Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shayboniylar davrida harbiy ish

Купить
MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA QO‘SHIN TUZILISHI. 1.1. Qo‘shindagi asosiy bo‘linmalar………………………………………………5 1.2. Qo‘shin turlari.................................................................................................10 II. BOB. HARBIY YURISHLAR VA JANGOVOR TAKTIKALAR. 2.1. Qo‘shni o‘lkalardagi yurishlar…..…………………………………………15 2.2. Jangovor taktika va strategiyalar..................................................................20 XULOSA................................................................................................................27 FOUDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishini o‘rganish mavzusi bugungi kunda tarix, harbiy san’at va davlat boshqaruvi tizimini tadqiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi. XVI asrda Movarounnahr hududida hukmronlik qilgan Shayboniylar davlati o‘zining kuchli harbiy tizimi, markazlashgan boshqaruvi hamda hududiy yaxlitlikni saqlab qolishdagi siyosati bilan ajralib turgan. Aynan qo‘shin tuzilishi davlatning siyosiy qudrati va harbiy muvaffaqiyatlarida asosiy omillardan biri bo‘lgan. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, Shayboniylar davridagi harbiy tizim turkiy-mo‘g‘il an’analari hamda islomiy davlat boshqaruvi unsurlarining uyg‘unlashuvi asosida shakllangan bo‘lib, u keyingi o‘zbek xonliklari harbiy tizimiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Qo‘shin tarkibi, lashkarni boshqarish usullari, harbiy unvonlar va jang taktikalari orqali o‘sha davr siyosiy hayoti va ijtimoiy tuzilishini chuqurroq anglash mumkin. Bugungi kunda milliy tarixni xolis va ilmiy asosda o‘rganish, ajdodlarimizning harbiy salohiyati hamda davlat boshqaruvidagi tajribalarini tadqiq etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shayboniylar davridagi qo‘shin tuzilishini o‘rganish yosh avlodda milliy g‘urur, vatanparvarlik va tarixiy merosga hurmat tuyg‘ularini shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotning obyekti: XVI asrda Movarounnahr hududida hukmronlik qilgan Shayboniylar davlati hamda undagi harbiy boshqaruv va qo‘shin tuzilishi tizimi tadqiqotning obyekti hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti: Shayboniylar davridagi qo‘shin tarkibi, harbiy boshqaruv tizimi, lashkar tuzilishi, harbiy unvonlar, jang usullari hamda qo‘shinlarning davlat siyosiy hayotidagi o‘rni tadqiqotning predmeti hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi: Shayboniylar davrida mavjud bo‘lgan qo‘shin tuzilishi, harbiy boshqaruv tizimi va jangovar tartiblarni tarixiy manbalar hamda ilmiy adabiyotlar asosida keng tahlil qilish, ularning tashkil etilish tamoyillari, qo‘shin tarkibi, harbiy unvonlar va lavozimlarning vazifalarini yoritish tadqiqotning asosiy maqsadi hisoblanadi. Shuningdek, Shayboniylar davlati harbiy tizimining Movarounnahrdagi siyosiy barqarorlikni ta’minlash, hududlarni himoya qilish va davlat hokimiyatini mustahkamlashdagi o‘rnini ochib berish ham tadqiqotning muhim maqsadlaridan biridir. Tadqiqot davomida qo‘shin tarkibining ijtimoiy-siyosiy asoslari, jang taktikalari, harbiy yurishlarni tashkil etish usullari hamda ushbu tizimning keyingi o‘zbek xonliklari harbiy boshqaruviga ko‘rsatgan ta’sirini aniqlash ko‘zda tutiladi. Tadqiqotning vazifalari: Tadqiqotning maqsadiga erishish uchun kurs ishi doirasida quyidagi vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi: Birinchidan, Shayboniylar davlati tashkil topgan davrdagi siyosiy va ijtimoiy vaziyatni o‘rganish; Ikkinchidan, Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishining shakllanish omillari va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish; Uchinchidan, qo‘shin tarkibi, uning bo‘linmalari hamda harbiy boshqaruv tizimini yoritish; To‘rtinchidan, harbiy unvonlar, lavozimlar va ularning vazifalarini aniqlash; Beshinchidan, Shayboniylar qo‘shinida qo‘llanilgan jang usullari va harbiy taktikalarning o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etish; Oltinchidan, qo‘shinlarning davlat xavfsizligini ta’minlash hamda hududlarni kengaytirishdagi o‘rnini tahlil qilish; Yettinchidan, Shayboniylar davridagi harbiy tizimning keyingi o‘zbek xonliklari harbiy boshqaruviga ta’sirini o‘rganish; Sakkizinchidan, tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida Shayboniylar davri harbiy tizimiga xolis baho berish; Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishi va harbiy san’at masalasi Markaziy Osiyo tarixshunosligida hamisha muhim o‘rin egallab kelgan. Ushbu mavzu bo‘yicha adabiyotlar tahlilini bir necha guruhga bo‘lib ko‘rib chiqish tadqiqotning ilmiy qiymatini oshirishga xizmat qiladi. 1. Birinchi manbalar (Yozma) Mavzuni o‘rganishda davrning bevosita shohidi bo‘lgan tarixchilarning asarlari fundamental asos hisoblanadi. Xususan, Fazlulloh ibn Ro‘zbehon Isfahoniyning “Mehmonnoma-yi Buxoro” 1 asari Shayboniyxon qo‘shinining tarkibi, askarlarning qurollanishi va harbiy yurishlar taktikasi haqida eng aniq ma’lumotlarni beradi. Muallif o‘z asarida o‘zbek sultonlarining harbiy kengashlari (qurultoy) va qo‘shinning qanotlarga (javong‘or va barong‘or) bo‘linishini batafsil tasvirlagan. Shuningdek, Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” 2 (“Sharafnomayi shohiy”) asari Shayboniylar davlatining harbiy qudrati eng yuqori nuqtaga chiqqan davrini yoritadi. Unda qamal ishlari, to‘p va miltiqlardan foydalanish hamda harbiy mansablar (otaliq, parvonachi, ko‘kaldosh) haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” 3 asari esa Shayboniyxon qo‘shinining jang maydonidagi taktik ustunligi, ayniqsa “to‘lg‘ama” usulining mohiyatini ochib berishda xolis manba bo‘lib xizmat qiladi. 2. O‘zbek tarixshunosligidagi tadqiqotlar O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng Shayboniylar davri harbiy tarixiga yangicha yondashuvlar shakllandi. A.T. Zamonov 4 Shayboniylar qo‘shini faqatgina otliq askarlardan iborat bo‘lmay, unda ma’muriy-hududiy boshqaruv bilan bog‘liq murakkab tizim bo‘lganini isbotlab bergan. Tarixchi Ziyodulla Muqimov 5 asarlarida harbiy xizmatchilarga beriladigan yer mulklari (suyurg‘ol va tanxoh) masalasi ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu qo‘shinning iqtisodiy ta’minot tizimini tushunishga yordam beradi. Keyingi davr tadqiqotchilari ham o‘z ishlarida mudofaa inshootlari va harbiy strategiya masalalariga to‘xtalib o‘tganlar 6 . 3. Xorijiy tarixshunosligidagi tadqiqotlar. 1 Fazlulluh ibn Rо‘zbehxon. Mehmonnomai Buxoro (XVI- XIX asrlar) – T.: – Fan va texnologiya, 2014. – B. 34. 2 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharifnomayi shohiy). 1-kitob. – T.: Sharq, 1999. – B. 7. 3 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. — Toshkent: “Fan”, 1990. – B. 44. 4 Замонов А.Т. Бухоро хонлигининг қўшин тузилиши ва ҳарбий бошқаруви (XVI аср). Дисс. Тошкент.: 2018, – Б. 75. 5 Зийодулла Мукимов . Шайбонийлар давлати ва хукуки – Tошкент “Adolat” 2007. – Б. 154 6 Zamonov A. O‘zbekiston tarixi. III qism: Temuriylar, shayboniylar va ashtarxoniylar davri. Darslik. — Toshkent: Bayoz, 2023. – B. 44. Xorijiy adabiyotlarda Shayboniylar harbiy tizimi ko‘pincha Safaviylar va Boburiylar bilan raqobat talqinida o‘rganiladi Carter Vaughn 7 o‘zining “The Turks in world history” kabi tadqiqotlarida harbiy elitani shakllantirishda ijtimoiy va iqtisodiy omillarning o‘rnini yoritgan. Rossiyalik tadqiqotchi N. Xanikov 8 Shayboniylar davlatining harbiy- ma’muriy tuzilishini o‘rganar ekan, qo‘shindagi unvonlar va ularning o‘rta asrlar boshqaruv tizimidagi mavqeiga alohida e’tibor qaratadi. Tadqiqotning usullari: Tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi: Kurs ishining qisqacha tavsifi tadqiqotning ichki tuzilishi va har bir bobda yoritiladigan masalalarning mantiqiy ketma-ketligini ifodalaydi. Mazkur ish kirish, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 7 Carter Vaughn Findley. The Turks in world history. Oxford: University press, 2005. – P. 300. 