Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo’shni davlatlar bilan munosabatlari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON ʻ ʻ MILLIY UNIVERSITETI ______________________________________fakulteti ________________________________________________________yo’nalishi _____-bosqich talabasi ________________________________________________________________ __________________________________________________________fanidan SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING QO’SHNI DAVLATLAR BILAN MUNOSABATLARI mavzusidagi KURS ISHI QABUL QILDI:________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………………….3 I.BOB. BUXORO XONLIGDA SHAYBONIYLAR SULOLASINING HOKIMYATGA KELISHI VA TASHQI SIYOSATI 1.1. Shayboniylar sulolasining hokimiyatga kelishi va Buxoroda olib borgan siyosati……..… 8 1.2. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashqi savdo va diplomatik a’loqalari……….12 II.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING HINDISTON VA ROSSIYA DAVLATLARI BILAN DIPLOMATIK A’LOQALARI 2.1. Shayboniylar davlatining Hindiston bilan diplomatik a’loqalari………………………...18 2.2. XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi diplomatik a’loqalar………………………………………………….…………..……….……………...21 III.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGI VA USMONIYLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DIPLOMATIK A’LOQALAR. 3.1. Buxoro xonligi va Usmoniylar o’rtasidagi diplomatik a’loqalarning xorij tadqiqotlarida yoritilishi…………………………………………………………………………………….26 3.2. Shayboniylar va Usmonli turklar davlati o’rtasidagi dastlabki a’loqalar tavsifi………....31 XULOSA…………………………………………………………………………………....34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI………………...36 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O’zbek davlatchiligi tarixini ilmiy tadqiq etish, unga haqqoniy baho berish va to’planga n tajribadan ijodiy foydalanis h mustaqil O’zbekis ton Respublikasining ijtimoiy-siyosiy va madaniy taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun XX asrning oxiriga kelib jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo’lgan O’zbekiston tarixini, xususan o’zbek davlatchiligi tarixini har tomonlama o’rganish davlat siyosati darajasiga ko’tarildi. Shu bois ham, so’nggi yillarda O’zbekiston tarixining qator dolzarb masalalarini o’rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi muhim bo’lib bormoqda. Shu bilan birga, mamlakatimizning qadimiy shaharlarida jamlangan o’zbek xalqining ma’naviy ijodi an’analari, madaniy, tarixiy va me’moriy yodgorliklari, zamonaviy jahon madaniyati xazinasini boyitishda alohida o’rin tutadi. Bunday markazlardan biri haqli ravishda Buxoro shahri hisoblanadi. U Sharq xalqlari tarixida o’ynagan yuksak roli tufayli, bugub kunda G’arb va Sharq olamida oldi shahar sivilizatsiyasining eng qadimgi markazlaridan biridir. Shunisi e’tiborga loyiqki, uning madaniy tarixiy ahamiyati va ipak yo’li karvon yo’llari chorrahasida joylashgan geografik joylashuvi shaharni nafaqat o’tmishda, balki hozirgi paytda ham Sharq va G’arb xalqlarini bog’laydigan savdo markazi sifatida ko’rishga imkon beradi. Ta’kidlash joizki, o’zbek xonliklaridan biri bo’lgan Buxoro xonligi - O’rta Osiyo tarixi, uning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy hayoti va xalqaro munosabatlarida katta iz qoldirgan davlat bo’lib, uning har bir hukmdori yuritgan ichki va tashqi siyosat hamda uning oqibatlarini o’rganish alohida ilmiy izlanishlar olib borishni taqozo qiladi. Tarixdan bizga ma’lumki u yoki bu davlat har bir vaqtda rivojlanish davrida tashqi diplomatik aloqalar va savdo a’loqalarisiz rivojlana olmagan. Bir so’z bilan aytganda harqanday davlat ham o’z qobig’iga o’ralib taraqqiy etmagan.Shu o’rinda bunga istisno ravishda Buxoro xonligidagi Shayboniylar sulolasi hukumdorlari tomonidan bir qancha savdo va diplomatik munosabatlari amalga oshirilgan. Movarounnahrda Shayboniylar hokimiyat tepasiga kelgan yillarda va ular hukumronlik yillari (1501-1601) da qo’shni mamlakatlar bilan elchilik, savdo tijorat ishlarini olib borganlar. Xonlikning tashqi savdoni tashkil etishda elchilarning xizmati katta bo’lgan, chunki diplomatik a’loqalarning yaqinligi savdo tijoratining rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan. 3 Shayboniylar sulolasining hukumdor vakillari ham bir qancha qo’shni davlatlar bilan tashqi savdoni tashkil etish tadbirlarini amalga oshirgan. Chunonchi, Rоssiya, Hindiston, Yorkent xonligi, qisman Usmonli turklar bilan savdo sotiq ishlarini olib borgan. Buxoro xonligining boshqa qo’shni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) vasiyosiy (elchilik) munosabatlarda bo’lganligiga tarix guvohdir 1 . Mazkur kurs ishida, Shayboniylar davri va ularning tarixini o’rgangan tadqiqotchilarning ishlari, ulardagi ma’lumotlar, tashqi va ichki siyosat masalalari, ijtimoiy – iqtisodiy, siyosiy jarayonlarning aks etishida, qo’shni davlatlar, jumladan, Hindiston, Eron, Turkiya, Rossiya va shu kabi boshqa davlatlar bilan savdo, diplomatik, elchilik a’loqalar kabi ma’lumotlarni yoritilishga harakat qilindi. Tadqiqot ob’yekti: Shayboniylar davrida Buxoro xonligining qo’shni davlatlar, xususan, Rossiya, Xitoy, Hindiston va Usmoniylar davlati bilan olib borga tashqi diplomatik munosabatlar tahlili, kurs ishimizning asosiy ob’yektini tashkil etadi. Tadqiqotning maqsadi: Mazkur kurs ishining maqsadi, Shayboniylar davrini o’rgangan tadqiqotchilar va ularning faoliyatini, shayboniylarning tashqi diplomatiyasi, elchilik, harbiy a’loqalari, savdo - sotiq, umuman olganda shayboniylarning Usmoniylar, Rossiya hamda Hindiston davlatlari bilan olib borgan diplomatik munosabatlarini tarixchilar va kelajak avlodga xolisona va haqqoniy yetkazishdan iboratdir. Tadqiqotning vazifalari: Tadqiqotning vazifalari esa quyidagilarni tashkil etadi: Shayboniylar sulolasining hokimiyatga kelishi va Buxoroda olib borgan siyosati tahlil qilish; Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashqi savdo va diplomatik a’loqalarini yoritib berish; Shayboniylar davlatining Hindiston bilan diplomatik a’loqalarini tahlil etish; XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi diplomatik a’loqalarni tahlil etish; Buxoro xonligi va Usmoniylar o’rtasidagi diplomatik a’loqalarning xorij tadqiqotlarida yoritilishini o’rganish; Shayboniylar va Usmonli turklar davlati o’rtasidagi dastlabki a’loqalar tavsifini yoritib berishdan iborat. 1 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. –Toshkent: Sharq. 2000. –244. 4 Mavzuning o’rganilish darajasi: Mazkur kurs ishida, turli tadqiqotchilar tomonidan mustaqillik yillarida himoya qilingan ayrim dissertatsiyalarda ham shayboniylar davri ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy va diplomatik a’loqalariga tegishli ma’lumotlar mavjud. Xususan, tarixchi olima G.Sultonovaning “Buxoro xonligining XVI asr ikkinchi yarmida Buxoroga kelgan Qozoq, Yorkent xonliklari bilan a’loqalari” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida (2005) Abdullaxon ibn Iskandarxon qo’shinidagi hamda qozoqlar, ularning soni, qozoq xonlari, xususan, Haqnazarxon va Abdullaxon o rtasida “qasamiy ittifoq” mavjud bo lganligiʻ ʻ hamda qozoq xonlari tomonida Shig’ayxon va uning o’g’li Tavakkal sulton Buxoro qo’shini harbiy yurishlarda qatnashgan va strategik jihatdan muhim voqealar keltirib o’tiladi. Turkiyalik tarixchilar ichida ham Buxoro xonligi tarixi bo’yicha tadqiqot olib borayotgan olimlar bor. Ular ichida Mustafo Budak va Rem Kilichlarning mavzu tarixshunosligini boyitishga xizmat qiluvchi ishlari aytib o’tish mumkin. Xususan, tadqiqotchi M.Budak o zining turk - o zbek munosabatlarining boshlanishiga bag’ishlangan ʻ ʻ tadqiqotida ( Osmanli Ozbek siyasi münasebetlerinin başlaması. 1996) Turk sultonlarining Eronga qarshi Buxoro shayboniylari bilan harbiy- siyosiy ittifoqqa intilganligi, Buxoroga yordam tariqasida harbiy kuchlar yuborilganli masalalariga to’xtaladi. Shuningdek, XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi elchilik a’loqalari mahalliy va rus manbalarida o’zining aksini topgan. O’rta Osiyoda XVI asr oxirlarida yaratilgan muhim tarixiy geografik asarlardan biri Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” (“Sharafnomayi shohiy”) asaridir. Bu asar Buxoro xoni Abdullaxon II ning (1583-1598) tarixi bo’lganligidan “Abdullanoma” nomi bilan ham mashhurdir. Uni buxorolik shoir, tarixchi va o’lkashunos Hofiz Tanish Buxoriy 1584-1591-yillar oralig’ida yozgan 2 . Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” (“Sharafnomayi shohiy”) asari O’rta Osiyo xalqlarining XVI asrdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini o’rganishda muhim manba hisoblanadi. Asar daliliy ashyolarga boyligi, tarixiy voqea – hodisalarning atroflicha yoritilganligi bilan boshqa asarlardan ajralib turadi. Hofiz Tanish Buxoriy asardagi ko’p voqealarning o’zi guvohi bo’lgan, ayrimlarini shohidi bo’lgan kishilardan eshitib yozganligi uchun ham bu asar juda qimmatli manba sanaladi. Ko’rib o’tilayotgan davrdagi mazkur munosabatlar masalalari qator rus tadqiqotlarida ham o’zining aksini topgan. Masalan, Ya.V.Xanikov o’zining Orol dengizi xaritasiga 2 H.Hasanov. Sayyoh olimlar. – Toshkent. ”O‘zbekiston”. 