Shayboniylar davrida madaniy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	94.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shayboniylar davrida madaniy hayot

Купить

MAVZU: SHAYBONIYLAR DAVRIDA MADANIY HAYOT
MUNDARIJA:
KIRISH. …………………………………………………………………….3
I. ASOSIY QISM…………………………………………………...………6
1. Shayboniyl а r sulolasi davrida ijtimiy-iqtisodiy munos а b а tl а r …………. 6
2. Shayboniyl а r davrida m а d а niy v а а d а biy jarayonlar ……………….….
15
3. Shayboniylar davri tarixchilari va me’moriy inshootlari ……….….……
26
XULOSA.
………………………………………………………………….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………...…….
36

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: J а miyatimiz m а ‘n а viyatini yuks а ltirishg а
ustuvor yo’n а lish berilayotgan-ligining а sl boisi ham shund а ki, har tomonl а m а
t а rbiya ko’rg а n, m а ‘rif а tli, m а ‘n а viyati yuks а k milliy g’oya v а milliy istiqlol
m а fkur а si g’oyal а rini o’z ongid а q а ror toptirg а n komil insonl а rni voyag а yetk а zib
borish ko’p jihatd а n m а ‘n а viyat sohasidagi s а y-har а k а tl а r tizimid а yoshl а rg а ,
t а l а b а l а rg а t а ri х t а ‘limini berish, O’zbekiston t а ri х i f а nini o’qitish, bu f а nd а n
t а ‘lim berish sif а tini d а vr t а l а bl а ri d а r а j а sig а ko’t а rish alohida o’rin tut а di. Shu
munos а b а t bil а n must а qillik yill а rid а bu bor а d а q а tor muhim t а dbirl а r а m а lg а
oshirildiki, ul а r o’zining ijobiy s а m а r а sini ber а boshl а di 1
.
XV asr oxirlariga keiib temuriyzodalam ing o‘zaro taxt talashishlari
Xuroson va Movarounnahr ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga salbiy ta‘sir ko’rsatdi.
Siyosiy tanglik avj olib, madaniy hayot izdan chiqdi. Dehqonchilik, savdo-sotiq
va boshqa hududlar bilan bo‘ladigan madaniy aloqalarga putur yetdi.
Movarounnahr mayda hokimliklarga bo‘linib ketdi. Temuriyzodalar
hokimiyatni Qo‘lga kiritish uchun Dashti Qipchoqda hukmronlik qilayotgan
ko‘chmanchi o’zbek va mo’g‘ul xonlariga murojaat qila boshladilar. Iqtisodiy va
siyosiy tanglik ko‘pdan beri Movarounnahrga ko ‘z olaytirib turgan
ko‘chmanchi o‘zbek xonlari, dastlab Abulxayrxonga. So‘ngra uning nabirasi
Muhammad Shayboniyxonga qo‘l keldi. Abulxayrxon temuriyzoda Abusaidga
Samarqand tojini qo’lga kiritisliga yordam bergan bolsa , Muhammad
Shayboniyxon Sulton Ali Mirzoga yordam berish bahonasida uni qatl ettirib.
Samarqand taxtini egalladi va Bobur Mirzo kuchlarini mag’lub etib,
Movarounnahrning yagona hukmdori bo‘lib oldi. 1507-yili Hirot taxtini
egallab, yirik Shayboniylar imperiyasiga asos soldi.
Muhammad Shayboniyxon o‘z davlatini mustahkamlab olgach,
mamlakatning iqtisodiy hayotini yaxshilashga, uni ichidan mustahkamlashga
qaratilgan bir qator islohotlar o‘tkazdi.
1
Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent, 1998 yil
3

Dehqonchilikning rivojlanishiga yordam beruvchi yer to‘g‘risida, vaqf
masalalari bo’yicha bir qator chora tadbirlarni amalga oshirdi. O’zaro taxt
talashishlar natijasida tinch joylarni izlab, o‘z yerlarini tashlab ketgan kishilaming
qarovsiz yerlarini masjidlar, madrasalarga vaqf mulki sifatida berdi. 1502-yilda
Zarafshon vohasida qaqrab va qarovsiz yotgan yerlarda dehqonchilikni
rivojlantirish maqsadida Ko‘hak (Zarafshon) daryosiga suv ayirgich va ko‘prik
qurdiradi. Mamlakatning ichki birligini mustahkamlash uchun 1507-yilda barcha
hududiy hukm dorlar zarb qildirayotgan pullami bekor qilib, pul islohotini
amalga oshiradi. Bu esa savdo-sotiqning rivojlanishiga, mamlakat siyosiy-
iqtisodiy mavqeyining oshuviga yordam beradi 2
.
Kurs ishiningn maqsadi va vazifalari: Bu davrda to‘qimachilik ,
kulolchilik, duradgorlik, metallga ishlov berish, qog‘oz va mato ishlab
chiqarish taraqqiy etdi. Shuningdek, xalq amaliy san‘atining yog’och, tosh,
metall o‘ymakorligi, kandakorlik. Naqqoshlik, xattotlik rivoj topdi.
Samarqandda yuqori sifatli qog‘oz ishlab chiqarish yanada yuksaldi. Ipak qog‘ozi
deb ataluvchi oliy nav qog‘ozlar asosan ipak paxtadan aralashtirib tayyo rlan g
an . Samarqandlik usta Miribrohim «Sultoniy» va «Miribrohimiy» nomli
qog‘ozlarni ishlab chiqarish bilan mashhur bolgan. Samarqand qog‘ozlarining
keng ko‘lamda ishlab arinarilishi kitob san‘atining taraqqiy etishiga, o‘z
navbatida, Movarounnahrning ko‘pgina madaniy jihatdan yuksalgan
shaharlaridagi madrasalar qoshida hamda boy-badavlat kishilar tomonidan
tashkil etilgan kutubxonalarning ko’payishiga olib keldi. Bu kutubxonalarda
nodir qo‘lyozmalar bilan birga tarix, tilshunoslik, adabiyot, geografiya, falsafa,
mantiq , fiqhshunoslik , notiqlik , tibbiyot, matematika, astronomiya kabi
ko’plab fan sohalariga oid kitoblar to‘plangan.
Shayboniylar davri madaniyatining rivojiga bevosita sulola vakillarining
o’zlari sezilarli ta‘sir ko‘rsatdilar. Chunki sulolaning Muhammad Shayboniy,
Ubaydullaxon, Rustam Sulton, Abdulazizxon, Abdullaxon Soniy va boshqa
hukmdorlarining o‘zlari o‘qimishli kishilar bo‘lishib, hatto she‘riyatda qalam
2
Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent, 1998 yil
4

tebratganlar. Tarixiy ma‘lumotlarga ko‘ra, Ubaydullaxon musiqa asboblarida
kuy chalishning ustasi, nozik husnixat sohibi bo‘lgan. Shu boisdan Abdulazizxon
va Abdullaxonlar o’z davrining yetuk kutubxonani tashkil etganlar. Kutubxonalar
qoshida qolyozma asarlardan nusxa ko‘chiruvchi, eskilarini ta‘mirlovchi xattotlar
va ustalar faoliyat ko’rsatganlar.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar.
5

I. ASOSIY QISM
1. Shayboniyl а r sulolasi davrida ijtimiy-iqtisodiy munos а b а tl а r
Muhammad Shayboniyxon Abulxayrxonning о‘g‘li Budoq sultonning о‘g‘li
edi, Otasidan yetim qolgach, Muhammad Shayboniyxon ukasi Maxmud Sulton
bilan birga Abulxayrxon tarbiyasida bо‘ladi. Keyinchalik temuriy amirlardan biri,
Turkiston hokimi Muhammad Mazid tarxon homiyligida bir qancha vaqt
Turkistonda yashadi. Turkiston urushlar girdobida qolgan bir vaqtda
Shayboniyxon ukasi bilan Sulton Axmad Mirzo panoxida Buxoroda yashadi va ilm
oldi. XV asr 90 -iillarida Muhammad Shayboniyxon Dashti Qipchoqqa bordi va
siyosiy kurashlarga qо‘shilib ketdi. U bir necha yil davomida kurash olib bordi va
Toshkentdagi hukmdorlar yordamida Dashti Qipchoqda mustahkam о‘rnashib oldi.
Keyinchalik, Sayram va Yassini qо‘lga kiritilgach, butun Turkistonda hokimiyatni
qо‘lga kiritdi. 1498 yilda Sulton Axmad Mirzo vafotidan sо‘ng Samarqandga
yurish qildi, uni qо‘lga kirita olmagach, Qarshiga yurish qildi va Shahrisabz bilan
birga talon -taroj etdi. 1499 yilda Samarqandda qilgan yurishi yana
muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Buxoroga yurish qildi va uch kunlik qamaldan
sо‘ng uni qо‘lga kiritdi. 1500 yilda Muhammad Shayboniyxon yana Samarqandga
yurish qildi va uni bosib olib, tо‘rt oy davomida talon qildi. Bu
Samarqandliklarning Shayboniyxonga qarshi qо‘zg‘oloni sabab bо‘ldi va ular 19
yoshli temuriy shahzoda - Zaxriddin Muhammad Boburni xon qilib kо‘tardilar.
Bobur Qarshi va Guzorni ham qо‘lga kiritdi. Biroq uzoq vaqt talangan halqning
ahvoli juda ham nochor edi. Og‘ir ahvolda qolgan Bobur qо‘shinlari Zarafshon
bо‘yida Shayboniyxondan mag‘lubiyatga uchradi va qamalda qolgandan sо‘ng
yashirincha Toshkentga chekinishga majbur bо‘ldi. Samarqandda, Buxoro va
Toshkentda о‘z hukmronligini qо‘lga kiritgach, Shayboniyxyun Xuroson yurishiga
tayyorgarlik kо‘ra boshladi. Temuriylar garchi shahzoda Xusravshoh boshchiligida
Shayboniyxonga qarshi birlashgan bо‘lsalarda, bu hech qanday natijaga olib
kelmadi 3
. 1505 yil Urganch ham bosib olindi va Xorazm Shayboniyxonga tobe
bо‘ldi. 1506 yil Xusayn Boyqaro vafotidan sо‘ng boshlangan taxt uchun
3
Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
6

kurashlardan foydalangan Shayboniyxon temuriylardan Hirotni tortib oldi. Hirot
bosib olingan 1507 yil birin ketin Astrobod va Jurjon ham bosib olindi va
Kaspiydan Xitoygacha, Sirdaryo etagidan Afg‘onistonning markaziy
hududlarigacha bо‘lgan yerlar Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon hukmronligi
ostiga о‘tdi. Shayboniyxon hukmronligi о‘rnatilishi bilan Movarounnahrda
uzoq vaqt davom etgan temuriylar о‘rtasidagi о‘zaro taxt talashishlarga chek
qо‘yildi va tinchlik о‘rnatildi. Shayboniyxon siyosiy jihatdan markazlashgan
davlat tuza olishga erishi bilan о‘zining ilm -fan va adabiyotga moyilligi, bu soha
vakillgarini hurmat qilishi va homiylik qilishi bilan katta hurmatga sazovor bо‘ldi.
Shayboniyxon qо‘lga kiritilgan hududlarni boshqarish uchun о‘z yaqinlariga
bо‘lib berdi. Bu hol markaziy hokimiyatning zaiflashuviga olib keldi va 1510 yil
Shayboniyxon Eron shohi Ismoil Safaviy bilan kurashga kirish oldidan ayniqsa,
yaqqol namoyon bо‘ldi. О‘z vaqtida yetib kelmagan qо‘shinlar oz sonli
Shayboniyxon qо‘shinlarining (17000) Ismoil Safaviy qо‘shinlari- (70000) ,
tomonidan Tahrirobod mavzesida mag‘lub etilishi va Shayboniyxonning
о‘ldirilishiga olib keldi,
1510 yil Shayboniyxon vafot etgach, shayboniylar о‘rtasida hokimiyat
uchun kurashlar avj oldi. Ayni vaqtda Ismoil Safaviy ham shayboniylar davlati
ichkarisiga hujum qilib kirib kelishga erishdi. Shayboniylar bu yurishni tо‘xtatish
uchun sulhga rozi bо‘ldilar va Amudaryoning sul qirg‘og‘idagi barcha yerlarni
Eronga berishga majbur bо‘ldilar.
1511 yilda Bobur ham о‘z qо‘shinlari bilan Amudaryodan kechib о‘tib,
Xisor, Qulob, Qunduz, Badaxshonni egalladi. Sо‘ng Ismoil Safaviy yordamida
Samarqandga yurish boshladi. Ubaydulla Sulton va Temur Sultonlar Turkistonga
chekindilar. Samarqandni qо‘lga kiritgan Bobur Ismoil nomiga xutba о‘qitganidan
norozi bо‘lgan halq Boburga qarshi isyon kо‘tardi va bundan foydalangan
shayboniylar Boburni bu yerdan haydab chiqardilar. Ismoilning Boburga
yordamga yuborgan Amir Axmad (Najmi soniy) boshchiligidagi qо‘shinlari esa
qirib tashlandi (1512 y kuzida) va 1512 yil may oyida Samarqand yana
shayboniylar qо‘liga о‘tdi.
7

Bobur esa Ismoil bilan ittifoqini tuzdi va 1525 yilda Hindistonga yurish
qilib, u yerda Buyuk Boburiylar sulolasiga asos soldi.
Shayboniyxon vafotidan sо‘ng shayboniylar davlati taxtini Kо‘chkinchixon
(1510 -1530) va о‘g‘li Abu Sa’id boshqardilar (1530-1533).
Maxmud Sultonning о‘g‘li Ubaydulla Sulton hukmronligi yillarida (1533-
1539) hokimiyat ancha mustahkamlandi. Poytaxt Samarqanddan Buxoroga
kо‘chirildi. Ubaydullaxon davlatni mustahkamlash va eronliklarni mamlakat
hududidan xaydab chiqarishga katta e’tibor berdi. 1512 yil kuzida u yajmi soniy
ustidan g‘alaba qozongach, katta о‘ljaga ega bо‘lgan edi va bu mablag‘ni u Buxoro
shayxulislomi Mir, Arabga topshirdi va bu mablag‘lrga mashhur Mir Arab
madrasasi qurildi. Shayboniylar orasida eng katta ta’sirga ega bо‘lgan
hukmdorlardan yana biri Abdullaxon II (1534-1598) edi. 1556 yil jо‘ybor
shayxlaridan Muhammad Islom yordamida taxtni egallagan Abdullaxon umrining
oxirigacha davlat hududlarini kengaytirish va markaziy hokimiyatni kuchaytirish,
iqtisodiy ahvolni va davlatning harbiy qudratini yuksaltirish borasida harakat qildi.
Abdullaxonning say- harakatlari natijasida XVI asr oxirlarida Buxoro xonligi
ulkan markazlashgan davlatga aylandi. Biroq, Abdullaxon vafotidan sо‘ng
hukmronlik qilgan A6dulmо‘min va Pirmuhammadxonlar(1599 -1601) davlatni
boshqara olmadilar va ularning о‘limidan sо‘ng shayboniylar sulolasi barham
topdi.
Shayboniylar davlatida jamiyat hayotida, davlat boshqaruv tutgan о‘rni va
mavqeiga asosan bir nechta ijtimoiy tabaqalar mavjud edi: xon va uning
yaqinlaridan iborat oliy tabaqa, harbiy amaldorlar yoki umaro, yirik din peshvolari
-shayxlar, xojalar, olimlar, shoirlardan iborat fozillar, raiyat ya’ni oddiy fuqaro va
kisman qullar.
Shayboniy xonlari tomonidan Movarounnahrda bir qator sohalarda islohotlar
amalga oshirildi. Bu islohotlar qisman ijobiy natijalar bersa, ayrimlari davlatning
zaiflashuviga oqibatlarga olib , keldi. Shayboniyxon tomonidan joriy etilgan
suyurg‘ol tizimi eng yaxshi hizmat kо‘rsatgan va Shayboniyxonga yaqin bо‘lgan
amaldorlar yoki xon xonadoni vakillariga turli viloyatlar ustidan hukmronlik
8

qilishga imkon bersada, biroq ular markaziy hokimiyatdan mustaqil bо‘lishga
intildilar va oqibatda bu hol ichki kurashlarni keltirib chiqardi. Bu salbiy holat
Shayboniyxon Ismoil Safaviydan mag‘lubiyatga uchrashida ham ta’sir kо‘rsatgan
edi. Shuningdek, Shayboniyxon yer egaligi va yer-suv sohasida 1507 yilda pul
islohoti va keyinchalik ta’lim sohasida ham islohotlar о‘tkazgan edi.
Dehqonchilik asosan lalmikor va obikor - sug‘oriladigan yerlarda bо‘lgan.
Bug‘doyning о‘n ikki navi yetishtirilgan va boshqa an’anaviy ekinlar ekilgan.
Dehqonchilik uchun qulay bо‘lgan va hosildor yerlar yirik amaldorlar va harbiylar
hamda din peshvolariga qarashli bо‘lgan. Shayboniylar davlati ijtimoiy - iqtisodiy
hayotida Buxoro yaqinidagi Jо‘ybor qishlog‘idan chiqqan Jо‘ybor xojalar^i katta
ta’sirga ega edi. Ular siyosiy hokimiyat boshqaruv ishlariga ta’sir kо‘rsatish bilan
birga katta yer mulklariga ham etalik qilardilar. Shayboniylar davrida amalga
oshirilgan islohotlardan biri qarovsiz yotgan yerlarni о‘zlashtirishga ham
qaratilgan edi. Chorvachilik ham yaxshi rivojlangan. Hunarmandchilikning 60 dan
oshiq turi mavjud bо‘lgan. Ichki savdoga katta e’tibor berilgan. Tashqi savdoda
Turkiya, Eron, Hindiston, Rossiya, Xitoy kabi davlatlar bilan savdo aloqalari olib
borilgan. 1588 yilda Buxoroda bо‘lgan ingliz sayyohi Antoni Jenkinson ham о‘z
ma’lumotlarida Buxoro shahrida har yili yirik savdogarlar qurultoyi bо‘lishi, bu
yerga Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa mamlakatlardan katta -katga
savdo karvonlari kelishini yozib qoldirgan edi.
Shayboniylar davlatida 40 dan ortiq soliq va tо‘lovlar mavjud bо‘lgan.
Asosiy soliq turlari xiroj va zakot bо‘lgan
XV asr boshlarida Shaybon ulusida ham feodal kurash keskinlashganligi va
natijada bu ulus bir necha mustaqil uluslarga ajralib ketganligi qayd etilgan. Bu
kurash va tartibsizliklar dastlab 1425-1426 yillarda mang‘it ulusida yuz berdi.
Joytar xalqida qo‘zg‘olon ko‘targan Mang‘it amirlari burkut, nukus
qabilasidan bo‘lgan ko‘chmanchilarni ham o‘z tomoniga ag‘darib olib, 17 ming
kishilik qo‘shin to‘plab olishga muvaffaq bo‘ldi. Jumaduqxon qo‘zg‘olonchilarga
qarshi qo‘shin tortdi. Lekin jangda mag‘lubiyatga uchradi. Jumaduqxon
qo‘shinining ko‘pgina boshliqlari shu jumladan, Jumaduqxonning o‘zi ham asir
9

olindilar va Mang‘it boshliqlarining buyruqlari bilan qatl qilindilar. Bu jangda
Jumaduqxon qo‘shinining javonrig‘iga qo‘mondonlik qilgan yosh Abdulxayrxon
ham asir olindi va Sariq Usmon tomonidan qamab qo‘yildi.
Ma’sud ibn Usmon Qo‘histoniyning yozishicha: “Sariq Usmon
Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo‘lganligini bilgach, o‘z himoyasiga
olgan va unga xayrihohlik bildirgan.
Oradan ko‘p vaqt o‘tmay uni safar anjomlari bilan taxlab, ta’minlab o‘z
ulusiga ketishiga ruxsat bergan.
Sariq Usmon Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo‘lganligi uchun
qo‘yib yubormadi. Aksincha, bundan o‘z manfaatini ko‘zladi. O‘rta Osiyolik
ko‘chmanchi xalqlar, ayniksa, o‘sha zamondagi hozirgi Qozog‘iston hududida
ko‘chib yurgan xalqlarning ongida “oq suyaklar” ga, ya’ni Chingizxon naslidan
bo‘lganlarga sig‘inish kuchli edi. Bu nasldan bo‘lgan o‘sha vaqtda hokimiyat
uchun kurashib yurgan xonlar, sultonlar ko‘p bo‘lib, yirik feodal Sariq Usmondek
odamlar bular ichidan istagan kishisini tanlab olib qo‘llab - quvvatlashi mumkin
edi. Lekin, ko‘chmanchi feodallar o‘z manfaatiga xizmat qiluvchi xonlarni qo‘llab-
quvvatladilar. Sariq Usmon ham Abdulxayrxonni qo‘llaganda shu maqsadni
ko‘zda tutdi. Shubxasiz, bu yerda Abdulxayrxon xokimiyatni qo‘lga olgach Sariq
Usmonga zo‘r imtiyozlar beraman deb, so‘z bergan. Shundan keyingina Sariq
Usmon xonning zo‘r iltifotlariga sazovor bo‘ldi. Uning eng yaqin mulozimlari
qatoridan o‘rin oldi. Abdulxayrxon o‘sha yili qo‘llab-quvvatlagan Alasha Bahodir
ham xonning zo‘r iltifotlariga sazovor bo‘ldi. Yuqori davlat mansablariga
ko‘tarildi.
Abdulxayrxon asirlikdan qutilib, o‘z ulusiga qaytishida Shanvay minglab
degan jilg‘ada qishlaydi va kelasi yilning bahorida o‘sha Alasha Bahodirning
aymog‘i orasiga kelib tushadi. A’sud ibn Usmon Qo‘xistoniy bu aymoq katta
aymoqlaridan biri bo‘lib, bu yerda Alasha Bahodir va uning aymog‘idagi
feodallar Abulxayrxonga tobelik bildirdilar, deb yozadi. Abulxayrxon Alasha
Baxodirning yordami bilan kattagina harbiy kuch to‘plab oldi va oradan ko‘p vaqt
o‘tmay o‘z ulusiga qaytib bordi. Bu yerda Qiyot, Mang‘it, Do‘rmon, Qushchi,
10

O‘tarchi, Joymon, Tuboiy, Toymon, Jot, Xitoy, Qarluq, Usun, Qurlovut, Echki,
Tang‘ut, Tomonlin, Qo‘ng‘irot va boshqa ko‘chmanchi qabilalarning boshliqlari
hamda ruhoniylar, sultonlar, o‘g‘lonlar uni xon qilib ko‘tardi. Bundan
Abulxayrxonni Dashti Qipchoqdagi Turk mug‘ul ko‘chmanchi qabilalarining
ko‘pchiligi quvvatlaganligi yaqqol ko‘rinib turibdi.
Mahmud ibn Valining ko‘rsatishicha, Abulxayrxonni xon qilib ko‘tarishda
ikki yuzdan ortiq sardor ya’ni qabila va urug‘larning boshliqlari qatnashgan.
Shubhasiz, qabilalar va uluslar o‘rtasida tez-tez bo‘lib turgan o‘zaro urushlar
shuningdek, ko‘chmanchi ommaning feodal zulmga qarshi g‘alayon ko‘tarishi
xavfi ko‘chmanchi feodallarning xon atrofiga uyushishiga va mehnatkash ommani
itoatda tuta oladigan markaziy davlat apparatini tuza oladigan darajada majbur
etgan. Abulxayrxon davlati fikrimizni tasdiqlaydi. 1428-1429 yilda ko‘chmanchi
o‘zbeklar Abulxayrxon boshchiligida Janubiy-G‘arbiy Sibirdagi To‘ra shahrini
egalladilar. Shahar hukmdorlari Adabbek bilan Kepaklik shaharini hech qanday
qarshilik ko‘rsatmasdan Abulhayrxonga topshirdilar. Bu yerda Abulxayrxon
nomiga xutba o‘yilib pullar zarb qilina boshladi. To‘ra shahri esa ko‘chmanchi
o‘zbeklar davlatining poytaxti deb e’lon qilindi. 1446-yilga qadar shunday bo‘lib
qoldi. Abulxayrxonning bu dastlabki muvaffakiyatlari tez fursatda Dashti Qipchoq
bo‘ylab tarqaldi. Ko‘pgina o‘g‘lonlar va sultonlar Abulxayrxon huzuriga To‘raga
kelib xizmatiga kirdilar. Bular orasida arab shoh avlodidan bo‘lgan Baxtiyor
Sulton ham bor edi. U to umrining oxirigacha Abulxayrxonning eng yaqin
safdoshlaridan biri bo‘lib uning qo‘shiniga qo‘mondonlik qildi
Shayboniylаr hukmronligi yillаridа eng oliy dаvlаt idorаsi dargoh
hisoblаngаn. Uning tepasidа oliy hukmdor–xon turgаn. Oliy hukmronlik otаdаn
bolаgа emаs, bаlki sulolаdаgi eng ulug’ nаmoyondаgа o’tgаn. Keyinchalik bu
аn‘аnа sulolа ichidan oilаviy taxt vorisligigа o’tgаn. Abdullaxon II dаvrigа kelib,
mаsаlаn, hokimiyat Iskаndаrxondan o’g’li Abdullaxongа, Abdullaxondаn esа
o’g’li Аbdulmo’mingа o’tgаn. Аmmo shayboniylаr sulolаsidаgi dаvomiylik
so’nggi pаytgа qаdаr ana shu tartibda shakllаnа olmаgаn. Abdullaxon II dаvridа
Balx viloyati hokimligini valiahdgа topshirish аn‘аnаsi shakllаnib borgаn. Biroq
11

Shayboniylаr fаoliyatigа chek qo’yilishi bilan bu аn‘аnа rivojlаnmаy qolgan. Bu
аn‘аnа ashtarxoniylаr dаvridа yana tiklаngаn 4
.
Dargohdаgi xondan keyingi dаvlаt mаnsаbi sаrdor, boshliq, yetakchi deb
hisoblаngаn vа u xonning eng ishonchli vа yaqin kishilаridаn biri bo’lgаn. Qаbul
mаrosimlаridа u xonning chap tomonidаn joy olgаn vа dаvlаtning ichki vа tаshqi
siyosаti, harbiy mаsаlаlаrdа xonnning birinchi maslahatchisi deb qаrаlib, xon
fаrmon vа yorliqlаridа uning nomi birinchi bo’lib qаyd etilgаn. Mаsаlаn: 1570 yili
Buxorodа hokimiyatni tiklash jаrаyonidа, buxoroliklаr bilаn muzokаrаgа xon o’z
sаrdorini yuborgаn. Bundаn tashqari harbiy yurishni uyushtirish, dushman harbiy
qudratini o’rgаnish, elchilik vаzifаlаrini bаjаrish vаzifаlаrini ham sаrdor olib
borgаn. Dаvlаt tаsаrrufigа tegishli mаnsаblаrdаn yanа biri–otаliqdir. U otаsining
o’rnini bosmoq mаzmunini аnglаtаdi. Ushbu xizmat hokimiyatning joylаrdаgi
viloyat–mulklаrdаgi siyosаtini belgilashdа kаttа ahamiyatgа egа bo’lgаn. Zero,
oliy hukmdor mаmlаkаt qismlаrini viloyatlаrni sulolа nаmoyondаlаri–
shahzodalаrigа tаqsimlаb bergаn. Bаlog’аt yoshigа yetmаgаn shahzodalаr, to
ulg’аyib mustаqil fаoliyat ko’rsаtgunlаrigа qаdаr, otаliqlаr hokimiyatni
boshqargаnlаr. Ulаr butun bir viloyat tаqdirini hal etib kelganlаr. Xonning
chiqаrgаn hukmini yorliq vа boshqa rаsmiy hujjаtlаrini o’z egаlаrigа yetkаzishgа
parvonachi jаvobgаr bo’lgаn.
Dargohgа tushgan аrzlаrni qаbul qilib, jаvobni berish, mаmlаkаtdаgi
tаrtiblаrgа аmаl qilinishini nаzorаt qilish dodxoh zimmаsigа yuklаtilgаn.
Shuningdek u elchilаrni qаbul qilish, elchilik yumuchlаrini tashkil etish vа hatto
shaxsan elchi sifаtidа boshqa mаmlаkаtlаrgа borib kelish tаdbirlаrini bаjаrgаn.
Ko’kаldosh, ya‘ni ko’ngildosh mаnsаbi dargohdаgi muhim lаvozimlаrdаn biri
hisoblаngаn. Bu lаvozimgа xon vа sulolаning eng yaqin kishilаridаn qo’yilgаn.
Oddiy qilib аytgаndа, mаmlаkаtdа xon olib borаyotgаn siyosаt dаxlsizligi, ungа
kishilаrning munosаbаtlаri kаbi ishlаrni nаzorаt qilib borish ko’kаldoshning
vаzifаsi bo’lgаn. Mаsаlаn: Abdullaxon II vа Аbdulmo’min o’rtаsidаgi qаrаmа-
qarshilikni bаrtаrаf etishdа Qulbobo ko’kаldosh аsosiy o’rin tutgаn. U xongа
4
Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
12

Аbdulmo’min harаkаtlаri vа mаqsаdlаrini oldindаn bilib, to’g’ri mа‘lumot bergаn.
Shuning uchun Аbdulmo’min taxtgа chiqqаndаn so’ng Qulbobo ko’kаldoshdаn
qutilish uchun uni qаtl ettirgаn.
Xon bilаn shahzodalаr o’rtаsidаgi аloqаlаrni, sulolа ichki munosаbаtlаrigа
oid tаdbirlаrni yo’lgа qo’yishni xon yasovuli olib borgаn. U shahzodalаrni xon
tomonidаn qаbul qilish, аrzlаr, iltimoslаrini yetkаzish kаbi ishlаrni bаjаrgаn.
Dargohdаgi tаrtib–intizom, keldi–ketdi, xavfsizlik ishlаri eshik boshi
zimmаsidа bo’lgаn chap eshik og’osi, o’ng eshik og’osi. Ulаr urush pаytlаridа
xonning eng muhim harbiy topshiriqlаrini ham bаjаrgаnlаr.
Umumаn olgаndа, o’shа zаmonlаrgа xos rаvishdа dаvlаt xizmatchilаri urush
pаytlаridа o’zlаrining vаzifаlаrigа qo’shimchа qilib, harbiy fаoliyat bilаn ham
shug’ullаngаnlаr.
Dargoh bilаn bog’liq boshqa bir qancha xizmatlаr ham bo’lgаn. Bulаrdаn
аsosiysi shаyxulislom lаvozimi bo’lib, uning dаvlаt jаmiyat vа mаfkurаviy
hayotdаgi o’rni yuksаk dаrаjаdа bo’lgаn. Mаsаlаn, Abdullaxon II ni taxt uchun
kurashdа qo’llаb-quvvаtlаgаn Xojа Islom bo’lgаnligini eslashning o’zi kifoyadir.
Din peshvolari nаfаqаt ijtimoiy hayotdа, bаlki iqtisodiy munosаbаtlаrdа ham o’z
mavqelаrini yo’qotmagаnlаr. Shuning uchun ham vаqf mulklаri bilаn
shug’ullаnuvi maxsus xizmatlаr joriy etilgаn bo’lib, ulаrni mаmlаkаt miqyosidа
bosh sаdr, joylаrdа esа sаdrlаr boshqargаnlаr.
XVI аsrning oxiri XVIII аsrning birinchi yarmidа Shayboniylаr vа
Ashtarxoniylаr xususiy mulkchilikka аsoslаngаn yer egаligi munosаbаtlаri
bosqichidа edilаr. Аyrim qаbilаlаr tepasidа voris zodаgonlаr–Chingizxon
xonadonidаn bo’lgаn sultonlаr turаrdi. O’z nаvbаtidа qаbilаlаr, urug’lаr vа
аvlodlаrgа bo’lingаn edi. Ulаr sultonlаr bilаn birgа qаbilаlаrning yetakchisi beklar
vа biylаr tomonidаn boshqarilаdi. Ulаrdаn eng qudrаtlilari xon etib sаylаnаrdi.
Xonning o’z lashkari bo’lib qаbilаlаrning yigitlаri bilаn birgа uning qurolli
kuchlаrini tashkil etgan.
XVI аsrning oxiri XVIII аsrning birinchi yarmidа Shayboniylаr vа
Ashtarxoniylаr xususiy mulkchilikka аsoslаngаn yer egаligi munosаbаtlаri
13

bosqichidа edilаr. Аyrim qаbilаlаr tepasidа voris zodаgonlаr–Chingizxon
xonadonidаn bo’lgаn sultonlаr turаrdi. O’z nаvbаtidа qаbilаlаr, urug’lаr vа
аvlodlаrgа bo’lingаn edi. Ulаr sultonlаr bilаn birgа qаbilаlаrning yetakchisi beklar
vа biylаr tomonidаn boshqarilаdi. Ulаrdаn eng qudrаtlilari xon etib sаylаnаrdi.
Xonning o’z lashkari bo’lib qаbilаlаrning yigitlаri bilаn birgа uning qurolli
kuchlаrini tashkil etgan.
XVI аsrning oxiri XVIII аsrning birinchi yarmidа Shayboniylаr vа
Ashtarxoniylаr xususiy mulkchilikka аsoslаngаn yer egаligi munosаbаtlаri
bosqichidа edilаr. Аyrim qаbilаlаr tepasidа voris zodаgonlаr–Chingizxon
xonadonidаn bo’lgаn sultonlаr turаrdi. O’z nаvbаtidа qаbilаlаr, urug’lаr vа
аvlodlаrgа bo’lingаn edi. Ulаr sultonlаr bilаn birgа qаbilаlаrning yetakchisi beklar
vа biylаr tomonidаn boshqarilаdi. Ulаrdаn eng qudrаtlilari xon etib sаylаnаrdi.
Xonning o’z lashkari bo’lib qаbilаlаrning yigitlаri bilаn birgа uning qurolli
kuchlаrini tashkil etgan.
XVI аsrning oxiri XVIII аsrning birinchi yarmidа Shayboniylаr xususiy
mulkchilikka аsoslаngаn yer egаligi munosаbаtlаri bosqichidа edilаr. Аyrim
qаbilаlаr tepasidа voris zodаgonlаr–Chingizxon xonadonidаn bo’lgаn sultonlаr
turаrdi. O’z nаvbаtidа qаbilаlаr, urug’lаr vа аvlodlаrgа bo’lingаn edi. Ulаr
sultonlаr bilаn birgа qаbilаlаrning yetakchisi beklar vа biylаr tomonidаn
boshqarilаdi. Ulаrdаn eng qudrаtlilari xon etib sаylаnаrdi. Xonning o’z lashkari
bo’lib qаbilаlаrning yigitlаri bilаn birgа uning qurolli kuchlаrini tashkil etgan.
Shayboniylаr O’rta Osiyo hududlаrini egallagach g’olib ko’chmаnchilаrning
аsosiy ommаsi Toshkent yaqinidа, Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo, Surxondаryo
vа Sirdаryo vohalаridа joylashdilаr. Ko’chmаnchilаrning anchaginа qismi
Аmudаryoning chap qirg’og’igа, hozirgi Аfg’onistonning shimoliy hududlаrigа
ko’chadilаr. Yer-suvlаr qаytаdаn tаqsim qilinadi. Shayboniylаr dаvlаti
14

2. Shayboniyl а r davrida m а d а niy v а а d а biy jarayonlar
Shayboniylаr hukmronligi dаvridа Movarounnahrdа fаn vа mаdаniyat rivoj
topdi. Shayboniyxon hayotligi chog’idа yozilgаn turli mаnbаlаrdа, shu qаtordа
Muhammаd Solihning chig’аtoy-turkiy tilidаgi «Shayboniynomа», Fаzullox bin
Ro’zbexonning forschа «Mehmonnomаyi Buxoro», Binoiyning forschа
«Shayboniynomа», Sаyid Hаsаn Hojаning forscha «Muzаkkiri аhbob» аsаrlаridа
Shayboniyxon dаvridа fаn vа mаdаniyat rivojlаngаnligi, Shayboniyxon esа fаn vа
mаdаniyatgа homiylik qilgаni, o’zi ham o’qimishli, o’tkir, bаdiiy vа ijodiy did
egаsi bo’lgаnligi ko’rsаtilаdi. Shayboniylаrning deyarli barchasi o’qimishli
shahslаr bo’lgаn. Shayboniyxon, Ubaydullaxon, Rustаm Sulton, Abdullazizxon,
Juvonmаrd Sulton kаbilаr turkiy vа forsiy she‘r bitgаnlаr. Shayboniyxon Buxoro
vа Sаmаrqаndni temuriylаrdаn so’ng fаn, mаdаniyat vа sаn‘аt mаrkаzlаri sifаtidа
rivojlаntirdi. Hirot vа boshqa joylаrdаgi olimlаr, sаn‘аtkorlаr, аdib-shoirlаr
Buxoro, Sаmаrqаndgа olib keltirildilаr. Shayboniyxon аsosаn urushlаr bilаn
o’tgаn 59 yillik umri dаvomidа yuqori sаviyali bаdiiy аsаrlаr yozib, meros qilib
qoldirgаn. Аmmo uning ijod durdonаlаri o’z onа zаmin Turkiston tuprog’idаn
uzoq-uzoq yurtlаrgа sochilib ketgan. Shayboniyxon tomonidаn 1508 yildа
chig’аtoy turkiy tilidа yozilgаn.
«Bаxr ul-xudo» («Hаqiqiy yo’lning dengizi») diniy qаsidаsining yagonа
qo’lyozmа nuchаsi Londondаgi «British Muzeyi» kutubxonаsidа sаqlаnаdi.
Shayboniyxonning yagonа she‘rlаr to’plаmi bo’lgаn «Devon»i esа
Turkiyaning Istаnbul Shahridagi To’pqopi Sаroyi kutubxonаsidа sаqlаnаdi. Bu
аsаr haqidagi birinchi mа‘lumotni tarixchi olim Zаki Vаlidiy To’g’on 1927 yildа
«Yangi Turkiston» jurnаlining 1-sonidа bosilgаn «Shayboniyxonning she‘rlаri»1
mаqolаsidа bergаn. Muаllifning bergаn mа‘lumotlаrigа qаrаgаndа Shayboniyxon
Shohbаxt, Shаyboq, Shаybek. Sheboniy, Shohibek nomlаri (taxallus)dа ijod
qilgаn devoni 191 vаrаqdаn iborаt. Shayboniyxon Sаkkokiy, Аtoiy, Nаvoiy
аn‘аnаsidаgi klаssik chig’аtoy-turkiy she‘riyatini dаvom ettirdi. Uning ijodiyotigа
xos bo’lgаn xususiyat shundаki, Shayboniyxon o’z аsаrlаridа onа diyori
Turkistongа mehr-muhаbbаtni jo’shib kuylаdi. Turkistonning Buxoro, Sаmаrqаnd,
15

Urgаnch, Yassi (Turkiston) kаbi Shаharlаri nomlаrini o’z she‘rlаridа biror kimsа
Shayboniyxonchаlik ko’p ishlаtgаn emаs. Buni biz Shoirning quyidаgi sаtrlаridа
yaqqol ko’rаmiz:
Jаnnаti mа‘vo degan bog’i Sаmаrqаnd emish,
Kаvsаri а‘lo degan obi Sаmаrqаnd emish.
Har nechаkim o’tsаlаr Xuld2 tog’i toshini,
O’hshаr аngа dunyodа tog’i Sаmаrqаnd emish.
Jilvаi huru qusur har nechаkim qilsаlаr,
Nаrgisi mаstonаlаri bori Sаmаrqаnd emish.
Bilki аto qiladi Hаq har yondа Jo’ybor,
To’rt orig’i har tаrаf ori Sаmаrqаnd emish.
Shayboniyxon boshqa yurtlаr, shаharlаrdа yurgаn kezlаrdа ham Sаmаrqаnd,
Buxoro, Turkistonni sog’inаdi. Kаrmon, Shodmon, Qoqlik Dаrg’on kаbi qаdimiy
аriqlаrning zilol suvlаrini qumsаydi. U Movаrounnаhrdek go’zаl yurtni bizgа
Xudoning o’zi qimmаtbaho sovg’а sifаtidа hаd‘ya qilgаn deb аytаdi.
Shayboniyxonning fаngа, mа‘rifаt vа mаdаniyatgа bo’lgаn ijobiy qarashlаri
аlbаttа uning vorislаrigа ham o’z tа‘sirini ko’rsаtdi. Shu boisdаn ham
Shayboniylаrdаn bo’lgаn Ubaydullaxon, Аbdulаtif, Аbdulаziz vа Abdullaxonlаr
ilm-mа‘rifаt vа mаdаniyatgа xаyrihoh hukmdorlаr sifаtidа o’tgаnlаr.
Ubaydullaxon -Shayboniyxonning jiyani, Buxoro hokimi Mahmud Sultonning
o’g’lidir. U 1533-1539 yillаrdа Buxoro hukmdori bo’lgаn. Ubaydullaxon jаsur vа
dovyurаk lashkarboshi, qаttiqqo’l hukmdor vа ijodkor аdаbiyotshunos edi. U
Shayboniyxondаn so’ng kuchli vа tаrtibli dаvlаtgа аsos soldi, olti mаrtа Xurosongа
lashkar tortib bordi, Eron qo’shinlаrigа bir nechа bor qаqshatqich zаrbаlаr berdi.
Xorazmni o’zigа bo’ysundiradi.
Ubaydullaxon ibn Mahmud Sulton «Ubаydi», «Ubаydullo», «Qul Ubаydiy»
taxalluslаridа she‘rlаr ijod qilgаn. U fors, аrаb tillаrini yaxshi bilgаn, bu tillаrdа
ham she‘rlаr yozgаn. Ubaydullaxon «G’аyrаtnomа», «Shаvqаtnomа», «Kitob us-
sаlot» kаbi mаsnаviy yo’lidа pаndnomа–risolаlаr bitgаn. U o’z аsаrlаridа
Yassаviy dunyo qarashi g’oyalаrini аsosiy yo’nаlish qilib olgаn. Ubаydiyning
16

o’zbeq fors vа аrаb tilidаgi she‘rlаridаn iborаt uch devoni bir muqovа ishigа
joylаshtirilgаn. Bu uch tildаgi devonning yagonа qo’lyozmа nushаsi 1583 yldа Mir
Husаyn аl Husаyniy tomonidаn ko’chirilgаn bo’lib, kitob «Kulliyot» deb аtаlgаn.
Bu qimmаtli qo’lyozmа аsаr O’zbekiston Fаnlаr Akademiyasi sharqshunoslik
institutining qo’lyozmаlаr fondidа sаqlаnаdi.
Shoirning boy аdаbiy merosi hali maxsus o’rgаnilmаgаn. Ubаydiy o’zining
o’zbek tilidаgi g’аzаl vа ruboiylаri, qit‘а vа tuyuqlаri bilаn hech shubhаsiz,
she‘riyat tаrаqqiyotigа kаttа hissа qo’shgаn. U o’zining g’аzаliyotidа аn‘аnаviy
mаvzulаr–ishq-muhаbbаt, vаfodorlik vа do’stlik аyol go’zаlligi vа ochiq sаdoqаti
kаbilаrni tаrаnnum etаdi. Shoir she‘rlаridаgi ifodаning o’zigа xosligi yuksаk
аxloqiy fаzilаt vа go’zаl nаfis dunyoviylikning o’zаro uyg’unligidir.
O’zbek She‘riyatidа ishqiy she‘rlаr ko’p bo’lsаdа Ubаydiy sаtrlаri ulаrning
birortаsigа o’hshаmаydi.Shoir Ubаydiy ijodi hali ochilmаgаn qo’riq. Bu boy
hаzinаni chuqur vа аtroflichа o’rgаnib, uni xalqimizning mа‘nаviy boyligigа olib
kirish mаmlаkаtimiz аdаbiyotchilаrining vаtаnpаrvаrlik burchidir.
Ubaydullaxonning o ‘g ‘li Abdulazizxon ham «Aziziy» taxallusi bilan g
‘azallar yozgan. Abdulazizxon o ‘z saroyida Hofiz Sulton Ali U baxiy, Vosifiy,
Baqoiy. Majlisiy, Kavkabiy, Surudiy, Shaydo kabi shoirlar va s a n ‘atk o rlam i to
‘playdi, ularga ko’plab iltifotlar korsatadi. U o ‘z saroyida sh o irlar bilan
muntazam ravishda mushoiralar o ‘tkazib turadi.
Shuningdek, Abdulazizxon mamlakat obodonchiligi yo’lida ko‘plab
qurilishlarni amalga oshiradi. Me‘moriy binolar qurdirib o‘z saroyi qoshida yirik
kutubxona tashkil ettiradi.
Shayboniylаr sulolаsi hukmdorlаri orаsidа Abdullaxon alohida аjrаlib turаdi.
U kuchli vа markazlashgan feodаl dаvlаt bаrpo etdi, fаn vа mаdаniyatning
rivojlаnishigа homiylik qiladi. Buxoro poeziyasi аntаlogiyasining muаllifi Hаsаn
Hirosiyning bergаn mа‘lumotlаrigа qаrаgаndа XVI аsrning ikkinchi yarmidа
Buxoro xonligidа fаn vа аdаbiyot bilаn 250 dаn ortiq nаmoyondаlаr
shug’ullаngаn.
17

XV аsr oxiri vа XVIII аsrlаr dаvomidа tarix ilmi bobidа judа kаttа
monumentаl аsаrlаr yarаtilаdi. Muhammаd Hаydаr yoki Mirzo Hаydаrning
«Tarixi Rаshidiy», Mа‘sud ibn Usmon Ko’histoniyning «Tarixi Аbulhаyrxoniy»,
Muhamаd Solihning «Tаvorihi guzidа Nusrаtnomа», Kаmoliddin Binoiyning
«Shayboniynomа», Fаzlullox ibn Ro’zbexonning «Mehmonnаmаyi Buxoro»,
Xofiz Tаnish Buhoriyning «Shаrofnomаyi Shohiy» yoki «Аbdullаnomа»,
Mirmuhammаd Аmin Buhoriynning «Ubаydullа nomа», Muhammаd Yusuf
Munshining «Tarixi Muqimxoniy» аsаri vа boshqalаr shulаr jumlаsidаndir. Аniq
vа tаbiiy fаnlаr tаrаqqiyoti ruhoniylаr vа din peshvolari tomonidаn mа‘lum
dаrаjаdа cheklаb qo’yilgаn edi vа bu fаnlаr bo’yishа qilingаn ilmiy kаshfiyotlаr
xudogа, ollox irodаsigа shаk keltirаdi deb hisoblаngаn. Mаnа shunday bir
sharoitdа Mutribiy dunyo hаritаsini chizgаn. Bu hаritа Аmin Ahmad Roziyning
1693 yildа tuzgаn «Xаft iqlim» («Yetti iqlim») deb nomlаngаn Jug’rofiy-
biologiyagа oid lug’аtigа ilovа qilingаn. 1541 yildа Muhammаd Husаyn ibn аl
Mironi аs-Sаmаrqаndiy tibbiyot vа formаkologiyagа oid ilmiy аsаr yozib, undа
dorivor o’simliklаri, dori tayyorlash vа uni saqlash sirlаrini bаtаfsil ko’rsаtib
bergаn. U ko’z tаbibi shoh Аli ibn Sulаymon Nаvro’z Ahmadxon huzuridа
ishlаgаn. «Tаbiblik dаsturulаmаli» risolаsini yozgаn.
Bu dаvrdа musiqа ilmi, hattolik miniаtyurа sаn‘аti sohasida ham bir qаtor
yangiliklаr yarаtildi. Jumlаdаn XVI аsrdа Buxoroda yashab o’tgаn Najmiddin
Kаvkаbiy (1531 yila vafod etgan) musiqа ilmigа oid «Risolai musiki» bir аsаr
yozadi. Musiqa haqidagi «Zamzama-yi vaxdad» nomli asar Boqiyayi Namniy
qalamiga mansub edi. U har xil janrdagi 12 maqom tizimining mashhur bilimdoni
bo’lgan. Sulton Аli Mаshhаdiy, Mir Аli Xirаviy, Mahmud ibn Ishoq аsh Chiqobiy
vа boshqalаr xusni xаt bobidа tengsiz vа mohir bo’lgаnlаr. 1586-1587 yillаrdа
Dаrvish Muhammаd ibn Do’stmuhammаd Buhoriy «Xattolik sаn‘аti»
nаzаriyasigа oid аsаr yozgаn. Shu dаvrdа «Fаthnomа», «Tarixi Аbulhаyrxoniy»,
«Shayboniynomа» vа Аlisher Nаvoiyning аsаrlаrigа yuqori bаdiiy did vа
bo’yoqlаrdа miniаtyurаlаr vа surаtlаr solingаn.
18

Rаssomchilik sohasida Jаloliddin Yusuf, sаroy rаssomi Keldi Muhammаd
vа boshqalаr bаrаkаli ijod qilgаnlаr. Xalq og’zаki ijodi.Shayboniylаr zаmonidа
xalq og’zаki ijodi ham keng rivoj topadi. 1X-X аsrlarda yaratilgan
«Аlpomish»dostonining og’zaki epik ananalari bu davrda keng tarqaladi.
«Аlpomish»-vаtаnpаrvаrlik, qаhrаmonlik sevgi vа do’stlik rostgo’ylik vа to’g’rilik
haqidagi dostondir. Undаgi demokratik g’oyalаr vа oliyjаnob insoniy fаzilаt–
ideаllаr Аlpomish, Bаrchin, Qorаjon vа boshqa ijobiy qаhrаmonlаrning murаkkаb
sаrguzаshtlаri orqаli ochilа borаdi.
XV asrning ikkinchi yarmida milliy – madaniy markazi bo’lgan Hirot, XVI
asrga kelib o’z mavqieni yo’qotdi, avval Shayboniy, keyinchalik esa Eron shohi
Safoviy hukmdorlarning chekka shaharlaridan biriga aylanib qoldi.
Bu davrga kelib madaniy va adabiy markazlik roli Samarqand va Buxoroga
ko’chgandi. Bu shaharlarga faqatgina O’rta Osiyo territoriyasidangina emas, balki
Eron, Afg’oniston, Hindiston shaharlaridan ham bu yoki u sohalarning
ishtiyoqmandlari kelar edilar. Natijada bu o’lkada o’sha zamon madaniyati va
adabiyotining turli sohalarida ancha – ko’zga ko’ringan vakillar yashab ijod
etishgan.
XVI asrda Movarounnahrda adabiyot, tarix fani me’morchilik va tasviriy
san’at rivojlanib bordi. Poeziya juda ravnaq topdi. Hasan Buxoriy Nisoriy
(1566 yil)ning “Muzakkir ul - ahbob” va Mutribiyning (1604 – 1605 yillar)
“Tazkiroti Shuaro” nomli O’rta Osiyo antolgiyalari buning shohididir.
Bularda Samarqand, Buxoro, Toshkent va O’rta Osiyoning boshqa
shaharlarida yashab ijod qilgan bir necha yuz adabiyot va fan arboblarining
nomlari keltirilgan. Antologiya tuzilishi bu davrda aholining madaniy saviyasi
yuksak ekanligini ko’rsatadi.
XVI asrning birinchi yarmida Movarounnahrda O’zbek tilida adabiy va
tarixiy asarlarning paydo bo’lishi maroqli hodisadir. “Tarixi guzidayi Nuratnoma”
shu sohadagi ilk asarlaridandir. Muhammad Solihning “Shayboniynoma” dostoni
ham o’zbek tilida yozilgan. Bu ikki asar, garchi Shayboniyxonning topshirig’I va
ishtiroki bilan yozilgan bo’lsada, har holda O’rta Osiyo xalqlarining tarixi,
19

etnografiyasi va adabiyotiga doir faktlarga asoslangan juda qiziq materiallarni o’z
ichiga olgan.
XVI asrda yashab ijod etgan shoirlardan biri, buyuk shoir, adib, tarixchi va
olim Boburdir. Boburnomani A. Beverij Boburga shunday baho bergan edi:
“… sahovatliligi, mardligi, talantligi, fanga, san’atga muhabbati va ular bilan
muvaffaqiyatli shug’ullanishi jihatidan olib qaraganda, Osiyodagi podsholar ichida
Boburga teng keladigan birorta podsho topa olmaymiz”.
Bobur 12 yoshidan boshlab umrining oxirigacha deyarli uzluksiz urush va
yurishlar bilan band bo’ldi. Lekin, shunga qaramay, u keng va chuqur bilim olgan
hamda ajoyib iste’dodi bilan o’z davrining yirik madaniyat arboblaridan biri bo’lib
yashagn edi. U qaerda bo’lmasin, doimo ilm – fan, san’at va adabiyot oqillari bilan
yaqindan aloqa bog’lar, ularga homiylik qilar va turli ilmiy – adabiy suhbatlar
hamda munozaralar uyushtirar edi.
Bobur 16–17 yoshlaridan boshlab, badiiy ijodiyot bilan shug’ulanadi. U
“Boburnoma”da 906 – 907 yillar (1449 – 1500 yillar) voqeasi haqida so’zlar ekan,
“ul fursatlarda biror ikki qator bayt olishuv erdim, vam g’azal tugamaydir erdim”
deydi. Bobur o’zbek klassik adabiyotining, ayniqsa, Alisher Navoiyning boy
adabiy merosini hamda fors, tojik adabiyoti ustoz san’atkorlarining adabiy
tajribalarini o’rganadi. Boburni eng yirik va eng ajoyib asari uni butun dunyoga
tanitgan. Yevropa sharqshunoslari, jumladan, X. Vamberi tomonidan Yuliy
Sezarning komentariyalari bilan bir qatorga quyilgan kitobi “Boburnoma”dir. Bu
asar tarixiy manba bo’lishi bilan birga o’zbek prozasining qimmatli yodgorligidir,
shu bilan birga “Boburnoma” geografiya, etnografiya, tabiat, xalq meditsinasi va
boshqa ilmiy sohalar boyicha ham qimmatli ma’lumotlar beradi.
Boburning “Boburnoma”dan tashqari yana bir qancha asarlari bor, bular
islom dini huquqshunosligi va shariyat aqidalarini bayon etuvchi “Mubayyn”
nomli she’riy risolasi “Validiya” nomi bilan atalgan tasavvufga oid kitobi “Xatti
Boburiy” nomi bilan mashhur bo’lgan alfabit jadvalidan iborat. Shular
jumlasidandir. Abdulla ibn Muhammadning “Zubdat ul asror” nomli tarixiy asari
XVI asrning birinchi choragida majburdir. Unda Shayboniyxonning halok
20

bo’lishiga olib brogan sabablardan biri – Shayboniylar lageridagi ziddiyatlar ochib
ko’rsatilgan.
Rashididdin va Sharofiddin Ali Yazdiyning tarixiy asarlari o’zbek tiliga
tarjima qilinadi. Ulug’bekka bag’ishlangan “Muntahabi Jome” va “Tavorixiy
shoxiy” degan asarning o’zbek tiliga tarjima qilinganligi o’zbek tilining ta’sir
doirasi kengayib borganidan dalolat beradi.
O’z zamonining tarixiga doir “Sharafnomai shoxiy” degan katta asarini
Hofuz Tanish Buxoriy yozgan bo’lib siyosiy voqealarga boy. Bu asarda O’rta
Osiyoning ijtimoiy – iqtisodiy tarixiga oid juda ajoyib ma’lumotlar bor.
Shuningdek, bu davrda ayrim Shayboniy hokimlari adabiy asarlar yaratishda
qatnashganlar. Shayboniyxonning o’zi ham o’z zamonasining o’qimishli odami
edi. Bu haqda X. Vamberi shunday yozadi, u har holda o’zining Eroniy
dushmanlari tarafidan ta’sir etilganidek, nimani hohlasa, shuni bajarib yuruvchi
vahshiy bir kimsa emas edi. Masalan, u zamonning ruhoniy ulamolariga katta
hurmat, hatto bolalarcha itoat qilib, barcha urush safarlarida o’zi bilan barobar
kichkina go’zal kutubxonasini olib yurar, Temur kabi bu ham doimo diniy
munozaralarga qatnashgan. Qur’onning ba’zi bir oyatlari haqida Hirotning
nimqadam tafsifchilari bo’lgan qozi Ixtiyor va Muhammad Yusufga e’tiroz ham
bildirgan edi.
Shayboniyxon Bobur aytganidek, ma’nosiz va lazzatsiz she’rlar yozmagan,
balkim go’zal she’rlar yozgan. Shayboniyxon tomonidan 1508 yilda yozilgan,
chig’atoy Turkiy tilidagi “Bahr ul asror” (Haqqiqiy yo’lning dengizi) nomli diniy
qasidaning yagona qo’l yozma nusxasi Angliyaning Londondagi Britaniya muzeyi
kutubxonasida saqlanmoqda. Bu qasidaning bir joyida Shayboniyxon shunday
deydi:
Podsholig’da Shayboniy faqrdan ayrilmag’il,
Faqr shohi ikki olam ichra bo’lur podsho.
Tetri gar berdi seta Eroniy Turon,
Bandalik tavrin Shayboniy bermagil eldan daho.
21

Shayboniyxonning she’rlar to’plami bo’lgan “Devon” 191 varaqdan iborat
bo’lib, bugun Turkiyaning Istambul shahridagi To’nqoni saroyi kutubxonasida
saqlanmoqda. Sakkokiy, Gadoiy, Navoiy an’anasidagi klassik chig’atoy Turkiy
she’riyatini davom ettirgan Shayboniyxonning she’rlarida diqqatni o’ziga jalb
qilgan hassos – shoirning Turkiston yurtiga bo’lgan cheksiz muhabbatini har doim
tilga olib turganidir. Turkistonning Buxoro, Samarqand, urganch, Yassi shaharlari
nomini o’z she’rlarida Shayboniyxonga qadar ko’p ishlatgan boshqa shoir yo’q
desak sira yanglishmaymiz. Masalan:
Jannati ma’vo degan bog’i Samarqand elim,
Navsari a’lo degan obi Samarqand elim,
Yoki Buxoro haqida yizilgan
Bir zayolim bor ko’ngilkim pirmu vafoiy atayin.
Ul Buxoro sharida Ka’ba tavofin aylayin.
Shayboniyxon XVI asr adabiyotiga katta xissa qo’shgan shoirlardan biridir.
Shayboniylar zamonida fan keng rivojlandi. Hatto sonlarni zarb qilish
haqida izoh berilgan “Hisob usullari risolasi” XVI asrga mansub asardir. 1593
yilda Amin Ahmad Roziy “Haft iqlim” (Etti iqlim) degan jo’g’rofiy – biologic
lug’at tuzdi. Mutrabiyning dunyo xaritasi kashf qilingan. “Tazkiroti shuaro” ham
taxminan shu vaqtlarda yozilgan. Bu davrda meditsina sohasida qilingan ilmlar
sezilib turardi. 1541 yilda Muhammad Husayn Ibn Al – Me’roni as - Samarqandiy
tibbiy va farmakalogiya ruyxatiga oid ilmiy asar yozib, o’ta dorivor o’simliklardan
dori tayyorlash va saqlash uchun ishlatiladigan idishlarning rangdor nafis syr’atlar
ilova qilindi. XVI asr Qozilarning hujjatlaridan biz Samarqandda tabiblar ko’z
kasalliklarini davolash ishlari bilan shug’ullanganliklarini bilamiz. Ko’z tabibi
Shoh Ali ibn Sulaymon Navro’z Ahmadxon huzurida ishlagan. Samarqandda
Ko’chkinchixon zamonida Hirotlik tabib Sulton Ali ishlagan. U kasalliklar va
terapiya haqida umumiy ma’lumot beradigan “Tabiblik dasturlamasi”ni yozgan.
Shayboniylar davrida ko’p asarlar o’zbek tiliga tarjima qilingan. Kitobga
qiziqish zo’rligidan kutubxonalar tashkil qilingan 5
.
5
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
22

XVI asrda hattotlik san’ati juda yuqori darajada rivojlandi.sulton Ali
Mashxadiy, Mir Ali Xiraviy, Muhammad ibn Ishoq, ash Shixobiy va boshqalar
mashhur xusnixat ustalari edilar. 1586 – 1587 yillarda Darvesh Muhammad ibn
Do’stmuhammad Buxoriy polisrafiya san’ati nazariyasiga oid asar yozgan.
Bu davrda yozilgan asarlar suratlar bilan bezatilgan. Bunday asarlar
jumlasiga “Fathnoma”, “Tarixi Abulxayrxoniy” 1521 yilda tuzilgan. Alisher
Navoiy asarlarining ruyxati 1562 – 1563 yilda ko’chirilgan “Tavorixi guzidayi
nusratnoma”ni ko’rsatish mumkin. Bu asarlarni bezashda ishlatilgan minatyuralar
O’rta Osiyo moddiy madaniyatini aks ettiradi.
Bu davrdagi musvvirlar ijodini tadqiq qilgan G. A Pugachenkova XVI asrda
O’rta Osiyoga xos alohida minatyura rassomligi paydo bo’ldi, deb aytgan edi.
Shayboniylar xuddi Temuriylar singari nihoyatda o’qimishli madrasa
ta’limini olgan, dunyoviy va dininy bilimlarni egallagan, harbiy san’atda ham,
she’riy san’atda ham iste’dodli, ijodkorlar bilgan, hatto forschani go’zal yozishni
mukammal egallagan. Xullas, ziyoli davlat arboblari bo’lishgan.
Shayboniylar davrida ilm–fan, madaniyat, adabiyot va san’at,
me’morchilikning ravnaq topishida sulola vakillarining ibratli shaxsiy ta’sirlari
ham zarvorlidir. Mamlakatning turli tomonlaridan taniqli shoir, tarixchi va
olimlarning Shayboniyni qora tortib, panoh izlab Buxoroga kelishlari va
layoqatlariga qarab mansab hamda uy joy va etarli mablag’ bilan ta’minlanishlari,
izzat – ikrom topishlarining boisiham ana shundadir. Muhammad Shayboniyxon,
Ubaydulloxon, Rustam Sulton, Abdulazizxon va Jahongir Sulton shoir bo’lishgan,
o’zbekcha va forscha she’rlar yozishgan. Abdullaxon I esa musiqashunos, sozanda
va astronomiya bilan shug’ullangan. Abdullaxon II Qur’oni karimni tafsir qilishda
hadisi shariflarni tahlil va talqin qilishda din peshvolarining fan olamlariga sazovor
bo’lgan….Bu ta’rifu tavsiflarimiz shunchaki, quruq gaplar emas, balki o’sha
davrda zamondoshlari bo’lmish taniqli mualliflar tomonidan yozib qoldirilganxolis
fikrlardir. Misol tariqasida bu bu kitoblardan ayrimlarini Kamoliddin Binoiyning
“Shayboniynoma”, Fazlulloh ibn Ro’zbexonning “Mehmonnomai Buxoro” va
“Suluk al - muluk”, Mulla Shodining “Fathnoma” (Shayboniyxonning tarjimoiy
23

holi she’riy tarzda hikoya qilinadi) va Tavorixi guzidom nusratnoma (o’zbek
tilidagi nasriy asar), Abdulla ibn Muhammad ibn Ali Nasrulloning “Zubdat ul -
osor” (o’zbek tilida), Hofuz Tanish ibn Mir Muhammad al – Buxoriyning
“Shartnomai shohiy” (bu asar “Abdullanoma” nomi bilan mashhur), Muhammad
ibn Valining “Bahr ul –asror”, Zayniddin Vasifiyning “Badoe ul vaqoe” degan
asarini keltirishimiz mumkin. Bu ruyxatini yana davom ettirish mumkin, lekin shu
nomi tilga olingan mumtoz tarixiy va memuar asarlarning o’ziyoq shayboniylar
davrida ham bo’lganidek, tarix fani ancha rivoj topganini ko’rsatadi. Biroq farqi
shundaki, temuriylar davrida tarixiy kitoblar ko’plab forscha yozilgan bo’lsa,
shayboniylar zamonida esa o’zbek tilida ham ta’rif etiladi.
Shayboniylar davrida kitobat ishlariga qo’lyozmalarni husnixat bilan
ko’chirish yo’li bilan nusxani ko’paytirish, ularni voqeaband miniatyuralar bilan
bezatish, chiroyli va chidamli muqovalarga jamlashga katta e’tibor berilgan. Shu
tariqa, Alisher Navoiy homiyligida Kamoliddin Behzod va uning safdoshlari
tomonidan yaratilgan Hirot rassomchilik maktabi vujudga keladi. Zotan bu davrga
kelib, bu ham, o’zbeklarning bu boradagi markazi ham Hirotdan Buxoroa
ko’chgan edi. Shayboniylardan Abdulazizxon va Abdullaxon IIning kutubxonalari
o’sha zamon musulmon Sharqidagi eng yirik kitob xazinalaridan edi.
Shayboniylar davrida ham temuriylar zamonidagi yuksalishning ruhi
so’nmagan edi. Nafaqat poytaxt shaharlar bo’lmish Samarqnq va buxoroda, balki
shular bilan bir qatorda mamlakatning barcha viloyatlarida halqimizning
bunyodkorlik ishlari davom etar, barcha viloyatlarimizda ham bizkim o’zbeklar
bag’ridan etishib chiqqan iste’dodli olimlar, shoirlar, tarixchilar, ulamolar,
san’atkorlar va shu kabi madaniyat, ilm – fan, adabiyot va san’at ahli samarali va
barakali faoliyat ko’rsatar edilar. Chunki bizkim o’zbeklarning birlashgan va
markazlariga o’z milliy davlati dovrug’i etti iqlimga etgan Buxoroi sharifday
poytaxti bor edi, Qoraxoniylar saltanatidan so’ng, ya’ni 1212 yildan keyin oradan
uch yarim asr o’tgach, Buxoro poytaxtlik maqomiga erishgan edi. Musulmon
sharqidagi an’anaviy udumga ko’ra sulolaga asos solgan shaxs sulolaboshi nomi
bilan atashuvchi Shayboniylar davlati ibtidodidan eng qadim zamonlardan Turon
24

deb milodiy 539 yildan ham Turon, ham Turkiston deb nomlanib kelayotgan
mamlakatimizga angi nom berdi: O’zbekiston deb atala boshladi.
Shayboniylarning tarixiy xizmatlaridan biri, aytish mumkinki, qaytarilmas
xizmatlaridan biri shuki, Turkiston deganda barcha turkiy xalqlarga ma’lum
darajada o’ziga xos belgi va xislatlri, turmush tarsi va boshqa shu kabilar bilan
farqlanuvchi, xullas o’z milliy qiyofasiga ega, bizkim o’zbeklarning mamlakati
tushuniladigan bo’ldi. Bu chindan –da qaytarilmas va tarixiy voqea bo’lib,
allaqachonlardir dunyoga kelgan kamolotga etib, o’zligini namoyon qilgan Turonu
Turkiston zaminiga tup quyib palak yozgan xalqa, bizkim, o’zbeklarning vataniga
xuddi oltin uzukka yoqut ko’z qoyilganidek munosib, mazmundor va sharafli nom
berilgan edi: O’zbekiston!!!
Me’morchlik – qurilish san’atining yuksak pog’onasi. Goyo, unda davriy
taraqqiyot- sivilizatsiyaning qiyofasi aks etda. U davrning vakili bo’lmish,
jamiyatning foydalilik chidamlilik va go’zallik haqidagi ko’tarinki g’oyalarini
o’zida saqlab qolishi mumkin. Me’moriy yodgorliklar qiyofasida tarixini o’ziga
xos tosh kitobi shakllanadi, qo’l bilan yaratilgan musiqa timsoliga aylanadi.
O’zbekiston me’morchiligining tarixiy ildizlari uzoq asrlarga borib taqaladi.
Tarixga nazar tashlar ekanmiz, So’g’d, Baqtriya, Xorazm kabi ilk davlar davridan
boshlab, to Temurgacha va undan so’bg me’morchilik borasida muhim ulkan
qurilishlar amalgam oshirilganligiga shohid bo’lamiz. Ayniqsa, Temur va
temuriylar davrida me’morchilik o’z davrini rivojining yuksak cho’qqisiga erishdi.
O’zbek me’morchiligida shayboniylar temuriylardan keyin eng katta hissa
qo’shgan sulola sanaladi. Shayboniylar Temur va temuriylar davridagi
me’morchilik an’analarini davom ettirdilar, XVI asrdan bizgacha ko’pgina
arxetuktura yodgorliklari ko’proq dininy maqsadlarga mo’ljallangan jamoat
binolari – masjidlar, madrasalar, mozorlar, shuningdek, savdo – sotiq uchun
belgilangan binolar etib kelgan.
Shayboniylar davri me’morchilikda ustalarning ijodi hajmini qisqartirish va
soddalashtirish hisobiga ko’pgina binoning dekarativ pardozini zaiflashtirish
evaziga, asosan gumbazsimon toshlarning me’moriy formalari va ularni qurishda
25

omilkorligi ko’zga tashlanadi. Bu me’mor ustalarning katta iste’dodga ega
ekanliklarini, materialni va qurilish texnikasini juda bilimdonlari ekanliklarini
ko’rsatadi.
3. Shayboniylar davri tarixchilari va me’moriy inshootlari
Shayboniylаr dаvlаti turkiy vа fors-tojik xalqlаrining qurаmа ittifoqidаn
tashkil topgаn edi. Shu boisdаn turmushdа ham, аdаbiyotdа ham o’zbek vа tojik
tillаri keng qo’llаnib kelingаn. Bu xududlarda yashovchi xalqlаr ikki tildа bemаlol
o’zаro muloqotdа bo’lgаnlаr, qudа-аndаchilik qilgаnlаr. Аn‘аnаgа ko’rа esа
fаndа, аdаbiyotdа vа mаktаbdа tojik vа аrаb tillаrining nufuzi sаqlаnаr, idorа
ishlаridа tojik tilini qo’llаnish dаvom etаrdi. Temuriylаr dаvridаn e‘tiborаn tojik
tili bilаn bir qаtordа o’z аsаrlаrini turk-o’zbek tilidа yozаdigаn olimlаr, Shoir vа
yozuvchilаr ko’pаyaverdi.
XV аsrning oxiri XVIII аsrlаrdа Movаrounnаhr o’zining bаdiiy ijod
bobidаgi tarixiy аn‘аnаlаrini dаvom ettirdi. Bu dаvrdа bаdiiy ijodning turli jаnr vа
yo’nаlishlаridа ijod qilgаn ko’plаb shoir vа yozuvchilаr yetishib chiqdilаr. Ulаr
o’z ijod durdonаlаri bilаn jahon fаni vа mаdаniyati hаzinаsigа munosib hissa
qo’shdilаr.
Shayboniylar davrida tarix sohasida ko‘plab yirik asarlar yaratildi.Ular
orasida Komoliddin Binoiyning―Shayboniynoma , Muhammad Haydarning‖
―Tarixiy Rashidiy ,. Fayzulloh ibn Ro‘zibekxonning ―Mehmonomayi Buxoro ,
‖ ‖
Hofiz Tanish Buxoriyning―Abdullanoma Sulton Muhammad Hofiz
‖
Toshkandiyning ―Tarixi jadiayi Toshkand kabi asarlari shular jumlasidandir.
‖
Bu davr madaniyatining xarakterli jihatlaridan biri o‘tmish falsafiy merosini
o'rganish , ilmiy -tabiiy bilimlarni o'zlashtirishga bo ‘ lgan qiziqish bilan
cheklanganlik, falsafa va adabiyot orqali insonparvarlik g‘oyalarini ilgari surish
bo‘lgan. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davri madaniyatining yana bir muhim
xususiyati tarixnavislik fanining rivojlanganligidir. Buning boisi, birinchidan ,
millatning shakllanish jarayoni, milliy o‘zlikni anglashga, ikkinchidan, o‘zi
mansub bo‘lgan xalq, elat yoki urug‘ing kelib chiqishi, ularning til, e‘tiqod ,
ruhiyat birligi, xalq tarixida ro‘y bergan hodisalami yoritishga bo’lgan intilishning
26

kuchaya borishi, boshqa urug’lar, elatlar bilan aloqasi va boshqa jihatlarini
bilishga, uchinchidan, milliy ong, milliy g‘urur va m illatparvarlikning shakllana
borishi natijasidir. XVI asrdan boshlab Markaziy Osiyoda yashayotgan turli
xalqlar, elatlar va urug‘larning tarixini yorituvchi asarlar yaratish an‘anaga
aylana bordi. Masalan, Shayboniylar davrida tarixga oid quyidagi asarlar vujudga
keldi. Muallifi noma'lum bo’lgan «Tavorixi g o ‘zidayi Nusratnoma», Mulla
Shodiyning «Fathnoma», Binoiy va Muhammad Solihlarning
«Shayboniynoma^lari, Abdulloh Nasrullohiyning «Zubdat al-asor», Fayzulloh
Ro'zbixonning «M ehm onnom ai Buxoro», Z ay n id d in Vosifiyning
«Badoye‘ ul-vaqoye‘», Hofizi Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» va boshqa
asarlari yozildi 6
.
Shayboniylar davrida ham temuriylar zamonidagi yuksalishning ruhi
so’nmagan edi. Nafaqat poytaxt shaharlar bo’lmish Samarqand va buxoroda, balki
shular bilan bir qatorda mamlakatning barcha viloyatlarida halqimizning
bunyodkorlik ishlari davom etar, barcha viloyatlarimizda ham bizkim o’zbeklar
bag’ridan etishib chiqqan iste’dodli olimlar, shoirlar, tarixchilar, ulamolar,
san’atkorlar va shu kabi madaniyat, ilm – fan, adabiyot va san’at ahli samarali va
barakali faoliyat ko’rsatar edilar. Chunki bizkim o’zbeklarning birlashgan va
markazlariga o’z milliy davlati dovrug’i yetti iqlimga etgan Buxoroi sharifday
poytaxti bor edi, Qoraxoniylar saltanatidan so’ng, ya’ni 1212 yildan keyin oradan
uch yarim asr o’tgach, Buxoro poytaxtlik maqomiga erishgan edi. Musulmon
sharqidagi an’anaviy udumga ko’ra sulolaga asos solgan shaxs sulolaboshi nomi
bilan atashuvchi Shayboniylar davlati ibtidodidan eng qadim zamonlardan Turon
deb milodiy 539 yildan ham Turon, ham Turkiston deb nomlanib kelayotgan
mamlakatimizga angi nom berdi: O’zbekiston deb atala boshladi.
Shayboniylarning tarixiy xizmatlaridan biri, aytish mumkinki, qaytarilmas
xizmatlaridan biri shuki, Turkiston deganda barcha turkiy xalqlarga ma’lum
darajada o’ziga xos belgi va xislatlri, turmush tarsi va boshqa shu kabilar bilan
farqlanuvchi, xullas o’z milliy qiyofasiga ega, bizkim o’zbeklarning mamlakati
6
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
27

tushuniladigan bo’ldi. Bu chindan –da qaytarilmas va tarixiy voqea bo’lib,
allaqachonlardir dunyoga kelgan kamolotga etib, o’zligini namoyon qilgan Turonu
Turkiston zaminiga tup quyib palak yozgan xalqa, bizkim, o’zbeklarning vataniga
xuddi oltin uzukka yoqut ko’z qoyilganidek munosib, mazmundor va sharafli nom
berilgan edi: O’zbekiston!!!
Me’morchlik – qurilish san’atining yuksak pog’onasi. Goyo, unda davriy
taraqqiyot- sivilizatsiyaning qiyofasi aks etda. U davrning vakili bo’lmish,
jamiyatning foydalilik chidamlilik va go’zallik haqidagi ko’tarinki g’oyalarini
o’zida saqlab qolishi mumkin. Me’moriy yodgorliklar qiyofasida tarixini o’ziga
xos tosh kitobi shakllanadi, qo’l bilan yaratilgan musiqa timsoliga aylanadi.
O’zbekiston me’morchiligining tarixiy ildizlari uzoq asrlarga borib taqaladi.
Tarixga nazar tashlar ekanmiz, So’g’d, Baqtriya, Xorazm kabi ilk davlar davridan
boshlab, to Temurgacha va undan so’bg me’morchilik borasida muhim ulkan
qurilishlar amalgam oshirilganligiga shohid bo’lamiz. Ayniqsa, Temur va
temuriylar davrida me’morchilik o’z davrini rivojining yuksak cho’qqisiga erishdi.
O’zbek me’morchiligida shayboniylar temuriylardan keyin eng katta hissa
qo’shgan sulola sanaladi. Shayboniylar Temur va temuriylar davridagi
me’morchilik an’analarini davom ettirdilar, XVI asrdan bizgacha ko’pgina
arxetuktura yodgorliklari ko’proq dininy maqsadlarga mo’ljallangan jamoat
binolari – masjidlar, madrasalar, mozorlar, shuningdek, savdo – sotiq uchun
belgilangan binolar etib kelgan.
Shayboniylar davri me’morchilikda ustalarning ijodi hajmini qisqartirish va
soddalashtirish hisobiga ko’pgina binoning dekarativ pardozini zaiflashtirish
evaziga, asosan gumbazsimon toshlarning me’moriy formalari va ularni qurishda
omilkorligi ko’zga tashlanadi. Bu me’mor ustalarning katta iste’dodga ega
ekanliklarini, materialni va qurilish texnikasini juda bilimdonlari ekanliklarini
ko’rsatadi.
Shayboniylar davrida eng yirik binolar Buxoroda qurilgan. Bu davrda
Buxoroning iqtisodiy va siyosiy obro’sini oshishi shahar aholisining ko’payishi
uning kengayishiga sabab bo’ldi. Ma’lumki, me’morriy qurilishlarda nafaqat
28

shayboniy hukmdorlar, balki saroy ayonlari ham aktiv ishtirok etganlar. Masalan,
Samarqandda Muhammad Shayboniyxon, Abu Saidxonlar madrasalar
qurdirganlar. Muhammad Shayboniyxon bundan tashqari Yassi shahrida jome
masjidi qurdirgan. Balx shahri qal’asining devorini ta’mirlashtirgan. Uning
vorislari davrida mazkur faoliyat davom ettirildi. Xususan Abdullaxon va
Abdullaxon II davrida Buxoro shahri yangi devor bilan o’rab olindi.
XVI asrda qurilgan juda ko’p monulintal binalar shaharni yanada bezadi
Samarqandda Bibixonim masjididan keyingi ‘rinda turuvchi masjidi Kalon bunga
misol bo’la oladi. Masjidi Kalon o’zining tarixiga ko’ra Temur Bibixonim
masjidini takrorlaydi: hovlissi to’g’ri burchakli, atrofi ayvon bilan o’ralgan,
shuningdek, hovlini g’arb tomonidan katta darvoza qarshsiga mehrob ustida
monumental yirik binosifatida ko’kka ko’tarilib turgan qurilishining bosh qismida
alohida ko’zga tashlanib turadi. Binoning bu qismi tetjida baland havorang gumbaz
bor.
1536 – 35 yillarda Masjidi Kalon qarshisida Mirarab madrasasi qurildi. Bu
katta madrasa Ubaydullaxonning mablag’lariga Mirarab deb atalgan nufuzli shayx
Abdulla Yamonli uchun qurilgan. Ma’lumki, Shayboniyxon shahid ketgan.
1510 – 1520 yillarda amakim Ko’chkichixon 1530 – 1533yillarda uning o’g’li Abu
Said Shayboniylar davlatini boshqaradi. Biroq ularda ichki nizolarni bartaraf
etishda Safoviylar davlatidek qudratli tashqi g’animga qarshi urash olib borishda
shijoatu – o’quv etishmaydi.
Ana shunday tarixiy sharoitda tarix maydoniga Muhammad
Shayboniyxonning jiyani Ubaydullo Sulton chiqadi. U g’ayratli, o’quvli davlat
arbobi va shijoatli lashkarboshi edi. 1533 yil xonlik mansabini egallagan
Ubaydullaxon mamlakatni rasman poytaxt Samarqanddan emas, balki Buxorodan
turib boshqardi.
1530 yili, Ubaydullo Sultonxon noibi bo’lgan bir paytda ham, uning o’ziga
ham fikr do’sti Mir Arabga og’ir bir sinovdan o’tishga to’g’ri keladi.
Safoviylarning qizil boshlilardan iborat katta qo’shini mamlakatimizga bostirib
kirib to G’ijdivongacha etib keladi, Ubaydullo Sulton o’z qo’shini bilan
29

dushmanga qarshi chiqadi. Birinchi to’qnashuv jang taqdirini hal qila olmaydi,
sababi dushman qo’shini son jihatidan o’zbek qo’shinidan ortiq edi, Ubaydullo
Sultonning qo’shini kam sonli bo’lgani uchun ertasi kuni bo’lajak jangda qo’li
baland kelishi amri mahol bo’lib qoladi, lashkar orasida tushkunlik yuz bera
boshlaydi. Ana shunday qaltis bir vaziyatda, kech oqshom paytida Mir Arab
Hazratlari qo’shin qoshida shunday bir nutqirod etadilarki, bundan lashkarlar o’ta
mutassir bo’ladi, ruhi ko’tariladi va o’sha xuftondayoq tungi hujumga o’tib
dushman ustidan to’la g’alaba qozonadi. Turkistonning mustaqilligi, halqimizning
erki, dini – mashabi, or – nomusi, iftixori saqlanib qoladi, Ubaydullo Sultonni bu
g’alaba uni ma’naviy ilhomxhisi Mir Arabga bag’ishlaydi, keyinchalik shu g’alaba
sharafiga yangi madarasa qurishga farmon beradi. Bu madrasa Buxoroni Buxoro
qilib, unga ko’rk bag’ishlab, ma’rifat, ruhoniyat o’choqlaridan biri bo’lib
kelayotgan Mir Arab madrasasidir.
Madrasa qurilishi 1530 yili boshlab yuboriladi. Qurilishda xalqimizning turli
qatlamlari, hunarmandlardan tortib tolibi, ilmlargacha, o’sha jangda qatnashgan
g’oliblardan tortib ruhoniylargacha qatnashadi, chunki mag’lub bo’lib imon –
e’tiqodidan ayrilib qolish xavfidan qutulishisevinchi .0shun0day qimmatli,
shunday safarbarlikni keltirib chiqargan edi.
O’z yirikligi va arxitektura sifatlari bilan katta qimmatga ega bo’lgan binolar
XVI asr Buxoroning atroflari ham qurilgan. Sulton qishlog’idagi bir – biri bilan
ikki qavvatli ark orqali birlashtirilgan. Bahouddin qishlog’idagi mashhur xo’ja
Bahouddin Naqshbandining mozori oldida qurilgan katta gumbazli xonaqo, hokimi
Mulla Mir qishlag’idagi masjidlar shular jumlasidandir.
Samarqand arxitektura sohasidagi ijod hatto temuriylar bilan Shayboniylar
o’rtasida hokimiyat uchun kurash avj olgan paytda ham to’xtashadi. Shayboniyxon
davrida madrasa va Zarafshonda qoldiqlari g’isht arki ko’rinishida bizning
kunlarimizgacha etib kelgan suv taqsimlovchi ko’prik qurildi. XVI asrning
diqqatga sazovor qurilishlari, shuningdek, Karmanada va Toshkentda saqlanib
qolgan.
30

Grajdan arxitekturasi yodgorliklaridan ko’prik va sardobalardan tashqari
Buxoroning bozor ko’chalari chorrahalarida qurilgan naqshli beshta bino, ayniqsa,
katta diqqatga sazovordir. Bu binolar: Toqi Sarofon, Toqi Telpakfurushon, Toqi
Zarafshon va bizgacha etib kelmagan, Toqi Tirgdan hamda Toqi Urufurushondir.
Bu hashamatli binolar tipi Abdullaxon nomli tepasi yopiq katta bozor bilan birga
poytaxtning markaziy qismini hamisha gavjum bozorning tashqi arxitektura
ko’rinishini tashkil qilar edi. Grajdan arxitekturasi asarlaridan juda yaxshi va
hozirgacha ishlab turgan. Sarafon hammomini ko’rsatish mumkin. Buxoroning
arxitektura binolarini ichki va tashqi tomonining bezagida turli tuman usullar
qo’llanilar, ammo tayyor suratga qarab maxsus qurilgan turli rangdagi
koshinlardan iborat bo’lgan sirli uymakor mozoika XVI asrda juda qimmatga
tushuvchi va ko’p mehnat talab qiluvchi usul sifatida ancha kam qo’llanilardi.
Naqshning relvori, qismlariga tillo suvi berilar, fon ko’k yoki yashil ranglarga
boyalar, mayday gullar va naqshlar ham shunga qarab boyalardi. Bularning
barchasi goyo mayday gulli armomentga ega bo’lgan yashil yoki ko’k maydonga
tilla naqshlar yoyilib tashlanganday tasavvur hosil qilardi. Toshga naqsh ishlash
Buxoro muzeyida saqlanuvchi kulrang marmardan ishlangan ajoyib qabr
toshlaridan ma’lum. Bu toshlar boshdan oyoq juda yaxshi ishlangan va sinchiklab
oyilgan gullar armament bilan hamda kalligrafik qoidalarga qat’iy buysunib
oyilgan yozuvlar bilan qoplangan.
Umaman, XVI asrda me’morchilik sohasida ham ulkan ishlar qilindi. Turli
maqsadlar uchun ko’pdan – ko’p grajdanlik, madaniy va injenerlik binolari qurildi.
Bu binolar O’rta Osiyoda me’morchlikning shu asarda injenerlik va texnik badiiy
jihatdan yuksak mahorat darajasiga erishganidan me’morchilikni rivjlantirishda
yangi yo’l kashf etilganidan dalolat beradi. Afsuski, karvonsaroylar, rastalar,
masjid – madrasa, ko’priklar bino qilgan xalq ustalarining nomlari bizning
zamonamizga etib kelmagan, ayrimlarini hisobga olmaganda, masalan, 1541 –
1545 yillarda Kafolat shogird maqbarasini qurgan me’mor G’ulom Husaynning
nomi saqlanib qolgan.
31

O’rta Osiyoda shu davrda srajdanlik ahamiyatiga molik, har turli savdo
rastalari, ariq va kanallar, ko’prik solish ishlari keng quloch yoydi. Shayboniyxon
davrida yangi karvon saroylari solindi. Masalan, G’ijduvon Buxorodagi Tilla
Kalon hammomlar solindi. Jenkinsonning garlariga qaraganda, Buxoroda
hammomlar shunday ustalik bilan solinganki bunaqa hammom dunyoda yo’q.
XVI asr nafaqat Buxoro, Samarqand shaharlariga katta e’tibor qilindi,
balkim boshqa shaharlarda ham katta – katta binolar qurildi. Yassada masjid,
Qarshi shahri daryo yonida saroy, sovrinda madrasa qurildi.
XVI asrning eng yirik me’morchilik inshoatlaridan biri Termiz nohiyasi
“Namuna” jamoa xo’jaligi territoriyasida “Kokildara” (Kokildor ota) bo’lib,
mavzoliy xonaqo hisoblanadi. O’sha vaqtda rasm bilan nafis panjara va ayvon
xuddi shu Kokildora mavzoleyida ham bor.
Abdullaxon II ning mamlakat ichki siyosatidagi, davlat boshqaruv tizimini
mustahkamlash, ayniqsa, pul islohoti o'tkazish yo'lidagi faoliyati natijalari keyingi
davrlarda ham saqlanib qolgan. Uning davrida Buxoro yaqinida Sumitan (Jo'ybor)
mavzesida Jo'ybor xojalaridan Abu Bakr Sa'd mozori atrofiga madrasa, masjid,
xonaqoh va chorbog', Buxoroda madrasa, hammom, Govkashon, Fathulla
qushbegi, Mirakan, Xoja Muhammad Porso, Yangi Chorsu (1569-1570), tim
(Abdullaxon timi), Karmana yaqinida Zarafshon daryosi ustiga ko'prik (1582)
qurilgan. Bu kabi inshootlar Toshkent, Samarqand, Balh va boshqa shaharlarda
ham qurilgan. Turkiston shahridagi Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi, masjidi
ta'mirlangan.
Abdullaxon II ning nufuzli amiri Qulbobo Ko'kaldosh sharafiga Toshkentda
Ko'kaldosh madrasasi qurilgan. Uning davrida shaharsozlik, ilm-fan taraqqiy etadi.
Buxoro madaniyat, ilm-fan markaziga aylanadi. Buxoroda mashhur Abdullaxon
kutubxonasi tashkil bo'ladi. Unda mashhur hattotlar Mir AH Hiraviy, Ahmad
Husayniylar va boshqalar kitob ko'chirish bilan mashg'ul bo'Iishgan. Sayid
Hasanxoja Nisoriyning «Muzakkiri ahbob» asari Abdullaxon II ga bag'ishlangan.
Bu davrda shoir, adib va ilohiyotchi olimlardan Mushfiqiy, Nizom
Muammoiy, Muhammad Darvish oxund, Qozi Poyonda Zominiy, Mulla Amir,
32

Muhammad Alti Zohid, tabiblardan mavlono Abdulhakim va boshqalar yashab
ijod etgan. Abdullaxon II ning o'zi ham iste'dodli shoir bo'lib «Xon» taxallusi bilan
o'zbek va fors tillarida she'r yozgan.
Harbiy san'at taraqqiy etgan. Qo'shin tarkibini nayza, qilich, manjaniq,
shotular bilan qurollangan otliq va piyoda qismlar tashkil qilganlar. XVI asr
ikkinchi yarmidan qo'shin Turkiyadan keltirilgan pitta miltiq va zambaraklar bilan
qurollana boshlagan 7
.
Abdullaxon II markazlashgan davlatni tuzishda isyonkor zodagonlarni
qattiqqo'llik va shafqatsizlik bilan jazoladi, sultonlar, beklar, amirlar va o'zining
bir qator qarindosh-urug'larining boshlarini tanlaridan judo qildirdi. Ammo u har
qancha qattiqqo'l bo'lmasin siyosiy tarqoqlik tartibotlariga qarshi kurashda
ojizlik qiladi va bu tartibotlarning navbatdagi qurboni bo'ladi. Rivoyatlarga
qaraganda Abdullaxon II o'g'li Abdulmo'min tomonidan 1598-yili zaharlab
o'ldirilgan. Bu ishda harbiy zodagonlar boshliqlaridan bin Muhammad Boqibiy
tash-kilotchilik qilgan. Hokimiyatni zo'rlik yo'li bilan otasi qo'lidan olgan oqpadar
Abdulmo'min yarim yil o'tmasdanoq o'zi ham boshqa bir dushman zodagonlar
guruhi qolida (1599) halok bo'ldi. Taxtni so'nggi Shayboniy hukmdor
Pirmuhammadxon egallaydi. Ammo 1601-yili Samarqand hokimi Boqi
Muhammad bilan kurashda u yengiladi va taxtdan ag'dariladi. Shu bilan
Shayboniylar hukmronligi tugaydi. Ana shu Boqi Muhammad boshqa bir sulola -
Ashtarxoniylarga mansub edi. 1601-yildan vatanimiz siyosiy hayotida yangi sulola
-Ashtarxoniylar hukmronlik qila boshlaydi. Shu tariqa qariyb yuz yil davom etgan
Shayboniylar sulolasi o'zaro qirg'inbarot urushlar va o'zaro nizolar oqibatida qirilib
tamom bo'ladi va taxt vorisligiga da'vogar qohnaydi.
7
Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
33

XULOSA
Xulosa o ‘ rnida shuni aytish mumkinki , jamiyatimiz tarixida bir asrdan ortiq
tarixiy jarayonlarni boshqarhgan shayboniylar sulolasi o ‘ z davridan yetuk
darajada yaxlit adabiy va me ‘ moriy yodgorliklari qoldira oldi . Ammo , Muhtaram
Birinchi Prezidentimiz Islom Abdug ‘ aniyevich Karimov ta ‘ kidlaganlaridek
« N а z а rimd а o ’ zbek xalqining tarixiy o ’ tmishini , o ’ zligini , m а‘ n а viyati haqida
g а pir а yotg а nd а, bizd а chuqur ilmiy а sosg а t а yang а n tahlil , mu а yyan m а s а l а l а rd а
а niq yondoshuv yetishm а yapti . Ilmiy tild а а ytg а nd а yaxlit kontseptsiya yo ’ q .
O ’ zlikni а ngl а sh t а ri х ni bilishd а n boshl а n а di . Isbot t а l а b bo ’ lm а g а n ushbu haqiqat
d а vl а t siyos а ti d а r а j а sig а ko ’ t а rilishi z а rur ».
Munosib darajada iqtisoiy - ijtimoiy va adabiy meros qoldirgan
shayboniylar sulolasi vakillari Amir Temur boshlab bergan tarixiy jarayonlarni
davom ettirishdi . Bu davrning o ‘ ziga xos xususiyati unda ro ‘ y bergan tarix va
adabiyto faniga oid yangi asarlar yaratishga bo ‘ lgan kuchli intilish hisoblanadi .
Ammo shayboniylar vakillari temuriylar qoldirgan madaniy obeyktlar va adabiy
ljarayonlarni yetarlicha baholay olmadilar .
Sababi, ular qurgan inshootlarning ko‘pchiligi ular tomonidan yo‘q qilinib
tashlandi. Uzoq vaqt davom etmagan shayboniylar sulolasi vakillaridan biri
Abdullaxon esa o‘z hukmronligi davrida bir qancha madrasa, ko‘prik, xonoqoh va
bir qancha inshootlari bunyod etdi. Bugun shayboniylar tarixini o‘rganish
jarayonida shunga to‘xtalish mumkinki, mavjud bo‘lgan manbaalarda yetarlicha
tarixiy faktlar yoritilmagan 8
.
Nima bo‘lgan taqdirda ham shayboniyxon va uning vorislari temuriyzodalar
amalga oshira olmagan mamlakatni birlashtirish va yogaona shaxs qo‘lida to‘plash
ishini amalga oshira oldilar. Bu esa o‘z davrining iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
hayotining yuksali9shi va gullashiga sabab bo‘ldi.
Bugun ham yurtimizning turli go‘shalardan Shayboniyxon avlodlari
qoldirgan madaniy inshoootlar qad ko‘tarib ONA TURON zaminimizning
muhtasham tarixidan so‘zlab kelmoqda. Necha falokatlarni boshdan kechirgan ona
8
Saidqulov.T. O’rta Osiyo xalqlari tarixi tarixshunosligidan lavhalar. Toshkent, 1993 yil
34

xalqimiz bugun bu tarixiy inshootlar va madaniy-adabiy merosni ko‘z
qorachig‘iday saqlab kelmoqda desak hech mubolag‘a bo‘lmas.
Sahyboniyxon va uning vorislari mamalkatimiz hududida soliq va davlat
nazariyasioni oz‘ tuzumlari orqali yanada rivojlantirdilar. Bu esa Amir temur
boshlab bergan davlatchiligimiz tarixida oltin harflar bilan yozilgan desak xato
bo‘lmas.
Shonli va sharafli tariximiz qatlarini―kovlaganimiz sayin yangi qirralari
bizni kutib olmoqda. Kurs ishim so‘nggida bu davr tarixini hali qisman
o‘rganilganini bir qancha ilmiy ishlar uchun manbaa sifatida xizmat qilishiga amin
bo‘ldim 9
.
9
Saidqulov.T. O’rta Osiyo xalqlari tarixi tarixshunosligidan lavhalar. Toshkent, 1993 yil
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.:
“ О ‘zbekiston”, 2011y.
2. Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent, 1998 yil
3. Karimov.I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. Toshkent, 1994 yil
4. Karimov.I.A. Istiqlol va ma’naviyat. Toshkent, 1994 yil
5. Karimov.I.A. Jahon moliyaviy, iqtisodiy inqirozi O’zbekiston
sharoitida uni bartaraf etish choralari va tadbirlari Toshkent 2009 yil
6. Karimov.I.A. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni
chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini rivojlantirish konsipsiyasi. Toshkent 2010
yil
7. Karimov.I.A. Yuksak manaviyat - yengilmas kuch. Toshkent 2008 yil
Asosiy adabiyotlar
8. Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
9. Ahmedov.B. Tarixdan saboqlar. Toshkent, 1994 yil
10. Axmedov.B. O’zbek ulusi. Toshkent, 1992 yil
11. Bobur.Z.M. Boburnoma. Toshkent, 1989 yil
12. Fan va turmush jurnali. 2000 – 2006 yillar.
13. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg’usi. Toshkent, 1996 yil
14. Ibrohimov. A. Bizkim o’zbeklar. Toshkent, 1999 yil
15. Ma’rifat gazetasi. 2000 – 2006 yillar
16. Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
17. Muloqot jurnali. 2000 – 2006 yillar.
18. O’zbekiston adabiyoti va san’ati haftanomasi Toshkent, 1996 – 2006
yillar
19. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 1 – 12 jild. Toshkent, 2000 – 2006
yil
20. O’zbekiston tarixi jurnali. 2000 – 2006 yillar.
21. O’zbekistonda ijtimoiy - fanlar jurnali. 2000 – 2006 yillar
36

Qo’shimcha adabiyotlar
22. Ravshanov.P Qashqadaryo tarixi. Toshkent, 1995 yil
23. Saidqulov.T. O’rta Osiyo xalqlari tarixi tarixshunosligidan lavhalar.
Toshkent, 1993 yil
24. Tafakkur jurnali. 2000 – 2006 yillar.
25. Turkiston gazetasi. 1996 – 2006 yillar.
26. Vamberi.X. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. Toshkent, 1990 yil
Internet saytlar
27. www.google.ru
28. www.ziyonet.uz
29. www.ziyouz.com
37

SHAYBONIYLAR DAVRIDA MADANIY HAYOT.docx

Купить