Shayboniylar va boburiylar o’rtasidagi diplomatik munosabatlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	68.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shayboniylar va boburiylar o’rtasidagi diplomatik munosabatlar

Купить

MAVZU: SHAYBONIYLAR VA BOBURIYLAR O’RTASIDAGI
DIPLOMATIK MUNOSABATLAR .
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………..3
I.BOB. ASOSIY QISM………………………………………………………….5
1.1. Bobomiz Muhammad Bobur yetuk sarkarda, davlat arbobi va shoir …….….5
1.2. Zаhiriddin Muhаmmаd Bobur vа Muhammad Shаyboniyxon
munosаbаtlаrigа yangichа yondаshuv ……………………………………….….18
1.3. Shayboniyxon va shayboniylarning ham davlatchilik tarixidagi xizmati …..21
XULOSA………………………………………………………………………..28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………32

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘tgan asrda tariximizni qayta yozgan
mustamlakachilar bizga buyuk ajdodlarimizni qay yo‘sinda tanitgan bo‘lsa,
afsuski, hali-hanuz ular yozgan tarixni o‘qishda davom etyapmiz. Mustaqil
bo‘lganimizga biz qisqa vaqt deyishni xush ko‘rsak-da, bugungi shiddatli davr
uchun katta muddat – o‘ttiz yildan ortiq vaqt o‘tdi. Vaholanki, necha ming yillik
tariximizni butunlay teskari ag‘darib berish uchun mustamlakachilarga ayni
shuncha vaqt yetib ortdi. O‘tmishimizni qora bo‘yoqlarda boyitdi, millatning asl
farzand larini bosqinchi deya tanitdi.
Xususan, ikki buyuk sarkarda Zahiriddin Muhammad Bobur va Muhammad
Shayboniyxon munosabatlari haqidagi birgina tarixiy hodisa buni yaqqol
ochiqlaydi. Albatta, o‘tmishda butunlay savodsiz bo‘lgan millat ekanimizni
“isbotlab bergan” tarixnavislar uchun bu ish qiyin bo‘lmadi. Bu ikki sarkarda
o‘rtasidagi kam sonli ziddiyatlarni mubolag‘alab, birida qahramonlik va dilbarlikni
bo‘rttirar ekan, birida johil bosqinchi, zolim sulton obrazini yaratdi 1
.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari : Aslida ularni mamlakatdagi siyosiy
hayot bir-biriga raqib qildi. Movarounnahrda shayboniylarning hukumatga kelishi
temuriy shahzodalarning o‘zaro urushlarga kirishib ketishi, hukumatda
parokandalik avj olishi bilan bog‘liq edi. Bunday holatda yangi kuch, yangi bir
sulola vujudga kelishi tabiiy jarayon. Shayboniyxon temuriylar hukmronligi ostida
bo‘lgan Turkiston, Turon zaminining farzandi, har jabhada ilmli, shijoatli, shu
1
Жаҳон тарихининг муҳим саналари. – T.: O‘zbеkiston, 2011.
3

mamlakat taxtiga loyiq sarkarda edi. Uni bizga bosqinchi deb tanishtirish asl
bosqinchining o‘z kirdikorlarini xaspo‘shlashdan boshqa narsa emasdi.
Mirzo Boburning “Boburnoma” asari u va Shayboniyxon munosabatlarini
to‘laqonli ochib beradi. Asarda bobosi Amir Temurning taxtiga munosib voris
ekanini ta’kidlagan va buning uchun qilgan sa’y-harakatlarini, boshqa temuriy
shahzoda hamda Shayboniyxonning hukumatga kelishini Bobur taxt uchun ichki
kurashlar sifatida baholaydi. Shu o‘rinda shayboniylar bilan o‘zaro hurmat va teng
munosabat, hatto kerak o‘rinda qarindoshlik aloqalari haqida ma’lumot beradi.
Keyinchalik Bobur va uning avlodlari hindda hukmronlik qilar ekan, shayboniylar
bilan yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarini olib boradi. Movarounnahrdan borgan
olimlar, sarkardalar va elchilarni qadrlaydi, ularga ishonch bildiradi, hatto
shayboniylarga juda yaqin bo‘lgan saroy kishilariga ham. Biz uchun bitilgan
tarixlarda esa bularning bariga ko‘z yumiladi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qism, 3 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.
4

1.1. Bobomiz Muhammad Bobur yetuk sarkarda, davlat arbobi va shoir
Bobomiz Muhammad Bobur yetuk sarkarda, davlat arbobi va shoir. Ammo
buni ayni shunday nomlarga munosib bo‘lgan ajdodimiz Muhammad
Shayboniyxon shaxsiga zarra qadar soya solmay qadrlashimiz, ulug‘lashimiz,
o‘rganishimiz lozim. Bizga tarix yozib berganlar millatimizning millionlab
ziyolilarini qatag‘on qilgan hukmdorlarini bugun dunyoga qahramon
ko‘rsatayotgan va yana mustamlaka qumsayotgan bir paytda ular yozib bergan
tarixni yodlashimiz, kelgusi avlodlarga ham uni shu ko‘y xatoliklar bilan
yetkazishimiz, ularning bugungi maqsadlari tegirmoniga suv quyish bilan barobar.
O‘tmishimiz haqidagi yolg‘on tarixni o‘qir ekanmiz, bugun ba’zan
ma’naviy, ma’rifiy, milliy va siyosiy xulosalarimiz qullik zanjirini
uzolmaganligimizni ko‘rsatadi.
Bugun tarixchi olimlarimiz oldida turgan mas’uliyat shundaki, ajdodlarimiz
haqida g‘araz manfaatlarga ishlovchi, haqiqatdan yiroq, soxta ma’lumotlarni
sizdiruvchi manbalardan voz kechish, xususan, Shayboniyxon shaxsi,
shayboniylarning o‘zbek davlatchiligida tutgan mavqei, uning yutuqlarini tarixiy
dalillar bilan o‘z o‘rniga qo‘yishdir. Shayboniyxonning sarkardalik iste’dodi
ochiqlanar ekan, o‘z-o‘zidan Bobur shaxsi yanada yiriklashadi. Shunchaki,
taqvimda bir kunni belgilandi.
Buxoro taxtini Abdullaxon Hindiston taxtini esa Akbarshoh egallaganlaridan
keyin o’z davlatlarini mustahkamlashga, shu o’rinda mustaqil va yarim mustaqil
xon va knyazliklarni bo’ysundirishga, yangidan yangi o’lkalarni bosib olishga
5

kirishdi. Abdullaxon o’z davri ning qudratli hukumdori sifatida xalq ko’zida
gavdalandi. Shuningdik Abdullaxon davlatini mustahkamlash uchun bir qancha
o’lkalarga zafarli yurishlar olib bordi va o’lkan hududlarni qo’lga kiritdi.
1573 – yil Balx va Hirotni, 1574 – yilShahrisabiz, Qarshi va Hisorni qo’lga kiritdi.
Ayni shu paytda Hindiston hukumdori AkbarMalva, Gondvan, Chitor, Gujaratni
bosib oldi. 1576 – yil Abdullaxon Samarqand va Toshkentni, Akbar esa
Bengaliyani bosib oldi. 1581 – yilda Abdullaxon qipchoq xonlari qozoq Sigay
(Shigay) va uning o’g’li Tavakkulni avvalqurol kuchi bilan so’ng katta hadiya
suyurg’ol berish bilan o’ziga qaramqilb oldi33. Abdullaxon kuchli bilim sohibi va
teran fikirlaydigan buyuk shaxs bo’lgan deya olishimiz mumkin. Negaki u butun
ilmiy salohiyati bilan davlatni qudratini kengaytira olgan. Abdullaxon hududini
kengaytirishga davom etayotgan bir paytda u e’tiborini Qandahorda qaratadi.
Lekin bu paytda Akbarning qudrati Abdullaxonning rejalariga imkon bermaydi.
Natijada Abdullaxon Akbarning ittifoqiga suyanib safaviylarning yerlarini bosib
olishga harakat qila boshlaydi. Natijada har ikkala davlat o’rtasida diplomatic
munosabatlarning kuchayishiga olib keladi. Hid tarixchisi Ramish Chandira Varma
XVI asrning ikkinchi yarmida O’rta Osiyo bilan Hindiston o’rtasidagi diplomatic
munosabatlarni ikki davrga bo’lib tushintiradi. 1) 1555 – 1589yilllar
Abdullaxonning Hindistonga agresiv siyosat olib borganligi; 2) 1588 – yildan
boshlab Akbarning o’limiga qadar (1605bo’lib, Hindistoning O’rta Osiyoga
hisbatan zo’ravonlik siyosatini butunlay yoritib berishga harakat qiladi34.
Abdullaxon Eron hukumdori Abbos I ga qarshi kurashish uchun ittifoqi bo’lgan
6