8 Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. - СПб., 1843. – C. 71. I.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA QO‘SHIN TUZILISHI. 1.1. Qo‘shindagi asosiy bo‘linmalar. Shayboniylar davri O‘rta Osiyo tarixida muhim siyosiy va harbiy bosqichlardan biri hisoblanadi. XVI asr boshlarida Muhammad Shayboniyxon tomonidan asos solingan Shayboniylar davlati Movarounnahr, Xuroson va unga tutash hududlarda yirik siyosiy kuchga aylangan. Ushbu davlatning shakllanishi va uzoq muddat hukmronlik qilishi ko‘p jihatdan uning harbiy tizimi va qo‘shin tuzilishining mustahkam ligiga bog‘liq edi. Ayniqsa, qo‘shinning asosiy bo‘linmalari, ularning vazifalari, jangovar tayyorgarligi va boshqaruv tizimi davlatning siyosiy qudratini belgilab bergan. Shayboniylar qo‘shini ko‘chmanchi o‘zbek qabilalarining harbiy an’analari, temuriylar davri tajribasi hamda turkiy-mo‘g‘ul harbiy tizimining o‘ziga xos jihatlari asosida shakllangan edi. Qo‘shin tarkibida otliq askarlar asosiy kuch bo‘lib, piyoda qismlar, maxsus jangovar guruhlar va qal’a mudofaasi uchun mas’ul bo‘linmalar ham mavjud bo‘lgan. Harbiy tizimning markazlashgan holda boshqarilishi davlat ichki barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynagan. Mazkur mavzu tarix fanida dolzarb masalalardan biri bo‘lib, Shayboniylar davridagi harbiy tuzilmani o‘rganish orqali o‘rta asrlardagi davlat boshqaruvi, harbiy san’at va siyosiy jarayonlarni chuqurroq anglash mumkin. Shu sababli Shayboniylar davrida qo‘shindagi asosiy bo‘linmalarni ilmiy asosda tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi 9 . Shayboniylar davri O‘rta Osiyo tarixida muhim siyosiy va harbiy bosqichlardan biri hisoblanadi. XVI asr boshlarida Muhammad Shayboniyxon tomonidan asos solingan Shayboniylar davlati Movarounnahr, Xuroson va unga tutash hududlarda yirik siyosiy kuchga aylangan 10 . Ushbu davlatning shakllanishi va uzoq muddat hukmronlik qilishi ko‘p jihatdan uning harbiy tizimi va qo‘shin tuzilishining mustahkam ligiga bog‘liq edi. Ayniqsa, qo‘shinning asosiy bo‘linmalari, ularning vazifalari, jangovar tayyorgarligi va boshqaruv tizimi davlatning siyosiy qudratini belgilab bergan. Shayboniylar qo‘shini ko‘chmanchi 9 Аҳмедов Б.А. Ўзбек улуси. -Т .: Нур, 1992. – 130 б. 10 Дадабоев Ҳ. Тарихий ҳарбий терминлар лугати. – T.: Университет, 2008. – 232 б. o‘zbek qabilalarining harbiy an’analari, temuriylar davri tajribasi hamda turkiy-mo‘g‘ul harbiy tizimining o‘ziga xos jihatlari asosida shakllangan edi. Qo‘shin tarkibida otliq askarlar asosiy kuch bo‘lib, piyoda qismlar, maxsus jangovar guruhlar va qal’a mudofaasi uchun mas’ul bo‘linmalar ham mavjud bo‘lgan. Harbiy tizimning markazlashgan holda boshqarilishi davlat ichki barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynagan. XV asr oxiri va XVI asr boshlarida Movarounnahr hududida siyosiy vaziyat murakkab tus olgan edi. Temuriylar davlati ichki nizolar oqibatida zaiflashgan, markaziy hokimiyat kuchsizlangan edi. Aynan shunday sharoitda Dashti Qipchoq hududidan kelgan Muhammad Shayboniyxon o‘zbek qabilalarini birlashtirib, Movarounnahrni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Muhammad Shayboniyxon qisqa vaqt ichida Samarqand, Buxoro va Toshkent kabi yirik markazlarni o‘z qo‘li ostiga oldi. Davlatning tashkil topishida kuchli harbiy tizim hal qiluvchi omil bo‘ldi. Shayboniyxon qo‘shini yuqori darajadagi harakatchanlik, intizom va jangovar tajribasi bilan ajralib turgan. Shayboniylar davlati tashkil topgach, harbiy tizim davlat boshqaruvining asosiy tayanchiga aylandi. Harbiy yurishlar orqali hududlar kengaytirildi, ichki tartib saqlandi va davlatning siyosiy mavqei mustahkamlandi 11 . Shayboniylar harbiy tizimi bir necha tarixiy omillar asosida shakllandi. Avvalo, ko‘chmanchi turkiy qabilalarning qadimiy harbiy an’analari ushbu tizimning asosini tashkil etdi. Dashti Qipchoq hududida yashagan qabilalar asosan otliq qo‘shinlardan foydalangan va tezkor jang usullarini qo‘llagan. Ikkinchi muhim omil temuriylar davri harbiy tajribasi edi. Amir Temur tomonidan yaratilgan harbiy boshqaruv tizimi keyingi davrlarda ham o‘z ta’sirini saqlab qolgan 12 . Shayboniylar ushbu tajribadan foydalanib, markazlashgan qo‘shin tizimini yaratishga harakat qilganlar. Uchinchi omil esa siyosiy vaziyat bilan bog‘liq edi. Shayboniylar bir vaqtning o‘zida bir necha raqib davlatlar bilan kurash olib borishga majbur bo‘lgan. Shu sababli harbiy tizim doimiy ravishda rivojlantirilib borilgan. 11 Замонов А.Т. Бухоро хонлигининг қўшин тузилиши ва ҳарбий бошқаруви (шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: Баёз, 2018. – 208 б. 12 Агзамова Г.А. Города и городская жизнь в Узбекистане в XVI – первой половине XIX веков: Автореф. дисс. д-ра. ист. наук. – Т.: Инстигут истории АН РУз, 2000. - 66 с. Shayboniylar davlatida qo‘shin oliy hukmdor — xon tomonidan boshqarilgan. Xon davlatning bosh qo‘mondoni hisoblangan. Harbiy yurishlar, jang strategiyasi va qo‘shin taqsimoti bevosita hukmdor nazorati ostida amalga oshirilgan. Qo‘shinda turli darajadagi amirlar va sarkardalar faoliyat yuritgan. Ular ma’lum bo‘linmalarga rahbarlik qilgan va jang paytida askarlarni boshqargan. Harbiy boshqaruv tizimi qat’iy intizom asosida tashkil etilgan bo‘lib, buyruqqa bo‘ysunmaslik og‘ir jazolangan. Har bir qo‘shin bo‘linmasining aniq vazifasi bo‘lib, ular o‘zaro uyg‘un holda harakat qilgan. Shayboniylar qo‘shinining asosiy qismini otliq askarlar tashkil etgan. Otliq qo‘shin harbiy tizimning eng muhim va eng harakatchan bo‘linmasi hisoblangan. Ko‘chmanchi hayot tarziga mos ravishda o‘zbek qabilalari ot ustida jang qilish san’atini mukammal egallagan edi. Otliq qo‘shin jang vaqtida tezkor harakat qilish, dushmanga kutilmagan zarba berish va uzoq masofalarni qisqa vaqt ichida bosib o‘tish imkoniga ega bo‘lgan. Askarlar kamon, nayza, qilich va qalqon bilan qurollangan. Otliq qo‘shin ichida ham turli bo‘linmalar mavjud edi. Ayrim qismlar razvedka vazifasini bajargan bo‘lsa, boshqalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri jangga kirgan. Eng tajribali va sodiq jangchilar hukmdorning shaxsiy qo‘riqchilari sifatida xizmat qilgan 13 . Shayboniylar davrida piyoda qo‘shin son jihatdan otliq askarlardan kam bo‘lsa-da, muhim vazifalarni bajargan. Piyoda askarlar asosan qal’a mudofaasi, shaharlarni qo‘riqlash va jang vaqtida yordamchi kuch sifatida foydalanilgan. Piyoda qo‘shin jang vaqtida saf tortib harakatlangan. Ular kamon, qilich, nayza va ayrim hollarda o‘qotar qurollar bilan ta’minlangan. XVI asrga kelib Markaziy Osiyoda poroxli qurollarning tarqalishi piyoda qismlarning ahamiyatini oshirdi. Piyoda qo‘shin ko‘pincha qal’a va istehkomlarni himoya qilishda samarali bo‘lgan. Ularning vazifasi dushmanning hujumini ushlab turish va asosiy otliq kuchlarga imkon yaratishdan iborat edi. Shayboniylar qo‘shinida maxsus jangovar guruhlar ham mavjud bo‘lgan. Ular murakkab harbiy vazifalarni bajarishga ixtisoslashgan. Bunday bo‘linmalar tarkibiga razvedkachilar, elchilarni himoya qiluvchi qismlar va muhim harbiy topshiriqlarni bajaruvchi jangchilar kirgan. Razvedka bo‘linmalari 13 Ражабов Қ. Иноятов С. Бухоро тарихи. – Т.: Тафаккур. 2016. – Б. 460. dushman haqida ma’lumot to‘plash, yo‘llarni o‘rganish va jang maydonini kuzatish bilan shug‘ullangan. Ularning faoliyati harbiy yurishlarning muvaffaqiyatida muhim rol o‘ynagan. Bundan tashqari, ayrim maxsus bo‘linmalar hukmdorni himoya qilish bilan shug‘ullangan. Ular eng ishonchli va jangovar tajribaga ega askarlardan tanlab olingan. Shayboniylar davrida qal’alar davlat mudofaa tizimining asosiy tayanchi bo‘lgan. Shu sababli qal’a mudofaasi uchun maxsus qo‘shin bo‘linmalari tashkil etilgan. Ushbu bo‘linmalar qal’alarni qo‘riqlash, dushman hujumiga qarshi kurashish va ichki tartibni saqlash vazifasini bajargan. Qal’a qo‘shinlari ko‘pincha uzoq muddatli qamal sharoitida harakat qilgan. Ular oziq-ovqat zaxiralari va qurol-aslahalar bilan ta’minlangan. Qal’a devorlarida kamonchilar va o‘qotar qurol egalari joylashtirilgan. Qal’a mudofaasi bo‘linmalarining mavjudligi Shayboniylar davlatining hududiy yaxlitligini saqlashda muhim rol o‘ynagan. Shayboniylar davrida qo‘shin boshqaruvi aniq ierarxik tizim asosida tashkil etilgan. Har bir harbiy bo‘linma o‘z boshlig‘iga ega bo‘lgan. Eng yuqori lavozim xon hisoblangan. Amirlar qo‘shin qismlariga rahbarlik qilgan va jang paytida muhim qarorlar qabul qilgan. Mingboshi, yuzboshi va o‘nboshi kabi lavozimlar harbiy boshqaruv tizimining asosini tashkil etgan. Harbiy boshqaruvning qat’iyligi qo‘shinning intizomli bo‘lishiga xizmat qilgan. Buyruqlar zanjiri orqali har bir askar o‘z vazifasini aniq bajargan. Shayboniylar davlatida xon nafaqat siyosiy rahbar, balki oliy harbiy qo‘mondon ham bo‘lgan. Harbiy yurishlarni tashkil etish, qo‘shinlarni safarbar qilish va jang strategiyasini ishlab chiqish uning asosiy vakolatlari qatoriga kirgan 14 . Xon janglarda bevosita ishtirok etgan hollari ham ko‘p uchraydi . Bu esa askarlar ning ruhiyatin i ko‘tarib, qo‘shin intizomi ni mustahkamlashga xizmat qilgan. Amirlar Shayboniylar davlatining harbiy-siyosiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Ular ma’lum hudud yoki qo‘shin qismini boshqargan. Ayrim hollarda amirlar mustaqil harbiy yurishlarga boshchilik qilgan. Sarkardalar jang maydonida qo‘shin harakatlarini boshqarib, strategik qarorlar qabul qilgan. Tajribali sarkardalar davlatning harbiy muvaffaqiyatlarida katta rol o‘ynagan. 14 Carter Vaughn Findley. The Turks in world history. Oxford: University press, 2005. – P. 300. Shayboniylar qo‘shini asosan sovuq qurollar bilan qurollangan edi. Qilich, nayza, xanjar va kamon asosiy qurollar hisoblangan. Otliq askarlar ko‘pincha uzun nayza va egri qilichlardan foydalangan. Kamon o‘sha davrning eng samarali qurollaridan biri bo‘lib, uzoq masofadan dushmanga zarba berish imkonini yaratgan. O‘zbek jangchilari ot ustida kamon otish san’atini mukammal egallagan. XVI asrga kelib poroxli qurollar Markaziy Osiyoda keng tarqala boshladi. Shayboniylar qo‘shinida ham miltiq va to‘plardan foydalanilgan. O‘qotar qurollar ayniqsa qal’a mudofaasida samarali bo‘lgan. To‘plar dushman istehkomlarini vayron qilishda ishlatilgan. Biroq o‘qotar qurollar hali to‘liq ustunlikka ega bo‘lmagan va sovuq qurollar bilan birgalikda qo‘llanilgan. Shayboniylar askarlari zirh, dubulg‘a va qalqonlardan foydalangan. Temirdan yasalgan zirhlar jangchilarni qilich va nayza zarbalaridan himoya qilgan. Qalqonlar yog‘och va metall qismlardan tayyorlangan. Ayrim hollarda teridan ishlangan qalqonlar ham qo‘llanilgan. Shayboniylar qo‘shini tezkor hujum taktikasini keng qo‘llagan. Otliq askarlar dushmanga kutilmagan zarba berib, tezda chekinish usulidan foydalangan. Bu usul ko‘chmanchi xalqlar harbiy an’analariga asoslangan bo‘lib, dushmanni chalg‘itish va zaiflashtirishga xizmat qilgan. Shayboniylar davrida qal’a va shaharlarni egallash muhim strategik vazifa bo‘lgan. Shu sababli qamal san’ati rivojlangan. Qamal vaqtida to‘plar, narvonlar va maxsus qurilmalardan foydalanilgan. Dushman oziq-ovqatdan uzib qo‘yilgan. Mudofaa janglarida qal’a va istehkomlardan samarali foydalanilgan. Qo‘shin qismlari hududiy sharoitdan kelib chiqib joylashtirilgan. Mudofaa strategiyasi davlat hududlarini himoya qilish va ichki barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Qo‘shin Shayboniylar davlatining asosiy tayanchi bo‘lgan. Harbiy kuch yordamida markaziy hokimiyat mustahkamlangan. Ichki qo‘zg‘olonlar bostirilgan va hududiy yaxlitlik saqlangan. Shayboniylar qo‘shini qo‘shni davlatlar bilan kurashlarda faol ishtirok etgan. Ayniqsa, Safaviylar davlati bilan bo‘lgan janglar harbiy tizimning ahamiyatini ko‘rsatgan. Shayboniylar harbiy tizimi keyingi Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari qo‘shiniga katta ta’sir ko‘rsatgan. Harbiy boshqaruv, unvonlar va jang usullari uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan. Shayboniylar davrini o‘rganishda mahalliy tarixiy manbalar muhim o‘rin tutadi. “Shayboniynoma”, “Abdullanoma” va boshqa asarlarda qo‘shin tuzilishi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Fors, turk va rus manbalarida ham Shayboniylar qo‘shini haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu manbalar harbiy yurishlar va jang taktikalarini o‘rganishda muhimdir. Bugungi kunda o‘zbek va xorijiy olimlar tomonidan Shayboniylar harbiy tizimi bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Mazkur tadqiqotlar orqali qo‘shin bo‘linmalari va harbiy boshqaruv tizimi yanada chuqur o‘rganilmoqda. Shayboniylar davridagi harbiy tizim keyingi o‘zbek xonliklari qo‘shiniga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu davr harbiy san’ati va qo‘shin bo‘linmalarini o‘rganish O‘rta Osiyo tarixini chuqur anglashda muhim ilmiy ahamiyatga ega 15 . 1.2. Qo‘shin turlari. Shayboniylar davrida qo‘shin davlat boshqaruvining asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Harbiy kuch yordamida davlat hududlari kengaytirilgan, ichki tartib saqlangan va tashqi xavfsizlik ta’minlangan. Shu sababli Shayboniylar davridagi qo‘shin turlarini o‘rganish tarix fanining dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Shayboniylar qo‘shini asosan turkiy va ko‘chmanchi qabilalarning qadimiy harbiy an’analari asosida shakllangan edi. Dashti Qipchoq hududida yashagan o‘zbek qabilalari otliq jang san’atini mukammal egallagan bo‘lib, ular tezkor harakat qilish va jang vaqtida dushmanga kutilmagan zarba berish qobiliyatiga ega edilar. Shu bilan birga, Shayboniylar temuriylar davri harbiy tajribasidan ham keng foydalanganlar. Amir Temur tomonidan yaratilgan markazlashgan harbiy boshqaruv tizimi keyingi davr harbiy tizimlariga ham ta’sir ko‘rsatgan. Shayboniylar ushbu tajribalarni davom ettirib, o‘z davri uchun kuchli va intizomli qo‘shin tuzishga muvaffaq bo‘lganlar. Shayboniylar davrida qo‘shin bir necha asosiy turlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir qo‘shin turi o‘zining vazifasi, qurollanishi va jang usullari bilan bir-biridan farq qilgan. Qo‘shinning asosiy qismini otliq askarlar tashkil etgan. Otliq qo‘shin nafaqat 15 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. — Toshkent: “Fan”, 1990. - B. 44. harbiy tizimning asosiy kuchi, balki davlatning siyosiy qudratini ta’minlovchi muhim omil ham bo‘lgan. Ko‘chmanchi hayot tarziga mos ravishda otliq qo‘shin jang maydonida katta ustunlikka ega edi. Otliq askarlar uzoq masofalarni qisqa vaqt ichida bosib o‘tishga, tezkor hujum uyushtirishga va zarurat tug‘ilganda tezda chekinishga qodir bo‘lgan. Ular asosan kamon, nayza, qilich va qalqon bilan qurollangan. Ot ustida jang qilish san’ati esa yoshligidan boshlab o‘rgatilgan. Otliq qo‘shin ichida ham turli guruhlar mavjud bo‘lgan. Yengil otliq askarlar razvedka va tezkor hujum vazifalarini bajargan. Ular jang maydonida dushman kuchlarini kuzatish, ma’lumot to‘plash va dushmanni chalg‘itish bilan shug‘ullangan. Og‘ir qurollangan otliq askarlar esa asosiy jangovar kuch hisoblangan. Ular