1981. – B. 210-212 5 bag’ishlangan asarida - “O’rta Osiyo xonliklari bilan Rossiya davlati o’rtasida Amudaryo qirg’oqlari orqali o’tgan a’loqalar VIII asrdan ma’lum bo’lib, bu ma’lumotlar haqida Rossiyadan topilgan tangalar guvohlik beradi, deb yozgan 3 . S.V.Jukovskiy o’zining “Uch yuz yil davomida Rossiyaning Buxoro va Xiva bilan a’loqalari” nomli asarida o’zidan oldin Buxoro va Rossiya o’rtasidagi savdo a’loqalari masalasidagi elchiliklar to’g’risida ma’lumot bergan, ayniqsa, Oltin O’rdaning qulashi, Ruslar tomonidan 1552-yil Qozonni, 1554-yilda Astraxanni bosib olinishi natijasida juda ko’plab Buxorolik va Xivalik hukmdorlar Moskvaga savdo a’loqalarini jonlantirish masalalarida o’zlarining elchilarini jo’nata boshlaganligi, Moskva hukmdorlari esa, ularga e’tiborli bo’lganliklari, XVI-XIX asrlar davomida O’rta Osiyo xonliklari bilan Rossiya o’rtasida davom etgan elchilik va savdo iqtisodiy aloqalarni e’tirof qilgan 4 . Bu asar O’rta Osiyo xonliklari va Rossiya a’loqalarini ko’proq xronologik tartibdagi ma’lumotnomalaridan iborat bo’lgan. V.V.Bartold 1911-yilda Sankt-Peterburgda nashr qilgan “Yevropa va Rossiyada Sharqning o’rganilish tarixi” asarida Rossiya bilan Buxoro o’rtasidagi aloqalarning o’rnatilishida Rossiya ham emas, xonliklar ham emas, Jenkinson tashabbus ko’rsatgan, degan fikrni ilgari surgan 5 . German, Zavyalov, N.I.Veselovskiy, V.Ulyaniskiy asarlarida O’rta Osiyo xonliklari tarixi bilan bog’liq ma’lumotlari orasida XVI asrning ikkinchi yarmida, xususan Antoniy Jenkinsonning Buxoroga kelishi va Moskvaga qaytib ketishi bilan bog’liq jarayonlar tahliliga alohida to’xtalib o’tishgan 6 . Adabiyotlar tahlili shuni ko’rsatadiki, XVI asrning ikkinchi yarmida O’rta Osiyo xonliklari bilan Rossiya o’rtasidagi elchilik a’loqalari asosan iqtisodiy-savdo xarakteriga ega bo’lib, ular ikki davlat o’rtasida savdo a’loqalarini davom ettirish, Rossiyaning boshqa viloyatlarida ham o’rta Osiyolik savdogarlarning erkin savdo qilishiga imkoniyat berish, o’rta 3 Я.В.Ханыков. Пояснительная записка к карте Аральскаго моря и Хивинскаго ханства. Записки Имп. Рус. Географ. Общества. Кн. V. 1851. – С. 282. 4 Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. – Пг., 1915. –С.1-2. 5 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и в России. – СПб., 1911. – 154. 6 Герман. Исторический взгляд на сношения России с хивинское областью. Вестник Европы, 1822. – Кн. 22. – С. 150, 151; Руссов. Путешествие из Оренбурга в Хиву самарского купца Рукавкина в 1753 году, с приобщением разных известий о Хиве с отделенных времен доныне. Журн. Мин.Внутр. Дел. 1839 г. № 10. – С. 360-364; Завьялов. Исторический обзор путешествий в Бухару. Оренбургския губернския ведомости, 1854. № 20; Н.Веселовский. Очерк историко-географических сведений о хивинском ханстве от древнейших времен до настоящаго. СПб., 1877. – С. 111-112; В.Уляницкий. Сношения России с Среднею Азиею и Индиею в XVI-XVII вв. – Москва, 1889. – С. 6 6 Osiyolik hukmdorlar uchun lochin va shunqorlarni sotib olishga ruxsat berish kabi kelishuvlarni ilgari surgan. Ikki mamlakat manfaatlari bir nuqtaga qaratilganligi uchun hatto Moskva hukmdorlari o’rta Osiyolik savdogarlarning tovarlaridan boj solig’ini olishni bekor qilishgan. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi tuzilishiga ko’ra kirish, 3 bob, 6 paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar qismlaridan iborat. 7 I.BOB. BUXORO XONLIGDA SHAYBONIYLAR SULOLASINING HOKIMYATGA KELISHI VA TASHQI SIYOSATI 1.1. Shayboniylar sulolasining hokimiyatga kelishi va Buxoroda olib borgan siyosati Bilamizki, tariximizda Shayboniylar davri tarixi o ziga xos o rin tutadi. Chin ma nodaʻ ʻ ʼ Shayboniyxon (1451-1510) markazlashgan davlat barpo etdi. Shu bilan bir qatorda davlat boshqaruvida o zining kuchli siyosatchi va sarkarda ekanligini ko rsatdi. O zbek xalqi ʻ ʻ ʻ davlatchiligi taraqqiyotida Shayboniylar sulolasining hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi va bu nasl-nasab vakillarining hayoti, tarixi, ular bilan bog liq turli voqea va jarayonlar ilmiy ʻ tadqiqot ishlarida maxsus ravishda, ba zan esa qisman o rganilgan. ʼ ʻ XV asrning 90-yillarida Movarounnahrdagi temuriylar saltanati amalda mustaqil boshqariladigan viloyatlarga aylanib qolgan edi. Kichik bir viloyatda hokimlik qilayotgan temuriy shahzodalarning har biri poytaxt Samarqandni egallash, bobokalonlari o’tirgan taxtga chiqib, butun mamlakatga yagona hukmdor bo’lish orzusida edilar. Bu niyatga yetish uchun ular o’rtasida o’zaro ichki nizo avj olib ketgan bo’lib, mamlakat aholisining ham temuriylardan noroziligi kuchayib borayotgan bir davr edi. “Tarixga e’tibor qaratsak, Shayboniylar asli XI asrdan boshlab Balxash ko’li va Sirdaryoning quyi oqimlaridan Dnepr daryosining quyi oqimlarigacha bo’lgan hududlarda qipchoq va boshqa turkiy qabilalarning hukmronlik qilgan. Botuxon 1236-yilda asos solgan Oltin O’rda davlati XIV asr boshlarida ikki qismga ajralib ketgan bo’lib, uning sharqiy qismida ayrim tarixiy manbalarda “O’zbeklar mamlakati” deb yuritilgan Oq O’rda davlati tashkil topdi. Bu hududda Jo’jixonning beshinchi o’g’li Shaybon urug’idan bo’lgan Abulxayrxon (1412-1468 yy.) 1428-yilda mustaqil davlatga asos soldi 7 . Lekin urug’ boshliqlarining mustaqil hukmronlikka intilishlari va 1468-yilda Abulxayrxon vafoti bu davlatning inqirozga uchrashiga sabab bo’ldi. XV asrning 80-yillariga kelib, Abulxayrxonning nabirasi, Budoq Sultonning o’g’li Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon bobosining davlatini qayta tiklab, Shayboniylar sulolasiga asos soldi. Shayboniylar sulolasi Buxoroni 1500-1601-yillar davomida boshqarganlar. Muhammad Shayboniyxon XV-asr oxiri va XVI asr boshlarida toju-taxt uchun o’zaro kurashayotgan 7 Akbar Zamonov. “Buxoro xonligi tarixi”. Toshkent 2021-yil. 29-b 8 temuriy shahzodalarning o’zaro nizolari oqibatida Movarounnahrning asosiy shaharlari: Samarqand va Buxoroni osonlik bilan egallab, yangi davlatga asos soldi. Keyinchalik Movarounnahrning qolgan hududi va Xuroson ham bu davlat tarkibiga kiritildi 8 . Shayboniylar davrida mamlakat poytaxti maqomini olgan Buxoro adabiyot,san’at, me’morchilikning badiiy yuksak namunalari o’zida mujassam qilgan shaharga aylandi. Hasanxo’ja Eisoriy, Shayx Jalol, Mushfiqiy, Mavlono Qabuliy Buxoriy, Devona Husomiy, Mavlono Kasiriy Buxoriy va boshqa qator shoirlarning ijodi shu davrda badiiy yuksakllikka erishdi 9 . E’tiborlisi shundaki, bu davrda ijod qilgan shaxslarda shayxlik xislatlari va qozilik amallari bilan birga nazmga rag’bat va oshuftalik kuchli edi. Natijada ular tomonidan ko’plab she’riy misralar, g’azallar yozilib, Buxoro adabiy muhitining jozibador namunasi sifatida bizgacha yetib keldi. Shaybon iylar davrida fan va madaniyatn ing rivojlanishi da mazkur sulola namoyandalarning tutgan o’rni katta bo’lgan. Avvalo, ularning o’zlari nihoyatda o’qimishli shaxslar edilar. Chunonchi, MuhammadShayboniyxon, Ko’chkinchixon, Ubaydulloxon, Abdulazizxon kabi Shayboniylar turkiy va forsiyda she’r bitganlar. Diniy va dunyoviy ilmlarda yetarli salohiyatga ega bo’lganlar. Muhammad Shayboniyxon yoshligida ta’limni Buxoro madrasasida olgan. Ubaydulloxonning musiqa ilmiga katta rag’bati bo’lgani, musiqiy asboblar chalgani, nozik xusnixat egasi bo’lgani ma’lum. Shayboniylar davrida ham tarix ilmi juda rivoj topgan XVI asr tarixini yoritib beruvchi “Tavorixi guzidai nusratnoma”, Mulla Shodiyning “Fathnoma”, Binoiyning “Shayboniynoma”, Muhammad Solihning “Shayboniynoma”, Abdulloh Nasrullohning “Zubdat al-asror”, Fazlulloh Ro’zbekxonning “Mehmonnomai Buxoro”, Zayniddin Vosifiyning “Badoi ul vaqoye”, Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” kabi mumtoz tarixiy asarlari fikrimiz dalilidir. Bundan tashqari Muhammad Shayboniyxon davrida Binoiyning “Ajoyib ul Maxluqot” geografik asarini ham aytishimiz mumkin 10 . XV asrning ikkinchi yarmida milliy – madaniy markazi bolgan Hirot, XVI asrga kelib o’z mavqieni yo’qotdi, avval Shayboniy, keyinchalik esa Eron shohi Safoviy hukmdorlarning chekka shaharlaridan biriga aylanib qoldi. Bu davrga kelib madaniy va adabiy markazlik roli 8 Ziyodulla Muqimov. Shayboniylar davlati va huquqi, Toshkent “Adolat”, 2007. 72-b. 9 Anvar Erqo ziyev. “Buxoro xonligi tarixi”. Namangan 2018-yil. 19-b. ʻ 10 Akbar Zamonov. “Buxoro xonligi tarixi”. Toshkent 2021-yil. 15-b. 9 Samarqand va Buxoroga ko’chgandi. Bu shaharlarga faqatgina O’rta Osiyo hududidangina emas, balki Eron, Afg’oniston, Hindiston shaharlaridan ham bu yoki u sohalarning ishtiyoqmandlari kelar edilar. Natijada bu o’lkada o’sha zamon madaniyati va adabiyotining turli sohalarida ancha –kozga ko’ringan vakillar yashab ijod etishgan. XVI asrda Movarounnahrda adabiyot, tarix fani me’morchilik va tasviriy san’at rivojlanib bordi. Poeziya juda ravnaq topdi. Hasan Buxoriy Nisoriy (1566-yil)ning “Muzakkir ul -ahbob” va Mutribiyning (1604 –1605-yillar) “Tazkiroti Shuaro” nomli O’rta Osiyo antolgiyalari buning shohididir 11 . Shaybonitylar davri Buxoro me’morchiligining badiiy kompozitsion ko’rinishlari darvozalar, masjid, madrasa va boshqa inshootlar qurilishida o’z ifodasini topgan. Shayboniylardan Abdullazizxon va Abdullaxon davrida Buxoro atrofi yangi devor bilan o’rab olindi va darvozalar qurildi. Abdulazizxon barpo ettirgan qal’a devorlarini Abdullaxon g’arbga tomon kengaytirdi va 11 darvoza barpo etildi. Ular quyidagicha nomlangan: Samarkand darvozasi, Hazrati Imom darvozasi, O’g’lon darvozasi, Talipoch darvozasi, Shergiron darvozasi, Qorako’l darvozasi, Shayx Jalol darvozasi, Namozgoh darvozasi, Salloxona darvozasi, Qavola (Qarshi) darvozasi, Mozori Sharif darvozasi kabilar 12 . Shayboniylar davlatining ma’lum muddat poytaxti bo’lgan Samarqandda ushbu sulola hukmronligi davrida madaniy hayot ham rivojlangan. Shayboniylar me’morchilik ishlariga ham ahamiyat berib, bu davrda bir qator yodgorliklar bunyod etilgan. Sulola vakillari maqsadga mo’ljallangan qurilish ishlarini amalga oshirgan. Bu borada nafaqat sulola namoyandalari, balki o’z davrining ko’zga ko’ringan katta moddiy imkoniyatga ega kishilari ham chetda qolmagan. Chunonchi, Samarqanddagi Muhammad Shayboniy qurdirgan Xoniya, Abu Said Kalbobo, Ko’kaldosh, Mehr Sultonxonim nomi bilan bog’liq madrasalar shular jumlasidandir. Bu davrda Samarqandda Alayka Ko’kaldoshning Juma masjidida marmar minbar (1528-y.), Juvonmard Alixon tomonidan hammom (1574-y.), Qozi Soqiy madrasalari qurilgan. Bu davrda tibbiyot sohasida bir qancha mohir tabiblar, hoziq hakimlar yetishibchiqdilarki, o’z davrida “iftixor-ul-atib-bo” tabiblar iftixori unvonini olgan Muhammad Mazid, Hakim Shahrisabziy, jarroh (xirurg) mavlono Baqo, mavlono Rafe, 1541 11 Qo ldosh Ergashev, Hojiakbar Hamidov. “O zbekiston tarixi”. Toshkent 2018. 81-b. ʻ ʻ 12 Muhammad Solih. Shayboniynoma, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, Toshkent. 1998. 26-b. 10 yilda ilmi tib va dori-darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn ibn Shirakas Samarqandiy, ko’z kasalliklarini davolashda nom chiqargan Shoh Ali ibn Sulaymon, o’z zamonasining Suqroti nomini olgan Xoja Hakim va natijat-ul atbo laqabini olgan mavlono Abdulhakim ibn Mavlono Sulton Mahmud kabi hakimlar shular jumlasidandir 13 . Bu tabiblar orasida, ayniqsa, mavlono Muhammad Mazid o’zining ilmiy faoliyati bilan alohida ajralib turadi. Boshqaruv jihatdan bu davlat bir markazdan tizim asosida boshqarilgan. Shuning uchun tashqi siyosatda o z pozitsiyasini ushlab tura olgan. Muhammad Shayboniyxon barpo etganʻ davlat ko chmanchilik an analarini tub o troq xalq an analari bilan muvofiqlashtirishga ʻ ʼ ʻ ʼ asoslangan bo lib, bu harbiy tizimda, tashqi siyosatda funksiyalari va ularning nomlanishi ʻ yaqqol ko zga tashlanadi. Shayboniylar davlati tashqi siyosatda Hindiston, Eron, Turkiya va ʻ Rossiya davlatlari bilan o z diplomatik a’loqalarini yo lga qo ygan. Bu nimaga kerak degan ʻ ʻ ʻ savol tug iladi. Aynan davlat tashkil topdimi u tashqi siyosati bilan tirikdir. Bu o z navbatida ʻ ʻ davlatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan yuksaltiradi. Shayboniylar davlati ham aynan shunday maqsadda o z tashqi siyosatini yurgizdi. Ayniqsa, Buxoro-Hindiston munosabatlarini e tirof ʻ ʼ etish kerak. Hindiston bilan aloqalar iliq kechgan bu davrda o z navbatida ikki davlat uchun ʻ aholi turmushini yaxshilashga va do stlik munosabatlarini saqlab qolishga xizmat qilgan. ʻ Bundan Buxoro xonligi ham Hindistondagi Boburiylar davlati ham manfaatdor edi 14 . Buxoro-Eron munosabatlari avvaliga yaxshi bo lmagan, keyinchalik yaxshilangan. XVI- ʻ asr boshlarida Safaviylar va Shayboniylar o rtasida tinchlik sulhini tuzishga harakat qilgan. ʻ Lekin ularning urinishlari ko p hollarda natijasiz tugagan. ʻ 13 A.Saidov. Turkiya va Shayboniylar sulolasi: Madaniy va iqtisodiy aloqalar. Tashkent: Fan va texnologiya-2017. 52-b. 14 R.Shamsuddinov, X.Mo minov. “O zbekiston tarixi”. Andijon 2011-yil. 105-b. ʻ ʻ 11 1.2. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashqi savdo va diplomatik a’loqalari O zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Shayboniylar sulolasining hukmronligi kattaʻ ahamiyat kasb etadi va bu nasl-nasab vakillarining hayoti, tarixi, ular bilan bog liq turli voqea ʻ va jarayonlar ilmiy tadqiqot ishlarida maxsus ravishda, ba zan esa qisman o rganilgan hamda ʼ ʻ mazkur ilmiy tadqiqot ishlarining natijalari ilmiy muommoga kiritilgan. Xo sh keling, ʻ boshqaruv usuliga biroz to xtalamiz. ʻ Boshqaruv jihatdan bu davlat bir markazdan tizim asosida boshqarilgan. Shuning uchun tashqi siyosatda o z pozitsiyasini ushlab tura olgan. Muhammad Shayboniyxon barpo etgan ʻ davlat ko chmanchilik an analarini tub o troq xalq an analari bilan muvofiqlashtirishga ʻ ʼ ʻ ʼ asoslangan bo lib, bu harbiy tizimda, tashqi siyosatda funksiyalari va ularning nomlanishi ʻ yaqqol ko zga tashlanadi. Shayboniylar davlati tashqi siyosatda Hindiston, Eron, Turkiya va ʻ Rossiya davlatlari bilan o z diplamatik a’loqalarini yo lga qo ygan. Bu nimaga kerak degan ʻ ʻ ʻ savol tug iladi. Aynan davlat tashkil topdimi u tashqi siyosati bilan tirikdir. Bu o z navbatida ʻ ʻ davlatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan yuksaltiradi 15 . Shayboniylar davlati ham aynan shunday maqsadda o z tashqi siyosatini yurgizdi. ʻ Buxoro xonligiga yaqin bo’lgan hududlardan biri, bu Usmonlilar davlatidir. Usmonlilar davlati bilan Buxoro xonligi davlati o’rtasidagi munosabatlarning iliq bo’lishida bir tomondan din birligi va qisman til yaqinligi ham rol o’ynagan. Bu jarayon ikki davlatning yaqinlashuviga ijobiy ta’sirini o’tkazmasdan qolmasdi. Biroq, Usmonlilar davlati bilan Shayboniylar davlati o’rtasidagi diplomatik va savdo- tijorat munosabatlari haqidagi ma’lumot kam o’rganilgan mavzulardan biridir, ammo Azamat Ziyoning “O’zbek davlatchilik tarixi” kitobida kam bo’lsada ma’lumot uchraydi. Manbada ta’kidlanishicha, Muhammad Shayboniyxon bilan Usmonli turk sultoni Boyazid II o’rtasida Eron safaviylariga qarshi kurash to’g’risida shartnoma tuzilgan. 1515-yilda turk sultoni Sulton Salim huzuriga shayboniylar elchisi borgan. Sulton Salimning elchisi Muhammadbek esa o’sha yili Buxoro xonligiga sultonning maktubini olib kelgan. Sulton o’z maktubida Ubaydullaxonni “qizil boshlilar”ga qarshi kurashga chaqirgan 16 . Bunda Shayboniylar davlati tomonidan Usmonli turklar davlatiga elchi bo’lib kim borganligi, qancha kishi hamrohlik 15 Akbar Zamonov. “Buxoro xonligi tarixi”. Toshkent 2021-yil. 39-b. 16 Anvar Erqo ziyev. “ Buxoro xonligi tarixi”. Namangan 2018-yil. 28-b. ʻ 12 qilganligi hamda Usmonli turklar tomonidan Shayboniylar davlatiga kim elchi bo’lib kelganligi haqida ma’lumot keltirilmagan. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham davom etgan Shayboniylar davlatini markazlashgan davlatga aylantirgan Abdullaxon II davrida ham elchilik munosabatlari qisman yo’lga qo’yilgan. Bu elchilik munosabatlari quyidagi ma’lumotlarda ham o’z tasdig’ini topadi. Binobarin Usmoniylar sultoni Navro’z Ahmadxonga yordam uchun harbiy kuch ham jo’natgan. Navro’z Ahmadxonning Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo’lgan, qurol-aslaha bilan ham ta’minlab turilgan. Turk askarlari Navro’z Ahmadxon tarafidan turib Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar. Binobarin, usmonlilar sultonligi safaviylarga qarshi kurashda shayboniylar kuchidan foydalanibgina qolmay, Buxoro xonligida o’z siyosiy ta’sirini kuchaytirish maqsadida ham bu ichki kurashlarda faol qatnashganligidir. Bu ma’lumotda ham shuni bilish mumkinki, bunda ayniqsa Usmonlilar sultonligi Movarounnahrda markazlashgan davlat vujudga kelishini hohlamagan, binobarin bu vaqtga kelib markazlashgan Buxoro xonligiga Movarounnahr va Xurosonni Abdullaxon II o’z davlati tarkibiga birlashtirgandi. Shu bilan birga o’z siyosiy ta’sirini qo’shni davlatlarga o’tkazayotgan edi 17 . Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qo’shni davlati bo’lib, bu ikki davlat o’rtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizg’in davom etib kelgan. Ikki davlat o’rtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning 70-yillaridan boshlab muntazam ravishda davom etib kelgan. Bu haqida Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O’rta Osiyo va Hindiston munosabatlari kitobida diplomatik va iqtisodiy munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan. 1572-yili Hindistonga Abdullaxonning birinchi elchisi Xo’ja Oltamish yuboriladi 18 . Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib bu safar Abduraxim boshchiligidagi elchilar yuboriladi. Keyingi elchilar esa 1579-yili Abdullaxon II saroyiga sunniy mazhabdagi Mirza Po’lat boshchiligida hind elchilari yuborilgan. Uzoq yillardan so’ng Akbarshoh Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi. 1597-yili 17-mayda Hindistondan Buxoroga Xo’ja Ashraf Naqshbandiy boshliq elchilar yo’lga chiqadi. Demak XVI-asrning ikkinchi yarmidan XVIIasrning boshlarigacha, Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida 17 S.Tursunov. O’zbekiston tarixi: Shayboniylar va Usmonli imperiyasi. Toshkent: Sharq –2016. 94-b. 18 .R.Shamsuddinov X. Mo minov “ O zbekiston tarixi” Andijon 2011-yil. 82-b.ʻ ʻ 13 Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati o’rtasida olib borilgan elchilik a’loqalar muntazam ravishda davom etib turgan 19 . Bunda har ikki davlat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning yo’lga qo’yilishida manfaatdar bo’lganligini ko’rish mumkin. Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar sulolasi hukumronlik davri bilan bog’liqdir. Ashtarxoniylar hukumronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o’rtasida iliq diplomatik munosabatlar davom etgan. Ulardan – Hindistonga 1632-yili Vaqqos Hoji, 1633-yili Tarbiyatxon boshchiligida hind elchilari Balxgacha, uzoq vaqtdan so’ng Buxoro xonligidan Xo’ja Ahmad al-Husayniy 1661-yili 27- nayabr, undan so’ng esa Kuchakbek 1663-yili hind shohi qabulida bo’lganlar. Buxoro xonligida esa 1665-yili iyulda Mustafoxon Hofi elchiligi qabul qilingan. 1669-yili 11-may kuni Hindistonga Buxorodan Rustambiy boshchiligidagi elchilar kelgan, unga javoban 1670- yili may oyida Hindistondan Yakkatozxon elchiligi, so’ng 1671-yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi Hindistonga, 1685- yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1989-yillari Nazarbiy Hindistonga, 1714-1715-yillari esa Sultonbiy elchiligi Hindistonga” kelgan 20 . Bu kabi oliy darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisoiy savdo munosabatlarning manfaatlarini ko’zda tutganligini bilish mumkin. Endi Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlari haqida so’z yuritsak. Unda asosan ikki o’rtadagi asosiy maxsulotlar: Hindistondan dorivorlar, har xil boyoqlar, choy va Buxoro xonligidan esa quruq va ho’l mevalar asosiy maxsulotlar hisoblanganligini keltirib o’tish joiz. Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o’rtasidagi savdo munosabatlarning asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligi e’tirof etiladi. -Xususiy savdo; -Xonlikning maxsus vakillari vositachiligida olib boriladigan savdo; -Podshohlar o’rtasidagi bir-birlariga tuhfa va hadiyalar yuborish yo’li bilan mol ayirboshlash. Xususiy savdogarlar, asosan xalq extiyoji uchun zarur bo’lgan tovar maxsulotlari bilan savdo qilganlar. Bu savdo-sotiq ishlari quyidagi ma’lumotlarda ham o’z tasdig’ini topgandir. Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha bo’lgan davrda, Hindistondan Buxoro bozorlariga turli xil matolar, (jomavar, chire, gujorat,) lak va bo’yoqlar keltirilgan, Buxorodan 19 S.Tursunov. O’zbekiston tarixi: Shayboniylar va Usmonli imperiyasi. Toshkent: Sharq –2016. 102-b. 20 Qo ldosh Ergashev, Hojiakbar Hamidov. “O zbekiston tarixi”. Toshkent 2018. 61-b. ʻ ʻ 14 Hindistonga ho’l va quruq mevalar, ot, tuya, ipak matolari, suqno, qunduz terisi, har xil chinnilar, zig’irpoyadan to’qilgan rus matosi va boshqalar keltirilgan. Uchunchi shakldagi savdo esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovg’a-salom, hadiya tuhfalar yuborish yo’li bilan olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o’rtasidagi iqtisodiy savdo munosabatlarida muhim ahamiyat kasb etganligini bilish mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdurahimxo’ja turli sovg’a-salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik la’l tuhfa qilgan. Jahongir ham Abdurahimxo’jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol og’irlikdagi uchta oltin “kavkabi toli” hadya etgan. Demak yuqorida keltirilgan tuhfalarda asosan qimmatbaho la’l, olmos bilan almashinib turilganligini bilish mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdulazizxon tomonidan hadiya qilib yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik la’l evaziga, Avrangzeb o’z elchisi Mustafoxonni esa Abdulazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatbaho qilich, qalqon, o’qdon, bir fil va turli matolar bilan jo’natgan 21 . Bu yo’sindagi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon uchun zarur bo’lgan maxsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin. Xulosa o’rnida Buxoro xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukumronligi davrida) o’rtasida olib borilgan elchilik aloqalar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borilganligini bilish mumkin. Buxoro xonligining boshqa qo’shni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) va siyosiy (elchilik) munosabatlarda bo’lganligiga tarix guvohdir. Bu mamlakatlardan biri Rossiyadir. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI-asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xonligining oliy hukumdori Abdullaxon II va Rossiya podshosi Ivan Grozniy davrida ikki davlat o’rtasida iqtisodiy va siyosiy aloqalar yo’lga qo’yilgan. Ivan Grozniy davri Rossiyaning mavqeyi kuchaygan davr hisoblanadi. Chunki Qozon xonligi, Hojitarxon xonligi, Volga bo’ylari va g’arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Buxoro xonligining Rossiya orqali Yevropa davlatlari bilan, Rossiya esa Buxoro xonligi orqali Hindiston bilan savdo qilish imkoniyatini vujudga keltirgan edi. Manbalarda takidlanishicha Abdullaxon II tomonidan 1557-1558-yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan Grozniy huzurida bo’lganlar. Ular o’z xonlari nomidan 21 Qo ldosh Ergashev Hojiakbar Hamidov “O zbekiston tarixi” Toshkent 2018. 55-b. ʻ ʻ 15 savdogarlarning Volga bo’ylab erkin o’tishlariga ijozat so’raydilar. Qaytib kelgan elchilar Moskvadan juda ko’p o’qdori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar 22 . Demak Buxoro xonligining XVI asrning ikkinchi yarmidagi Rossiya davlati bilan elchilik va savdo munosabatlari butun XVII asrda ham davom etgan. XVII asrda Ashtarxoniylar (Joniylar) hukumronligi davridagi xon, Imomqulixonning faoliyati xarakterlidir. Chunonchi, Imomqulixon vaqtida Buxoro xonligidan rus davlatiga to’qqiz marotaba elchilar yuborilgan. Shularning yettitasi bevosita, Astraxan, qolgan ikkitasi esa Sibir orqali yuborilgan. Demak Rossiya davlati bilan Ashtarxoniylar sulolasi o’rtasida ham elchilik va savdo munosabatlar izchillik bilan dаvom ettirilgandir. Ma’lumot o’rnida 1613-yili Imomqulixon rus davlatiga Navro’zxo’ja boshchiligidagi elchilarni yuboradi. Bu elchi 300 kishidan iborat savdo karvonlari bilan Qozon, Samara va boshqa joylarda mahalliy hokimiyat tomonidan qabul qilinadi. Ular shuningdek sovut, shunqor, mo’yna va “Xon extiyoji’’ uchun zarur bo’lgan rus tovar maxsulotlarini sotib olish va xon mollari rus yerlarida bojsiz sotilishiga ijozat berilishini rus podshosidan so’ragan va natijada ma’lum miqdorda imtiyozlar berilgan. 1619-yilda Imomqulixonning elchisi Odambiy Moskvaga boradi va podsho Mixail Romanov qabulida bo’ladi. Podsho Odambiy bilan birgalikda Buxoroga Ivan Xoxlov boshchiligida elchilarni yuboradi. I.Xoxlovni Imomqulixon qabul qiladi, rus podshosi iltimosiga binoan o’z saroyidagi 23 nafar rus asirlarini ozod qiladi. I.Xoxlov 1620–1622-yillarda Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosati haqida qimmatli ma’lumotlar to’playdi 23 . U qimmatli sovg’alar bilan Moskvaga kuzatiladi. Yozma manbalarga ko’ra, XVI–XVII asrlarda Buxoro va Xiva xonliklariga Rossiyadan 12 marta elchilar kelishgan. 1583–1600-yillarda Moskvada 5 marta Buxoro elchilari, 2 marta Xiva elchilari bo’lishgan. Bu misollar Markaziy Osiyo va Rossiya o’rtasida savdo-diplomatik aloqalarning ancha faollashganligidan guvohlik beradi.Yuqoridagi ma’lumotlardan ham anglashimiz mumkinki har ikki davlat o’rtasida bojsiz savdoda Buxoro xonligi ham va Rossiya davlati ham juda manfaatdor bo’lgan. Chunki Buxoro xonligining asosan ipak, paxta kabi maxsulotlariga, Rossiyaning sovut, shunqor, mo’yna va qurol aslahalariga har ikki davlatning ichki bozorida talab bo’lganligini bilish mumkin bo’ladi. 22 R.Shamsuddinov X. Mo minov “ O zbekiston tarixi” Andijon 2011-yil. 66-b.ʻ ʻ 23 Akbar Zamonov “Buxoro xonligi tarixi” Toshkent 2021-yil. 103-b. 16 Keyingi elchilik munosabatlarida ham asosan yuqoridagi ko’rsatilgan tovar maxsulotlar bilan savdo a’loqalari davom etganligini ko’rishimiz mumkin. Keyingi elchilik a’loqalariga to’xtalsak: Buxorodan Chobak Valikov 1622-yilda, Hoji Otaqul 1633-yilda, Xazziyan (Kozziyan) 1640-yilda, Xo’ja Ibrohim 1642-yilda, Mulla Farrux 1670-yilda, kabi elchilar Rossiya mamlakatiga yuboriladi. Bu kabi elchilik munosabatlarning yo’lga qo’yilishi Buxoro xonligi va Rossiya savdosini rivojlantirishga qaratilgan tadbirlarning amalga oshirilishida muhim rol o’ynaganini tushunish mumkin. XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya savdo-iqtisodiy a’loqalarida Markaziy Osiyo xonliklarining ahamiyati yanada orta bordi. Bunda, birinchidan, Rossiyada rivojlanib borayotgan sanoat uchun xomashyo manbalari topishga intilish, ikkinchidan, Osiyoda, xususan, Hindistonda Buyuk Britaniya ta’sirining kuchayib borayotganligi sabab bo’lgan. XVIII asr oxiri XIX asr boshlarida rus sarmoyasi Markaziy Osiyo bozorida yetakchi o’rinni egalladi. Ingliz mollari Rossiya orqali olib kelinardi. Nijegorod yarmarkasida rus savdogarlaridan tashqari o’zbek xonliklari, Eron va Hindistondan kelgan savdogarlar ham qatnashgan. XIX asr boshlarida Rossiya o’zbek savdogarlari uchun katta imkoniyatlar yaratdi, ba’zi cheklashlar bekor qilindi. Endi ular Rossiyaning ichkari shaharlariga ham borib savdo qila oladigan bo’lishdi 24 . 24 R.Shamsuddinov X. Mo minov “ O zbekiston tarixi” Andijon 2011-yil. 79-b.ʻ ʻ 17 II.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING HINDISTON VA ROSSIYA DAVLATLARI BILAN DIPLOMATIK A’LOQALARI 2.1. Shayboniylar davlatining Hindiston bilan diplomatik a’loqalari. Tarixdan bizga ma’lumki u yoki bu davlat har bir vaqtda rivojlanish davrida tashqi diplomatik aloqalar va savdo a’loqalarisiz rivojlana olmagan. Bir so’z bilan aytganda harqanday davlat ham o’z qobig’iga o’ralib taraqqiy etmagan. Shu o’rinda bunga istisno ravishda Buxoro xonligidagi Shayboniylar sulolasi hukumdorlari tomonidan bir qancha savdo va diplomatik munosabatlari amalga oshirilgan. Movarounnahrda Shayboniylar hokimiyat tepasiga kelgan yillarda va ular hukumronlik yillari (1501-1601) da qo’shni mamlakatlar bilan elchilik, savdo tijorat ishlarini olib borganlar. Xonlikning tashqi savdoni tashkil etishda elchilarning xizmati katta bo’lgan, chunki diplomatik a’loqalarning yaqinligi savdo tijoratining rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan. Shayboniylar sulolasining hukumdor vakillari ham bir qancha qo’shni davlatlar bilan tashqi savdoni tashkil etish tadbirlarini amalga oshirgan. Chunonchi, Rоssiya, Hindiston, Yorkent xonligi, qisman Usmonli turklar bilan savdo sotiq ishlarini olib borgan. Buxoro xonligining boshqa qo’shni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) vasiyosiy (elchilik) munosabatlarda bo’lganligiga tarix guvohdir 25 . Bu mamlakatlardan biri Hindistondir. Tarixdan ma’lumki Hindistondagi Boburiylar imperiyasi (1526-1858) o’z davrining buyuk davlatlaridan biri bo’lgan. Ushbu sulolaga Amir Temur avlodidan bo’lgan, Bobur Mirzo1526-yil 26-aprelda Dehli shahrini egallab, ushbu sulolaga asos solidi. Bobur davrida mamalakatda ilm-fan va madaniyat rivoj topadi. Bobur vafotidan so’ng bir muddat siyosiy tarqoqlik yuzaga kelgan bo’lsada, Akbarshoh bobosi kabi 13 yoshida davlatni o’z nazoratiga olib, u xuddi Bobur Mirzo singari iqtidorli siyosatchi bo’lib shakllandi. U markazlashgan davlatga asos sola oldi va Hindiston yarim orolini birlashtirdi, barqaror siyosiy mustaqil davlatga asos soldi. Markaziy Osiyo bilan Hindiston o’rtasidagi siyosiy a’loqalar XV–XVII asrlardan e’tiboran diplomatik munosabatlarga asoslanadi. Hindistonlik tarixchi olim Ramech Chandra Varma o’zining “Akbar and Abdulla Khan” (“Akbar va Abdullaxon”) 26 asarida Turkiston bilan Hindiston o’rtasidagi munosabatlarni Akbarshoh davrida rivojlanish 25 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. –Toshkent: Sharq. 2000. –244. 26 Ramesh Chandra Varma. Akbar and Abdulla Khan. “Islamic Culture”, Vol. XXI, №², 1947, Hyderabad, - P.330 18 cho’qqisiga chiqqanini, Abdullaxon elchisi Oltamish Akbarshoh huzuriga kelganini va shu elchi orqali Akbarshoh Abdullaxon bilan do’stlik munosabatini o’rnatishga rozi ekanini bildiradi. Hindiston va Markaziy Osiyo xalqlari asrlar davomida bir-birlari bilan iqtisodiy, siyosiy va madaniy a’loqalarni yo’lga qo’ydilar. Buning asosini Markaziy Osiyoning juda qulay geografik mavqega ega bo’lishi alohida ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo orqali Sharq bilan G’arb o’rtasidagi savdo-sotiq, jumladan, Markaziy Osiyo bilan Hindiston o’rtasida savdo a’loqalari keng ko’lamda rivoj topdi 27 . XVI asr ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo va Hindistonda nisbatan kuchli markazlashgan davlatlar vujudga keldi. Boburiy Akbarshoh (1556–1605) taxtga chiqishi bilan deyarli birvaqtda Buxorodagi hokimiyat Shayboniylar sulolasining so’nggi hukmdori Abdullaxon(1557–1598) qo’liga o’tdi. Akbarshoh davrida Boburiylar imperiyasi shimolda Tibet chegaralaridan tortib, janubda Todavari daryosi, g’arbda Gujoratdan to sharqda Bengal ko’rfazigacha yoyildi. Abdullaxon podsholigi vaqtida Buxoro xonligi ham katta hududni Movarounnahr, Dashti Qipchoq va Xurosongacha bo’lgan yerlarni birlashtirib, harbiy-siyosiy jihatdan kuchli davlatga aylandi. Abdullaxon va Akbarshoh taxtni egallaganlaridan keyin o’z davlatlarini mustahkamlashga, mustaqil va yarim mustaqil xon va knyazliklarni bo’ysundirishga, yangidan-yangi o’lkalarni bosib olishga kirishdilar. Abdullaxon qattiq kurash natijasida Balx va Hirotni (1573), Shahrisabz, Qarshi va Hisorni (1574), shu yillari Akbar Malva, Gondvan, Chitor va Gujarotni zabt etdi. O’sha davrda ikkala davlat o’rtasida bir qator diplomatik almashinuvlar bo’lib o’tdi. Masalan, Abdullaxon 1572-73, 1577-78 va 1586-yillarda Hindistonga elchilar yubordi 28 . Shu asnoda Buxoro xoni Hindistonga obro’li amaldorlardan Mir Quraysh rahbarligida elchilar jo’natdi. U o’zi bilan sovg’a sifatida birqancha nafis mollar olib borgan edi. Elchilarning asosiy vazifasi Badaxshon Buxoroga qo’shib olingandan so’ng Akbarshohni Buxoro xonligiga munosabatini bilib olish bo’lgan. Akbarshoh Mir Quraysh boshliq elchilarni uzoq vaqt qabul qilmaydi, tarixchi olimlarning ta’riflashlaricha, Akbarshoh Kashmirni o’z davlatiga qo’shib olgandan so’ng elchilarni qabul qilmoqchi edi. 27 Abdurazzoq Samarqandiy. “Hindiston safarnomasi”. Kirish, tarjima va izohlar muallifi O’rinboev A. T., Fan, 1980. 120-b. 28 Аҳмедов Б. Историко-географическая литеретура Средней Азии ХВИ-ХВИИвв Фан. Тош., 1985. –С.53 19 Shunday qilib, Akbarshoh Buxoro xonligi elchilarini 1586-yili 14-mart kunida qabul qiladi. Akbarshoh hukmronligining 30 yilligi (ya’ni 1586-yil) da Hindistonning O’rta Osiyodagi rasmiy kishisi Muhammad Hakim Hindistonga Mirzo Shohruh va Mirzo Sulaymon boshliq elchilarni yuboradi. 1587-yilda esa Buxorodan Akbarshoh saroyiga Mir Quraysh boshliq rasmiy elchilar yuboriladi. Elchilar Hindiston chegarasiga yetib kelganlarida chegara ma’murlari ularni samimiy kutib oladi. U yerdan elchilar Hind qurolli qismlari himoyasida Dehliga yetib keldilar. Do’stlik safari bilan Hindistonga kelgan Buxorolik elchilar Dehlida bir qancha oy turib, Akbarshoh tomonidan Abdullaxon saroyiga tayinlangan Hakim Humom boshliq hind elchilari bilan o’z vatanlariga qaytadilar. Hind elchilari Akbarshohning Abdullaxon nomiga yozgan xatini va bir lak (yuz ming) rupiytanga va boshqa qimmatbaho zebu ziynatlardan iborat tuhfalarni olib keldilar. Akbarshoh Abdullaxonga yozgan xatida Eron shohi Abbosga qarshi birga kurashish kerakligi, o’z mamlakatlari orasida do’stlik munosabatlarini o’rnatish zarurligi to’g’risida yozadi. Hind elchilarini Abdullaxon hind odati bo’yicha qabul qiladi. Elchilar Buxoroda ikki yilga yaqin bo’ladilar, so’ngra katta tuhfa va tortiqlar bilan Hindistonga qaytib ketadilar. 1590-yili Mavlono Husayn boshliq Abdullaxonning yangi elchisi ham Akbar huzuriga safar bilan tashrif buyurgan. 1596-yili Xoji Ashraf Naqshband va Sulton Husayn Lakxnav boshliq Akbarshoh elchilari Buxoro tomon yo’lga chiqadilar. Elchilar Abdullaxonga Akbarshohning katta sovg’a-salomlari bilan o’zaro do’stlikni mustahkamlashni ta’kidlovchi maktub ham olib kelgan edi. Akbarshoh elchilari 1597-yil 9-sentabrda Buxoroga yetib keladilar 29 . Abdullaxon ularni katta izzat-ikrom bilan kutib oladi. Bu elchilik munosabatlarida Akbarshoh Eron masalasidagi fikrini bildiradi. 29 Abdurazzoq Samarqandiy. “Hindiston safarnomasi”. Kirish, tarjima va izohlar muallifi O’rinboev A. T., Fan, 1980. 144-b. 20 2.2. XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi diplomatik a’loqalar XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi diplomatik va savdo-iqtisodiy munosabatlar o’rta asr mualliflari asarlarida o’z aksini topgan. Manbalar va tadqiqot asarlarida Shayboniylar davlatining Hindiston, Afg’oniston, Eron, Xitoy va Rossiya mamlakatlari bilan savdo munosabatlari to’g’risida ma’lumotlar berilgan. Shulardan biri Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asari hioblanadi. Muallif asarda Movarounnahrning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy munosabatlariga oid, o’lkaning geografiyasi va topografiyasi hamda qo’shni davlatlar bilan savdo-iqtisodiy a’loqalariga doir qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldirgan. Asarda Abdullaxon davlatining Hindiston va Rossiya bilan savdo a’loqalari to’g’risida ma’lumot beriladi. “Abdullanoma” asarida esa tashqi savdo a’loqalari aks etgan holatlarda ayrim manbalarda e’tibordan chetda qolgan ma’lumotlarni uchratish mumkin. Manbada faqatgina Hindiston va Rossiya bilan olib borilgan savdo munosabatlariga oid ma’lumotlar berilishi bilan cheklangan bo’lishidan qat’iy nazar, undagi savdo karvonlarining kutilmagan talonchiliklarga duch kelishi yoki tabiiy ofatlar oqibatida tovarlarning kuyib yonib ketishi haqidagi xabarlari bilan voqea va hidisalarga aniqlik kiritishi boshqa asarlardan bu manbaning farqli jihatini ko’rsatib, uning ahamiyatini oshiradi. O’rta asrlarda O’rta Osiyo xalqlari qo’shni Sharq davlatlari qatorida shimoldagi Rossiya bilan ham o’zaro savdo-iqtisodiy munosabatlari o’rnatgan edi. Ammo bu kabi a’loqalar dastlab rasmiy tus kasb etmagan. Faqat XVI asrning ikkinchi yarmidan boshlab O’rta Osiyo xonliklari bilan Rossiya o’rtasida rasmiy diplomatik aloqalar yo’lga qo’yila boshlangan. Bu holatni Antoniy Jenkinson boshchiligidagi elchilikning 1558-yil 23-dekabrda Xiva va Buxoroga tashrif buyurishida ko’rishimiz mumkin. Rus olimi S.V.Jukovskiy A.Jenkinsonning Buxoroga borishi haqidagi fikrlarini bayon qilib quyidagicha yozadi: “Aytish qiyin, nahotki Jenkinson chindan ham Ioann Grozniyni (birinchi rus podshosi – 1547- 1584 – R.A.) o’z tomoniga og’dirib olgan va go’yo Ivan Grozniy inglizlarga yoqish uchun uni O’rta Osiyoga borishiga ruxsat bergan. Jenkinsondan balki, podsho (Ioann Grozniy – R.A.) foydalangandir va uni, 1557-yilda Rossiyada erkin savdo qilishlari uchun ruxsat so’rab hadya va tortiqlar bilan Moskvaga kelgan Xiva va Buxoro elchilik missiyasiga javob tariqasida Jenkinsonni Buxoro va Xivaga elchi qilib 21 yubormadimikan?” 30 . S.V.Jukovskiyning ma’lumotiga ko’ra, Moskvaga rus yerlarida erkin savdo qilishga ruxsat so’rab Xiva va Buxorodan elchilar kelgan va bu elchilikka javob tariqasida A.Jenkinson elchiligi jo’natilgan. Yuqoridagi fikrlarga tayanib, aytish mumkinki, Jenkinson Moskva Rusining Buxoroga yuborgan birinchi rasmiy elchisi edi. O’ylaymizki, S.V.Jukovskiyning ikkinchi fikri haqiqatga yaqin bo’lsa kerak, ya’ni podsho O’rta Osiyo bilan savdo a’loqalarini o’rnatish maqsadida ingliz savdogari Jenkinsonga rasmiy yorliq bergan. Jenkinsonning Rossiya nomidan O’rta Osiyoga jo’natilishi Rossiyaning O’rta Osiyo savdosida ma’lum bir manfaati bo’lganligidan dalolat beradi va bu elchilik Rossiya bilan O’rta Osiyo o’rtasida savdo a’loqalarining rivojlanishiga yo’l ochgan bo’lishi mumkin. Jenkinson Moskvaga qaytayotganida u bilan birga Buxoro, Urganch, Balx elchilari ham birga kelishgan. Tarixchi P.P.Ivanov missiyani baholab, Rossiya bilan O’rta Osiyo o’rtasidagi savdo- iqtisodiy munosabatlarni Jenkinson kashf etmagan. Jenkinson bilan Moskvaga kelgan savdo karvoni 1000 tuyadan iborat bo’lgani azaldan Moskva - O’rta Osiyo savdo munosabatlari an’anaviy tarzda davom etganligidan dalolatdir, deb yozgan edi 31 . Haqiqatdan ham, 1556-yil Astraxan bosib olinganda, bu yerda O’rta Osiyo savdogarlari bo’lgani ma’lum. Ular o’z tovarlari bilan Moskva davlati ichkarisigacha kirib borgan. Fikrimizcha, P.P.Ivanovning bu mulohazasida haqiqat bor. 1563-va 1564-yillarda Buxoro xonligidan Moskva hukmdori Ioannga elchilar kelib, buxorolik savdogarlarning Astraxan va Qozondan tashqari Rossiyaning boshqa shaharlarida ham savdo qilishlariga ruxsat berishni so’rab tortiqlar bilan kelganligini xabar qilgan 32 . Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi elchilik a’loqalari xususida mahalliy manbalar ham ma’lumot beradi. Hofiz Tanish Buxoriy Moskvaga jo’natilgan elchilarining mamlakatga qaytib kelishi chog’ida Urganchda elchilarning ushlab qolinganligi to’g’risidagi ma’lumotlari fikrimizni tasdiqlaydi. Hofiz Tanish Buxoriyning Moskvaga jo’natilgan elchining mamlakatga qaytib kelishi va olib kelgan tortiqlari to’g’risidagi ma’lumotlari diqqatga sazavor. Masalan, kitobda Xorazm tomondan kishi kelib arz qilganligi, Abdullaxon shunqor va javshan olib kelish uchun 30 Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. –Пг., 1915. –С.3. 31 Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (ХУ1 — середина XIX вв.). – М.: ИВЛ. 1958. – С.76. 32 Руссов. Путешествие из Оренбурга в Хиву самарского купца Рукавкина в 1753 году, с приобщением разных известий о Хиве с отделенных времен доныне. Журн. Мин.Внутр. Дел. 1839 г. № 10. – С. 16 22 Moskvaga yuborgan elchisining vataniga qaytib kelayotganligi, u Xorazmga yetib kelganda, uni Xorazm orqali Buxoroga kelishi uchun kishi jo’natishi kerakligi to’g’risidagi ma’lumotlar berilgan 33 . Demak, Abdullaxon hukmronligi davrida Rossiyaga Buxorodan elchilar qanday tovarlarni olib kelish uchun jo’natilganligi aniqlandi. Shu o’rinda aytib o’tish lozimki, manbada elchilik Moskvaga qachon jo’natilganligi ma’lum qilinmagan. Ammo, Abdullaxon Moskvadan qaytib kelayotgan elchini Urganchga borib kutib olish va Buxoroga kuzatib kelish vazifasini hojiyi haramayi, shariatshior O’tamish xojiga topshirgan 34 . O’tamish xoji manzilga yetib borib, tezda elchi keltirgan tuhfalarni birma-bir ko’zdan kechiradi. Hadyalar qatorida necha tuya, Darband sovutlari va o’n ikkita o’rgatilgan shunqor borligi ta’kidlangan 35 . Xullas, Rossiyada qattiq sovuq bo’lishiga qaramasdan, shunqorlar Buxoroga eson-omon keltirilgan. Manbada Movarounnahr sultonlaridan (xonlaridan – R.A.) birortasiga shuncha shunqor birdaniga yuborilmaganligi qayd e’tiladi 36 . Bu ma’lumot shu davrgacha ham Rossiyaga elchilar shunqor olib kelish uchun borishganligidan darak beradi. Elchining Moskvaga borib kelganligini S.V.Jukovskiy o’z asarida eslatib o’tgan. Unda S.V.Jukovskiy 1583-yilda Rossiya podshosi Ivan IV Moskvada xivalik va buxorolik elchilarni qabul qilganligini xabar qilgan 37 . Russov, N.Veselovskiy va V.V.Bartoldlarning yozishiga ko’ra, Rossiyadan Buxoroga qaytayotgan elchini Urganchda ushlab qolgan, Abdullaxonning qattiq talabi bilan u asirlikdan ozod qilingan 38 . Keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, haqiqatda ham mazkur elchilik Rossiyaga shunqor va javshan olib kelish uchun borgan va ular Moskvada Rossiya podshosi tomonidan qabul qilingan. Keltirilgan shunqorlardan 3 tasini Xoja Sa’duddin Abubakr Xoja Kalon ibn Xoja Muhammadga hadya tariqasida yuborgan. 2 ta shunqorni janob Nazarbiyga, 3 ta shunqorni ulug’ amir, bosh no’yon Shohimbiy arg’unga bergan 39 . 33 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (“Sharafnomayi shohiy”). Ikkinchi kitob. – Toshkent, “Sharq”, 2000. 119-b 34 O’sha asar. 121-b. 35 O’sha asar. 124-b. 36 O’sha asar. 125-b. 37 С.В.Жуковский. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. – Петербург, 1915. - С. 10. 38 Руссов. Путешествие из Оренбурга в Хиву самарского купца Рукавкина в 1753 году, с приобщением разных известий о Хиве с отделенных времен доныне. Журн. Мин.Внутр. Дел. 1839 г. № 10. – С. 365; Н.Веселовский. Очерк историко- географических сведений о хивинском ханстве от древнейших времен до настоящаго. СПб., 1877. 123; Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и в России. – СПб., 1911. – 154. 39 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma. Ikkinchi kitob. – Toshkent, “Sharq”, 2000. 127-b.. 23 S.V.Jukovskiy 1589-yilda Buxoro xoni Abdullaxon nomidan Muhammad Ali degan elchi Urganch elchisi Xoja Muhammad bilan birga Rossiya podshosi Fedor Ivanovich (1584- 1598) nomiga bitilgan yorliq bilan elchi bo’lib, Qozon dashtlari orqali kelganligini qayd etgan. Qabul vaqtida maktubda podshoning unvoni to’liq yozilmaganligi, Boris Godunovning nomi hech eslatilmaganligiga e’tiroz bildirilgan. Shuning uchun maktub munosib xushmuomalik bilan yozilmagan deb hisoblangan. Rus podshosining farmoni bilan elchilar orqali Buxoro xoniga jo’natiladigan maktub tayyorlanadi. Boyar va miroxo’r Boris Fedorovich Godunov (1598-1605-yy) xonga bitilgan yorliqda “Bizning Oliy podsho, Rus yerining Buyuk Knyazi Fedor Ivanovichga Rim, Ispan va boshqa mamlakat hukmdorlari muloyimlik va hurmat hamda mehr bilan yozishadi”, deb e’tirof qilgan. Podsho elchi Mahammad Alidan g’azablanmaydi va unga talab qilingan shunqorlarni berdirtiradi va rus mollaridan undiriladigan oddiy bojni to’lashdan ozod qilinadi. Buxoro xoni Abdullaxon nomiga yozilgan Fedor Ivanovichning yorlig’ini Boybo’ri Tanishev orqali jo’natadi. Afsuski, xon va shoxning yorliqlari bizning kunmizgacha saqlanib qolmagan. Viloyat hokimlariga podshoning bergan yorliqlarida elchining sotib olgan mollaridan boj solig’i olinmasligi qayd etilganligiga ko’ra, elchilikning maqsadi ikki davlat o’rtasida savdo adoqalarini o’rnatishga qaratilgan bo’lishi mumkin. Aynan, Rossiya hududlarida o’rtaosiyolik savdogarlarga erkin savdo qilishlariga ruxsat berishlarini iltimos qilganligi shundan dalolat beradi. Osiyoliklar bilan savdo qilish ruslar uchun foydasiz edi, chunki Osiyoda ular tovarlarini sota olishmasdi, ularning mollarini kuch bilan tortib olishar edi, deb yozadi S.V.Jukovskiy. Buxoro va Xivadan kelgan elchiliklar ko’pincha ov uchun shunqor va lochinlar, qurollar, qo’rg’oshin, porox, hatto aroq ham olib ketishga ruxsat so’rashgan. Bu tovarlarni Rossiyadan olib chiqish ta’qiqlangan edi 40 . 1596-yilda Rossiyaga Buxoro xoni Abdullaxondan navbatdagi Sulton Nazar elchiligi borgan. Mahkamada so’roq qilinganda elchilikning kelish maqsadi Rossiyada Qutlu Dashnaning ushlab turilishi ekanligi aniqlangan. S.V.Jukovskiy Tashqi ishlar davlat kollegiyasining Moskva arxivi hujjatlari orasida Buxoro ishlariga oid hujjatlarda Sulton Nazar elchiligining 1596-yilda kelganligi haqidagi ma’lumotlargina saqlanib qolganligini ma’lum qilgan 41 . 40 С.В.Жуковский. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. – Петербург, 1915. - С. 24 41 O‘sha asar. 25-b. 24 Shu davrdan boshlab 1613-yilgacha, ya’ni Rossiya taxtida 304 yil hukmronlik qilgan Romanovlar sulolasi (1613-y. 22-iyul – 1917-yil 22-iyul) kelguniga qadar mamlakatning xorij davlatlari bilan munosabatlari to’xtab qolgan 42 . 42 O‘sha asar. 26-b. 25 III.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGI VA USMONIYLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DIPLOMATIK A’LOQALAR. 3.1. Buxoro xonligi va Usmoniylar o’rtasidagi diplomatik a’loqalarning xorij tadqiqotlarida yoritilishi Shayboniylar va usmoniylar o’rtasidagi diplomatik munosabatlar tarixiga bag’ishlangan tadqiqotlar Rossiya, Turkiya, AQSh, Yevropa hamda qo’shni Tojikiston, Qozog iston ʻ olimlari tomonidan amalga oshirilgan. Uzoq xorijda, xususan, AQSh va Yevropa mamlakatlarida bu sohadagi tadqiqotlar XX asr boshlaridan olib borilmoqda. O’tgan asrning boshlari va o’rtalarida Shayboniylar tarixiga bag’ishlangan qator ishlar e’lon qilingan. Vengriyalik olim Herman Vamberi o’zining “Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi” asarida Binoiyning “Shayboniynoma”, Хondamirning “Habib us- siyar” asarlariga tayangan holda, Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahrni egallash yo’lidagi harbiy - siyosiy faoliyatiga oid keng qamrovli ma’lumotlar bergan. Vamberi Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashida Bobur qo shinlari ustidan 1501- yili Saripul yaqinida va ʻ Xurosonni egallashida 1507- yili Sulton Husayn Bayqaro ustidan Marvichak jangida qo lga ʻ kiritilgan g’alaba hal qiluvchi ahamiyat kasb etganligini ta’kidlaydi. Turkiyalik tarixchilar ichida ham Buxoro xonligi tarixi bo yichа tadqiqot olib ʻ borayotgan olimlar bor 43 . Ular ichida Mustafo Budak va Remzi Kilichlarning mavzu tarixshunosligini boyitishga xizmat qiluvchi ishlarini aytib o’tish mumkin. Xususan, tadqiqotchi M.Budak o zining turk - o zbek munosabatlarining boshlanishiga bag’ishlangan ʻ ʻ tadqiqotida ( Osmanli Ozbek siyasi münasebetlerinin başlaması. 1996) turk sultonlarining Eronga qarshi Buxoro shayboniylari bilan harbiy-siyosiy ittifoqqa intilganligi, bu borada Buxoroga yordam tariqasida harbiy kuchlar yuborilganligi masalalariga to’xtaladi 44 . Yana bir tarixchi R.Kilich o’z tadqiqoqtlarida (Osmanlı özbek sıyası ılışkılerı, 2001) XVI asrning birinchi yarmi, xususan, turk sultonlari Sulton Salim ( 1512-1520) va Sulton Sulaymon (1520-1566) davrida usmonlilarning, xususan, Sulton Sulaymon Buxoroga yuborgan turk yanichar ( yangi cherik) lari haqida ma’lumot beradi. 43 Хайруллайев М. Узбек дипломатияси тарихидан. – T .: 2003, 246-Б. 44 Akbar Zamonov. Buxoro xonligi tarixi. (o`quv uslubiy qo`llanma), - T., 2021. 9-b. 26 Tojikistonlik olim S.S.Хoseynishiroziyning XVI asrda Movarounnahr va Eron o rtasidagi harbiy - siyosiy munosab bag’ishlangan nomzodlik dissertatsiyasida (2014)ʻ Xurosondagi shayboniylar va safaviylar o rtasidagi harbiy to’qnashuvlar, Marv( 1510), Jom ʻ ( 1528) janglari, ikki davlat o’rtasidagi munosabatlar yoritilgan. Mavzu tarixshunosligini o rganish shuni ko rsatadiki birinchidan, shayboniylar davri nisbatan kam o rganilgan, ʻ ʻ ʻ shunga qaramay shayboniylar davrining ayrim jihatlari qator maqola, dissertasiya, risolalarda qisman umumiy tarzda yoritilgan. Seydi Ali Rais ( 1498-1563) ning “Mir’ot ul- mamolik” nomli hajm jihatidan sermazmun asari kichik, lekin XVI asrning o’rtalarida Turkiya, Hindiston, Afg’oniston, O’rta Osiyo va Eron mamlakatlaridagi siyosiy vaziyatni yaxshi bilgan, o zaro kurashlar, o rta asr dengiz floti, davlatlar o’rtasidagi diplomatik va harbiy ʻ ʻ munosabatlardan xabardor bo lgan kishi tomonidan yozilganligi sababli, nihoyatda muhim ʻ asarlardan hisoblanadi. “Mir’ot ul- mamolik” asari 1557- yilda yozilgan va uning o zbek ʻ tilidagi tarjimasi 1963- yilda Toshkentda nashr etilgan. Seydi Ali Rais Movarounnahrga Baroqxon (vafoti 1556- yil, asl ismi Navro’z Ahmadxon, vafoti 1556- yil, Toshkent hukmdori 1551-y, Movarounnahr xoni 1551-1556-yy), Pirmuhammadxon (Balxda 1546-1567), Burhon sulton ( vafoti 1556- yil, 1540-1556- yillarda Buxoroda hukmronlik qilgan) larning o zaro ʻ kurashlari davrida kelgan va bevosita harbiy to’qnashuvlarning guvohi bo lgan. ʻ Mazkur davrdagi O zbek Shayboniyxonni o rgangan “Moskva kompaniyasi” elchisi ʻ ʻ Antoniy Jenkinson ( 1529-1610-yy) ning “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigachа 1555-yilgi sayohat” nomli esdaliklari ham muhim tarixiy manba sifatida alohida ahamiyatga ega 45 . Ingliz diplomati, sayyohi va Angliyaning Rossiyada elchisi sifatida tanilgan bu shaxs Moskva knyazi Ivan Grozniyning elchi sifatida 1558-1560- yillari Buxoroga tashrif buyurgan va o zining tijorat va sayohati tafsilotlarini rasmiy hisobotlarida ʻ yozib qoldirgan. Mazkur hisobotlar 1562- yilda Londonda chop etilgan. 1937- yilda Leningradda rus tilida nashr etilgan. 2017- yil Toshkentda B.Aminov va A.Zamonovlar tomonidan o zbek tilida chop etilgan. Asarda Xiva va Buxoro xonliklar to g risida, xususan, ʻ ʻ ʻ savdo - sotiq va tijorat yo llari, harbiy- siyosiy vaziyat, ma’muriy - harbiy amaldorlar va ʻ ularning mavqei haqida ma’lumotlar mavjud 46 . 45 Ziyo A. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrlardan Rossiya bosqiniga qadar.-T.: Sharq, 2001.-240-244 b. 46 Akbar Zamonov. Buxoro xonligi tarixi. (o’quv uslubiy qo`llanma), - T., 2021. 14-b. 27 Tarixdan bizga ma’lumki, Buxoro xonligi va usmonli turklar o’rtasida bir qadar yaxshi munosabatlar yo’lga qo’yilgan. XVI asr turk dunyosi bilan a’loqalar jihatdan faol davrlardan biridir. Asosiy munosabatlar Qonuniy Sulaymon hukmronligi (1520-1566) davrida yuksak cho’qqiga chiqqanligini ko’ramiz. Bu davrda Usmonlilar imperiyasi bilan o zbek xonlari ʻ o rtasidagi, ayniqsa, Eronga qarshi birdamlikni ochib berish zarur. Yavuz Sulton Salimxon ʻ (1512-1520) hukmronligidan keyin Usmonlilar imperiyasi bilan Turkiston xonliklari o rtasidagi munosabatlar qisman zaiflashdi ʻ 47 . Biroq bu munosabatlar 1530-1555-yillar oralig’ida davom etgan Usmonli-Eron urushlarida, Sulton Sulaymon hokimiyatda bo’lgan paytda qayta tiklandi. Butun davr mobaynida Turkistondagi o’zbek xonlari Eronda hukmronlik qilgan Safaviy shohlari bilan tinimsiz urush olib bordilar. Ko’chkinchixon (1510- 1530) Safaviylar hukmdori Shoh Ismoil (1501-1524) va Shoh Tahmasb (1524-1576) bilan doimiy kurash olib borgan va bu urushlarning aksariyati o zbeklar foydasiga yakun topgan. ʻ O’zbeklar Xuroson hududini qisman egallaganidan keyin Shoh Tahmasb katta qo’shin bilan harakatga kirishdi. Bu orada Damgan shahri Safaviylar tomonidan bosib olinib, o’zbeklar qirg’in qilindi. Bu esa, o’sha paytda o’zbek hukmdori bo’lgan Ubaydullohxonni (1533-1539) barcha o’zbek hukmdorlarini yordamga chaqirishga undadi. Faqat Shoh Tahmasb 1528-yil 10- sentyabrda (Muharram 935/24) Mashhad va Hirot o’rtasidagi “Turbenti Shayx Ajem” deb nomlangan joyda olib borilgan urushda bu hududni Eronga qo’shib oldi. Bu orada Hindiston shohi Bobur (1526- 1540) yana chegaraga bostirib kirdi. Biroq o’zbekla rning muvaffaqiyatlaridan biri Najmi Soniyning oxiri kabi “Duchchari dahshat” bo’lib qolishidan qo’rqib chekindi va yana Maverayi Jayhunga kelmadi 48 . O’zbeklar Shoh Tahmasb taxtga o’tirgandan keyin o’n ikki yil ichida olti marta Xurosonga kirib, buning uchun kurashdilar 49 . Sulaymon podshoh hukmronligining boshida Usmonli imperiyasining siyosati ko proq ʻ g arbga qaratilgan edi. Shu sababli o’zbeklarning Safaviylar bilan kurashi davrida Sulaymon ʻ podsho Turkiston bilan kutilgan darajada ishlay olmadi. Vaholanki, u o’zbek xonlari bilan munosabatlarning ahamiyatini juda yaxshi bilardi. Xuroson hukmdori, sanasi noaniq va Qonuniylar davrining boshiga to’g’ri kelishi taxmin qilingan maktubida o’lkada hokimiyat uchun kurash va ichki urushlar bo’lganini, Husayn Baykara to’rt yil davomida bu yerlarni bosib olgani va xalq azob chekdi va bu tinchlik endi atrofdagilardan olingan yordam bilan 47 Kılıç, R. (1999). Osmanlı-Özbek siyasi ilişkileri (1530-1555). Türk Kültürü, YIL XXXVII, S. 437, Ankara, ss. 523-534 . 48 Pustgall Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi,Terc. Mehmed Ata, İstanbul,1332h.,C.VI,s.67 49 Kılıç, R. (1999). Osmanlı-Özbek siyasi ilişkileri (1530-1555). Türk Kültürü, YIL XXXVII, S. 437, Ankara, ss. 523-534 28 tiklandi 50 . Sulaymon podshoh g’arbga qarab ketayotgan edi. Ammo sharq Eronning eng muhim masalasidan ham xabardor edi. Shoh Tahmasb, bir tomondan, sharqda o’zbeklar bilan kurashayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, Usmonlilar yerlariga hujum qilardi. Safaviylarning Anadoluga ilgarilagan xavfli shia targ iboti to xtamadi. Usmonlilarga nisbatan dushmanlikʻ ʻ siyosati bilan Suriya va Misrda qo zg olon va tartibsizliklar omilini kuchaytirdilar. Sulaymon ʻ ʻ podshohning sharqiy jabhani bo’sh qoldirib, o’n to’rt yil uzoq vaqt davomida g’arb masalasi bilan shug’ullanishini, faqat Usmonlilar imperiyasi uchun xavfli eshiklarni ochiq tutish bilan izohlash mumkin. Agar bu xavf haqiqatda sodir bo’lmasa, bu qandaydir tarzda Qonuniy siyosatining to’g’riligini ko’rsatmaydi. Aksincha, aytishimiz mumkinki, bu eronliklarning ehtiyotsizligidan dalolat beradi 51 . Safaviy shohining Anadoludagi shia targ ibotidan tashqari ʻ Bitlis qozisi Sheref Beyning Safaviylarga moyilligi, Usmonlilarning sharqiy chegaralarini xavfsiz holatga keltirdi 52 . Shunda Sulaymon podsho Shoh Tahmasbga maktub yozadi. U bu maktubga javob berish o rniga Vengriya va Germaniya qirolliklariga Usmonlilarga qarshi ʻ ittifoq tuzish uchun elchilar yubordi. Sulaymon 1533-yilda Avstriya bilan tuzgan tinchlik bitimi natijasidagina sharqqa burila oldi. Eronning Anadolu va Turkiston jabhalaridagi bu dushmanlik harakatlari Usmonlilar imperiyasi va Turkistondagi o zbek xonlarini birgalikda ʻ harakat qilishga undadi. Buyuk Sulaymonga 1534-yilda Ubaydullaxondan, 1540-yilda Abdullatifxondan (1540-1551) yordam so rash va Eronga qarshi urushga da vat etish ʻ ʼ maqsadida xat keladi. Bu maktublar Qonuniy Sulaymonning Iroqni ekspeditsiyasiga 53 chiqishida muhim omil bo’lgan. Ubaydulloxon (1533-1539) Islom, Alloh va Payg’ambarimiz alayhissalom uchun Sulaymon bilan Eron yurishiga kirishni chin dildan istashini bildirdi. Shunday qilib, shayboniylar (o’zbeklar) doimiy tahdidlaridan xalos bo’lib, Turkiston musulmonlari uchun Makka va Madinaga ziyorat qilish yo’li oson va xavfsiz bo’lar edi. Ubaydullohxonning maktubiga Sulaymon podshohning javobi ancha ijobiy bo’lib, yuborilgan maktubdan mamnun ekanligini, Safaviylarga qarshi ochgan kurashda muvaffaqiyatga umid qilishini va kurash davom etishini bildiradi. Sulaymon podshoh Eron bilan urushga kirishga qaror qilgan bir paytda, Ubaydullohxon Shoh Tahmasbning Usmonlilar saltanatidan panoh 50 Kılıç, R. (1999). Osmanlı-Özbek siyasi ilişkileri (1530-1555). Türk Kültürü, YIL XXXVII, S. 437, Ankara, ss. 523-534 51 Ahmet Nihat Asrar, Kanuni Sultan Süleyman ve İslam Alemi, ikinci Baskı,İstanbul,?, s. 307 52 Pustgall Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi,Terc. Mehmed Ata, İstanbul,1332 h.,C.VI, -638. 53 Mehmet Saray, Türk- İran Münasebetlerinde Şiiliğin Rolü,Ankara,1990, s.28 29 topgan ulamo Sulton bilan kurashidan keyin Hirotni qamal qildi. Xurosonni bosib oldi. Hirotni bir yarim yil qamal qildi 54 . 1538-yilda Qandahorning Shoh Tahmasb tomonidan bosib olinishi o’zbeklarni xavotirga soladi va ular Shoh Tahmasbni, ayniqsa, Ubaydullohxonni tabriklashga majbur bo’ldi. Hatto Xorazm xoni O’zbek Ali Sulton Eron shohining chodiriga kelib, itoat talab qiladilar. U Dinmuhammad Sultonga Shoh Tahmasb tomonidan o’z mamlakati Nesa va Abi yurtni qo’shib olish bilan berilgan. Safaviylar hukumati Dinmuhammad Sultondan foydalanib, o zbek G ozi Sulton vafotidan keyin Xorazmga ta sirini kuchaytirdi. Darhaqiqat, ʻ ʻ ʼ Dinmuhammad Sulton o z askarlarini qizil kiyimlar bilan kiyintirdi va Ubaydullohxon bilan ʻ jang qildi va Ubaydullohxondan Urganchni qo lga kiritdi. Bundan ta’sirlangan Ubaydullaxon ʻ 1539-yilda vafot etadi va uning o’rniga Abdullaxon o’tiradi. Biroq uning hukmronligi juda qisqa (1539-1540), Abdullatifxon (1540-1551) o zbeklarga boshliq bo ldi. Abdullatifxon ham ʻ ʻ xuddi Ubaydullohxon kabi Eron bilan kurashni davom ettirdi. Boshqa turk davlatlari kabi o’zbeklar ham o’zlari katta hurmat va hayratda bo’lgan Usmonli imperiyasiga deyarli har bir voqeadan xabar berib, tinimsiz muloqot qilib turdilar. Abdullatifxon 1541-yil martda Sulton Sulaymonga maktub yo’llab, Abdulla I vafotidan keyin boshqaruvni o’z qo’liga olgani va Hirotni eronliklardan qaytarib olgani haqidagi xushxabarni yetkazadi. Usmonli - Buxoro munosabatl ari Sulaymon podshohnin g yurishi davrida mustahkamlanganini ko’ramiz. Eron shohi Tahmasb talonchilik harakatini boshlagan edi. Shundan so’ng, Sulaymon podsho 1550-yil fevral oyida Abdultifxon huzuriga elchi yuborib, Eronni Safaviylar ustiga yurishni so’radi. O’zbek xoni bu xatga darhol ijobiy javob qaytardi, lekin u qurol yordamini so’radi va uning iltimosi bajarildi. Sulaymon ham 1554-yilda uch yuzta yangicha va bir to’pdan iborat “kuchi muruvvat” yuborgan edi 55 . Ammo Ubaydullaxon bu vaqtda vafot etganligi sababli, bu qurollar va askarlar o zbeklar o rtasidagi taxt uchun ʻ ʻ kurashlarda askar maqsadi qo llanilgan. ʻ 54 Kılıç, R. (1999). Osmanlı-Özbek siyasi ilişkileri (1530-1555). Türk Kültürü, YIL XXXVII, S. 437, Ankara, ss. 527. 55 Seydi Ali Reis, Asar-ı Eslaftan Miratü’l- Memalik, İzmirli İsmail Hakkı Kitaplığı, nr. 3678/7, Süleymaniye Ktb., İstanbul. 1313. h, s.64; Hammer, a.g.e., C. VI, s.68 30 3.2. Shayboniylar va Usmonli turklar davlati o’rtasidagi dastlabki a’loqalar tavsifi Shayboniylar sulolasining Turkiya (Usmonli imperiyasi) bilan bo’lgan a’loqalari XV asr oxiri va XVI asr boshlariga to’g’ri keladi. Ushbu aloqalar, asosan, ikki davlatning mintaqaviy geosiyosiy manfaatlariga bog’liq bo’lib, davriy diplomatik va harbiy munosabatlarda ifodalangan. Shayboniylar sulolasi va Usmonli turklar o’rtasidagi dastlabki aloqalarni uch davrga bo’lish mumkin: 1) Usmonli-Shayboniylar munosabatlari (1500-1510 yillar): Shayboniylar sulolasi O’rta Osiyoda Movarounnahr hududida hukmronlikni qo’lga kiritgan davrda, Usmonli imperiyasi Yaqin Sharqda kuchaygan payt edi. Shayboniylar va Usmonlilar o’rtasidagi dastlabki diplomatik aloqalar aniq bo’lmasa-da, ikki tomon bir-birini kuzatgan. Shayboniyxon (Muhammad Shayboniyxon) 1500-yillarning boshida Eron safaviylariga qarshi kurash olib borgan va bu kurashda Usmonli imperiyasining ham manfaatlari mavjud edi 56 . Usmonlilar Eron Safaviylari bilan raqobatda bo’lgan va Shayboniylarning Safaviylarga qarshi faoliyatini qo’llab-quvvatlashni o’ylagan. Ammo bu davrda Shayboniylar va Usmonli imperiyasi o’rtasida muhim bir kelishuv yoki ittifoq shakllanmagan. 2) 1510-yilda Shayboniyxonning o’limi: 1510-yilda Shayboniyxon Safaviylar hukmdori Shoh Ismoil bilan bo’lgan Marv yaqinidagi jangida halok bo’ldi. Bu voqea Usmonli imperiyasi va Shayboniylar o’rtasidagi ehtimoliy aloqalarga ham ta’sir qildi, chunki Usmonli imperiyasi Safaviylarning kuchayishidan xavotirda edi va bu voqea Eron va Usmonli munosabatlariga ham ta’sir ko’rsatdi. 3) 1530-1560-yillar: Shayboniylar va Usmonli munosabatlari: Shayboniylar sulolasining keyingi hukmdorlari davrida (masalan, Ubaydullaxon va Abdulatifxon) Usmonli imperiyasi bilan bevosita harbiy ittifoq tuzilmagan bo’lsa-da, diplomatik aloqalar mavjud bo’lgan. Bu davrda Usmonli imperiyasi Yevropa va Eron bilan ko’proq shug’ullangan bo’lsa, Shayboniylar O’rta Osiyodagi o’zaro ichki va tashqi kurashlar 56 M.Qodirov. Shayboniylar tarixi: Siyosiy va madaniy aloqalar.T-2020 58-b. 31 bilan band edi. Biroq, ikkala davlat ham Safaviylar Eroniga qarshi umumiy manfaatlarga ega edi. Umuman olganda, Shayboniylar sulolasi va Usmonli imperiyasi o’rtasidagi aloqalar cheklangan va asosan mintaqaviy geosiyosiy o’zgarishlarga bog’liq bo’lgan. Sulola davrida Usmonli-Shayboniylar munosabatlari muhim darajada rivojlanmagan bo’lsa-da, Safaviylar bilan bo’lgan dushmanlik umumiy manfaatlarga asoslangan, ammo kuchli ittifoq shakllanmagan. 1514- yilda Usmonli imperatori Sulton Salim I va Safaviy Shoh Ismoil o’rtasidagi Chaldiran jangida Usmonlilar g’alaba qozonadi 57 . Bu jangda Shayboniylar bevosita ishtirok etmagan, ammo Safaviylarga qarshi kurash Usmonlilar va Shayboniylarning umumiy manfaatiga mos keladi. Shayboniylar uchun bu voqea Safaviylarning kuchayishiga qarshi kurashni davom ettirishga imkon yaratadi. Ko’chkunchixon davrida 1515-yil Sulton Salim I huzuriga Shayboniylar elchisi tashrif buyuradi kata ehtimol bilan bu elchilikning maqsadi Eron Safaviylarga qarshi ittifoqni tashkil qilish va yaxshi hamkorlik aloqalarni yo’lga qo’yish bo’lgan 58 . Bundan tashqari Shayboniylar sulolasining vakili Navro’z Ahmadxon (Baroqxon) ning Toshkentdagi saroyida 300 nafar turk yanichari uning xizmatida bo’lgan. Yanicharlarni Usmonlilar hukmdori Sulton Salim I 1554-yil sunniylarni qo’llab quvvatlash maqsadida ya’ni Safaviylarga qarshi kurashda foydalanishi uchun Navro’z Ahmadxon huzuriga jo’natgan 59 . Lekin Navro’z Ahmadxon bu yanicharlardan taxt uchun kurashlarda foydalanganligi haqida ma’lumotlar mavjud. O’rta Osiyolik musulmonlar bu davrda Haj ziyorati uchun Makkaga Astaraxan orqali borishardi chunki asosiy yo’l Eron orqali o’tardi va uni Safaviylar nazorat qilar edi. Sulton Salim II davrida Samarqand, Buxoro va ayniqsa, Xorazm xonlari sultonga maktub yo’llab, Eron shohi va Rossiya Astraxanda ziyoratchilar va savdogarlarni to’xtatayotganidan shikoyat qiladilar. Ular Usmonlilardan Astraxanni egallashni so’rashdi, shunda hech bo’lmaganda o’sha shahar orqali ziyorat yo’li ochiladi 60 . Shayboniylar sulolasi va Usmonli imperiyasi o’rtasidagi aloqalar, asosan, geosiyosiy manfaatlarga asoslangan va Eron Safaviylariga qarshi umumiy dushmanlik bilan belgilanadi. Shayboniylar asosan O’rta 57 P.M.Holt, K.S Lambton, B.Lewis “The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War” Volume 1A Cambridge University Press, 2008y, p-400 58 I.Karimov Markaziy Osiyo va Turkiya o’rtasidagi tarixiy aloqalar.Tashkent: Yoshlar 2018y. 46-b. 59 P.M.Holt, K.S Lambton, B.Lewis “The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War” Volume 1A Cambridge University Press, 2008y, p-333 60 O’sha asar. 334-b. 32 Osiyo va Eronning ichki masalalari bilan shug’ullangan, Usmonli imperiyasi esa Yaqin Sharq va Yevropaga qaratilgan kengroq siyosat yuritgan. 33 XULOSA Xulosa o’rnida shuni aytishimiz kerakki, XX asrning oxiriga kelib jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo’lgan O’zbekiston tarixini, xususan o’zbek davlatchiligi tarixini har tomonlama o’rganish davlat siyosati darajasiga ko’tarildi. Shu bois ham, so’nggi yillarda O’zbekiston tarixining qator dolzarb masalalarini o’rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi muhim bo’lib bormoqda. Ta’kidlash joizki, o’zbek xonliklaridan biri bo’lgan Buxoro xonligi – O’rta Osiyo tarixi, uning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy hayoti va xalqaro munosabatlarida katta iz qoldirgan davlat bo’lib, uning har bir hukmdori yuritgan ichki va tashqi siyosat hamda uning oqibatlarini o’rganish alohida ilmiy izlanishlar olib borishni taqozo qiladi. Elchilik a’loqalariga to’xtaladigan bo’lsak, Buxoro xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukumronligi davrida) o’rtasida olib borilgan elchilik munosabatlar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borganligini bilish mumkin. Buxoro xonligining boshqa qushni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) va siyosiy (elchilik) munosabatlarda bo’lganligiga tarix guvohdir. Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi elchilik a’loqalari uzoq tarixga ega bo’lib, dastlab an’anaviy xarakter kasb etgan, XVI asrning ikkinchi yarmidan esa rasmiy tus olgan. Buxoro xonligi ham Rossiya davlati ham bu aloqalardan manfaatdor bo’lgan. Shuning uchun Buxorodan Rossiyaga va aksincha, Rossiyadan Buxoroga maxsus elchilar yuborilganligini mahalliy manbalar va rus manbalari hamda tadqiqot asarlari ham tasdiqlaydi. Ko’rib chiqilgan manbalar va adabiyotlar asosida quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Mahalliy manbalarda elchilar va ularning faoliyatlari bilan bog’liq ma’lumotlarda tarixiy jarayonlar to’g’risida nisbatan kamroq bo’lsa-da xabarlar majud. 2. Rus manbalaridagi ma’lumotlar ayrim elchiliklar to’g’risidagi umumiy axborotlardan iborat. 3. Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlaridan Rossiya ko’proq manfaatdor bo’lganligi tufayli hatto ingliz savdogaridan ham foydalanib, uni O’rta Osiyo xonliklariga elchi qilib yuborgan. 4. XVI asrning ikkinchi yarmidan e’tiboran Rossiya bilan O’rta Osiyo xonliklarining diplomatik va savdo a’loqalari rasmiy xarakter kasb etgan bo’lib, keyingi munosabatlarga zamin yaratgan. 34 Takliflar: 5. Ikki davlat o’rtasidagi elchilik va iqtisodiy aloqalarni chuqurroq o’rganish uchun Rossiya arxivlari hujjatlarini tadqiqot doirasiga olib kirilsa, ko’proq ma’lumotlarga ega bo’lish mumkin. 35 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: I. Asosiy adabiyotlar: 1. Akbar Zamonov. “Buxoro xonligi tarixi”. Toshkent. 2021-yil 2. Ziyodulla Muqimov. Shayboniylar davlati va huquqi, Toshkent “Adolat”, 2007. 3. Anvar Erqo ziyev. “Buxoro xonligi tarixi”. Namangan 2018-yil ʻ 4. Muhammad Solih. Shayboniynoma, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, Toshkent. 1998. 5. Qo ldosh Ergashev, Hojiakbar Hamidov. “O zbekiston tarixi”. Toshkent 2018 ʻ ʻ 6. A.Saidov. Turkiya va Shayboniylar sulolasi: Madaniy va iqtisodiy aloqalar. Tashkent: Fan va texnologiya-2017. 7. S.Tursunov. O’zbekiston tarixi: Shayboniylar va Usmonli imperiyasi. Toshkent: Sharq–2016. 8. R.Shamsuddinov, X.Mo minov. “O zbekiston tarixi”. Andijon 2011-yil ʻ ʻ 9. O’zbekiston diplomatiyasi tarixidan, tarixiy ocherklar va lavhalar. – T, 2003. –B.105. 10. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. –Toshkent: Sharq. 2000. –244. 11. Abdurazzoq Samarqandiy. “Hindiston safarnomasi”. Kirish, tarjima va izohlar muallifi O’rinboev A. T., Fan, 1980. 120-b. 12. M.Qodirov -Shayboniylar tarixi: Siyosiy va madaniy aloqalar. T-2020 13. I.Karimov Markaziy Osiyo va Turkiya o’rtasidagi tarixiy aloqalar.Tashkent: Yoshlar-2018. 14. A.Saidov Turkiya va Shayboniylar sulolasi: Madaniy va iqtisodiy aloqalar. Tashkent: Fan va texnologiya-2017. 15. Ramesh Chandra Varma. Akbar and Abdulla Khan. “Islamic Culture”, Vol. XXI, №², 1947, Hyderabad, -P.330 5. 16. Аҳмедов Б. Историко-географическая литеретура Средней Азии ХВИ- ХВИИввФан. Тош., 1985. –С.53 17. P.M.Holt, K.S Lambton, B.Lewis “The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War” Volume 1A Cambridge University Press, 2008 18. Я.В.Ханыков. Пояснительная записка к карте Аральскаго моря и Хивинскаго ханства. Записки Имп. Рус. Географ. Общества. Кн. V. 1851. – С. 282. 36 19. Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. – Пг., 1915. –С.1-2. 20. Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и в России. – СПб., 1911. – 154. 21. Герман. Исторический взгляд на сношения России с хивинское областью. Вестник Европы, 1822. – Кн. 22. – С. 150, 151; Руссов. Путешествие из Оренбурга в Хиву самарского купца Рукавкина в 1753 году, с приобщением разных известий о Хиве с отделенных времен доныне. Журн. Мин.Внутр. Дел. 1839 г. № 10. – С. 360-364; Завьялов. Исторический обзор путешествий в Бухару. Оренбургския губернския ведомости, 1854. № 20; Н.Веселовский. Очерк историко-географических сведений о хивинском ханстве от древнейших времен до настоящаго. СПб., 1877. – С. 111-112; В.Уляницкий. Сношения России с Среднею Азиею и Индиею в XVI-XVII вв. – Москва, 1889. – С. 6 37

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. BUXORO XONLIGDA SHAYBONIYLAR SULOLASINING HOKIMYATGA KELISHI VA TASHQI SIYOSATI

1.1. Shayboniylar sulolasining hokimiyatga kelishi va Buxoroda olib borgan siyosati

1.2. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashqi savdo va diplomatik a’loqalari

II.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING HINDISTON VA ROSSIYA DAVLATLARI BILAN DIPLOMATIK A’LOQALARI

2.1. Shayboniylar davlatining Hindiston bilan diplomatik a’loqalari

2.2. XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o’rtasidagi diplomatik a’loqalar

III.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGI VA USMONIYLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DIPLOMATIK A’LOQALAR

3.1. Buxoro xonligi va Usmoniylar o’rtasidagi diplomatik a’loqalarning xorij tadqiqotlarida yoritilishi

3.2. Shayboniylar va Usmonli turklar davlati o’rtasidagi dastlabki a’loqalar tavsifi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI

Купить