davlat Hindiston bilan diplomatik munosabatlari 1572 – yil Dehliga Oltamishni
elchi qilib yuborishidan boshlanadi.Elchi Abdullaxonning har ikkala davlat
o’rtasida davom etib kelayotgan do’stlik aloqalarining kuchaytirish haqidagi
maktubini topshiradi. Akbarshoh Oltamishni Gujaratni bosib olgandan keyin qabul
qilga tarixchi Varmaning ma’lumotiga ko’ra elchi Akbarshohga safaviylarning
yerlarini bo’lib olishni ham taklif qilgan va Akbarshoh buni sir saqlagan deydi.
Biroq bu taklif bo’lmagan degan fikrlarni olimlarimiz quyidagi sabab orqali aniqlik
kiritadi: 1) Abdullaxon hali Movoraunnahr va Balxni o’ziga butkul
bo’ysundirmaganligini; 2) o’sha davrda Eronda Texmasp poddshohlik qilib turgan
vaqtda (1524 – 1576) taxt uchun. o’zoro kurash kuchaymagan. Shuning uchun
Oltamish elchiligi hali safaviylarning yerlarini bo’lib olish yuzasidan taklif qilishi
ehtimoldan uzoq edi. Chunki elchi olib brogan maktubda Abdullaxon hind
imperatorining yordamiga suyanib, Turonda o’z dushmanlari ustidan g’alaba
qozonishini aytgan edi.Akbarshoh elchi orqali Abdullaxon nomiga yuborgan
maktubidado’stlik munosabatlarini o’rnatishga rozi ekanligini bildirdi 2
.
Abdullaxon elchisi Hindistondan o’zyurtiga qytish arafasida Badaxshonda
hokimyat uchun o’zoro kurash boshlanganligining daragi keladi. Bunda
Abdullaxoning qo’li borligini Akbarshoh gumon qiladi. 1577 – yilda
Abdullaxonning ikkinchi elchi Abdurahim Hindistonga keladi. Elchi O’rta
Osiyobilan Hindiston o’rtasida Eronni bo’lib olishni taklif qiladi. Natijada
Akbarshoh o’z elchisi Mirza Fulod boshchiligida Abdullaxon saroyiga javob
elchilarini jo’natadi. Hind elchisi Eroning musulmon davlati ekanligini eslatib,
2
Жаҳон тарихининг муҳим саналари . – T.: O‘zb е kiston, 2011.
7

Akbarshoh rozi emasligini aytishi kerak edi. Shu jumladan elchi zimmasiga
ikkinchi vazifa Abdullaxonning Badaxshon davlatiga bo’lgan munosabatini
aniqlash va uni qurolli kuch bilan emas diplomatic munosabat orqali hal etish
choralarini ko’rishni topshirgan ed36i. Abdullaxon 1583 – 1584 – yillarda
Badaxshonga hujum qilib bosib oldi va Badaxshon hokimi Mirza Sulaymon va
uning nabirasi Shohruh Akbardan yordam so’rab Dehliga boradi. Abdullaxon
Mirquraysh boshchiligida elchini Hindistonda Akbarshoh huzuriga jo’natadi va
unda Badashoning bosib olinish sabablarini tushuntiradi.Biroq nemis olimiG. Noer
o’rganib chiqqan hindmanbalarida Mirqurayish elchisi Hindistonga hind sarkardasi
Todar Malning Haybardagi afg’onqabilalari ustidan qilgan g’alabasidan so’ng hind
qo’shinlarining o’zbek yerlariga ham bostirib kelishlaridan xavfsiranib yuborgan
elchiligidi37.aslida maqsad Eronga qarshi kurash Akbarshoh bilan kelishish edi.
Mirqurayish elchiligi O’rta Osiyo bilan Hindiston o’rtaidagi munosabatlarning
uzoq muddat to’xtab qolishiga sabab – O’rta Osiyoda imperator Akbarning islom
dini qoidalaridan vozkechganligi haqida noto’g’ri ma’lumotlarning tarqalishi va
o’zbek xoning ichki kurashlar bilan shug’ullanib qolganligi, deb ko’rsatadi.
Abdullaxon tomonidan Badaxshonning bosib olinishi guyo Shohruhning
o’zboshimchalik harakatlaridan kelib chiqqan emish. “Tarixi Akbarshoh” asarida
esa Mirqurayishning elchiligi saroyga kelmasdan oldin, Turondan Akbarni xursand
qilish uchun eng yaxshi o’ynoqi kabutarlar bilan kabutar o’ynatuvchi kabutarbozlar
kelishgan. “Shu kuni – deb yozadi avtor, - Nazarbiy va uning bolalari Qambarbiy,
Shidibiy va boqibiylar qudsi (muqaddas) ostonasiga sajda qilib, pishonalarini
8

yorqin qildilar. Turon elchilari shu vaqt Sind daryosida yotgan bo’lib,Zobuliston
tuprog’ida edilar. Kutal, ot va tuyalar katta qiyinchilik bilan daryodan o’tdilar38”.
Mirqurayish – sayidlar urug’ining eng yaxshisi ot, tuya, yurg’a xachirlar, yaxshi
pustin, teri va boshqanafis molar bilan oily dargohga dilomuz do’stlik haqidagi
noma bilan yuborildi.”Tarixi Akbarshoh” da keltirilishicha Akbarshoh kasalligi
sababli uzoq vaqt Mirqurayishelchisini qabul qilmagan, so’ngra bu hol elchilarni
tashvishga solgach, ular Akbarni Akbar yangisolgan 21 – devonxonada qabul
qilganligi haqida bayon qiladi. Shuningdik xisravon ziyofat berildi deb aytagi39.
Haqiqatdan Mirqurayish elchiligi uzoq vaqt davom etgan sayohatdir. Tarixchi
Uminyakovning fikricha elchilarning uzoq muddat davomida qabul qilinmaganligi
bu albatta Akbarshoh qudratining qay darajada yuqoriligini ko’rsatish edi deb
keltirib o’tadi. Buning sababi o’sh paytda impperiyada Kashmirni egallash uchun
kurash bormoqda edi. Kashmir bo’ysundirilgandan keyin Mirqurayish elchisiga
o’z vataniga qaytishga ruxsat berilganligini aytib o’tadi.
1586 – yilning avgust oyida Mirqurayish boshliq elchilarning Hindistondan
o’z yurtlariga Akbar tomonidan Abdullaxon huzuriga yuboril;gan HakimHamom
va Sadr Jahon elchligi bilanbirgalikda qaytib keladilar. Hakim Hamom davlat
ishlari bilan kelgan elchi bo’lsa, Sadr Jahon Abdullaxonning otasining o’limi
munosabati bilan ta’ziya uchun yuborilgan Akbarshoh elchisi edi.
1587 – yilning fevralida elchilar Kobuldan Hindiston elchilari bilan qaytib
kelayotganligi haqida xabar Abdullaxonga yetib keladi. Abdullaxon elchilarning
kelishi bilanoq ularni o’z mansablariga mos ravishda saroydan o’rinlar ajratishni
9

amaldorlariga buyuradi. Undan tashqari Kobul hokimiga elchilarni ko’p ushlab
turmasligi haqida maktub yuboradi. Mirqurayish bu buyruqni eshitgach u, 1587 –
yilning oyida darhol Balxga jo’naydi va u yerdan sentyabrda hind elchilari bilan
birga Abdullaxon saroyiga keladi. Elchilarni Hoji Muhammad, Haydar
Muhammad Munshiylar tantanali qabul qiladilar. Ertasi kuni esa elchilar sharafiga
Sulton Husayin Mirzo madrasasida katta bazm bo’ladi.Unda Abdullaxonning
amaldor va viloyat noiblari ham mansablariga qarab o’rin egallaydilar, shu
jumladan elchilar ham. Bazmda varaqi tun kiygan, qilichlari marvarid va boshqa
qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xizmatchilarxizmat qildi. Abdullaxon
huzurida bo’lgan hind elchilari Hakim Hamom va Sadr Jahonlar o’z urf –
odatlariga mos hukumdorga iltifot ko’rsatadi. Ya’ni Hakim Hamom xon oldiga
kelib, kaftini yerga tekkizib,tepaga ko’taradi. Bu holatni yigirma yitti marta
takrorlaydi va Abdullaxon taxti yaqiniga tizza bilan yurib kelib uning qo’lidan
o’padi va Akbarshohdan keltirgan hadiya va tortiqlarini taqdim etadi. Elchilar
ertasi kuni Abdulmo’min huzurida bo’ladi. Abdullaxon buyrug’i bilan elchilar har
kuni noib va amirlar huzurida bolishni buyuradi o’zi esa Hirot uhun kurashga
jo’nadi. Elchilar Mirqurqyish boshchligida Buxoroga jo’naydi, ularni Nuriddin
Muhammad yaxshi kutib oladi. Chunki Abdullaxon elchilarga yaxshi qarab
turishni unga buyurgan edi.
Hind elchisi o’zi bilan Akbarshohning Abdullaxonga maxsus yo’llagan
maktubni keltiradi. Maktubda Abdullaxonning o’z mamlakatini idora qilishda
boshqa mamlakatlar bilan o’rnatilgan do’stlik munosabatlarida uning tutgan o’rni,
10

Abdullaxonning Akbarshohni islom diniga nisbatan tutgan pozisiyasini qoralash
to’g’risida yozilgandi41. Akbarshoh maktubida u chin musulmonligi, islom dini
qoidalari buzulishiga urunmaganligi, faqat ulomolar hal eta olmagan masalalarni
haletishga urunganini ta’kidlaydi. So’ngra Eron masalasiga to’xtalib, hozirda Eron
shohiga faqatgina uning amaldorlarigina bo’ysunmay qolmay, balki turk sultoni
ham fursatdan foydalanib ko’p eron yerlarini bosib olmoqda. Shuning uchun eron
shohi mushkul holatga tushgan bir paytda unga yordam qo’lini cho’zishni o’zining
vazifasideb his qiladi. Maktubda Badaxshonning bosib olinishi haqida so’z
yuritilmagan. De mak Hindiston hukumdori Abdullaxon bilan munosabatini
yomon bo’lishini xoxlamaydi. Undan tashqari maktubda Eronni bo’lib olish haqida
aniq fikr aytmagam bo’sa ham, lekin Eron davlatlarining bir qismini bosib olishni
xoxlagan va shuning uchun Abdullaxon bilan ittifoqchiligini davom ettirga. Bu
bilan Akbarshoh harbiy va savdo nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega bo’lgan
Qandahor shahrini o’z davlatiga qo’shib olmoqchi va Akbarshoh imperiyasining
sharqiy rayonlariga Abdullaxonning hujumini oldini olishni va Eronga qarshi
urushda guyo kofir – shiyalarga qarshi kurashda qatnashgan bo’lib, o’zini haqiqiy
islom taqvodori sifatida ko’rsatmoqchi edi.
Hind yozuvchisi Ramesh Varmaning fikricha Abdullaxon bilan Akbarshoh
o’rtasida Eronni bo’lib olish to’g’risiga o’zaroshartnomasi bo’lgan ammo uni sir
saqlashgan deydi. Bunday deyishiga sabab Abdulmo’minning Turkiya sultoniga
yozgan maktubida va Imomqulixonning imperator Jahongirga yozgan xati bilan
tasdiqlaydi 3
.
3
Жаҳон тарихининг муҳим саналари . – T.: O‘zb е kiston, 2011.
11

1580 – yil Hakim Hamom O’rta Osiyodan Hindistonga qaytadi. U
Abdullaxonning xati bilan birga Akbarshoh saroyiga tayinlangan o’zbek elchlari
sifatida Ahmad Ali otaliq va Mirsadr Jahonlar boradilar. Abdullaxon Akbarshoh
nomiga yo’llagan xatida unga minnatdorchilik bildiradi, go’yo Akbarning iltifoti
bilan Abdullaxon Hirot va Xurosonni zabt etishga muvofiq bo’lgan.
Shuningdik Abdullaxon keksayib qolganligi va unga jahongashtalik ishlardan
charchab qolganligi, buning ustiga uning o’g’li Abdulmo’minning o’zboshimcha
harakatlari uni cho’chitmoqda edi. Bundan tashqari eron shohi Abbos Xuroson va
Amudaryogacha bo’lgan yerlarni bosib olishga astoydil kirishgan edi. Shu
maqsadda Abbos Turkiya bilan 1590 – yil sulh tuzishga muvofiq bo’lgan edi. Shu
o’rinda Abbos Akbar bilan ham ittifoq tuzishga harakat qiladi. Bu holat albatta
Abdullaxonni tashvishga solishi tabiy, negaki Badaxshonda Muhammad Zamon
degan shaxs o’zini Shohruhning o’g’li deb e’lon qilgan edi. Undan tashqari u
Akbarga ham ittifoq bo’lish to’g’risida maktub yo’llagandi. Bir yil o’tgandan
so’ng Muhammad Zamon Abdullaxonning o’g’li Abdulmo’minni mag’lubiyatga
uchratdi va Abdulmo’min ham Hindistonga elchi jo’natdi, biroq elchi Jelumga
kelganda bevaqt vafot etgandi. Abdulmo’minning elchisi said Muhammad Sodiq
Ali “Akbarnoma”asariga keltirilishicha Akbarning buyrug’I bilan bo’g’ib
o’dirilgan deyiladi. Lekin buni isbotlovchi fakt yo’q.
Abdullaxoning Mavloviy Husayin boshliq elchilari Akbar saroyiga keladi.
Bu vaqtda Akbarshohning uzoq vaqt Panjobda qolishi Abdullaxonni xavotirga
solib qo’ygan edi.Buning ustiga Abdulmo’minning qaltis hatti – harakatlari
12

Hindiston bilan munosabatining keskinlashiga olib kelmoqda edi. Shuning uchun
Mavloviy Husayin Abdulmo’minning nojo’ya hatti – harakatlari uchun uzr so’rab,
Akbarni Eron hukumdorining agressev hatti harakati uchun unga qarshi ittifoq
bo’lishga chaqirdi. Keyin esa Akbarshohning Panjobga ko’p muddat qolganidan
o’zbekxoni shubhalanayotgani haqida to’xtalib o’tdi. Mavloviy Husayin 1592 – yil
Lahor shahrida vafot etganligi tufayli Abdullaxon 1594 – yil Mulk Saloh Buxoriy
rahbarligida elchilarni Akbarning saroyiga jo’natadi.
O’zbek xonligining zaiflashib borayotganini sezgan hind davlati hududidagi
mo’g’ul imperiyasi Zamindovar va Garmsir yerlarini o’zbeklar qo’lidan tortib
oladi. Shu o’rinda Qandahor shahri ham boburiylar sulolasining mulki tasrufiga
o’tadi. Akbarning davlati endi Abdullaxon davlatida qarshi muvofaqiyatli kutash
olib borishi, Badaxshin, Balx va boshqa o’zbek yerlarini bosib olish imkoniyati
katta edi. Shu sababli Akbar o’z o’g’illari va saroy amaldorlari bilan bir qancha
maslahatlashdi, ammo ular biror ijobiy fikrga kelolmadi. O’rta Osiyoda uzoq vaqt
urush olib borgandan ko’ra Hindiston Dekanga qarshi kurash olib borishni afzal
ko’rardilar, natijada 1596 – yildan boshlab Dekan shahriga qarshi hujum
boshladilar.
Hindiston bilan O’rta Osiyo davlatlari o’rtasidagi do’stlik munosabati
saqlanib qoldi. Abdullaxon 1597 – yilning 9 sentyabrida Akbarshoh davlatidan
kelgan elchilar xo’ja Ashraf va Sulton Husayinlarni tantanali qabul qiladi. Elchilar
o’zlari bilan birga Akbarshohning taxtini keltiradi, bu xatda: 1) akbarshoh
davlatining o’zbek davlatiga hech qachon yomon niyatda bo’lmaganligi; 2) Shoh
13

Abbos I Akbarshoh saroyiga o’z elchilari Yodgor sulton Shamluni Abdullaxon
davlatiga qarshi kurash yo’lida Eron – Hindiston ittifoqini tuzish uchun
yuborganda, Akbarshoh davlatining bunga rozi bo’lmaganini, Abdulmo’minni
Akbarshoh o’z jiyani deb bilgani, uni avf etganligi haqida xatda keltiriladi. Shu
o’rinda Qandahorni o’zbeklar Eron shahri deb, unga hujum qilishlarining oldini
olish uchun imperiyasi hududiga qo’shib olganligi haqida Akbarshoh keltirib
o’tadi.
Har ikkala davlat o’zaro do’stlik munosabatlarini saqlab qolishdan
manfaatdor edi. A kbarshoh imperiyasi Abdullaxon uchun Eron bosqinchilariga
qarshi kurashda betaraf pozisiyada turishi ahamiyatli bo’lsa, mo’g’ul imperiyasi
uchun o’zbek xonligi bilan do’st bo’lishi Hindistonning hali tobe bo’lmagan
o’lkalarni bosib olishni muvofaqiyatli tamomlashda imperiyaning sharqiy
o’kalarda osoyishtalik hukm surib turishi uchun zarur edi.
Hind elchilari Sulton Husayin va xo’ja Ashraflar hindistonga qaytishda
ularni abdullaxon buyrug’I bilan Mirqurayish kuzatib boradi.
Abdullaxonning o’g’li Abdulmo’min 1599 – yil o’lgandan keyin
shayboniylar sulolasidan xon taxtini egallovchi kishi qolmagan edi. Shu o’rinda
xon chingiziylardan bo’lishi shart edi.
Buyuk Bobur sulolasidan bo‘lgan Hindistrn imperatori Akbar (1556—1605
yillar) Buxoro xonligi bilan do‘stona munosabatni mustahkamlash maqsadida
Buxoroga o‘z elchisnni yubordi. Elchi o‘zbek xoni Abdullaxonga sovg‘a va xat
olib kelda. Abdullaxon hind elchisini tantanali suratda qabul qildi va 1572 yilda
14

vataniga qaytib ketayotganda Hindistonga Buxoro xonligining elchisini qo‘shib
yubordi.
XVI asrning Ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Hindiston davlati bir-
birlariga tez-tez elchi yuborib turdi. Masalan, 1577, 1586,- 1591 ypllarda
Buxorodan Hindistonga elchi yuborildi. Ularni yuborishdan maqsad ikki davlat
o‘rtasidagi har qanday janjalli masalalarni bartaraf qilish va do‘stona munosabatlar
o‘rnatish, iqtisodiy va madaniy aloqalarni yanada rivojlaptirish edi. Buxoro
elchilari Hindistonga bir necha bor kelib ketgandan keyin, Hipdiston imperatori
Akbar 1577 yilda Buxoro xoni Abdullaxon huzuriga Mirza Po‘lat va 1586 yylda
Hakim Xumom boshchiligidagi o‘z elchilarini yubordi. Bu voqeaning guvohi
bo‘lgan Fransua Bernening xabar berishicha, 1658 yilda Hindiston podshosi
Avrnlgzebning taxtga chiqishi munosabati bilan uni tabriklash uchun Buxoro xoni
Hindistonga elchi yubordi. Bu elchilar orasida Samarqand va Balx hokimlarining
elchilari ham bor edi. Elchilar hind davlati poytaxti Dehlida to‘rt oydan oshiqroq
bo‘ldilar. «Elchilar, — deydi Fransua Berne, — zangori toshlardan yasalgan,
saralangan sandiqcha, juni uzun tuya, juda ham ajoyib otlar, bir necha tuyada yuk,
ho‘l va quruq meva olib keldilar. Dehlidan Buxoro elchilarini katta izzat-ehtirom
bilan kuzatadilar, podshoh hamma amirlarning ishtirokida elchilarning har biriga
qimmat baho •sarps tuhfa qildi va ularning har biri uyiga sakkiz ming rupiyadan
pul olib borishni topshirdi. Bundan tashqari, podshoh elchilardan xonlarga atab
chiroyli sarpo, mohirlik bilan tikilgan juda ko‘p qimmat baho va nafis zarbob
15

to‘nlar, tilla va kumush tasmali juda nozik shoyi gazlamalar, bir nechta gilam
hamda qimmat baho toshlar bilan bezatilgan ikkita xanjar berib yubordi».
Hindistok bilan O’rta Osiyo o‘rtasidagi iqtisodiy Boburiylar imperiyasi
davrida ayniqsa jonlanib ketdi. Hindiston imperatori Aurangzeb 1680 yplda
Buxoroga o‘z elchisini yubordi. Bu elchi Buxoro xoni Subxonqulixonga
Aurangzebdan maktub keltirdi. Subxonqulixon hind elchisini tantanali suratda
qabul «ildi va undan'imperator Aurangzeb nomiga javob maktubi yozib yubordi.
Usha vaqtlarda Hindistondan O’rta Osiyoga qimmat baho toshlar, dur, uqa bilan
tikilgan kimxob va boshqa qimmatli materiallar, uqa, bo‘yoqlar, atr-upa, Kashmir
ro‘moli, choy va hokazolar olib kelinar, Buxorodan esa Hindistonga asosan
ipakdan tikilgan dasturxonlar, ipak kashtalar, movut, ip gazlama, gilam va mo‘yna
olib borilardi. XVII asriing ikkinchn yarmida Hindistonda bo‘lgan sayyoh Fraisua
Berns shunday deb yozgan edi: «Hindistonda juda katta meva bozori bor. Bozorda
do‘konlar ko‘p bo‘lib, yoz vaqtida, bu do‘konlarda Erondan, Balxdan, Buxoro va
Samarqanddan keltirilgan quruq mevalar ko‘p sotilardi. Hipdistonda otga ihtiyoj
katta edi. Ma’lumki, Hindiston Buxoro xonligidan har yili 25 mingdan oshiq ot
sotib olardi.
Hind savdogarlari Buxoroga bir oz vaqtgagina kelib qolmasdan, balki
Buxoro, Samarqand va Xivada uzoq vaqt ham yashab qolardilar. XVII—XVIII
asrlarda Buxoroda hindlar yashaydigan bir mahalla bo‘lib, o‘z oqsoqollari
tomonidan boshqarilgan. O’rta Osiyo, shu jumladan Namangan, Andnjon, Buxoro
va Samarqandda yashaydigan hindlar soni XIX asrnnig birinchi yarmida yana ham
16

oshib ketdi. 1820 yillarda Buxoroda 250-taga yaqin hind yashardi. Bularning 200
tasi Shikarpurda, 500 tasi Panjobning Sind, Multon va boshqa oblastlarida edi.
17

1.2 Z а hiriddin Muh а mm а d Bobur v а Muhammad Sh а yboniyxon
munos а b а tl а rig а yangich а yond а shuv
Tarixdan ma lumki, 1499 yilda Shayboniyxon Samarqandni ishg ol qildi vaʼ ʼ
temuriylar saltanati barham topdi. Turon xalqi Shayboniyxon bayrog i ostida
ʼ
jipslashdi. G.Vamberining “Buxoro yoki Movaraunnahr tarixi” asarida bu hodisa
shunday ochiqlangan: “Temuriy sulolasining yulduzi so nayotgandi va 19 yoshli
ʼ
Bobur Mirzo uni to xtatishga qodir emasdi. Chingizxon avlodi, Jo chi ulusi [Oltin
ʼ ʼ
O rta] vakili Shayboniy Muhammadxon temuriylarning o zaro urushi alanga
ʼ ʼ
olayotgan va bosib olish uchun qulay fursat yuzaga kelayotgan lahzada ko p sonli
ʼ
o zbek otliq askarlari sharofati bilan allaqachon Movaraunnahrning ko plab muhim
ʼ ʼ
nuqtalarini amalda egallab olgandi. Bu omadli jangchi Temuriylar hukmronligiga
nuqta qo ydi”.
ʼ
Temuriylar hukmronligiga nuqta qo ygan Shayboniyxon kim bo lgan?
ʼ ʼ
Sulton Muhammad Shayboniyxon (1451-1510) А bulxayrxonning nevarasi,
Shohbudog sultonning o g li, shayboniylar sulolasi asoschisi.
ʼ ʼ ʼ А bulxayrxon uni
“Shohbaxt” deb atagan. Otasi bevaqt vafot etgach, А bulxayrxonning qaramog ida
ʼ
qolgan. Sulton Muxammad Shaybon Boyshayx otalig ida voyaga yetgan.
ʼ
А bulxayrxonning vafotidan so ng Shayboniyxon Dashti Qipchoqda o z
ʼ ʼ
hukmronligini o rnatgan. Shayboniyga otasining sodiq xizmatkori Qorachabek
ʼ
g amxo rlik qilib, “…bu shahzodaga sadoqat bilan xizmat qilgan” . Shayboniyga
ʼ ʼ
Turkiston va O tror hukmdori Muhammad Mazid Tarxon homiylik qilgan. Herman
ʼ
Vamberi yozishicha, Mazid Tarxon “…o zbek boshliqlarining yelkasiga chiqib
ʼ
18

olishi tahlikasini his etgandan keyin, xavfdan qutulish uchun ularni Buxoro hokimi
Abdulali Tarxonga yuborgan” . Mahalliy hukmdorlar Muhammad
Shayboniyxonning kuchidan ichki va tashqi raqiblariga qarshi kurashda
foydalanganlar. Bu kurashlarda Shayboniyxon mohir lashkarboshilik qobiliyatini
namoyon qilgan .
1490 yildan shahzodalar o rtasidagi o zaro kurash va ichki nizolar tufayliʼ ʼ
zaiflashgan Movarounnahrga yurish boshlagan. Bobur Mirzo 1500 yilda
Samarqand taxtini ikkinchi marta egallagan, ammo mahalliy zodagonlarning
ko pchiligi Bobur Mirzoni qo llab-quvvatlashmagan. 1501 yilning bahorida Bobur
ʼ ʼ
Mirzo Shayboniyxon bilan bo lgan jangda yengilib, Samarqandni tark etgan.
ʼ
Shayboniyxonning temuriylarga qarshi 1500-1509-yillarda olib borgan
shiddatli urushlar oqibatida Movarounnahr, Xorazm va Xuroson, Sig noq, Sabron,
ʼ
Yassi, Hisor, Qunduz, Badaxshon, Balx, Xorazm, Hirot, Mashhad, Tusni o z
ʼ
ichiga olgan “Shayboniylar davlati” vujudga kelgan. Muhammad Solih
tomoniddan 1506 yilda yozilgan “Shayboniynoma” tarixiy dostoni temuriylar bilan
shayboniylar o rtasidagi kurash va to qnashuvlar yoritilgan qimmatli yodgorlikdir
ʼ ʼ 4
.
Muhammadyor ibn А rab Qatag onning “Musaxxir al-bilod” asarida
ʼ
keltirilishicha, Shayboniyxon bilan Shoh Ismoil Safaviy o rtasidagi birinchi
ʼ
to qnashuvdan so ng Shoh Ismoil Safaviy Shayboniyxonga sulh taklif qilib
ʼ ʼ
yuborgan maktubga e tibor bermagan: Shayboniyxon “xatni o qib ko rdi-yu,
ʼ ʼ ʼ
ammo undagi gaplarga iltifot nazari bilan qaramadi… shohning xat keltirgan
xabarchisini qamab qo yishni buyurdi” . Shayboniyxon ikkinchi marta tinchlik
ʼ
4
Асқаров А . Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи . – Т .: O’zbekiston, 2015.
19

sulhini rad etib, katta xato qilgan va o z halokatiga yo l ochgan. Shayboniyxonʼ ʼ
1510 yilda Mavr yaqinidagi Mahmudobod qishlog ida Eron shohi Ismoil Safaviy
ʼ
bilan bo lgan jangda mag lubiyatga uchragan va o zi ham jangda halok bo lgan .
ʼ ʼ ʼ ʼ
Uning boshsiz tanasi Samarqandning Registon maydonidagi Tillakori va Sherdor
madrasalari o rtasidagi burchakda joylashgan “Baland Sufa”ga dafn qilingan. Bu
ʼ
dahmaga keyinchalik boshqa shayboniylar ham dafn etilgan.
20

1.3. Shayboniyxon va shayboniylarning ham davlatchilik tarixidagi xizmati
Sho ro davrida, hatto hozirda ham ayrim manbalarda Zahiriddin Muhammadʼ
Bobur va Shayboniyxon munosabatlari bir-biriga zid, oq va qora ranglarda talqin
qilinganki, bir tarixiy shaxsga faqat ijobiy va boshqa tarixiy shaxsga salbiy baho
berish haqiqatga to g ri kelmaydiki, maqolada aynan shu masalaga yangicha
ʼ ʼ
yondashildi:
Birinchidan, Shayboniyxon va shayboniylarning ham davlatchilik tarixidagi
xizmati buyukdirki, Shayboniyxonning siyosat maydoniga chiqishi temuriylar
saltanatining parokandalikka uchragan davriga to g ri keldi. Movarounnahrdagi
ʼ ʼ
tarixiy vaziyatni to g ri baholay olgan Shayboniyxon uning hududlarini ishg ol
ʼ ʼ ʼ
etishga kirishdi. Dashti Qipchoq qabilalarini birlashtirish va o zbek davlatini qayta
ʼ
bunyod etish vazifasini Shayboniyxon amalga oshirdi.
Ikkinchidan, temuriylarning Movarounnahr tarixi sahnasidan tushishiga,
shayboniyxon emas, temuriy shahzodalarning o zlari aybdor edilar, ya ni
ʼ ʼ
Sohibqiron bobolari birlashtirgan saltanatning parchalanishi taxt talashgan
shahzodalar kelishmasligi, o zaro ittifoqning yo qligidan yuz berdiki, bu tarixiy
ʼ ʼ
haqiqat va tarixning qaytarilmas hukmi edi. Buning odil va xolis bahosini Bobur
Mirzo “Boburnoma”da aniq-ravshan bitib qo ygan.
ʼ
Uchinchidan, temuriylar va shayboniylar o rtasidagi munosabatlar avvaldan
ʼ
mavjud bo lgan. Temuriy shahzodalar Dashti Qipchoqdan kelin olgan bo lishsa,
ʼ ʼ
temuriy malikalar u yerga kelin bo lib tushgan. XV asrning o rtalarida
ʼ ʼ А bu Said
Mirzo (1451-1469) va Dashti Qipchoq xoni А bulxayrxon (1428-1468) o rtasidagi
ʼ
21

ittifoqqa binoan Mirzo Ulug bek (1409-1449)ning qizi Robiya Sultonbegimʼ
А bulxayrxonga turmushga berilgan hamda ulardan tug ilgan o g illar –
ʼ ʼ ʼ
Ko chkunchixon (1512–1529) va uning avlodlari 1578 yilga qadar Samarqand va
ʼ
uning atroflarida hukmronlik qilgan. Ikkinchi o g li Suyunchxojaxon (vafoti 1525
ʼ ʼ
y.)ning avlodlari 1583 yilga qadar Toshkentda hukmronlik qilgan. XV asr
o rtalarida
ʼ А straxanda hukmronlik qilgan shayboniy sulolasi vakillaridan biri
bo lgan
ʼ А hmadxon ham Sulton Husaynning singlisi Badakabegimga uylangan.
Ulardan tug ilgan o g illar keyinchalik, 1469 yili Sulton Husayn Hirot
ʼ ʼ ʼ
taxtini egallagach, shu yerda sulton xizmatida bo lganlar. 1497-1501 yillarda
ʼ
Bobur Mirzo va Muhammad Shayboniyxon o rtasida Movarounnahr hukmronligi
ʼ
uchun kurash kechgan yillar va undan keyingi davrda ham temuriylar va
shayboniylar o rtasida quda-andachilik yanada rivojlandi. Bobur Mirzoning besh
ʼ
nafar opa-singlisidan uch nafari shayboniy sultonlar nikohida bo lgan. 1501 yilda
ʼ
Samarqand qamali natijasida Bobur Mirzoning opasi Xonzodabegim
Shayboniyxon nikohiga o tdi.
ʼ
Muhammad Shayboniyxonning uch o g lidan ikkinchisi – Xurramshoh
ʼ ʼ
sulton (1502-1511) Xonzoda begim hamda Shayboniyxonning o g li, Bobur
ʼ ʼ
Mirzoning jiyani bo lgan va unga Balx viloyati suyurg ol qilib berilgan edi. Bobur
ʼ ʼ
Mirzoning Yodgor Sultonbegim ismli singlisi 1504 yili, А xsi va А ndijon
Shayboniyxon tomonidan egallangach, Hamza sultonning А bdulatif sulton ismli
o g liga olib berilgan. Kenja singlisi Ruqiya Sultonbegim 1512 yili Bobur
ʼ ʼ
Mirzoning shayboniylardan yengilishi va chekinishi natijasida Jonibek sulton
22

( А bulxayrxonning nevarasi, Shayboniyxonning amakivachchasi, shayboniylarning
yetuk vakili А bdullaxon II ning bobosi, 1529 yili vafot etgan) qo liga tushgan vaʼ
sulton uni o z nikohiga olib, ardoqli malika sifatida e zozlagan hamda undan bir
ʼ ʼ
nechta farzand ko rgan. Bobur Mirzoning amakisi, Samarqand hukmdori Sulton
ʼ
А hmad mirzo (1469-1494)ning ikki qizi shayboniy sultonlar nikohida bo lgan.
ʼ
Xususan, katta qizi Qorako zbegim Toshkent xoni Sulton Mahmudxon nikohida
ʼ
bo lgan. 1508 yili xon o ldirilgach, Qorako zbegim shayboniylardan Jonibek
ʼ ʼ ʼ
sulton nikohiga o tgan va umrining oxiriga qadar shayboniylar xaramida oliy
ʼ
malikalar safida bo lgan. To rtinchi qizi Sultonbegimni 1501 yili
ʼ ʼ
Shayboniyxonning to ng ich o g li Temur sulton olgan. Shayboniylar sulolasining
ʼ ʼ ʼ ʼ
eng yirik vakili bo lgan
ʼ А bdullaxonning otasi Iskandarxon ona tomondan Sulton
Mahmudxon (Bobur Mirzoning tog asi, Toshkent xoni)ning nabirasi edi. Shu
ʼ
jihatdan, А bdullaxonning Bobur Mirzoga qarindoshligi ham bo lgan.
ʼ
To rtinchidan, ikki sulola o rtasida diplomatik va savdo-sotiq munosabatlari
ʼ ʼ
bardavom bo lgan.. Bobur Mirzo Hindistonni egallab, sulola poydevorini barpo
ʼ
etgach, Movarounnahr bilan keng ko lamli aloqalarni yo lga qo ydi, shayboniy
ʼ ʼ ʼ
sultonlarga kek saqlamagan, hattoki, “Boburnoma”da Shayboniyxonning nabirasi
Po lod sulton (Temur sultonning o g li, 1530 yili vafot etgan) bilan yozishmalarini
ʼ ʼ ʼ
zikr etgan. Bobur Mirzo Po lod sultonning nazmga moyillini bilgach, unga
ʼ
“Devon”ini tuhfa qilgan. Maktubga quyidagi she riy baytni ilova qilgan:
ʼ
Ul sarvning haramig a gar yetsang, ey sabo, Bergil bu hajr xastasidin yod
ʼ
ko ngliga.
ʼ
23

Rahm aylabon sog inmadi Boburni, bor umid,Solg ay Xudoy rahmni Fo lodʼ ʼ ʼ
ko ngliga
ʼ 5
.
Shayboniylar sulolasi vakili А bdullaxon davrida Buxoroning nufuzi ortib,
А bdullaxon Hindistondagi boburiylar bilan iliq diplomatik munosabatlar o rnatdi,
ʼ
bir necha marta elchilar yubordi, boburiy А kbarshoh elchiliklarni qabul qildi.
Shuningdek, 1528 yili Bobur А gradagi elchilarni qabul qilish marosimi
haqida yozar ekan, Movarounnahrdan kelgan Ko chkunchixon elchilariga chap
ʼ
tomondan joy berilgani, ularga Eron, hind va boshqa yurtlardan kelgan elchilar
bilan bir xil munosabatda bo linganligini ta kidlaydi. Bobur bu manzarani ta riflay
ʼ ʼ ʼ
turib boshqa davlat elchilarining kimligi, ularni kim yuborganligi, ularga qanday
munosabatda bo linganligi singari masalalarga to xtalmasada, Movarounnahrdan
ʼ ʼ
kelgan elchilarni nomma-nom sanab, ularning А bu Said sulton (1530-1533),
Mehribon xonim (Shayboniyxonning kelini, Temur sultonning xotini) va uning
o g li Po lod sulton tomonidan yuborilgani, ularga qanday sovg alar ulashilganini
ʼ ʼ ʼ ʼ
batafsil yozadi. “Boburnoma”ning 1528 yil voqealari bayon qilingan qismida
shayboniylardan bo lgan Balx hokimi Kistan Qora sulton (shayboniylarning
ʼ
mashhur vakili А bdullaxonning amakisi)dan kelgan elchilar, ularni qabul qilish va
kuzatish holatlariga to xtaladi.
ʼ
Beshinchidan, Bobur Mirzo “Boburnoma”da 1506 yilgi voqealarni tasvirlar
ekan, bu davrga kelib Movarounnahrda Muhammad Shayboniyxon hukmronligi
o rnatilgani, temuriylarning ayrimlari janglarda halok bo lgani, ayrimlari
ʼ ʼ
Shayboniy tarafiga o tib ketgani va bir o zi yolg izlanib qolganini nadomat bilan
ʼ ʼ ʼ
5
Асқаров А . Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи . – Т .: O’zbekiston, 2015.
24

yozgan bo lsa ham, shayboniylar sulolasiga mansub ko plab sultonlar Boburʼ ʼ
Mirzoning xizmatida bo lgan. Shayboniylardan bo lgan Baxtiyor sultonning
ʼ ʼ
o g illari – Hamza sulton va Mahdi sulton dastlab Shayboniyxonga xizmat qilgan
ʼ ʼ
bo lsa-da, keyinchalik Hisorda hukmronlik qilib turgan temuriy hukmdor Sulton
ʼ
Mahmud mirzo (1494 yilga qadar Hisor hokimi, 1494-1495 yillarda Movarounnahr
hukmdori) xizmatida bo lgan. Sulton Mahmud mirzo vafot etgach, 1495 yili
ʼ
А ndijonga kelib Bobur xizmatida bo lgan va uning dastlabki janglarida ishtirok
ʼ
etgan. Shayboniylar naslidan bo lgan yana bir davlat arbobi, sarkarda Odil sulton
ʼ
1525 yildan Bobur xizmatida bo lgan.
ʼ
1525 yilgi “Miyoni Duoba”, 1526 yilgi “Panipat”, 1527 yilgi “Kanva”
janglarida Bobur qo shinining asosiy qismlariga boshchilik qilgan va g alabani
ʼ ʼ
ta minlashga o z hissasini qo shgan. U 1528 yili Hirotdan Kobulga kelgan Sulton
ʼ ʼ ʼ
Husayn Boyqaroning nevarasi Shodibegimga uylantirilgan. “Boburnoma”da
yozilishicha, shayboniylardan bo lgan Tongotmish sulton 1528 yili Bobur Mirzo
ʼ
huzurida uyushtirilgan ziyofatda hukmdorning chap tomonida o tirgan.
ʼ
Tongotmish sulton Gang daryosining Haldiy guzarida Bangola qo shini bilan
ʼ
bo lgan jangda ishtirok etgan va Boburning e tirofiga sazovor bo lgan. Bobur
ʼ ʼ ʼ
Mirzo qo shinida shayboniylardan bo lgan Muhammadiy sulton Panipat jangida
ʼ ʼ
(1526 y.), To lamish sulton Kanva jangida (1527 y.) jasorat ko rsatib sadoqatini
ʼ ʼ
namoyon qilgan. Bobur Mirzo qo shinida Mahdi sulton, Hamza sulton, Odil
ʼ
sulton, To lamish sulton singari shayboniylarning sadoqat bilan xizmat qilib yuqori
ʼ
martabaga erishgani Bobur Mirzoning barcha turkiy qavm, jumladan,
25

shayboniylarga xalq sifatida qaraganini ko rsatadi. Bobur Mirzo Muhammadʼ
Shayboniyning qarindoshlarini hurmat bilan munosabatda bo lish bilan birga,
ʼ
dushmanlik qismatida ularning aybi yoki o rni borligiga bag rikeng hukmdor
ʼ ʼ
sifatida ahamiyat bermaydi.
Oltinchidan, Shayboniyxon shariat amallariga bo ysungan va musulmonlik
ʼ
qoidalariga amal qilgan. Uning din arkonlaridan yaxshi xabardor ekanini Bobur
Mirzo ham tan olgan. Shayboniyxon o zini sunniylik mazhabidagi
ʼ
musulmonlarning ximoyachisi deb hisoblagan. Shoir va tarixchilar uni “Xalifat ur-
rahmon” va “Imom uz-zamon” deb ulug lashganki, Shayboniyxon Hirot olingan
ʼ
yil (1506 y.)da sazovor bo lgan.
ʼ
Yettinchidan, shayboniyxon madaniyat va maorif sohasida temuriylardan
ibrat olib, Buxoro, Samarqand, Toshkentda masjidlar, madrasalar solishga amr
etgan. Davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlash uchun davlat
boshqaruvida “suyurg ol” tizimini joriy etgan. Zabt etilgan hududlarni boshqarish
ʼ
ishini farzandlari, qarindosh-urug lari, birodarlariga ishonib topshirgan. Balx –
ʼ
Sultonshohga, Hisor – Mahdi va Hamza sultonlarga, А ndijon – Mahmud sultonga,
Qunduz – А hmad sultonga, Hirot – Jonvafobiyga, Marv – Qo biz naymanga,
ʼ
Toshkent – Suyunxojaga, Xorazm – Kepakbiy qushchiga, Samarqand va Kesh –
Muhammad Temurga, Buxoro va Qorako l – Mahmud sultonga, Turkiston –
ʼ
Ko chkunchixonga taqdim etilgan. 1507 yilda pul islohoti o tkazib, vazni bir xil —
ʼ ʼ
5,2 gramm bo lgan yangi kumush tanga va mis chaqa pullar zarb qilish va
ʼ
muomalaga chiqarishga farmon qilgan. Bu islohot iqtisodiyotni tartibga solish va
26

savdo-sotiqni jonlantirish, hokimiyatning siyosiy va iqtisodiy mavqeini
kuchaytirish, mahalliy hokimlar mavqeini kuchsizlantirish, dehqonlarning soliq
to lash imkoniyatini oshirish, davlat va axoli mulkini ko paytirishga imkon bergan.ʼ ʼ
Shayboniyxonning ta lim sohasidagi islohotlari ham tahsinga loyiq bo lib,
ʼ ʼ
ko p bosqichli o qitish tizimi joriy etilgan. Islohotga ko ra, ta limning quyi
ʼ ʼ ʼ ʼ
bosqichi maktab bo lib, bolalar olti yoshidan qabul qilingan. Maktabda ikki yil
ʼ
o qigach, o qish madrasaga davom ettirilgan. Madrasada uch bosqichli ta lim joriy
ʼ ʼ ʼ
etilib, har bir bosqichda sakkiz yildan o qilgan. O qish jarayoni yigirma olti yil
ʼ ʼ
davom etgan. Shayboniyxon bilimli kishilarni jamiyatning asosiy tayanchiga
aylantirish harakatida bo lgan.
ʼ
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, Bobur Mirzo bilan Shayboniyxon
o rtasidagi ziddiyatli masalaga nuqta qo yish shart. Zero, bitta millat, bitta xalqqa
ʼ ʼ
mansub bo lgan ikki hukmdorning tarixdagi o rni o ziga xos va betakrordir.
ʼ ʼ ʼ
Movarounnahrda bir asr davomida hukmronlik qilgan shayboniylar sulolasi
temuriylar, mahalliy aslzodolar bilan singishib, qon-qarindosh bo lib,
ʼ
mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va madaniy taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega
bo lgan.
ʼ
27

XULOSA
Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qo’shni davlati bo’lib, bu ikki
davlat o’rtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizg’in dovom etib kelgan. Ikki
davlat o’rtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning
70 yillaridan boshlab muntazam ravishda dovom etib kelgan. Bu haqida N.
Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O’rta Osiyo va Hindiston munosabatlari
kitobida diplomatik va iqtisodiy munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan.
Ikki davlat o’rtasida ilk elchilik munosabatlari bir necha marta bo’lgan. Demak
ulardan – 1572 yili Hindistonga Abdullaxonning birin chi elchisi Xo’ja Oltamish
yuboriladi. Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib. Bu
safar Abdiraxm boshchiligidagi elchilar yo’boriladi. Keyingi elchilar esa 1579 -yili
Abdullaxon saroyiga sunniy mahzabdagi Mirza Po’lat boshchiligida hind elchilari
yuborilgan. Uzoq yillardan so’ng Akbar Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi.
1597- yili 17 mayda Hindistondan Buxoroga Xo’ja Ashraf Naqshbandiy
boshliq elchilar yo’lga chiqadi”. Demak XVI asrning ikkinchi yarmidan XVII
asrning boshlarigacha, Shayboniylar so’lola hukumronlik yillari yani Abdullaxon
II davrida Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati o’rtasida olib borilgan elchilik
munosabatlar muntazam ravishda dovom etib turgan. Bunda har ikki davlat
iqtisodiy va siyosiy munosabatlarining yo’lga qoyilishida manfaatdar bo’lganligini
bilish mumkin. Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar so’lolasi hukumronlik davri
bilan bog’liqdir. Ashtarxoniylar hukumronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va
Boburiylar davlati o’rtasida qizg’in diplomatik aloqalar mavjud bo’lgan. Ulardan –
28

Hindistonga 1632- yili Vaqqos Hoji, 1633- yili Tarbiyatxon boshchiligida hind
elchilari Balxgacha, uzoq vaqtdan so’ng Buxoro xonligidan Xo’ja Ahmad al-
Husayniy 1661- yili 27 nayabr, undan so’ng esa Kuchakbek 1663- yili hind shohi
qobulida bo’lganlar. Buxoro xonligiga esa 1665- yil iyulda Mustafaxon Hofi
elchiligi qabul qilingan. 1669- yili 11- may Hindistonga Buxorodan Rustambiy
boshchilik elchilar kelgan, unga javoban 1670- yili may oyi Hindistondan
Yakkatozxon elchiligi, so’ng 1671- yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi
Hindistonga, 1685- yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1689- yili Nazarbiy
Hindistonga, 1714-1715- yili Sultonbiy elchiligi Hindistonga” kelgan. Bu kabi oliy
darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisoiy savdo
munosabatlarning manfaatlarini ko’zda tutganligini bilish 87 mumkin. Buxoro
xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlarida asosan tovor
mahsulotlarni Hindistondan dorivorlar, har xil boyoqlar, choy va Buxoro
xonligidan esa quruq va ho’l mevalar asosiy mahsulotlar hisoblanganligini keltirib
o’tish joiz.
Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o’rtasidagi
savdo munosabatlar esa asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligini e’tirof etiladi.
1.Xususiy savdo. 2.Xonlikning maxsus vakillari vositachiligida olib boriladigan
savdo. 3.Podshohlar o’rtasidagi bir-birlariga to’hfa va hadiyalar yuborish yo’li
bilan mol ayirboshlash. Xususiy savdogarlar, asosan xalq ehtiyoji uchun zarur
bo’lgan tovor mahsulotlari bilan savdo qilganlar. Bunda quydagi ma’lumotlarda
ham tasdig’ini topadi. Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha bo’lgan
29

davrda, Hindistondan Buxoro bozorlariga turli xil matolari (jomavar, chire,
gujorat,) lak va boyoqlar keltirilgan, Buxorodan Hindistonga ho’l va quruq
mevalar, ot, tuya, ipak matolari, sukno, qunduz terisi, har xil chinnilar,
zig’irpoyadan to’qilgan rus matosi va boshqalar keltirilgan. Demak xususiy
savdogarlar xalq orasida yurganligi bois raiyat xalqining extiyoji uchun zarur
bo’lgan tovor mahsulotlari bilan savdo qilishganligini tasavur qilish mumkin.
Lekin u yoki bu davlat ularning havfsizligi taminlamagan. Yo’qorida savdoning
ikkinchi shakli esa birinchisidan tubdan farq qilgan. Bu xildagi savdogarlar maxsus
farmon bilan boshqa bir o’lkalarga yuborilganligidir. Ularga asosan xonlar,
juyboriy shayxlar, saroy amaldorlari va mansabdor shaxslarga yuklatilgan. Demak
quydagi asarda keltirilishicha bularga asosan saroy extiyojlari uchun turli xil quruq
va ho’l mevalar, shuningdek matolar (kimxob, zarbob,) nodir buyumlar, qo’nduz
po’stinlari, morj tishi, chinni asboblar, qipchoq otlari, tez yurar tuyalar, ov qushlari
va boshqalar buyum mahsulotlar bilan savdo qilishganini keltirib o’tadi. Unda bu
shalkda savdo esa saroy amaldorlari uchun savdo qilganligi ma’lum bo’ladi.
Bundan tashqari bu shalkdagi savdogarlarga esa, keng imtiyozlar berilgan hamdir.
Uchunchi shakldagi savdoda esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan
uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovg’a solom, hadya to’hfalar yuborish yo’li
bilan olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o’rtasidagi
iqtisodiy savdo munosabatlarida muhim 88 ahamiyat kasb etganligini bilish
mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdirahimxo’ja turli
sovg’a-salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik la’l tuhfa qilgan. Jahongir ham
30

Abdirahimxo’jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol
og’irlikdagi uchta oltin “kavkabi toli” hadya etgan. Demak yo’qorida keltirilgan
tuhfalarda asosan qimmatboho, la’l, olmos bilan almashinib turganligini bilish
mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdilazizxon tomonidan hadiya qilib
yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik la’l evaziga, Avrangzeb elchisi Mustofoxon
Abdilazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi
yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatboho qilich, qalqon, o’qdon, bir fil va
turli matolar keltirgan . Endigi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon
uchun zarur mol- tovor mahsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin.
Xulosa o’rnida Buxoro xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukumronligi
davrida) o’rtasida olib borilgan elchilik munosabatlar va iqtisodiy munosabatlar
bir-biriga chambarchas holda olib borganligini bilish mumkin 6
.
6
Асқаров А . Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи . – Т .: O’zbekiston, 2015.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Т.: Ўзбекистон,
1998.
2. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. –
Т.: Ўзбекистон, 2011. – 440 б.
3. Karimov I . A . Ona yurtimiz baxt - u istiqboli va buyuk kelajagi yo ’ lida
xizmat qilish – eng о liy saodatdir . – T .: O ’ zbekiston , 2015.
4. Mirziyoyev Sh . Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta ’ minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi . – T .: O ‘ zbekiston , 2017.
5. Mirziyoyev Sh . Tanqidiy tahlil , qat ’ iy tartib - intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir faoliyatining kundalik qoidasi bo ` lishi kerak . – T .:
O ‘ zbekiston , 2017.
6. Mirziyoyev Sh . Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz
bilan birga quramiz . – T .: O ‘ zbekiston , 2017.
7. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997- yil 29- avgustdagi
“ Ta ’ lim to ’ g ’ risida ” gi Qonuni .
8. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 1997- yil 29- avgustdagi
” Ta ' lim to ’ g ’ risida ” gi qonuni .
9. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999- yil 16-
avgustdagi “ Umumiy o ’ rta ta ' limning davlat ta ' lim standartlarini tasdiqlash
to ’ g ' risida ” gi 390- sonli Qarori .
10. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 2004- yil 21- maydagi “2004-
2009- yillarda maktab ta ' limini rivojlantirish umummilliy dasturi to ’ g ’ risida ” gi
Farmoni .
11. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Xalq ta ' limi vazirli va Oliy va o ’ rta maxsus
ta ' lim vazirligining 2010- yil 1 iyuldagi “ Umumiy o ’ rta , o ’ rta maxsus , kasb - hunar
ta ' limi muassasalarida o ’ qitiladigan umumta ' lim fanlari hamda oliy ta ' limda davom
32

ettiriladigan fanlar dasturlari uzviyligi va uzluksizligini ta ' minlash to ’ g ’ risida ” gi
6 G `2 G `4 G `1- sonli qo ’ shma hay ' at majlisi qarori .
12. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 2012- yil 10 d е kabrdagi
“ Ch е t tillarini o ’ rganish tizimini yanada takomilashtirish to ’ g ’ risida ” gi PP -1875-
sonli qarori .
13. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013- yil 8-
maydagi “ Uzluksiz ta ' lim tizimining ch е t tillar bo ’ yicha davlat ta ' lim standartini
tasdiqlash to ’ g ’ risida ” gi 124- sonli qarori .
14. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017- yil 6
apr е ldagi “ Umumiy o ’ rta ta ' lim va o ’ rta maxsus , kasb - hunar ta ' limining davlat
ta ' lim standartlarini tasdiqlash to ’ g ’ risida ” gi 187- son qarori .
15. O ‘ zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017- yil 15-
martdagi “ Umumiy o ’ rta ta ' lim to ’ g ’ risidagi Nizomni tasdiqlash haqida ” gi 140-
sonli qarori .
Asosiy adabiyotlar
16. O ’ tkazilgan Forum tavsiyalari “ Ijtimoiy fanlarni o ’ qitish va ma ' naviy -
ma ' rifiy ishlarni takomillashtirishda o ’ quv - tarbiya jarayonining sifat va
samaradorligi : muammolar va е chimlar ”. 2017- yil . 24-25- mart kunlari .
17. Тарих ўқитиш методикаси. – T .: TURON - IQBOL , 2001.
18. Жаҳон тарихининг муҳим саналари. – T .: O ‘ zb е kiston , 2011.
19. O‘zbеkiston tarixining muhim sanalari.”O’ZBEKISTON” NMIU,
2012-yil.
20. O‘zbеkistonda davlat va din munosabatlari: Diniy tashkilotlar,
oqimlar, mafkuraviy kurashning dolzarb yo’nalishlari. – “Toshkеnt islom
univеrsitеti” nashriyot –matbaa birlashmasi, 2014-yil.
21. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. – Т.:
O’zbekiston, 2015.
22. Жўраев Н. Тарих фалсафасининг назарий асослари. – Т.:
Маънавият, 2008.
33

23. Зиё А. Ўзбек давлатчилиги тарихи (Энг қадимги даврлардан
Россия босқинига қадар). – Т.: Шарқ, 2001.
24. Иброҳимов А. Бизким, ўзбеклар... Миллий давлатчилигимиз
асослари ҳақида мулоҳазалар. – Т.: Шарқ, 1999.
25. Левитин Л. Ўзбекистон тарихий бурилиш палласида. Президент
Ислом Каримов тарафдорининг танқидий мулоҳазалари. – Т.: Ўзбекистон,
2001.
26. Левитин Л., Карлайл С. Ислом Каримов – янги Ўзбекистон
Президенти. – Т.: Ўзбекистон, 1996.
27. Тойнби А. Цивилизация перед судом истории. Сборник. – М.:
Рольф, 2002.
28. Холбоев С. Миллий мустақиллик ва тараққие?тнинг ўзбек модели
(методология, инновация, тарихий таҳлил). – Т.: O ’ zbekiston , 2015.
29. Эркаев А. Ўзбекистон йўли (Президент Ислом Каримовнинг
ислоҳотлар назарияси ҳақида мулоҳазалар). – Т.: Маънавият, 2011. – 198 б.
30. Жалолиддин Мангуберди. – Т.: Шарқ, 1999.
31. Muhammad Ali . Sarbadorlar. – T.: G’afur G’ulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2009.
34

SHAYBONIYLAR VA BOBURIYLAR O’RTASIDAGI DIPLOMATIK MUNOSABATLAR..docx

Купить