temir zirhlar bilan himoyalangan bo‘lib, dushman safini yorib o‘tishda muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, jangning hal qiluvchi bosqichlarida og‘ir otliq qo‘shinlardan samarali foydalanilgan. Shayboniylar davrida piyoda qo‘shin ham muhim o‘rin tutgan. Garchi ko‘chmanchi xalqlar orasida otliq askarlar asosiy kuch bo‘lsa-da, piyoda qismlar qal’a mudofaasi, shaharlarni himoya qilish va uzoq muddatli janglarda muhim vazifalarni bajargan 16 . Piyoda askarlar saf tortib jang qilishga o‘rgatilgan bo‘lib, ular kamon, qilich, nayza va keyinchalik o‘qotar qurollardan foydalanganlar. XVI asrga kelib poroxli qurollarning tarqalishi piyoda qo‘shinlarning ahamiyatini yanada oshirdi. Ayniqsa, qal’a va istehkomlarni himoya qilishda o‘qotar qurollar samarali vosita bo‘lib xizmat qilgan. Piyoda qo‘shin ko‘pincha qal’a mudofaasida asosiy tayanch vazifasini bajargan. Shayboniylar davlatidagi yirik shaharlar mustahkam devorlar va istehkomlar bilan o‘ralgan bo‘lib, ularni himoya qilish uchun maxsus garnizon qo‘shinlari joylashtirilgan. Ushbu garnizonlar doimiy ravishda jangovar tayyorgarlik holatida bo‘lgan. Dushman hujumi vaqtida piyoda askarlar qal’a devorlaridan turib kamon va miltiq yordamida himoya qilganlar. Ayrim hollarda qamal vaqtida to‘plardan ham foydalanilgan. Shayboniylar qo‘shinining yana bir muhim turi maxsus jangovar bo‘linmalar hisoblangan. Bunday bo‘linmalar 16 Бартольд. В.В. Туркестан в эпохи монгольского нашествия / Соч. в 9 томах. Т. I. – М: Восточной литературьь 1963. – 759 с. murakkab va xavfli harbiy vazifalarni bajarishga ixtisoslashgan edi. Ularning tarkibiga razvedkac hilar, hukmdorn ing shaxsiy qo‘riqchila ri va maxsus topshiriqlarni bajaruvchi jangchilar kirgan. Razvedkachilar dushman qo‘shini haqida ma’lumot to‘plash, yo‘llarni o‘rganish va jang maydonini kuzatish bilan shug‘ullangan. Ularning faoliyati harbiy yurishlarning muvaffaqiyatida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Hukmdorning shaxsiy qo‘riqchilari esa eng tajribali va sodiq askarlardan tanlab olingan. Ular xonning xavfsizligini ta’minlash bilan birga, jang vaqtida ham hukmdorni himoya qilganlar. Bu qo‘riqchilar alohida imtiyozlarga ega bo‘lib, davlatdagi eng nufuzli harbiy guruhlardan biri hisoblangan. Shayboniylar davrida qal’a qo‘shinlari ham alohida o‘rin tutgan. Qal’alar davlatning strategik markazlari bo‘lib, ularda maxsus mudofaa qismlari joylashtirilgan. Qal’a qo‘shinlari uzoq muddatli qamal sharoitida harakat qilishga moslashgan edi. Ular oziq-ovqat, suv va qurol-aslaha bilan oldindan ta’minlangan. Qal’a devorlariga kamonchilar va o‘qotar qurol egalari joylashtirilgan bo‘lib, ular dushman hujumiga qarshi samarali kurash olib borganlar. Shayboniylar davrida qo‘shin boshqaruvi qat’iy intizom asosida tashkil etilgan. Harbiy tizimning eng yuqori rahbari xon hisoblangan. Xon davlatning bosh qo‘mondoni sifatida harbiy yurishlarni boshqargan, qo‘shinlarni safarbar qilgan va strategik qarorlar qabul qilgan. Qo‘shinda mingboshi, yuzboshi va o‘nboshi kabi lavozimlar mavjud bo‘lib, ular harbiy bo‘linmalarni boshqargan. Har bir lavozimning aniq vazifasi bo‘lgan va buyruqlar qat’iy bajarilgan 17 . Harbiy boshqaruv tizimida amirlar ham muhim rol o‘ynagan. Amirlar qo‘shin qismlariga rahbarlik qilgan va ayrim hollarda mustaqil harbiy yurishlarga boshchilik qilganlar. Tajribali sarkardalar davlatning harbiy muvaffaqiyatlarida katta rol o‘ynagan. Ular jang vaqtida qo‘shin harakatlarini boshqarib, strategik qarorlar qabul qilganlar. Shayboniylar qo‘shinining qurollanish tizimi ham o‘ziga xos bo‘lgan. Asosiy qurollar qilich, nayza, kamon va xanjar hisoblangan. Otliq askarlar ko‘pincha uzun nayza va egri qilichlardan foydalangan. Kamon esa uzoq masofadan 17 Дадабоев Ҳ. Аждодларимизнинг ҳарбий маҳораги. – Т.: Академнашр, 2016. – 176 б. dushmanga zarba berishda eng samarali qurol bo‘lgan. O‘zbek jangchilari ot ustida kamon otish san’atini mukammal egallaganlar. XVI asrga kelib poroxli qurollar Markaziy Osiyoda keng tarqala boshladi. Shayboniylar qo‘shinida ham miltiq va to‘plardan foydalanilgan. O‘qotar qurollar ayniqsa qal’a mudofaasi va qamal janglarida muhim rol o‘ynagan. To‘plar yordamida dushman istehkomlari vayron qilingan va jang maydonida ustunlikka erishilgan. Biroq bu davrda sovuq qurollar hali ham asosiy o‘rin tutgan. Shayboniylar qo‘shinida himoya vositalariga ham katta e’tibor qaratilgan. Askarlar temir zirh, dubulg‘a va qalqonlardan foydalanganlar. Zirhlar jangchilarni qilich va nayza zarbalaridan himoya qilgan. Ayrim hollarda otlar ham maxsus himoya vositalari bilan jihozlangan. Jang taktikasida Shayboniylar qo‘shini tezkor hujum usullaridan keng foydalangan. Otliq askarlar dushmanga to‘satdan zarba berib, tezda chekinish orqali uni chalg‘itgan. Bu usul ko‘chmanchi xalqlar harbiy san’atining asosiy xususiyatlaridan biri edi. Tezkor hujum va soxta chekinish usullari dushman safini buzishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilgan 18 . Qamal janglari ham Shayboniylar davrida muhim ahamiyat kasb etgan. Yirik shaharlar va qal’alarni egallash uchun maxsus qamal usullari qo‘llanilgan. Qamal vaqtida to‘plar, narvonlar va maxsus qurilmalardan foydalanilgan. Dushmanni oziq-ovqat va suvdan mahrum qilish orqali uni taslim bo‘lishga majbur etish keng qo‘llanilgan usullardan biri edi. Mudofaa strategiyasida esa qal’a va istehkomlardan samarali foydalanilgan. Shayboniylar davlatidagi yirik shaharlar mustahkam devorlar bilan o‘ralgan bo‘lib, ular davlat xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. Mudofaa janglarida qo‘shin qismlari hududiy sharoitdan kelib chiqib joylashtirilgan. Shayboniylar davrida qo‘shin davlatning asosiy siyosiy tayanchi hisoblangan. Harbiy kuch yordamida markaziy hokimiyat mustahkamlangan va ichki tartib saqlangan. Qo‘shin yordamida qo‘zg‘olonlar bostirilgan va davlat hududlari himoya qilingan. Shu bilan birga, harbiy yurishlar orqali davlat hududi kengaytirilgan. Tashqi siyosatda ham qo‘shin muhim rol o‘ynagan. Shayboniylar 18 Зийодулла Мукимов . Шайбонийлар давлати ва хукуки – Tошкент “Adolat” 2007. – Б. 154 davlati Safaviylar, qozoq xonliklari va boshqa qo‘shni davlatlar bilan muntazam kurash olib borgan. Ayniqsa, Safaviylar davlati bilan bo‘lgan janglar Shayboniylar qo‘shinining kuchi va harbiy salohiyatini namoyon etgan. Shayboniylar davridagi harbiy tizim keyingi o‘zbek xonliklariga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari harbiy boshqaruvida Shayboniylar davrida shakllangan ko‘plab an’analar saqlanib qolgan. Harbiy unvonlar, jang taktikalari va qo‘shin turlari keyingi davrlarda ham qo‘llanilgan. II. BOB. HARBIY YURISHLAR VA JANGOVOR TAKTIKALAR. 2.1. Qo‘shni o‘lkalardagi yurishlar. XVI asr boshlarida Movarounnahr hududida Shayboniylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi O‘rta Osiyo tarixida muhim siyosiy va harbiy burilish yasadi. Muhammad Shayboniyxon boshchiligida Dashti Qipchoq hududidan kelgan o‘zbek qabilalari qisqa vaqt ichida Movarounnahr, Xorazm va Xuroson hududlarini egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Shayboniylar davlatining shakllanishi va mustahkamlanishida harbiy yurishlar hamda jang taktikalari hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qildi. Ushbu davr harbiy san’ati ko‘chmanchi turkiy xalqlarning qadimiy jangovar an’analari, temuriylar davri harbiy tajribasi va yangi davr qurollanish tizimining uyg‘unlashuvi asosida shakllangan edi. Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahrni egallash yurishlari Shayboniylar harbiy tarixining eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. XV asr oxiri va XVI asr boshlarida Temuriylar davlati ichki nizolar va taxt uchun kurashlar tufayli zaiflashib qolgan edi. Aynan shunday vaziyatda Muhammad Shayboniyxon siyosiy va harbiy jihatdan qulay imkoniyatdan foydalandi. U Dashti Qipchoqdagi o‘zbek qabilalarini birlashtirib, Movarounnahr tomon yurish boshladi. Dastlabki yurishlarda Shayboniyxon kichik, ammo harakatchan qo‘shinlardan foydalangan. Bu qo‘shinlarning asosiy qismini otliq askarlar tashkil etgan 19 . Shayboniyxonning asosiy jang taktikalari tezkor hujum, soxta chekinish va dushmanni chalg‘itish usullariga asoslangan edi. Bu usullar mo‘g‘ul va turkiy harbiy an’analardan olingan bo‘lib, ko‘chmanchi xalqlar orasida keng qo‘llanilgan. Shayboniyxon qo‘shinlari jang vaqtida dushmanga to‘satdan zarba berib, keyin qisqa muddatli chekinish orqali uni tartibsiz holatga keltirgan. Dushman safi buzilgach esa asosiy qo‘shin hujumga o‘tgan. 1499–1500-yillarda Shayboniyxon Buxoro va Samarqand tomon yurish boshladi. Samarqand uchun bo‘lgan janglar ayniqsa muhim edi. Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi ichki kurashlardan ustalik bilan foydalan gan Shaybon iyxon o‘z qo‘shinin i bir necha qismlarg a bo‘lib harakatlantirgan. U dushmanning asosiy kuchlarini chalg‘itish maqsadida ayrim 19 Дадабоев Ҳ. Тарихий ҳарбий терминлар лугати. – T.: Университет, 2008. – 232 б. qismlarni boshqa yo‘nalishlarga yuborgan. Shu tariqa Samarqand mudofaasi zaiflashgan va shahar Shayboniyxon qo‘liga o‘tgan. Shayboniyxonning harbiy yurishlarida razvedka katta ahamiyatga ega edi. Yurishlardan oldin maxsus razvedka guruhlari dushman qo‘shini soni, joylashuvi va mudofaa holati haqida ma’lumot to‘plagan. Bu esa jang strategiyasini oldindan ishlab chiqish imkonini bergan. Shayboniyxon o‘z qo‘shinlarini tabiiy geografik sharoitdan unumli foydalangan holda joylashtirgan. Cho‘l hududlarida harakat qilish tajribasi unga katta ustunlik bergan 20 . 1501-yilda Saripul jangida Muhammad Shayboniyxon Bobur qo‘shinlari ustidan muhim g‘alabaga erishdi. Ushbu jangda Shayboniyxonning otliq qo‘shinlari asosiy rolni o‘ynagan. Jang davomida u markaziy kuchlarni saqlab qolib, qanotlardagi otliq askarlar orqali dushman qo‘shinini qurshab olish taktikasidan foydalangan. Bu usul dushman safining buzilishiga olib kelgan. Shayboniyxonning Xuroson yurishlari ham uning harbiy iste’dodini namoyon etdi. 1507-yilda Hirotning egallanishi Shayboniylar davlatining eng katta muvaffaqiyatlaridan biri bo‘ldi. Hirot o‘sha davrda Temuriylar davlatining muhim siyosiy va madaniy markazi hisoblangan. Shayboniyxon shaharga hujum qilishdan oldin uning mudofaa tizimini chuqur o‘rgangan. Qamal vaqtida u shaharni oziq-ovqat va tashqi yordamdan uzib qo‘yishga harakat qilgan. Shu bilan birga, qo‘shin ichida qat’iy intizom saqlangan. Shayboniyxonning eng yirik raqiblaridan biri Safaviylar davlati edi. Shoh Ismoil Safaviy bilan bo‘lgan kurashlar Shayboniylar tarixida alohida o‘rin tutadi. 1510-yilda Marv yaqinidagi jangda Shayboniyxon halok bo‘lgan bo‘lsa-da, ushbu jang o‘sha davr harbiy san’atining muhim namunalaridan biri hisoblanadi. Marv jangida Safaviylar qo‘shini o‘qotar qurollardan samarali foydalangan. Shayboniyxon esa asosan an’anaviy otliq qo‘shinlarga tayangan. Ushbu jang o‘qotar qurollarning harbiy ustunligini ko‘rsata boshlagan davrga to‘g‘ri keladi. Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyin ham Shayboniy hukmdorlar qo‘shni o‘lkalarga yurishlarni davom ettirdilar. Ubaydullaxon davrida Xuroson 20 Ражабов Қ. Иноятов С. Бухоро тарихи. – Т.: Тафаккур. 2016. – Б. 460. uchun Safaviylar bilan kurash davom etdi. Ubaydullaxon tajribali sarkarda sifatida harbiy yurishlarga alohida e’tibor qaratgan. Uning davrida qo‘shin intizomi mustahkamlangan va markazlashgan harbiy boshqaruv tizimi rivojlangan. Ubaydullaxonning jang taktikasida ham tezkor hujum va otliq qo‘shinlardan foydalanish asosiy o‘rinda bo‘lgan. U jang vaqtida qo‘shinlarni bir necha qatorda joylashtirgan. Markaziy qism asosiy zarba beruvchi kuch sifatida saqlangan bo‘lsa, qanotlardagi otliq qismlar dushmanni o‘rab olish vazifasini bajargan. Ayrim hollarda dushmanni cho‘l hududlariga tortib kirish orqali uning ta’minot yo‘llari uzilgan. Abdullaxon II davrida Shayboniylar davlati harbiy jihatdan yanada mustahkamlandi. Abdullaxon II Movarounnahr hududlarini birlashtirish va markaziy hokimiyatni kuchaytirish maqsadida ko‘plab yurishlar olib bordi. U Toshkent, Farg‘ona, Balx va Xorazm tomon yurishlar uyushtirdi. Ushbu yurishlarda harbiy strategiya va diplomatik siyosat birgalikda olib borilgan. Abdullaxon II ning harbiy yurishlarida qal’a qamali alohida ahamiyat kasb etgan. XVI asrning ikkinchi yarmiga kelib Markaziy Osiyoda qal’a va istehkomlar yanada mustahkamlangan edi. Shu sababli Abdullaxon II qamal texnikasini rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi. To‘plardan foydalanish kengaydi, qal’a devorlarini buzish uchun maxsus qurilmalar ishlatildi. Qamal vaqtida dushmanning oziq- ovqat va suv manbalari nazorat ostiga olingan 21 . Toshkent uchun olib borilgan janglarda Abdullaxon II dushman qo‘shinini bo‘lib tashlash taktikasidan foydalangan. U avval kichik harbiy qismlar orqali dushman mudofaasini zaiflashtirgan, keyin esa asosiy qo‘shin bilan hal qiluvchi hujumni amalga oshirgan. Bu usul Shayboniylar qo‘shinining yuqori darajadagi harakatchanligini ko‘rsatadi. Shayboniy hukmdorlarning qozoq xonliklari bilan munosabatlari ham harbiy yurishlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Dashti Qipchoq hududlari uchun olib borilgan kurashlarda tezkor otliq qo‘shinlardan keng foydalanilgan. Ko‘chmanchi hududlarda jang qilish tajribasi Shayboniylarga ustunlik bergan. Qozoq qo‘shinlari bilan janglarda ko‘pincha ochiq maydon janglari yuz bergan. 21 Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so‘zboshi, tabdil, izohlar va ko‘rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O‘zbekiston, 2011 – B. 55. Shayboniy hukmdorlarning Xorazmga qilgan yurishlari ham muhim ahamiyatga ega edi. Xorazm strategik va iqtisodiy jihatdan muhim hudud bo‘lib, uni nazorat qilish savdo yo‘llari ustidan hukmronlikni ta’minlagan. Ushbu yurishlarda daryo va cho‘l hududlaridan o‘tish katta harbiy tayyorgarlikni talab qilgan. Shayboniy qo‘shinlari uzoq masofalarga yurish qilish uchun oldindan oziq-ovqat va ot-ulov bilan ta’minlangan. Shayboniylar davrida qo‘shin tarkibining asosiy qismini otliq askarlar tashkil etgan bo‘lsa-da, piyoda qo‘shinlar ham muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, qal’a mudofaasi va qamal janglarida piyoda qismlar samarali harakat qilgan. Piyoda askarlar kamon, qilich, nayza va keyinchalik miltiqlar bilan qurollangan. XVI asr davomida poroxli qurollarning tarqalishi jang taktikasiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Shayboniy hukmdorlar qo‘llagan jang taktikalari ichida “soxta chekinish” usuli alohida o‘rin tutgan. Bu taktika dushmanni chalg‘itish va uni oldindan tayyorlangan hududga tortib kirishga asoslangan edi. Dushman Shayboniy qo‘shinlari chekinmoqda deb o‘ylab hujumga o‘tgan paytda asosiy kuchlar qarshi hujum boshlagan. Ushbu usul ayniqsa ochiq maydon janglarida samarali bo‘lgan. Jang vaqtida qo‘shinlarni qanotlarga bo‘lib joylashtirish ham Shayboniylar harbiy san’atining muhim jihatlaridan biri edi. Markaziy qism asosiy zarba beruvchi kuch sifatida saqlangan bo‘lsa, chap va o‘ng qanotlardagi otliq qismlar dushmanni qurshab olishga harakat qilgan. Bu taktika mo‘g‘ul va temuriylar davri harbiy tajribasining davomiyligi edi. Shayboniy hukmdorlar harbiy yurishlarda razvedka va axborot tizimiga katta e’tibor qaratganlar. Maxsus choparlar va kuzatuvchilar orqali dushman harakatlari haqida muntazam ma’lumot yig‘ilgan. Bu esa harbiy yurishlarni oldindan rejalashtirish imkonini bergan. Ayrim hollarda diplomatik usullar ham jang taktikasining bir qismi sifatida qo‘llanilgan. Shayboniylar davrida qo‘shin intizomi qat’iy bo‘lgan. Harbiy yurish vaqtida askarlarga aniq buyruqlar berilgan va buyruqqa bo‘ysunmaslik og‘ir jazolangan. Qo‘shin ichidagi tartib harbiy muvaffaqiyatlarning muhim omillaridan biri edi. Har bir askar o‘z vazifasini yaxshi bilgan va jang vaqtida sarkardalarning buyruqlariga qat’iy amal qilgan. Shayboniy hukmdorlarning harbiy yurishlari faqat hududlarni egallash bilan cheklanmagan. Ushbu yurishlar orqali savdo yo‘llari nazorat ostiga olingan, iqtisodiy va siyosiy ta’sir kuchaytirilgan. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘lining Movarounnahr orqali o‘tuvchi tarmoqlarini nazorat qilish davlat iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Shayboniy hukmdorlar va Xiva shayboniylari o‘rtasidagi janglar XVI asrda Movarounnahr hamda Xorazm hududlari ustidan siyosiy hukmronlik uchun olib borilgan kurashlar bilan bog‘liq edi. Shayboniylar davlati tashkil topgandan keyin Xorazm hududi strategik va iqtisodiy jihatdan muhim o‘lka hisoblangan. Chunki Xorazm Buyuk Ipak yo‘lining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, savdo va harbiy yo‘llar ustidan nazorat qilish imkonini bergan. Muhammad Shayboniyxon davrida Xorazm hududi Shayboniylar davlatiga bo‘ysundirilgan edi. XVI asr boshlarida Shayboniyxon Xorazmga yurish qilib, Urganch va boshqa muhim markazlarni egallagan. Bu yurishlar orqali Shayboniylar Amudaryo quyi oqimidagi hududlarni o‘z nazoratiga olishga muvaffaq bo‘lganlar. Biroq Shayboniyxon vafotidan keyin markaziy hokimiyat zaiflashib, Xorazm hududida mustaqillikka intilish kuchaydi. Xiva shayboniylari aslida Shayboniylar sulolasining bir tarmog‘i bo‘lib, ular Xorazm hududida mustaqil siyosat yurita boshlaganlar. XVI asr davomida Buxoro Shayboniylari va Xiva hukmdorlari o‘rtasida bir necha bor harbiy to‘qnashuvlar yuz bergan. Ushbu janglarning asosiy sababi siyosiy mustaqillik va hududiy hukmronlik masalasi edi. Ubaydullaxon davrida Xorazmni qayta bo‘ysundirish maqsadida yurishlar amalga oshirilgan. Shayboniy qo‘shinlari Xiva va Urganch tomon yurish qilib, ayrim hududlarni vaqtincha nazorat ostiga olganlar. Biroq Xorazmning geografik joylashuvi, cho‘l hududlari va mahalliy hukmdorlarning qarshiligi sababli bu hududni to‘liq nazorat qilish qiyin bo‘lgan 22 . Abdullaxon II davrida Xiva bilan bo‘lgan kurashlar yanada kuchaydi. Abdullaxo n II Movaroun nahrni birlashtiri sh va markaziy hokimiya tni mustahkamlash siyosatini olib borganligi sababli Xorazmni ham o‘ziga bo‘ysundirishga harakat qilgan. XVI asrning ikkinchi yarmida Abdullaxon II Xorazmga bir necha marta harbiy yurish uyushtirdi. Ushbu yurishlarda tezkor otliq qo‘shinlar va qamal usullaridan foydalanilgan. Xiva shayboniylari esa asosan 22 Агзамова Г.А. Города и городская жизнь в Узбекистане в XVI – первой половине XIX веков: Автореф. дисс. д-ра. ист. наук. – Т.: Инстигут истории АН РУз, 2000. - 66 с. mudofaa taktikasiga tayanganlar. Ular Amudaryo bo‘yidagi tabiiy sharoitlardan va qal’a istehkomlaridan unumli foydalanganlar. Xiva va Urganch kabi shaharlarda mustahkam mudofaa tizimi mavjud edi. Shu sababli Shayboniy hukmdorlarning yurishlari ko‘pincha uzoq davom etgan qamal janglariga aylangan. Janglarda otliq qo‘shinlar asosiy rol o‘ynagan. Shayboniy hukmdorlar tezkor hujum va qurshab olish taktikasidan foydalangan bo‘lsalar, Xiva qo‘shinlari dushmanni cho‘l hududlariga tortib kirish va ta’minot yo‘llarini uzishga harakat qilganlar. Ayrim hollarda daryo kechuvlari ustidan nazorat uchun ham janglar bo‘lib o‘tgan. Abdullaxon II 1590-yillarda Xorazm ustidan o‘z ta’sirini kuchaytirishga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, uning vafotidan keyin Xiva yana mustaqil siyosat yurita boshladi. Natijada Xiva xonligi keyinchalik alohida siyosiy markaz sifatida shakllandi 23 . 2.2. Jangovor taktika va strategiyalar. Shayboniylar davri O‘rta Osiyo tarixida harbiy-siyosiy jihatdan muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. XVI asr boshlarida Muhammad Shayboniyxon boshchiligida tashkil topgan Shayboniylar davlati qisqa vaqt ichida Movarounnahr, Xorazm va Xuroson hududlarida yirik siyosiy kuchga aylandi. Ushbu davlatning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan uning harbiy tizimi, qo‘shin tuzilishi va jangovor taktikalari bilan chambarchas bog‘liq edi. Shayboniy hukmdorlar o‘z davrining murakkab siyosiy sharoitida qo‘shni davlatlar bilan doimiy harbiy kurash olib borganlar. Shu sababli jangovar taktika va strategiyalar davlatning mavjudligi hamda hududiy yaxlitligini saqlashda asosiy omil vazifasini bajargan. Shayboniylar harbiy san’ati asosan turkiy va mo‘g‘ul ko‘chmanchi xalqlarning qadimiy harbiy an’analari asosida shakllangan edi. Dashti Qipchoq hududida yashagan o‘zbek qabilalari otliq jang usullarini mukammal egallagan bo‘lib, tezkor hujum va yuqori harakatchanlikka asoslangan jang usullaridan foydalanganlar. Shu bilan birga, Shayboniylar temuriylar davri harbiy tajribasidan ham keng foydalanganlar. Amir Temur tomonidan shakllantirilgan harbiy boshqaruv tizimi va jang taktikalari keyingi davrlarda ham o‘z ta’sirini saqlab qolgan. Shayboniylar ushbu an’analarni davom ettirib, o‘z davrining eng kuchli qo‘shin 23 Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. – СПб., 1843. – C. 71. tizimlaridan birini yaratganlar. Shayboniylar davrida jangovar taktikaning asosiy tayanchi otliq qo‘shin hisoblangan. Ko‘chmanchi turkiy xalqlarning harbiy an’analariga ko‘ra otliq askarlar jang maydonida eng muhim kuch sanalgan. Otliq qo‘shinlarning asosiy ustunligi ularning tezkor harakat qilish qobiliyatida edi. Ular uzoq masofalarni qisqa vaqt ichida bosib o‘tib, dushmanga kutilmagan zarba bera olganlar. Shayboniy qo‘shinlari ayniqsa ochiq maydon janglarida katta ustunlikka ega bo‘lgan. Tezkor hujum taktikasi Shayboniylar qo‘llagan eng muhim jang usullaridan biri edi. Ushbu taktikada otliq qo‘shin dushmanga to‘satdan hujum qilib, uning safini buzishga harakat qilgan. Dushman jangga to‘liq tayyorlanib ulgurmasdan hujum boshlanishi Shayboniy qo‘shinlariga ustunlik bergan. Tezkor hujum ayniqsa dushman qo‘shini tartibsiz holatda bo‘lgan paytda samarali bo‘lgan. Soxta chekinish usuli ham Shayboniylar harbiy san’atining eng muhim jihatlaridan biri hisoblangan. Bu usul mo‘g‘ul va turkiy harbiy an’analardan meros bo‘lib qolgan edi. Ushbu taktikada qo‘shin ataylab chekinayotgandek ko‘rinish bergan. Dushman ularni quvishga tushganda esa asosiy kuchlar qarshi hujum boshlagan. Natijada dushman oldindan tayyorlangan hududga tortib kirilgan va qurshovga olingan. Soxta chekinish usuli ayniqsa ochiq maydon janglarida samarali natija bergan. Qurshab olish strategiyasi Shayboniylar davrida keng qo‘llanilgan. Jang vaqtida qo‘shin markaziy qism, chap qanot va o‘ng qanotga bo‘lingan. Markaziy qism dushmanni ushlab turgan paytda qanotlardagi otliq qo‘shinlar dushmanning yon tomonlariga zarba berishga harakat qilgan. Bu usul dushman safining parchalanishiga olib kelgan. Ayniqsa, Saripul jangi va boshqa yirik to‘qnashuvlarda ushbu taktika samarali qo‘llanilgan. Shayboniylar qo‘shinida razvedka tizimi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Harbiy yurishdan oldin maxsus razvedka guruhlari dushman qo‘shinining soni, joylashuvi va harakatlari haqida ma’lumot to‘plagan. Ushbu ma’lumotlar asosida sarkardalar jang rejasini ishlab chiqqanlar. Razvedka tizimining rivojlanganligi Shayboniylarga dushman ustidan strategik ustunlikni ta’minlagan. Shayboniylar davrida geografik sharoitdan unumli foydalanish ham jang strategiyasining muhim qismi edi. Cho‘l hududlari, daryo bo‘ylari va tog‘li joylarda jang olib borishda ular katta tajribaga ega bo‘lganlar. Ayniqsa, cho‘l hududlarida harakat qilish qobiliyati dushman qo‘shinlariga nisbatan katta ustunlik bergan. Shayboniy qo‘shinlari suv manbalarini nazorat qilish va dushmanni suvdan mahrum qilish usullaridan ham foydalanganlar 24 . Muhamma d Shayboniyxon ning Movarounnah rni egallash yurishlari Shayboniylar harbiy strategiyasining yorqin namunasi hisoblanadi. XV asr oxiri va XVI asr boshlarida Temuriylar davlati ichki nizolar tufayli zaiflashgan edi. Shayboniyxon ushbu vaziyatdan unumli foydalangan holda tezkor yurishlar uyushtirgan. Samarqand va Buxoro uchun olib borilgan janglarda u kichik, ammo harakatchan otliq qo‘shinlardan foydalangan. Dushman qo‘shinini chalg‘itish maqsadida qo‘shin bir necha qismlarga bo‘lib harakatlantirilgan. 1501-yilda Saripul jangida Muhammad Shayboniyxon Bobur qo‘shinlari ustidan g‘alaba qozongan. Ushbu jangda Shayboniylar qo‘shini qurshov usulidan foydalangan. Markaziy kuchlar dushmanni ushlab turgan paytda qanotlardagi otliq qismlar Bobur qo‘shinining orqa tomoniga zarba bergan. Natijada dushman safi buzilgan va Shayboniyxon g‘alabaga erishgan. Shayboniylarning Xuroson yurishlari ham ularning strategik mahoratini namoyon etadi. 1507-yilda Hirotning egallanishi Shayboniylar tarixidagi eng muhim harbiy muvaffaqiyatlardan biri bo‘ldi. Hirot mustahkam mudofaa tizimiga ega shahar bo‘lganligi sababli Shayboniyxon uzoq muddatli qamal strategiyasidan foydalangan. Shahar tashqi yordam va oziq-ovqat manbalaridan uzib qo‘yilgan. Qamal strategiyasi Shayboniylar harbiy san’atida alohida o‘rin tutgan. Qal’a va shaharlarni egallash uchun uzoq muddatli qamal usullari qo‘llanilgan. Qamal vaqtida dushmanning oziq-ovqat va suv manbalari nazorat ostiga olingan. Maxsus qamal qurilmalari, narvonlar va keyinchalik to‘plardan foydalanilgan. XVI asr davomida poroxli qurollarning tarqalishi Shayboniylar harbiy strategiyasiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Dastlab asosiy jangovar kuch otliq qo‘shin bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, 24 Аҳмедов Б.А. Ўзбек улуси. -Т .: Нур, 1992. – 130 б. keyinchalik miltiq va to‘plardan foydalanish kengaydi. Ayniqsa, qal’a mudofaasi va qamal janglarida o‘qotar qurollar samarali vositaga aylandi. Shayboniylar qo‘shinida piyoda askarlar son jihatdan kam bo‘lsa-da, ular muhim vazifalarni bajargan. Piyoda qismlar qal’a mudofaasi, qamal janglari va shaharlarda tartibni saqlash bilan shug‘ullangan. Ular kamon, qilich, nayza va miltiqlar bilan qurollangan. Mudofaa strategiyasi ham Shayboniylar davrida muhim ahamiyatga ega edi. Davlat hududidagi yirik shaharlar mustahkam devorlar va istehkomlar bilan o‘ralgan bo‘lib, ularni himoya qilish uchun maxsus garnizon qo‘shinlari joylashtirilgan. Qal’a devorlariga kamonchilar va miltiqchilar joylashtirilgan. Dushman hujumiga qarshi yuqoridan turib zarba berilgan. Shayboniylar davrida qo‘shin intizomi yuqori darajada bo‘lgan. Harbiy yurish vaqtida askarlarga aniq buyruqlar berilgan va buyruqqa bo‘ysunmaslik og‘ir jazolangan. Intizom qo‘shinning jangovar salohiyatini oshirgan. Har bir askar o‘z vazifasini yaxshi bilgan va jang vaqtida sarkardalarning buyruqlariga qat’iy amal qilgan. Harbiy boshqaruv tizimi markazlashgan shaklda tashkil etilgan edi. Xon davlatning oliy harbiy qo‘mondoni hisoblangan. Mingboshi, yuzboshi va o‘nboshi kabi lavozimlar harbiy boshqaruvning asosini tashkil qilgan. Ushbu tizim qo‘shin boshqaruvini samarali tashkil etishga xizmat qilgan 25 . Shayboniy hukmdorlarning Safaviylar davlati bilan bo‘lgan janglari ham ularning harbiy strategiyasini ko‘rsatib beradi. Safaviylar qo‘shini o‘qotar qurollardan keng foydalangan bo‘lsa, Shayboniylar asosan otliq qo‘shinlarga tayanganlar. 1510-yilda Marv yaqinidagi jangda Muhammad Shayboniyxonning halok bo‘lishi o‘qotar qurollarning harbiy ustunligini namoyon qilgan. Ubaydullaxon davrida harbiy strategiya yanada takomillashtirilgan. Ubaydullaxon jang vaqtida qo‘shinlarni bir necha qatorda joylashtirgan. Markaziy qism asosiy zarba beruvchi kuch sifatida saqlangan bo‘lsa, qanotlardagi otliq qismlar dushmanni qurshab olish vazifasini bajargan. Abdullaxon II davrida Shayboniylar davlati harbiy 25 Бартольд. В.В. Туркестан в эпохи монгольского нашествия / Соч. в 9 томах. Т. I. – М: Восточной литературьь 1963. – 750 с. jihatdan yanada kuchaydi. Abdullaxon II Toshkent, Farg‘ona va Balx tomon yurishlar uyushtirib, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan. Uning davrida qamal strategiyasi va to‘plardan foydalanish keng rivojlangan. Toshkent uchun olib borilgan janglarda Abdullaxon II dushman qo‘shinini bo‘lib tashlash taktikasidan foydalangan. Avval kichik qismlar orqali mudofaa zaiflashtirilgan, keyin esa asosiy qo‘shin bilan hal qiluvchi hujum amalga oshirilgan. Shayboniylar davrida harbiy logistika ham muhim o‘rin tutgan. Uzoq masofali yurishlar uchun qo‘shin oziq-ovqat, suv va ot-ulov bilan oldindan ta’minlangan. Ayniqsa, cho‘l hududlarida yurish qilish katta tayyorgarlikni talab qilgan. Psixologik bosim usullari ham Shayboniylar strategiyasining bir qismi bo‘lgan. Dushman ustidan ruhiy ustunlikka erishish uchun qo‘shin sonini ko‘p ko‘rsatish, to‘satdan hujum uyushtirish va qo‘rqitish usullaridan foydalanilgan. Diplomatik strategiya ham harbiy muvaffaqiyatning muhim omili hisoblangan. Shayboniy hukmdorlar ayrim hollarda qo‘shni hukmdorlar bilan vaqtinchalik ittifoqlar tuzganlar. Bu esa asosiy dushmanga qarshi kuchlarni birlashtirish imkonini bergan. Shayboniylar davrida jangovar tayyorgarlik yoshligidan boshlangan. Ko‘chmanchi hayot tarzi askarlarning jismoniy chiniqishiga yordam bergan. Ot minish, kamon otish va jang san’ati bolalikdan o‘rgatilgan. Kamon otish san’ati Shayboniylar qo‘shinining asosiy ustunliklaridan biri edi. Ot ustida turib kamon otish usuli dushmanga uzoq masofadan katta zarar yetkazish imkonini yaratgan. Ushbu usul ayniqsa ochiq maydon janglarida samarali bo‘lgan 26 . Shayboniylar qo‘shinida signal tizimi ham mavjud bo‘lgan. Nog‘ora, bayroq va maxsus belgilar orqali qo‘shin harakatlari boshqarilgan. Bu jang vaqtida tezkor buyruq berish imkonini yaratgan. Shayboniylar davridagi jangovar taktika va strategiyalar keyingi Buxoro xonligi davrida ham davom ettirilgan. Otliq qo‘shinlarning tezkorligi, qamal san’ati va razvedka tizimi keyingi asrlarda ham Markaziy Osiyo harbiy an’analarining muhim qismi bo‘lib qolgan. 26 Дадабоев Ҳ. Тарихий ҳарбий терминлар лугати. – T.: Университет, 2008. – 265 б. XULOSA Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishi O‘rta Osiyo harbiy-siyosiy tarixining eng muhim va murakkab tizimlaridan biri sifatida shakllangan bo‘lib, u o‘zining tashkiliy jihatlari, harbiy intizomi, jangovar imkoniyatlari va strategik yondashuvlari bilan o‘sha davr davlat boshqaruvi va hududiy kengayish jarayonlarida hal qiluvchi o‘rin tutgan. Ushbu davr qo‘shin tuzilmasini chuqur tahlil qilish natijasida shuni anglash mumkinki, Shayboniylar harbiy tizimi bir tomondan ko‘chmanchi turkiy qabilalarning an’anaviy jang usullariga tayangan bo‘lsa, ikkinchi tomondan Temuriylar davrida shakllangan markazlashgan harbiy boshqaruv tajribasini o‘zida mujassam etgan murakkab va ko‘p qatlamli tizim bo‘lgan. Shayboniylar qo‘shinining asosiy kuchini otliq askarlar tashkil etgani ularning jangovar strategiyasining markaziy elementlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan. Otliq qo‘shinlarning ustunligi nafaqat tezkor harakatlanish va kutilmagan hujumlar uyushtirish imkonini bergan, balki keng hududlarda harbiy ustunlikni saqlab turish uchun ham qulay sharoit yaratgan. Shu bilan birga, piyoda qo‘shinlar ham o‘zining muhim vazifalariga ega bo‘lib, ayniqsa qal’a mudofaasi, shahar ichidagi janglar va qamal operatsiyalarida muhim rol o‘ynagan. Bu esa Shayboniylar qo‘shinining faqat bir yo‘nalishdagi emas, balki ko‘p funksiyali harbiy tizim bo‘lganini ko‘rsatadi. Qo‘shin tuzilishida ierarxik boshqaruv tizimi ham muhim ahamiyat kasb etgan. Xon oliy harbiy qo‘mondon sifatida barcha strategik qarorlarni qabul qilgan bo‘lsa, mingboshi, yuzboshi va o‘nboshi kabi lavozimlar orqali qo‘shin ichida qat’iy intizom va tartib ta’minlangan. Bu tizim harbiy yurishlar vaqtida tezkor qaror qabul qilish va buyruqlarni aniq bajarilishini ta’minlashga xizmat qilgan. Natijada Shayboniylar qo‘shini jang maydonida muvofiqlashgan va boshqariladigan kuch sifatida harakat qilgan. Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishining yana bir muhim jihati razvedka va axborot tizimining mavjudligidir. Harbiy yurishlardan oldin dushman hududi, uning kuchlari, joylashuvi va harakat strategiyasi haqida ma’lumot to‘plash an’anasi shakllangan bo‘lib, bu sarkardalarga aniq reja asosida harakat qilish imkonini bergan. Razvedka tizimi harbiy ustunlikni ta’minlashda hal qiluvchi omillardan biri bo‘lgan, chunki u dushmanning kutilmagan harakatlarini oldindan aniqlash imkonini yaratgan. Shayboniylar qo‘shinining muhim xususiyatlaridan biri uning harakatchanligi va moslashuvchanligidir. Qo‘shin kichik va yirik bo‘linmalarga ajratilib, turli yo‘nalishlarda mustaqil harakat qila olgan. Bu esa jangovar vaziyatga tez moslashish, dushmanni chalg‘itish va strategik ustunlikka erishish imkonini bergan. Ayniqsa, soxta chekinish, qurshab olish va tezkor hujum kabi taktikalar aynan shu tuzilma tufayli samarali ishlagan. Shayboniylar qo‘shinida intizom masalasi ham alohida o‘rin tutgan. Harbiy yurishlar davomida qat’iy tartib o‘rnatilgan bo‘lib, buyruqlarga bo‘ysunmaslik keskin jazolangan. Bu esa qo‘shin ichida tartibni saqlash va jangovar samaradorlikni oshirishga xizmat qilgan. Intizomning yuqori darajada bo‘lishi Shayboniylar qo‘shinini jang maydonida ishonchli kuchga aylantirgan. Shuningdek, Shayboniylar davrida harbiy logistika masalalari ham muhim ahamiyat kasb etgan. Uzoq muddatli yurishlarda qo‘shinlarni oziq-ovqat, suv va ot-ulov bilan ta’minlash tizimi mavjud bo‘lgan. Bu jihat ayniqsa cho‘l va yarim cho‘l hududlarida olib borilgan harbiy operatsiyalar uchun muhim edi. Logistik ta’minotning yaxshi yo‘lga qo‘yilishi qo‘shin harakatining uzluksizligini ta’minlagan. Shayboniylar qo‘shin tuzilishini tahlil qilish jarayonida shuni ham ta’kidlash lozimki, ularning harbiy tizimi doimiy rivojlanish jarayonida bo‘lgan. XVI asr davomida o‘qotar qurollarning kirib kelishi qo‘shin tuzilishiga ma’lum o‘zgarishlar kiritgan. Piyoda qo‘shinlarning roli oshgan, qamal va mudofaa strategiyalari yangi bosqichga ko‘tarilgan. Bu esa Shayboniylar harbiy tizimining zamon talablariga moslashuvchan ekanligini ko‘rsatadi. Shayboniylar qo‘shin tuzilishining yana bir muhim jihati uning ijtimoiy asosidir. Qo‘shin tarkibi turli qabila va urug‘ vakillaridan iborat bo‘lib, bu holat bir tomondan kuchli harbiy salohiyatni ta’minlagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan ichki siyosiy muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Har bir qabila harbiy jarayonda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan va bu ularning davlatga sodiqligini mustahkamlashga xizmat qilgan. Umuman olganda, Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishi nafaqat harbiy tizim sifatida, balki davlat boshqaruvining asosiy tayanchi sifatida ham faoliyat yuritgan. Ularning harbiy tizimi orqali davlat hududi kengaygan, siyosiy hokimiyat mustahkamlangan va tashqi tahdidlarga qarshi samarali kurash olib borilgan. Shu sababli Shayboniylar qo‘shin tuzilmasi O‘rta Osiyo harbiy tarixida muhim o‘rin egallaydi va keyingi davr harbiy tizimlarining shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar davrida qo‘shin tuzilishi o‘z davrining eng rivojlangan harbiy tizimlaridan biri bo‘lib, u strategik rejalashtirish, intizom, harakatchanlik va moslashuvchanlik tamoyillariga asoslangan edi. Ushbu tizimning muvaffaqiyati Shayboniylar davlatining tarixiy sahnada muhim o‘rin egallashiga va uzoq vaqt davomida mintaqaviy kuch sifatida saqlanib qolishiga zamin yaratgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Prezident asarlari. 1.Mirziyoyev, Sh. M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2017. – 48 b. 2.Mirziyoyev, Sh. M. “Erkin va farovon, demokratik Oʻzbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2017. – 22 b. 3.Mirziyoyev, Sh. M. “Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi”. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2022. – 408 b. II. Manbalar 1.Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharifnomayi shohiy). 1-kitob. – T.: Sharq, 1999. – B. 7. 2.2. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. — Toshkent: “Fan”, 1990. - B. 44. 3.3. Fazlulluh ibn Rо‘zbehxon. Mehmonnomai Buxoro (XVI- XIX asrlar) – T.: – Fan va texnologiya, 2014. – B. 34. 4.4. Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so‘zboshi, tabdil, izohlar va ko‘rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O‘zbekiston, 2011 – B. 55. 5. Binoiy K. Shayboniynoma. XVI-XIX asrlar. – T.: – Fan va texnologiya, 2014. – B. 9. III. Ilmiy adabiyotlar: 1.Агзамова Г.А. Города и городская жизнь в Узбекистане в XVI – первой половине XIX веков: Автореф. дисс. д-ра. ист. наук. – Т.: Инстигут истории АН РУз, 2000. - 66 с. 2.Carter Vaughn Findley. The Turks in world history. Oxford: University press, 2005. – P. 300. 3.Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. – СПб., 1843. – C. 71. 4.Ражабов Қ. Иноятов С. Бухоро тарихи. – Т.: Тафаккур. 2016. – Б. 460. 5.Аҳмедов Б.А. Ўзбек улуси. -Т .: Нур, 1992. – 130 б. 6.Баракаев Ж., Ҳайдаров И. Бухоро тарихи. Бартольд. В.В. Туркестан в эпохи монгольского нашестви. Тошкент: Ўқитувчи, 1991, – 144 б. 7.Бартольд. В.В. Туркестан в эпохи монгольского нашествия / Соч. в 9 томах. Т. I. – М: Восточной литературьь 1963. – 759 с. 8.Дадабоев Ҳ. Тарихий ҳарбий терминлар лугати. – T.: Университет, 2008. – 232 б. 9.Дадабоев Ҳ. Аждодларимизнинг ҳарбий маҳораги. – Т.: Академнашр, 2016. – 176 б. 10.Замонов А.Т. Бухоро хонлигининг қўшин тузилиши ва ҳарбий бошқаруви (шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: Баёз, 2018. – 208 б. 11.Зийодулла Мукимов . Шайбонийлар давлати ва хукуки – Tошкент “Adolat” 2007. – Б. 154 12.Zamonov A. O‘zbekiston tarixi. III qism: Temuriylar, shayboniylar va ashtarxoniylar davri. Darslik. — Toshkent: Bayoz, 2023. – B. 44. IV. Arxiv materiallari 4.1. O‘zMA, I-164-fond, 1-ro‘yxat, 42-yig‘majild, 12- varaq. 5.2. O‘zMA, I-126-fond, 1-ro‘yxat, 215-yig‘majild, 8-varaq. 6.3. O‘zMA, I-1-fond, 29-ro‘yxat, 1044-yig‘majild, 56-varaq. 7.4. O‘zMA, I-715-fond, 1-ro‘yxat, 38-yig‘majild, 15-varaq. 8.5. O‘zMA, I-17-fond, 1-ro‘yxat, 2634-yig‘majild, 11-varaq. 9.6. O‘zR MDA (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivi), I-5- fond, 1-ro‘yxat, 112-yig‘majild, 40-varaq. 10.7. O‘zMA, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 19-yig‘majild, 22-varaq. V. Internet resurslari 1.ZiyoNet (ziyonet.uz). 2.Shosh.uz 3.e-tarix.uz 4.Library.ziyonet.uz 5.Natlib.uz 6.Zeno.ru

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA QO‘SHIN TUZILISHI

1.1. Qo‘shindagi asosiy bo‘linmalar

1.2. Qo‘shin turlari

II. BOB. HARBIY YURISHLAR VA JANGOVOR TAKTIKALAR

2.1. Qo‘shni o‘lkalardagi yurishlar

2.2. Jangovor taktika va strategiyalar

XULOSA

FOUDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить