Movarounnahrga qilgan harbiy harakatlarida faol qatnashib, unga katta yordam berganlar. Ko‘chmanchi qo‘shinlar o‘ziga xos jang olib borish taktikasini ishlab chiqqan edilar. “Dushmanni o‘rab olish” ularning urush olib borishdagi strategik usullaridan biri edi. “Dashti Qipchoqlarning buyuk harbiy san’atlaridan biri “o‘rab olish” edi, - deb xabar beradi Bobur, - ularning biror bir muhorabasi o‘rab olishsiz bo‘lmaydi”. Chekinganda esa, qo‘shinlar turli tomonlarga tarqalib ketganlar va shu yo‘l bilan ta’qib qilayotgan dushmanni to‘zitib yuborishga erishganlar 16 . Yollanma harbiy qo‘shinning yetakchisi o‘z sarkardasini ilk mag‘lubiyatidayoq almashtirishi va kelajakda yangi lashkarboshi qo‘l ostida xizmatni davom ettirishi mumkin edi. Yozma manbalarda qayd etilishicha, eng asosiy jang qurollari o‘q va kamon bo‘lgan. Oddiy kamon yoy shaklida egilgan yog‘ochning ikkala uchini mustahkam 16 Sulaymonov I.I. “Boburnoma”da Shayboniyxonning g‘olibligi va ma’naviy tanazzuli sabablari. – T.: Ma’rifat, 2021- №11. – 251-bet. 18 ip bilan tarang qilib bog‘lash orqali yasalgan. Bu davrda kamonning asosi tashqi tomondan chandir, ichki tomondan silliq muguz yopishtirilgan yog‘ochdan iborat bo‘lgan. Ba’zida tutqichining o‘rtasi va oxiri suyak bilan qoplangan. Bu kamonning o‘qi uzoqqa otiladigan alohida, murakkab turi edi. Shu bilan birga, murakkab tuzilishga ega kamonlarning turlari ham turlicha bo‘lgan. Siyosiy qudrati ko‘p jihatdan qurolli kuchlarga bog‘liq bo‘lgan Shayboniylar davlatining poytaxt hisoblangan Samarkandda XVI asrning birinchi yarmida qurol- yarog‘ yasash ishlari sezilarli darajada rivojlangan. Qo‘shin va harbiylashgan qismlar uchun qilichlar, xanjarlar, oyboltalar, jangovar boltalar, sovutlar, dubulg‘alar, qalqonlar va turli xildagi qurolyarog‘lar tayyorlangan. Shayboniylarning hokimiyat tepasiga kelishi bilan qo‘shinda ko‘chmanchilarga xos unsurlar yetakchilik qila boshlaydi, chunki ular qo‘shinining o‘zagini ko‘chmanchilar tashkil qilar edilar. Otliq qo‘shin tarkibining negizi bo‘lgan jangchilar, odatda lashkarlikka qurollangan holda kelishlari kerak edi. XVI asr boshlarida ikki siyosiy dushman temuriylar va shayboniylar qo‘shini o‘rtasidagi to‘qnashuvlarni yoritgan har ikki tomonga mansub muarrixlar o‘z asarlarida ular orasida alohida tafovutlar mavjudligini qayd etishmaydi. Har ikki qo‘shin ham kamon va o‘q, qilich va qalqonlar bilan qurollangan. Tanasining turli qismlari sovutlar bilan muhofaza qilingan 17 . Qurol-aslahalar odatda, mahalliy ustalar tomonidan yasalgan, shuningdek, boshqa, mamlakatlardan ham keltirilgan. Hofiz Tanish Buxoriyning qayd etishicha, Darbanl qurol-aslahalari ortilgan bir necha tuya Moskvadan Buxoroga kelgan. Yozma manbalarda XVI asr oxirida Samarqandda qurol-aslahalar tayyorlashga ixtisoslashgan bir qator ustalar tilga olinadi. Bolalarni usta hunarmandlarga shogird tushish munosabati bilan tuzilgan “Majmuai vasoyiq” deb atalgan bitimlar to‘plamida jibatob usta va shogirdlar orasida tuzilgan shartnomalar mavjud. Bu bitimlar Samarqandda imzolangan Mazkur bitimlarning biriga muvofiq, Mulla Temur Mulla Jonmuhammad o‘g‘li o‘z ukasi Ibodullani ikki yil ichida shu soha mutaxassislari uning muvaffaqiyatlarini e’tirof etadigan darajadagi 17 Buxoro xonligi tarixi: metodik qo‘llanma / A. Zamonov. - Toshkent: Bayoz, 2021. - 149 bet. 19 “yarog‘ aslaha tayyorlash san’ati”ni o‘rganishi uchun Ustoz Muhammad Mo‘min jibatobga shogirdlikka beradi. Ikkinchi bitimga muvofiq, Ustoz Navro‘z jibatob to‘rt yil ichida o‘z hunarini Shohmuhammad Ustoz Ramazon o‘g‘li degan bolaga o‘rgatishi kerak edi. Samarqandlik jibatoblarning mahsulotlari mahalliy aholining badavlat toifasiga mansub harbiylar, shuningdek, boshqa shaharlar aholisi tomonidan sotib olingan. Harbiy anjomlar sifatida ko‘rsatish mumkin bo‘lgan aslahalardan biri harbiylarning boshini himoya qiladigan dubulg‘ani sanash mumkin. Dubulg‘a turli shaklda, kigizdan tikilgan, shuningdek, sovut to‘ri osilgan yoki osilmagan metalldan yasalgan bo‘lishi mumkin. Lashkar yo‘lboshchilari jangovar otlarining tanasi zirh bilan himoya qilingan. Ularning bir qismi O‘rta Osiyoga yevropadan keltirilib, “farangiy” – “yevropalik” deb yuritilgan. Metallga o‘ralib, yevropacha zirh yopilgan otga askar viqor bilan o‘tirgan. O‘tochar qurollarning keng yoyilishi va takomillashuvi bilan chopadigan va otadigan qurollarning xususiyati ham o‘zgarib bordi. O‘q kiyim-boshni nisbatan oson teshib o‘tgani tufayli uning shakli bir necha marta o‘zgargan. Lekin XVI asrda ham oldingi asrlarda ma’lum bo‘lgan qurol va qalqonlardan foydalanishda davom etganlar. Yoy-andozlar esa, miltiq qo‘llanila boshlagandan keyin ham qo‘shinning asosiy tayanchi bo‘lib qolavergan 18 . Jangda, shuningdek, zarba berish uchun qo‘llaniladigan qadimiy qurol- cho‘qmordan ham foydalanilgan. U bir uchida tasma yoki zanjir bilan osilgan metall soqqa, ikkinchi uchida qo‘lga taqiladigan ilmoq bo‘lgan qisqa tayoq shaklida edi. Nayza-yog‘ochdan yasalgan uchlik uzun qurol, tarqoq va zich hujum vaqtida qo‘llanilgan. Nayzalar uzun va qisqa dastali bo‘lgan. Otliq nayzabardorning harakati ko‘p jihatdan otning kuchiga bog‘liq edi. Harbiy janglarda, yurishlarda otlar va otliq qo‘shin muhim rol o‘ynagan. XV asr oxiri XVI asr boshiga mansub mualliflar so‘nggi temuriylar hukmronligi 18 Ismoil Mirpanjiy. Asirlikdagi xotiralar (Eron generali Ismoil Mirpanjiyning Xuroson, Marv va Xivada boshidan kechirgan voqealar bayoni) / Fors tilidan Nabibullo Hasan tarjimasi. - Urganch-Xorazm, 1997. – 18-bet. 20 davridagi ba’zi bir amirlarning ko‘plab “zotli”, “xonzodi” otlari bo‘lganligi to‘g‘risida xabar beradilar. Janglarda qilichning ahamiyati katta edi, shu bilan birga yaqin masofadagi jangda jangovar boltadan ham foydalanilgan. “Tarixi guzidai nusratnoma” asarida yozilishicha, Shyboniyxon o‘g‘li Muhammad Temurga bolta olib, kofirlarga qarshi urushga otalanishni buyugan. XVI asr birinchi choragidagi ko‘plab harbiy to‘qnashuvlarning ishtirokchisi va qahramoni Zahriddin Boburning ma’lumotlariga qaraganda o‘tochar qo‘l quroli – to‘fang o‘sha paytda Bajour (Afg‘oniston) aholisiga ma’lum bo‘lmagan. Ular bunday qurolni hech qachon ko‘rishmagan va jang boshlanganda, to‘fang ovozini eshitib ham parvo qilmay, o‘qning ro‘parasida turishda davom etgan. Faqat Ustoz Ali Quli va boshqa ba’zi jangchilar to‘fangdan o‘t ochib, o‘nga yaqin bajourliklarni yer tishlatganidan keyingina, boshqalar dushman ochayotgan o‘tdan o‘z boshlarini qutqarish payiga tushadilar. Afg‘onistonning ba’zi joylarida to‘fang faqat 1519 yilda Bobur qo‘shini bilan birga paydo bo‘lganligidan kelib chiqsak, mazkur o‘q otar qurol bu yerda keng tarqalmaganligi ma’lum bo‘ladi. O‘rta Osiyoda harakat qilgan lashkarlarning to‘fangni doimiy ravishda qo‘llashi XVI asr o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. Shunga ko‘ra, bu davrga kelib, stvoli misdan qilingan to‘fanglar haqida ma’lumotlar beriladi. Masalan, Buxorodagi viloyat hukmdorlaridan Said Burxon lashkari otryadlaridan biri shunday to‘fanglar bilan qurollangan edi. Manbalarda shu davrga oid temir alvonli to‘fanglar haqidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lib, ularga ko‘ra, bunday qurollar bilan “rumiylar” qurollangan edilar 19 . XVI asrning ikkinchi yarmidan e’tiboran qo‘lda olib yuriladigan o‘q otish qurollarini texnik jihatdan takomillashtirish qo‘shinni, shu jumladan, yollanma lashkarlarni ham qurollantirishda ham muhim rol o‘ynay boshladi. Jumladan, Samarqand hokimi bo‘lib turgan Shayboniy Navro‘z Ahmadxon (Baroqxon), shuningdek, uning o‘g‘li Bobo Sulton qo‘shinlari tarkibida miltiqdan o‘t ochuvchilardan tashkil topgan yollanma askarlar guruhi xizmat qilgan. 19 Qorayev Sh. O‘zbek xonliklarida adabiy kechalar (Shayboniyxon va shayboniylar davri misolida). – T.: monografiya, 2022. – 79-bet. 21 To‘fangdozlar otgan o‘q qalqon, sovut, ba’zida qalqon va sovutni ham baravariga teshib o‘tgan. Boburning jang sharoitida alohida ajralib turadigan ba’zi bir zamondoshlari, jumladan, zambarak yasash bo‘yicha usta-ustoz Ali Quli to‘fangdan yaxshi otgan. Keyinchalik o‘q otar qurollarning takomillashishi va keng tarqalishi bilan urushda asosiy jang vositasi bo‘lgan kamon faqat ba’zi mintaqalardagina ikkinchi o‘ringa o‘tgan. O‘rta Osiyo xonliklari qurolli kuchlari tarkibida kamonchilar mavqyei keyinchachlik ham salmoqli bo‘lgan. XVII asrda ham kamon yengil otliqlarning ot ustida turib nishonga uruvchi tezotar qulay qurol bo‘lib qolavergan. Xulosa qilib aytganda, XVI-XVII asrlarda harbiy ish va qurolyarog‘lar holatida Amir Temur davridagi an’analar saqlanib qolindi. Ayni paytda Dashti Qipchoqdan ko‘chib kelgan ko‘chmanchi harbiylar taktikasi o‘zlashtirildi, shuningdek, ayrim yangi qurollar – to‘p, zambaraklar paydo bo‘lib, qurol-yarog‘ yasash hunarlari takomillashdi. Ammo, markazlashgan davlatning barbod bo‘lishi tufayli izchil harbiy islohotlar amalga oshirilmadi. Siyosiy tarqoqlik va ichki nizolar tufayli mustahkam muntazam qo‘shin tuzish imkoni bo‘lmadi, vaqtinchalik yollanma qo‘shindan foydalanishga zo‘r berildi. Bu holat Amir Temur davrida rivojlangan harbiy an’ana va tartiblarni izchil davom ettirishga imkon bermadi 20 . Mahg`itlar davrida qo`shinning ahvoli va Nasrulloxon davrida harbiy islohotlar. Mang‘itlar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan dastlabki yillarda amirlik o‘zining muntazam qo‘shiniga ega emas edi. Amirlikda mavjud bo‘lgan oz sonli harbiylarning asosiy vazifasi amir va uning a’yonlarni qo‘riqlash hamda shahar osoyishtaligini ta’minlash ishlari bilan xarakterlanar edi. Urush vaqtlarida amir buyrug‘i bilan xalq lashkarlari to‘planib harbiy harakatlariga jalb etilgan. Buxoro xonligida qo‘shin tuzilishiga kelsak, Temuriylarning saltanati parchalangandan to XIX asrning birinchi choragiga qadar bu masalada deyarli katta o‘zgarishlar kuzatilmaydi. 20 Qorayev Sh. Shayboniy sultonlar tazkirasi. ilmiy risola – Qarshi.: O‘qituvchi, 2023. – 13-bet. 22 Amir Shohmurod hukumronligi davrida qo‘shin ikki qanotdan iborat bo‘lgan. O`ng qanotda mang‘it, kenegas, keroit, do‘rman, qo‘ng‘irot, qiyot, qirg‘iz, xitoy, qipchoq, o‘taji, turkman, arlot, qalmoq, uyg‘ur, mo‘g‘ul, qori, hofiz, o‘g‘lonlardan tuzilgan dastalar tashkil etgan. Chap qanotda qatag‘on, saroy, yabu-yabg‘u, bahrin, jaloir, qang‘li, yuz, ming, paymon, qarluq, berkut, qo‘rchi, arg‘un, og‘lon, qalliq, fulodchi, qirq, olchin, mojar, chinboy, bedoyil, as, jibirg‘in, qilgiy, timoy, masid, tar, bog‘lon, iloji, tugut va shogirdpesha guruhlari joylashgan. Ta’kidalash joizki, sarbozlikka qabul qilinayotgan yuqorida aytib o‘tilgan urug‘-aymoqlardan qaysi biriga tegishligiga qarab mazkur guruhlargagina qabul qilinib, ular aralashtirib yuborilmagan. Bunday urug‘larga qarab qo‘shin tuzish o‘sha davrda hukm surgan Xiva va Qo‘qon xonliklarida ham mavjud edi. Demak, XIX asrning boshlariga qadar xonliklarda qo‘shin tuzishda urug‘ – qabilachilik an’analari yetakchilik qilib kelgan 21 . Mang‘itlar sulolasi hukumronligida amir Haydar hukumronligi davriga (1800 – 1826) kelib dastlabki tub o‘zgarishlar ro‘y berib, ya’ni ma’lum ma’noda muntazam armiya tashkil etildi. Biroq, ba’zi tarixchilar bu fikrga to‘la qo‘shilmaydilar. Tadqiqotchi B. Ismoilova Buxoro xonligida armiya va harbiy ishlarni tashkillashtirishni ikki bosqichga bo‘ldi va I bosqichni XIX asr boshlaridan XIX asrning 30-yillarigacha, ya’ni amir Haydar davrida hisoblab, bu davrni shu sohaga dastlabki asos qo‘yilganligi, to‘la muntazam armiyani tashkil etilganligini esa II bosqichida amir Nasrullo davriga (1827 – 1860) to‘g‘ri kelib to 1837 yilda oxiriga yetkazdi, deydi. Amirlikning doimiy armiyasining tashkil etishga sababalardan biri bu Rossiyadan 1826 yilda Negri missiyasiga hamkorlik qilib, kuzatib kelgan rus askarlari va kazaklarning Buxoroga kelishidir, degan taxmin bor. Aslida amir Haydar davrida muntazam armiya tashkil etishga to‘la erishilmadi. Chunki meros’ho‘rlar o‘rtasida hokimiyat uchun o‘zaro kurashlar, 21 Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. - Toshkent.: Bayoz, 2021. – 17-bet.ʻ 23 ichki nizolar, bo‘ysunmas amaldorlarni jilovlash bu ish yo‘lida katta to‘sqinlik qildi. Amir Haydar o‘z doimiy armiyasini Qarshida tuzishga harakat qildi, chunki bu yerdagi harbiy garnizon eng kuchli edi. U tashkil etgan qo‘shinda zobit va harbiy boshliqlar sarkarda maqomiga ega bo‘lib, davlat hazinasidan maosh olar edilar. Oylik maoshlar qisman pul, qolgan qismi esa natural tarzda to‘lanar edi. Panjsad boshi o‘zining belgisiga – bayrog‘iga ega edi. Mingboshining yonida doimo bundan kattaroq bayroq bo‘lar edi va bu “tug‘” deb yuritilgan. Bunday bayroqqa ming kishilik guruh haqli bo‘lib, uning boshlig‘i hurmatli sanalar, ark darvozasidan otda o‘tishga haqli, boshqa zobitlar esa piyoda kirar edilar 22 . Amirlik artilleriyasi Eronda ishlab chiqarilgan bir necha to‘plardan tashkil etilgan bo‘lib, ularning uch-to‘rttasi lafet (temir suyanchiq)ga ega edi. Qo‘shin asosan mahalliy aholi vakillaridan iborat bo‘lib hech qanday harbiy tartiblarga rioya etmas edi. Qo‘shinning katta qismi Qarshidan sharqda Shahrisabz kenegaslaridan himoyalanish maqsadida saqlanardi. Qarshi shahri devor bilan o‘ralgan bo‘lib, ichkarida qo‘rg‘on mavjud edi. Viloyatda esa o‘nlab qo‘rg‘onlar bo‘lgan. Mavjud Gurdshob, Karki, Sherobod va boshqa bir qancha qo‘rg‘onlar loytuproq devorlar bilan o‘ralgan, ichkarida – ko‘handiz (Sitadel) – qal’a bo‘lgan. Harbiy harakatlar chog‘ida aholi himoyalanish uchun qo‘rg‘onga to‘planishib turishgan, garnizonlarda 10 tadan 200 tagacha askarlar saqlangan. Amir Haydar Buxoroga kelgach, Muhammad Hakimbiyga qo‘rg‘on va qal’alarni doim bekam-ko‘st saqlash, devorlarni yetti metrgacha yetkazish, Navro‘z kunlari xavfsizlik kunlarini kuchaytirish, qo‘rg‘on burchaklarida yashash xonalarini qurishga buyruq berib xatlar yozgan. Qarshi viloyatida harbiy qismlar quyidagicha shakllantirilgan: Saroy urug‘idan 500 nafar, ulardan 100 nafari askarlikka, 400 kishi qora ishlar uchun, aymoq jamoasi 300 kishi, arab, o‘z qavmlaridan 20 kishidan, qo‘shchilar – 50, qatag‘on – 6, arlot – 10, yag‘du – 20, do‘rmon – 4, panjobiy – 20, qorluqlar – 15, 22 Burton A. The Bukharans a Dinasti, Diplomatic and Commercial History. 1500 – 1702. – Great Britain, 1997. – p.15. 24 xitoyliklar faqat shogirdpeshalikka – 13 kishi, siroblar – 12 kishi doimiy xizmatda bo‘lishlari shart edi. Amir Haydar o‘zining bir maktubida Muhammad Hakimbiyga “Yaxshi qobiliyatli shogirdpeshalarni navkarlikka o‘tkazing, lekin ularning soni 500 tadan oshmasin, qobiliyatsiz shogirdpeshalarni uyiga haydab yuboring” deb yozadi. Shogirdpeshalar asosan garnizon va qo‘rg‘on ichidagi yumushlarni bajarishar edi. Qoracheriklar esa haddan tashqari urushga ko‘p jalb etilgan, ba’zan shu tufayli ular o‘rtasida noroziliklar kelib chiqqan 23 . Qo‘qon xonligida ham harbiy harakatlar vaqtida qo‘shinga jalb etiluvchi yordamchi bo‘linmalar – “qoraqozon” va “qoracherik” tartibiga keltirilib, yangi nomuntazam yordamchi bo‘linma “qilquyruq”qa asos solindi. Qo‘shinda “shogirdpeshalar” bo‘linmasi mavjud bo‘lib, unga boshqa bo‘linmalarning yosh, iqtidorli, o‘ziga to‘q vakillari saralanib olinib ularga turli jang uslublari, harbiylarning boshqarish san’ati o‘rgatilgan. Buxoro xonligi qo‘shinidagi dastalarda askarlar soni bir xilda bo‘lmagan. Har qaysi urug‘ va hudud mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib yoki amirlikdagi nufuziga qarab qo‘shin soni belgilangan. Bundan tashqari qo‘shin tarkibida turli davlatlar fuqarolari hisoblangan harbiy asirlar, qullar va boshqa toifa vakillari ham mavjud edi. Bundan tashqari amir Abdulahadxon davrida keksaygan, kasalmand sarbozlarni qo‘shin tarkibidan ozod etish ishlari ancha jonlangan. Qo`shin tarkibi. Qo‘shinning asosiy tarkibini asosan sarbozlar tashkil etib, ularning soni 1868 – 1873 yilgi Buxoro – Rossiya bitimiga ko‘ra 12 mingdan oshmasligi kerak bo‘lgan. Amir Muzaffar davridan boshlab sarbozlar ikki guruhga bo‘lingan: 1.Shanbegi sarbozlar – bu guruh sarbozlari haftaning shanba va yakshanba kunlari harbiy mashg‘ulotlarga qatnashgan. 2.Seshanbegi sarbozlar - bu guruh sarbozlar seshanba, chorshanba va payshanba kunlari harbiy mashg‘ulotlarga qatnashgan. 23 Great power rivalry in Central Asia, 1842 - 1880. Vol. V. Campaigning on the Oxus and Fall the Khiva. J.A. Macgahan / Ed. by M. Ewans. London, 2006. – p .61 25 12 ming kishilik sarbozlarning 6 mingi “Seshanbegi”, ya’ni 6 mingi esa “Shanbegi” deb nomlangan. Har ming kishilik sarbozlar guruhi dastalarga bo‘linib, sarkardalar boshqargan. Har bir dastalar ham o‘z navbatida 5 ta “Baydoqga “bo‘linib har bir baydoqqa 200 tadan sarbozlar xizmatda bo‘lishgan. Baydoqlar 2 ta yuzlikga (yuzlikni yuzboshi boshqargan) 4 ta 50 kishilik guruhga (panjohboshi boshqargan) bu guruh esa dahboshi boshqaruvida bo‘lgan 5 tadan harbiy bo‘linmaga bo‘lingan 24 . Qo‘shin safiga qabul qilish qoidalari deyarli butun sulola hukumronligi mobaynida o‘z an’anaviyligini saqlab kelgan. XX asr boshlari, aniqrog‘i 1905 – 1920 yillarda yangi tipdagi harbiy qismlarning tashkil etilganligi bois bu an’ana biroz buzilgan. Qo‘shin tarkibiga qabul qilishning turli tomonlarini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, avvalambor jinoyatchi, o‘g‘ri, mahkumlar ota-onalar o‘z farzandlari ustidan shikoyatlari uchun, qochoqlar evaziga ularning kafilliklari hisobidan sarbozlar qabul qilinganligini aytib o‘tish lozim. Xususan, Buxoro xonligi tarixiga oid hujjatlarning birida: – “Hazrati Sayyidimning muborak boshlariga tasadduq bo‘lay! Hazrati amiri g‘ufronnishon davrlarida Nosirxon, afg‘on yasovuli, oliy zindonga qamalgan edi. Oliy farmoyishga binoan Chorjuyga kelib sarbozlar safiga qo‘shildi. Har yili u 50 man g‘alla olib hursandchiligidan janob oliylari xaqlariga duo qilmoqda. Uning ko‘chi Buxoroi Sharifga qolgan. Mazkur qulingiz, Qoravulbegi janob oliy hazratimni benihoya duo qilib bandalik arzimni bildiramanki, Oliy davlatxonaning quli bo‘laman. Qulingiz Buxoroi Sharifga borib navkarlarinigiz safida xizmat qilib, ahlu ayoli bilan birgalikda zoti Oliyni duo qilamiz deb umid qilyapti. Men bir ojiz notavon qulingiz shu sababdan oliy marhamatingiz va roziligingiz ne tariqa bo‘ladi degan andisha arzini bildirdim” deyilgan. Ushbu ma’lumotdan ko‘rinadiki, sarbozlarning bir qismi mahbuslardan tashkil etilgan. Ma’lumotlarga qaraganda, sarbozlikka qabul qilinayotgan paytda unga bir kishidan 3 kishigacha kafil bo‘lgan, mabodo askar xizmatdan qochsa, to topilgunga 24 Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 гг., гвардейского Генерального Штаба капитана Николая Муравьева, посланного в сии странь» для переговоров. - М.: 1822. Часть 1.180 с. Часть II. – c . 59. 26 qadar uning kafillari harbiy xizmatga jalb etilgan. Aksariyat hollarda sarbozlikka qabul qilinadigan vaqtda unga uchta kafil tayinlanilgan. Bu hujjat qozi ishtirokida rasmiylashtirilib muhr bosilgan. Qo‘shin tarkibiga sarbozlikka qabul qilinganlar toifasiga otaonalarining o‘z farzandlari ustidan qilgan arzlariga asoslanib chaqirilganlarni ham ko‘rish mumkin. Shuningdek, amirlikda o‘zga yurtlardan panoh izlab kelganlar, muhojirlar hisobiga ham qo‘shin safi to‘ldirilib borilgan. Bundan tashqari, ko‘ngillilar hisobidan ham qo‘shin safi to‘ldirib borilgan. Amirlik qo‘shinlari tarkibini o‘rganish jarayoni shuni tasdiqlaydiki hatto, 1920 yilga qadar ham ham harbiy xizmatchilar orasida qullar mavjud bo‘lgan. Ma’lumki, Buxoroda sarbozlar dastasi dastlab qullardan tuzilgan bo‘lib, ular umrlarining oxirigacha harbiy xizmatni o‘tashlari majburiy bo‘lgan. Nihoyat, 1886 yil amir Abdulahad farmoniga muvofiq boshqa qullar kabi bular ham ozodlik vasiqalarini olish huquqiga ega bo‘lganlar. Ma’lumotlarga qaraganda, sarbozlarning ko‘pchiligi o‘z ozodlik vasiqalarini qo‘lga kirita olmay amirga bu masalada qayta-qayta murojaat qilishni davom ettirganlar. Qul askarlar alohida o‘nliklarda xizmat qilishgan 25 . Garchi erkin sarbozlar XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab doimiy qo‘shin ko‘rinishini olgan bo‘lsada, tinchlik vaqtlarida ular shahar tozaligini saqlash, obodonchilik va xatto dehqonchilik ishlari bilan ham mashg‘ul bo‘lishgan. Bunday sarbozlar harbiy mashq va jang vaqtlaridagina harbiy kiyim hamda qurol- yarog‘ bilan ta’minlangan. Amir Muzaffar hukumronligi davriga qadar ular tinch vaqtlarda qurolyarog‘larini o‘z uylariga olib kelishgan. Shu davrdan boshlab ularning harbiy kiyimida ham o‘zgarishlar ro‘y bergan. Boshlarida qora uzun shapka (qalandarlarnikiga o‘xshash), oq bo‘zdan shim, qishda harbiy mundir (kulucha) Buxoro sarbozlarining ko‘rinishlarini tashkil etgan. Shim va mundir ikki yilda bir bor almashtirilgan. Oyoq kiyimini har bir sarboz o‘zi bilan olib kelishga majbur bo‘lgan. Amir Abdulahadxon davriga kelib harbiylarga ikki yilda bir juft 25 Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (XVI - середина XIX в.). – М.: 1958. – c .81. 27 etik beriladigan bo‘ldi. Harbiy Mundir “Kulucha” yoki “yopiq” bosh kiyimi esa “qo‘lochin” deb yuritilgan. Sarbozlar pogonlarida dasta raqami yopishtirilgan edi. Amir Muzaffarxon vafotidan so‘ng amir Abdulahadxon sarbozlar sonini 2000 nafarga qisqartirdi. Shanbegi sarbozlari 4 dasta (4000 kishi) ni, seshanbegi sarbozlari ham shunchani tashkil etdi. Ayniqsa, bu davrda sarbozlarning yana bir guruhi ajralib chiqdi. 4000 shanbegi sarbozlaridan 2000 nafari beshotar miltiq bilan qurollanib ularga “dumbalapur” (ya’ni o‘q miltiqning orqa tomonida joylashgan, shuni ham aytib o‘tish joizki amirlikda “dumbalapur” nomli to‘plari ham mavjud bo‘lib ular egalari ham dumbalapur deyilgan) deb nom berildi. Yuqorida aytib o‘tilganidek qisqartirilgan sarbozlar turkumiga Turkiston general – gubernatorligi tasarrufidan qabul qilingan (asosan Qo‘qon, Jizzax, Samarqandlik)lar kirib ular gubernatorlik bilan kelishuvga asosan ozod etilishi kerak edi. Amir Abdulahadxon hukumronligi davrida rus asirlaridan qabul qilingan sarbozlar deyarli ozod etilgan edi. 2.2. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy aloqalari O‘rta Osiyo va Rossiya xalqlari o‘rtasidagi munosabatlar, savdo aloqalari tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi. Volgabo‘yi orqali Rus savdogarlari ham, O‘rta Osiyo savdogarlari ham ikki mintaqa o‘rtasida savdo aloqalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaganlar. XVI asrda jahondagi yirik davlatlar tomonidan dunyoni bo‘lib olish boshlangan davrda Rossiya Qozon, Astraxan, Sibir xonliklarini zabt etadi. Natijada Rossiya va o‘zbek xorliklari bir-biriga bevosita qo‘shni bo‘lib qoladi. Bu holat ularning o‘zaro munosabatlarini yanada rivojlantirishga imkoniyat yaratdi. O‘rta Osiyoning savdo-hunarmandchilik doiralari o‘z mahsulotlarini, ayniqsa, ipak, paxtadan to‘qilgan matolarni talab qilayotgan Rossiya bilan savdo-tijorat munosabatlarini rivojlantirishdan g‘oyat manfaatdor edi. Rossiyaning movut, temir, mis, mo‘yna, charm va boshqa mollari O‘rta Osiyoda xaridorgir edi. Savdo-sotiq ishlari uchun qulay shart-sharoit 28 yaratishda o‘zbek xonliklari va Rossiya o‘rtasidagi elchilik munosabatlari muhim o‘rin tutardi 26 . Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xoni Abdullaxon II Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali o‘z davlatining siyosiy ahvolini mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy (1533- 1584) davrida Rossiyaning mavqei kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida Qozon xonligi (1552), Hojitarxon (Astraxan) xonligi (1556), Volga bo‘ylari va G‘arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Rossiyaga savdo yo‘llarini nazorat qilish imkonini berdi. Volga atrofidagi viloyatlarda savdo-sotiq ishlarini olib borish Buxoro xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga eng yaqin qo‘shni mamlakat Rossiya bo‘lib qolgandi. Bu hol ko‘p jihatdan qozon tatarlari, orenburgliklar va boshqirdlar bilan din va til yaqinligi bilan izohlanar edi. Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557 – 1558yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib, Ivan Grozniy huzurida bo‘ladilar. Ular o‘z xonlari nomidan savdogarlarning Volga bo‘ylab erkin o‘tishlariga ijozat so‘raydilar. Elchilar Moskvadan juda ko‘p o‘q-dori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Ayni paytda, Rossiya ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantirishdan manfaatdor edi. Bu manfaatdorlik avvalo Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa, Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega bo‘lardi. Bunda birinchi navbatda Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan edi. 1555-yili Moskvada tashkil etilgan va ingliz-rus iqtisodiy aloqalari rivojiga xizmat qiluvchi “Moskva savdo kompaniyasi” Rossiya orqali Sharqqa yo‘l ochish uchun o‘z vakilini 1558-yili Xiva va Buxoroga yuboradi. Antoniy Jenkinson boshliq elchilar rus podshosining guvohnomasi bilan 1558-yili Buxoroda keladi. Elchi Antoniy 26 https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/muhammad-shayboniyxon-gazallar-xurshid-davron-muhammad- shayboniyxon-haqida.html//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 29 Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilinadi. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini chuqur o‘rganadi va o‘z taassurotlarini “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558-yilgi sayohat” nomli esdaliklarida bayon etadi 27 . Antoniy Jenkinson elchiligi natijasida Rossiya va Buxoro xonligi o‘rtasida yaxshi savdo va diplomatik aloqalar yo‘lga qo‘yiladi. Antoniy Jenkinson sayohatining maqsad va vazifalari tarixchilar tomonidan bir qadar o‘rganilgan, ammo tadqiqotchilar bu masalaga har xil yondashganlar. Masalan, Yu.A.Sokolov, “Moskva savdo kompaniyasi”ning asosiy maqsadlaridan kelib chiqqan holda, Rossiya Hindistonga Sharq bilan savdo aloqalari olib borgan yo‘llari orqali kirib borishi lozim edi, deb hisoblab, quyidagicha yozgan: “Inglizlarning Rossiya orqali Hindistonga kirib borish yo‘lini qidirib topish ishiga kompaniyaning eng faol vakillaridan biri Antoniy Jenkinson asos solgan”. Demak, A.Jenkinsonning O‘rta Osiyoga sayohat qilishidan asosiy maqsad, xonliklar orqali Hindistonga boradigan eng yaqin va qulay yo‘lni topishdan iborat bo‘lgan. U O‘rta Osiyoda savdo ishlarini yo‘lga qo‘yish niqobi ostida Buxoroga borishga ruxsat olgan. Rus olimi S.V.Jukovskiy Jenkinsonning Buxoroga borishi haqidagi fikrlarini bayon qilib, quyidagicha yozadi: “Jenkinson chindan ham Ivan Grozniyning ishonchiga sazovor bo‘la olganmi, Ivan Grozniy esa inglizlarga yoqish uchun uni O‘rta Osiyoga borishiga ruxsat berganmi, buni aniq aytish qiyin. Jenkinsondan balki podsho Ivan Grozniy foydalangandir va 1557-yilda Rossiyada erkin savdo qilishlari uchun ruxsat so‘rab, hadya va tortiqlar bilan Moskvaga kelgan Xiva va Buxoro elchilik missiyasiga javob tariqasida uni Buxoro va Xivaga elchi qilib yuborgan bo‘lsa kerak”. Yuqoridagi fikrlarga asoslanib shuni aytish mumkinki, Jenkinson Moskva Rusining Buxoroga yuborgan birinchi rasmiy elchisi edi va bu borada S. V. Jukovskiyning ikkinchi fikri haqiqatga yaqin bo‘lsa kerak, ya’ni rus podshosi O‘rta Osiyo bilan savdo aloqalarini o‘rnatish maqsadida ingliz savdogari 27 https://press.natlib.uz/uz/article/1794/ shayboniyxon tavalludining boshlanishi /shayboniyxon-bizga-ogaymi//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 30 Jenkinsonga rasmiy yorliq bergan. Jenkinsonning Rossiya nomidan Xiva va Buxoroga jo‘natilishi Rossiyaning O‘rta Osiyo savdosida ma’lum bir manfaati bo‘lganini tasdiqlaydi va Rossiya bilan O‘rta Osiyo o‘rtasida savdo aloqalarining rivojlanishiga yo‘l ochgan. Buxoroning dunyodagi savdo markazlaridan biri ekanligini tan olgan ingliz sayyohi bu shahardagi chet el savdogarlari tomonidan olib boriladigan savdoning ahamiyati haqida ma’lumotlar keltiradi. Jenkinson bu savdogarlarning faqirlarcha kiyinganliklarini, ularning juda kam mol keltirishlariga qaramay, bu mollarning 2- 3 yillab sotilmay yotishini alohida eslatib, kelajakda bu yerda foydali savdo olib borishni kuchaytirish uchun arzirli hech qanday umid yo‘qligini ham aytib o‘tadi 28 . Tarixchi P. P. Ivanov missiyani baholab, “Rossiya bilan O‘rta Osiyo o‘rtasida savdo-iqtisodiy munosabatlarni Jenkinson kashf etmagan. Jenkinson bilan Moskvaga kelgan savdo karvoni 1000 tuyadan iborat bo‘lgani, avvaldan Moskva – O‘rta Osiyo savdo munosabatlari an’anaviy darajada bo‘lganidan dalolatdir”, deb yozgan edi. Haqiqatdan ham, 1556 yilda Astraxan bosib olinganda, u erda O‘rta Osiyo savdogarlari bo‘lgani ma’lum. Ular o‘z tovarlari bilan Moskva davlati ichkarisigacha kirib borganlar. Bu borada, P. P. Ivanovning mulohazasi haqiqatga yaqin. Jenkinsonning maktublari Buxoro bilan Rossiya o‘rtasidagi savdo munosabatlari qadimdan borligini tasdiqlaydi. Ammo Buxoro va kelgindi savdogarlarning kambag‘alligi to‘g‘risidagi gapga qo‘shilib bo‘lmaydi. O‘sha davrda Rossiyada ko‘pgina boyliklarni o‘z qo‘liga kiritib olgan savdogarlar bor edi. Masalan, Stroganovlar shu qadar boy edilarki, ular davlatga aksari qarz berar va davlat ehtiyojlari uchun ko‘p pullarni ehson qilardilar. Podshoning ularga bergan yorlig‘iga binoan, ular o‘z ehsonlarini qaytib olmas edilar. 1558 yili Jenkinson Buxoroga sayohat qilgan mahalida, Ivan Grozniy Stroganovlarning iltimosiga binoan, Kama daryosining etagiga qarab 14,6 chaqirim o‘rmon, o‘tloq erlarni ularga in’om qilgan. 28 https://ilmlar.uz/muhammad-shayboniy-hayoti-va-ijodi-asarlari-ruboiylari-va-tuyuqlari//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 31 Ma’lumki, Stroganovlar sibiriya xalqidan bevosita sotib olingan mo‘yna- savsar va tuzfurushlik bilan katta savdogarchilik qilar edilar. Bu mo‘yna-savsarlar ular uchun xaddan tashqari ko‘p foyda manbai edi. Stroganovlar Buxoro bilan oldi-sotdi qilardilar. Buni Stroganovlarning, to‘rt odamimizni savdo-sotiq ishlari uchun Buxoroga borishiga ruxsat bering, deb Ivan Grozniyga yozgan yorlig‘idan bilish mumkin. Jenkinsonning boy Stroganovlar gumashtalarini “kambag‘al-qashshoq” deb aytishi durust bo‘lmasa kerak. Abdullaxon elchilari 1583 yilda Moskvadan o‘q, dori, ov qushlari, matolar olib kelganlar. Bunday elchiliklar 1589, 1595 yillarda ham qaytarilgan. 1589 yil Abdullaxon Muhammad Ali boshliq elchini Rossiyaga yuborib, rus podshosi Fyodor Ivanovichga o‘zining nomidan bir qancha sovg‘a-salomlar va hadyalar tarkibida 40 pud nil buyog‘ini ham tortiq qilgan. 1583 yildan 1600 yilgacha Moskvaga Buxorodan besh marotaba elchilar yuborilgan. Ularning asosiy maqsadi diplomatik munosabatlar o‘rnatish edi. Ivan IV tomonidan 1574-yilda chiqarilgan yorliqda rus savdogarlariga buxoroliklar bilan bojsiz savdo-sotiq ishlari olib borishga ruxsat berilgan. Buxoroda qimmatbaho qurol-yarog‘ ishlab chiqarish katta o‘rin tutgan. Buxoro sovut, qalqon, oltin va kumushdan o‘yma qilib, o‘rtasiga qimmatbaho toshdan “ko‘z” yasalgan dubulg‘a, shuningdek, Buxoro kamonlari (ba’zan bularga ham tilla suvi berilib bezatilardi), bo‘yalgan va oltin suvi berilgan po‘lat va mis tulunboslar, “iyakdan tikilgan va oltin qadalgan” sovutlar ishlab chiqarish bilan dong‘i taratgan edi 29 . Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Antoniy Jenkinson elchiligi natijasida Rossiya va Buxoro xonligi o‘rtasida yaxshi savdo va diplomatik aloqalar yo‘lga qo‘yilgan. Ikki hudud o‘rtasidagi savdo har ikki tomon uchun ham muhim siyosiy va iqtisodiy ahamiyat kasb etgan. Ayniqsa, Abdullaxon II davrida ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar rivojlana borgan. XVI asrda Osiyoda uchta harbiy- siyosiy kuch: shayboniylar, safaviylar va boburiylar kurash maydoniga chiqqan bir 29 https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/tarix/uzbekiston-hukmdorlari/ sulton-muhammad-shayboniyxon//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 32 paytda, Abdullaxon II o‘z davlatining siyosiy ahvolini yaxshilash maqsadida Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilgani Buxoro xonligining XVI asrdagi siyosiy va iqtisodiy qudrati yuqori darajada bo‘lganligidan dalolat beradi. XVII asr mobaynida Rossiyada markazlashgan davlat tarkib topa bordi. Asr oxiriga kelganda Rossiya Yevropaning qudratli davlatlaridan biriga aylandi. Butunrossiya bozori shakllandi. Bu omillar Rossiyaning Buxoro xonligi bilan savdo munosabatlarini yanada rivojlantirishni hayotiy zaruratga aylantirib qo‘ydi. Natijada, XVII asrda Buxoro xonligi va Rossiya o‘rtasida savdoda tovar ayirboshlash hajmi ortdi (100 ming so‘mni tashkil etdi). To‘g‘ri, Rossiya elchilari Buxoro xonligi bilan nafaqat savdo aloqalarini kengaytirish masalalarini, ayni paytda Rossiya davlati manfaatiga xizmat qiluvchi boshqa masalalarni ham hal etishlari kerak edi. Xususan, 1620-yilda Buxoroga yuborilgan Rossiya elchisi Ivan Danilovich Xoxlov savdo va elchilik aloqalarini yanada rivojlantirish masalalari bilan bir qatorda, xonlikdagi rus asirlarini ozod qilish, Buxoro xonligining tashqi siyosiy ahvoli to‘g‘risida ma’lumot to‘plash, Rossiyaning kuch-qudratiga xonni ishontirish, Buxoro xonligi qurolli kuchlari, xonlikning xazinasi ahvolini batafsil aniqlash, Buxoro – Xiva munosabatlarini ham taftish qilib chiqishi lozim edi. I. D. Xoxlov o‘ziga yuklatilgan vazifalarni bajargan. XVII asrda Moskva davlatining iqtisodiy va siyosiy manfaati uning O‘rta Osiy davlatlari bilan o‘zaro aloqalarini rivojlantirish uchun asos bo‘lgan edi. Rus davlati savdoni rivojlantirish va rus qullarini ozod qilish, Rossiya bilan Hindiston o‘rtasida savdo munosabatlarini yo‘lga qo‘yish maqsadida, qolaversa, XVII asrdan boshlab Rossiya O‘rta Osiyo bilan savdo qilish uchun eng yaqin va qulay savdo yo‘llarini topish maqsadida O‘rta Osiyo xonliklariga elchilarni jo‘nata boshlagan. Elchilarga berilayotgan topshiriqlar va ularning keltirgan xabarlari O‘rta Osiyoning Hindiston bilan savdo aloqalarini o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega edi. Aytish joizki, XVII asrda O‘rta Osiyoga jo‘natilgan rus elchilarining ma’lumotlarini o‘rganish O‘rta Osiyoning Eron bilan aloqalari haqidagi ilmlarni 33 ancha kengaytiradi. Masalan, 1620 yilda Buxoroga kelgan I.Xoxlov elchiligining ma’lumotlari katta ahamiyatga egadir 30 . 1620 yili Buxoro xoni Imomqulixonning elchiligiga javoban 1620 yil 26 may sanasi bilan tasdiqlangan yorliq bilan Ivan Xoxlov O‘rta Osiyoga yuborilgan. I. Xoxlov 1600 va 1613 yillarda Eronga diplomatik topshiriqlar bilan borgan va bu sohada ma’lum tajribaga ega salohiyatli kishi bo‘lgan. Xoxlovning aytishicha, “Buxoro eri ikkiga bo‘lingan bo‘lib, noiblarning biriga Buxoro, ikkinchisiga Balx tekkan. Balx Eron va Hindiston bilan chegaradosh. Balx noibi Nodir Hindiston va Eron bilan raqobatda bo‘lib, hind shohi Nodirdan boyliklarini tortib olgan va korxonalarini sindirgan, savdogarlarni Balx va Buxoroga qo‘ymagan. Hozirda ular o‘rtasida tinchlik va savdo munosabatlari o‘rnatilgan. Buxoro ham Toshkent bilan urush holatida. qizilboshlar shohi Abbos hind shohi Boburiy Salim bilan urushib, undan Qandahorni tortib olgan”. Ma’lumotlarga ko‘ra elchilar maxfiy topshiriq bilan kelishgan, ya’ni Buxoro xoni Abdulaziz Eron shoxi Abbosga Nodirmuhammadga yordam bergani uchun minnatdorchilik bildirgan va o‘zining Eron bilan do‘stlik munosabatlari o‘rnatishga tayyor ekanligini va Eron shohiga Qandaxorni egallashda yordam berajagini bildirgan. Ko‘p o‘tmay Eron shoxi Buxoroga chopar jo‘natib, Buxoro bilan do‘stlik munosabatlari o‘rnatishga va Mo‘g‘ul imperiyasiga qarshi Abdulaziz bilan urushga borishga roziligini bildirgan 31 . XVIII asrda O‘rta Osiyoning qo‘shni Sharq davlatlari bilan aloqalarini o‘rganishda rus manbalari alohida ahamiyatga ega. Chunki rus manbalarida iqtisodiy va siyosiy munosabatlarni tahlil qilish, savdo yo‘llarini o‘rganish uchun qilingan harakatlar, hamda qaysi mamlakatdan qanday mollar qancha mikdorda keltirilganligi haqidagi ma’lumotlar batafsil berilgan. Rus manbalari deganda, biz rus elchi va elchiliklarining hisobotlari, Buxoro, Xiva va Hind elchilari hamda 30 https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/maqolalar/munira-sharipova-shayboniy-ijodi-xorijda//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 31 A. Sagdullaev, O‘. Mavlonov, D. Mahkamova. O‘rta Osiyoda O‘rta asrlar savdo-sotiq tizimi. – T.: Akademiya. 2012. – 175-bet 34 savdogarlarining so‘rov ma’lumotlarini tushunamiz. Shu bilan birga shoh va podsholar hamda xonlarning bir — birlariga tortiqlari, sovg‘alari ham muhim dalil hisoblanadi. Chunki shular orqali O‘rta Osiyoning Hindiston bilan Rossiya o‘rtasidagi savdodagi tutgan o‘rnini belgilash mumkin. Shuning uchun XVIII asrda rus diplomatlari, savdogarlari va O‘rta Osiyoda bo‘lgan rus olimlarining faoliyatlari muhimdir. XVIII asrda, ya’ni Petr I hukmronligi yillarida Rossiyaning O‘rta Osiyoga qiziqishi kuchayadi. O‘rta Osiyo Rossiyani Sharqning savdo — iqtisodiy markazi, Rossiyadan Hindistonga boradigan asosiy yo‘llardan biri ekanligi bilan o‘ziga jalb qilardi. 1714 yili Petr I Sibir gubernatori knyaz Gagarindan Erketi shahrida (ya’ni Yorkend) oltin qumlar borligi xususida xabar topadi. Erketi bu davrda Jung‘or xonligiga bo‘ysunganligi aytiladi. Gagarin Pyotr I ga bu shaharni bosib olib, Yorkend yo‘lidagi Yamishchev ko‘li bo‘yida qal’a qurishni tavsiya qilgan. Petr I Gagarinning xabaridan so‘ng unga xat yozib, Yamishev ko‘li bo‘yida, iloji bo‘lsa undan ham yuqorida shahar qurish, daryoda kemalar qatnashi mumkin bo‘lgan joygacha suzib borib, so‘ng Yorkendga borib, uni egallashni topshirgan edi. 1714 yilda Irtish daryosining yuqori oqimi bo‘ylab podpolkovnik Buxgols ekspeditsiyasi uyushtiriladi. Peterburgga kelgan Xiva elchisi ham Gagarinning ma’lumotlarini tasdiqlab, Amudaryodan ham oltin olinishini aytadi. Elchi, agarda rus davlati o‘zining odamlarini Xivaga jo‘natsa, Xiva xoni ularga oltinni topishga yordam beradi, deb ishontirgan edi. Shundan so‘ng Petr I bu xabarni muhim bilib, tezlikda ikkala joyni ham tekshirtirish uchun ekspeditsiya jo‘natgan edi. Shunday qilib, Petr I har ikkala ekspeditsiya o‘z maqsadiga erishmagan taqdirda ham, Hindiston uchun yo‘l ochilishiga va savdodan ko‘plab oltinlarni qo‘lga kiritishiga ko‘zi etgan edi. O‘rta Osiyo Rossiya uchun Hindistonga olib boradigan vositachi davlat bo‘lib qolgan edi 32 . 32 S.A.Toshtemirova, D.B.Ahmadjonov. Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi. Toshkent.2022. 25-bet 35 Rus manbalarining bergan ma’lumotlariga ko‘ra, uzoq vaqtlardan buyon davom etib kelayotgan bahs XVI- XVII asrlarda O‘rta Osiyo Rossiya uchun – Hindistonga kirib borish yo‘lida bir vajmi, yoki rus hukumatining manfaatlariga xizmat qiladigan Sharqning muhim mintaqasi - yirik savdo markazimi, degan savolni tug‘dirdi. XX asrning boshlarigacha bo‘lgan ko‘plab tarixchilar birinchi nuqtai nazarning tarafdorlari bo‘lib, ular Rus podsholari O‘rta Osiyoga jo‘natadigan elchilarining aksariyatiga rus qullarini sotib olish va Hindistonga boradigan eng yaqin, qulay va xavfsiz savdo yo‘lini topish topshirilgan, deb hisoblaydilar. Sovet adabiyotida bu kabi nuqtai nazarni E.V.Bunakov, P.P.Ivanov, D.M.Lebedevlar qo‘llab quvvatlaganlar. Ularning fikricha, Hindistonga kirib borish russlar uchun natija bermagan taqdirda ham, O‘rta Osiyoga boradigan yo‘l ma’lum bir ma’noda na faqat topildi, balki o‘zlashtirildi ham. Fikrimizcha, ikkinchi qarash haqiqatga yaqin ko‘rinadi. Masalan: O‘rta Osiyoga Rossiyaning munosabati masalasi tarixchi N.B.Baykova asarida o‘z aksini topgan. Muallif inqilobgacha bo‘lgan tarixchilar va yuqorida nomlari tilga olingan olimlarni to‘g‘ri tanqid qilgan. N.B.Baykovaning fikricha, O‘rta Osiyo xonliklariga boradigan savdo yo‘llari XVI asrdayoq Rossiyaga ma’lum bo‘lgan. Uning ta’kidlashicha, Rus davlati Hindistonga boradigan yo‘lni qidirib O‘rta Osiyoga boradigan yo‘lni ochgan va o‘zlashtirgan. Aslida esa O‘rta Osiyodagi Xiva va Buxoro bozorlarida rus savdogarlari hind savdogarlari bilan uchrashganlar, rus hukumatiga qulayroq yo‘lni, ya’ni hindlar uchun odatiy bo‘lgan Astraxan, Kaspiy dengizi va Eron orqali boradigan yo‘lni ko‘rsatganlar 33 . Buxoro bilan Hindiston o‘rtasida davom etayotgan jadal savdo va Rossiyaning savdo-iqtisodiy aloqalarida buxoroliklarning roli haqida noma’lum muallifning “Izvestie o pesoshnom zolote v Buxarii, o chinenn ы x dlya onago otpravleniya i o stroenii krepostey pri reke Irtishe, kotorim imyana Omskaya, Jeleznaya, YAmishevskaya, Semipalatnaya i Ustkamenegorskaya” nomli maqolasi yozilgan. Maqolada Rossiya-Buxoro va Rossiya-Hindiston savdosining kelajagi 33 Kamoliddin Binoiy. Shayboniynoma. – T.: Adabiyot va san’at, 2012. – 95-bet 36 haqida fikr bildirilgan. Unda har yili Rossiyaning chegara shaharlariga, asosan, Orenburg va Astraxanga savdo karvonlarining kelib turishi, ular nafaqat Buxoroda tayyorlangan ipak va ip gazlamalar, balki Hindistonda ishlab chiqilgan turli tovarlarni, jumladan, qimmatbaho toshlar, tillo va kumushni keltirishi ta’kidlangan. Bu ma’lumotlar Buxoro bilan Hindiston o‘rtasida savdo aloqalarining beto‘xtov davom etib turganligidan dalolat beradi. Shunday qilib Buxoro xonligi qo‘shni davlatlar bilan, umuman olganda tashqi savdoda va elchilik munosabatlarda o‘tgan asrlardagiga nisbatan samaraliroq bo‘lganligini xulosa qilishimiz mumkin. 37 XULOSA Ushbu tadqiqotda Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy, madaniy va harbiy aloqalari o‘rganildi. Tadqiqot, Buxoro xonligining tashqi siyosatidagi ahamiyatini, qo‘shni davlatlar bilan diplomatik munosabatlarning qanday shakllanganini va bu aloqalarning Buxoro xonligining ichki rivojlanishiga qanday ta’sir qilganini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirildi. Shayboniylar davrida Buxoro xonligi o‘zining tashqi siyosatini shakllantirishda nafaqat ichki kuchlarni, balki qo‘shni davlatlar bilan olib borgan diplomatik munosabatlarni ham inobatga oldi. Xiva, Xorazm, Eron, Hindiston va boshqa mamlakatlar bilan o‘rnatilgan diplomatik aloqalar Buxoro xonligining siyosiy mustahkamligini saqlash va o‘zining mustaqilligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu aloqalar orqali Buxoro xonligi o‘zining geo-siyosiy manfaati va xalqaro ta’sirini oshirdi. Masalan, Buxoro xonligi Xiva xonligi bilan o‘zaro harbiy va diplomatik munosabatlarni o‘rnatish orqali o‘zining janubiy va g‘arbiy chegaralarini mustahkamladi. Shuningdek, Eron bilan bo‘lgan aloqalar, ayniqsa Safaviylar davlati bilan, Buxoro xonligining siyosiy va madaniy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Bu davlatlar o‘rtasidagi doimiy raqobat va ittifoqlar siyosiy muvozanatni saqlashga yordam berdi, bu esa Buxoro xonligiga o‘z siyosatini yuritishda muhim imkoniyatlarni yaratdi. Buxoro xonligi o‘rta asrlar davrida Buyuk Ipak yo‘lining markaziy nuqtalaridan biri bo‘lib, uning savdo-iqtisodiy aloqalari ko‘plab mamlakatlar bilan o‘rtada aloqalar o‘rnatish imkoniyatini berdi. Buxoro xonligi bilan Xorazm, Xiva, Hindiston va boshqa mamlakatlar o‘rtasidagi savdo aloqalari savdo yo‘llarining rivojlanishiga yordam berdi. Bu savdo aloqalari, xususan, to‘qimachilik, ipak, turli tovarlar, mahsulotlar va ilmiy bilimlar almashinuvi orqali o‘zining iqtisodiy ahamiyatini namoyon etdi. Shuningdek, savdo aloqalari orqali Buxoro xonligi boshqa mamlakatlarning madaniy, ilmiy va diniy tajribalarini o‘rganishga imkon yaratdi. Buyuk Ipak yo‘li bo‘yicha amalga oshirilgan savdo-sotiq orqali Buxoro nafaqat iqtisodiy foyda 38 ko‘rdi, balki mintaqaviy va global o‘lchamda siyosiy hamkorlikni ham rivojlantirdi. Buxoro xonligi va uning qo‘shni davlatlari o‘rtasida ilm-fan va madaniyat sohasidagi aloqalar ham muhim o‘rin tutgan. Shayboniylar davrida Buxoro ilm- fan, adabiyot va san’at markazlaridan biriga aylangan. Buxoroda, shuningdek, ilmiy va diniy markazlar faoliyat ko‘rsatgan. Buxoro xonligi bilan Hindiston, Eron va boshqa davlatlar o‘rtasida madaniy almashinuvlar, ilmiy asarlarning tarjimasi va o‘zaro ta’sirlar bo‘lgan. Bu madaniy almashinuvlar, o‘z navbatida, O‘rta Osiyo ilm-fanining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Shu bilan birga, Buxoro xonligining madaniy jihatdan rivojlanishi, uning qo‘shni davlatlar bilan aloqalari orqali amalga oshgan. Bu aloqalar orqali Buxoro o‘zining ilmiy va madaniy salohiyatini oshirdi, shu bilan birga, Buxoro xonligi tarixida madaniy va ilmiy yutuqlarga erishildi. Madaniy o‘zaro ta’sirlar, masalan, ilmiy asarlarning tarjimasi, diniy o‘rganishlar va adabiyotning rivojlanishi Buxoro xonligining o‘z zamonidagi madaniy ahamiyatini yanada oshirdi. Shayboniylar davrida Buxoro xonligi qo‘shni davlatlar bilan olib borgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar nafaqat Buxoro xonligining rivojlanishiga, balki butun O‘rta Osiyo mintaqasining tarixiy o‘zgarishlariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Buxoro xonligi bilan qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, raqobat va ittifoqlar, shuningdek, madaniy almashinuvlar mintaqaviy siyosatning shakllanishiga, iqtisodiy o‘zgarishlarga va madaniy rivojlanishga katta hissa qo‘shgan. Buxoro xonligining Shayboniylar davridagi tashqi siyosati, aloqalar, savdo- sotiq va madaniy almashinuvlar hozirgi kunda ham o‘rganish uchun dolzarb hisoblanadi. O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish va mintaqaviy siyosatni shakllantirishda ushbu davrning roli beqiyosdir. Shuningdek, o‘rganilgan masalalar zamonaviy davlatlararo munosabatlar, iqtisodiy integratsiya va madaniy o‘zaro ta’sirlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. 39 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha “Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida” 2020 yil 2 martdagi PF-5953-sonli farmoni. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 03.03.2020. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. - Toshkent.: O‘zbekiston, 2021. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida"gi PF-60-son farmoni, 2022-yil 28-yanvar. II. Asosiy adabiyotlar 4. A. Sagdullaev, O‘. Mavlonov, D. Mahkamova. O‘rta Osiyoda O‘rta asrlar savdo-sotiq tizimi. – T.: Akademiya. 2012. – 159-bet. 5. Zamonov A.. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. Toshkent: Bayoz,ʻ 2021 — 264- bet. 6. S.A.Toshtemirova, D.B.Ahmadjonov. Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi . Toshkent2022. 9-10-bet. 7. A . Erqo ʻ ziyev . Buxoro xonligi tarixi : o ʻ quv qo ʻ llanma . Namangan -2018. 6-7- bet. 8. A.Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent-2000. 250-251-bet. ʻ 9. A.Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi, 2-jild. Toshkent-2019. 104- 105-bet. 10. Mo‘minov I.M., Samarqand tarixi. – Toshkent: Fan, 1971. – 148-bet. 11. Kamoliddin Binoiy. Shayboniynoma. – T.: Adabiyot va san’at, 2012. – 55-bet 12. Muhammad Solih. Shayboniynoma. – Toshkent.: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1989. – 59-bet 40 13. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2001. – 178-bet. 14. Axmedov B. Tarixdan saboqlar. – T.: O‘qituvchi, 1994. – 195-bet. 15. Bobobekov H., Sodiqov H., Rahimov J. O‘zbekiston tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1994. – 49-bet. 16. Muqimov 3. Shayboniylar davlati va huquqi. - T., Yangi asr avlodi. 2005. – 105-bet. 17. Tursunov H.O. Shaybonixon davrida “Al-jome’ va As-Sahih”ning talqin etilishi. – Samarqand, 1998. – 88-bet. 18. Zamonov A.T. Buxoro xonligining qo‘shin tuzilishi va harbiy boshqaruvi (Shayboniylar sulolasi davri). – T.: Bayoz, 2018. – 78-bet. 19. Alimjonov B. Muhammad Shayboniyxon davrini o‘zgartirgan siyosiy lider edimi?. T.: Ishonch, 12-dekabr 2022 –№11. – 102-bet. 20. Sulaymonov I.I. “Boburnoma”da Shayboniyxonning g‘olibligi va ma’naviy tanazzuli sabablari. – T.: Ma’rifat, 2021- №11. – 251-bet. 21. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo‘llanma / A. Zamonov. - Toshkent: Bayoz, 2021. - 149 bet. 22. Ismoil Mirpanjiy. Asirlikdagi xotiralar (Eron generali Ismoil Mirpanjiyning Xuroson, Marv va Xivada boshidan kechirgan voqealar bayoni) / Fors tilidan Nabibullo Hasan tarjimasi. - Urganch-Xorazm, 1997. – 18-bet. 23. Qorayev Sh. O‘zbek xonliklarida adabiy kechalar (Shayboniyxon va shayboniylar davri misolida). – T.: monografiya, 2022. – 79-bet. 24. Qorayev Sh. Shayboniy sultonlar tazkirasi. ilmiy risola – Qarshi.: O‘qituvchi, 2023. – 13-bet. 25. Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. - Toshkent.: Bayoz,ʻ 2021. – 17-bet. III. Xorijiy adabiyotlar 26. Burton A. The Bukharans a Dinasti, Diplomatic and Commercial History. 1500 – 1702. – Great Britain, 1997. – p.15. 41 27. Great power rivalry in Central Asia, 1842 - 1880. Vol. V. Campaigning on the Oxus and Fall the Khiva. J.A. Macgahan / Ed. by M. Ewans. London, 2006. – p .61. 28. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 гг., гвардейского Генерального Штаба капитана Николая Муравьева, посланного в сии странь» для переговоров. - М.: 1822. Часть 1.180 с. Часть II. – c . 59. 29. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (XVI - середина XIX в.). – М.: 1958. – c .81. IV . Internet manbalari 30. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/muhammad-shayboniyxon-gazallar- xurshid-davron-muhammad-shayboniyxon-haqida.html//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 31. https://press.natlib.uz/uz/article/1794/ shayboniyxon tavalludining boshlanishi /shayboniyxon-bizga-ogaymi//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 32. https://ilmlar.uz/muhammad-shayboniy-hayoti-va-ijodi-asarlari-ruboiylari-va- tuyuqlari//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 33. https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/tarix/uzbekiston-hukmdorlari/ sulton-muhammad-shayboniyxon//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 34. https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/maqolalar/munira-sharipova- shayboniy-ijodi-xorijda//Murojaat etilgan sana: 16.04.2025 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN SAVDO-IQTISODIY MUNOSABATLARI

1.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan aloqalarining manbashunosligi va tarixshunosligi

1.2. Xonlikning qo‘shni davlatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari

II BOB. BUXORO XONLIGINING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN HARBIY-SIYOSIY ALOQALARI

2.1. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan harbiy aloqalari

2.2. Buxoro xonligining qo‘shni davlatlar bilan siyosiy aloqalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить