Shayboyniylar va safsviylar o`rtasidagi harbiy-siyosiy munosabatlar

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	120.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shayboyniylar va safsviylar o`rtasidagi harbiy-siyosiy munosabatlar

Купить

KIRISH
Ma’lumki, “Ta lim to’g’risidagi qonunda va Kadrlar tayyorlash milliy‟
dasturida ta lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplarida ta lim va
‟ ‟
tarbiyaning insonparvar demokratik xarakterda ekanligi muhim tamoyil sifatida
ko’rsatib o’tilgan. Shuni nazarda tutgan holda bitiruv malakaviy ishimizning
mavzusi ham o’ta dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
Birinchidan O’zbekiston tarixi darslarida shaxsni har tomonlama
shakllantirish, uning qobiliyati va imkoniyatlarini to’liq namoyon etish va
rivojlantirish uchun qulay shart–sharoit yaratish uchun ta lim jarayonini to’g’ri
‟
tashkil etish, o’quvchilarning ongiga to’g’ri yo’l topa bilish muhim ahamiyatga
ega. Vatan tarixining ilmiy tahlil va izchil yondashuvni talab qiladigan
yo’nalishlaridan biri XVI–XVII asrlarda hukm surgan shayboniylar davlati
tarixidir.
Ikkinchidan XV–XVII asrning boshlarida Movarounnahrdagi iqtisodiy
tushkunlik va siyosiy porokandalikni vujudga keltirgan sabablar, shu davr tarixiy
jarayonlarining salbiy oqibatlari tegishli saboq bo’lib, mazkur voqealarni chuqur
anglab, haqqoniy talqin qilish muhimdir. Mustaqillik yillarida O’zbekiston tarixini
yangi konseptual – metodologik asoslarda tadqiq etish, turli ilmiy muammolarni
asl manbalarga tayangan holda tahlil etish muhim masalaga aylandi. O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan tarixiy – madaniy merosni
o’rganish va targ’ib etish, ta lim tizimida yangi pedagogik texnologiyalarni joriy
‟
etish, o’quvchilarni komil inson darajasida tarbiyalashga katta e tibor berilib, bu
‟
sohada ulkan ishlar amalga oshirilmoqda.
Uchinchidan O’zbekiston tarixining muhim burilish nuqtasi hosoblanmish
shayboniylar davrini ilmiy manbalar asosida tahlil etish fanimiz oldida turgan
dolzarb vazifalardan biridir. O’quvchilarga o’zbekiston tarixi fanini o’qitishda
shayboniylar davri tarixining pedagogik asoslarini aniqlash hozirga qadar yaxlit
ilmiy tadqiqot sifatida o’rganilgan emas. Bu esa mavzuning dolzarbligini yanada
oshiradi.
3

Tariximizda Somoniylar, G’aznaviylar, Qoraxoniylar, Xorazmshoxlar,
Temuriylar, Shayboniylar, Ashtarxoniylar va Mang’itlar kabi sulolalar hukmronlik
qilganini bilamiz.
Shu nuqtai nazardan olganda Shayboniylar davrining dolzarbligi shundan
iboratki, biz bu davrni yanada muhimroq o’rganmog’imiz, o’sha davrda
hukmronlik qilgan xukmdorlar qilgan ishlarini chuqurroq tahlil qilmog’imiz,
ochilmagan, siru-sinoatlarni ochib bermog’imiz darkor. Bizga ma lumki, bir qator‟
tarixchilarimiz Shayboniylar davriga oid bir qancha asarlar yozishgan. Jumladan,
Axmedovning “Tarixdan saboqlar”, “To’rt ulus tarixi”, Z.M. Boburning
“Boburnoma”, Abdulg’ozixonning “Shajarai turk”, M. Solihning
“Shayboniynoma”, X.T. Buxoriyning “Abdullanoma” asarlari mavzuning
yoritilishida muhim asarlar hisoblanadi.
Mavzuning dolzarbligi: Ushbu kurs ishining maqsadi Tarixdan ma'lumki,
XI-XVI asrlarda g'arbda Dnepr daryosi va Qora dengiz, shimoli-sharqda Irtish
daryosi va Balxash ko'ligacha, janubda esa Xorazm va Sirdaryoning quyi oqimlari
oralig'idagi yerlar Dashti Qipchoq deb yuritilgan. Bu hududda dastlab Jo'ji ulusi
norai bilan Oltin O'rda xonligi tashkil etilgan.XIV asr oxirlarida Oltin O'rda
xonligi Amir Temur tomonidan tor-mor etilganidan so'ng parchalanib, bir necha
xonliklarga bo'linib ketdi. Volga daryosining o'rta va quyi oqimlarida Qozon va
Ashtarxon (Hojitarxon) xonliklari, Qrim yarim orolida Turkiya ta'sirida bo'lgan
Qrim xonligi vujudga keldi. Dashti Qipchoqning sharqiy qismida esa Oq O'rda
tashkil topdi. Bu katta hududda qiyot, mang'it, do'rmon, qushchi, o'rtachi, nayman,
tuba, toyraas, jot, xitoy, uyg'ur, qorluq, ushun (usun), karlavut, ichki, ming, tan gut,
qo'ng'irot va boshqa qabilalar yashagan. Bu ulus O'zbeklar davlati, uning aholisi
«o'zbeklar» deb atalgan.
XVI asr birinchi yarmida usmoniy hukmdorlar Yevropa, Osiyo va
Afrikada yangi hududlarni bosib olib, o’z yerlarini ancha kengaytirdilar. XVI asr
boshida Turkiyaning 1
Sharqiy chegarasida Safaviylar xokimiyati (1502 –1736
yillarda Eronda turkiy qavmdan bo’lgan Safaviylar sulolasi boshqargan davlat.
Ular shialarning o’ram sallasini o’rab yurganligi uchun qizilboshlar deb xam
4

atashgan) kuchaydi. 1510 yilga kelib Ismoilshox I (1502 –1524) ilgari Oqquyunli
davlati tarkibiga kirgan deyarli barcha erlarni qo’lga kiritdi. Islom dinining shialik
oqimini davlat diniga aylantirgan Safaviylar davlatining kuchayishi, nafaqat
Usmoniylarning Sharqdagi ekspansiyasini cheklab qo’ydi, balki uning ichki
xotirjamligiga xam putur yetkazdi. 1514-yili Manu shaxri yaqinidagi Chaldiron
tekisligida bo’lib o’tgan jangda Usmoniylar qo’shini qizilboshlilarga qattiq zarba
berdi. Usmoniylar Safaviylarning poytaxti Tabrizni egalladi, lekin Eronda
mustaxkamlanib ololmasdan Onado’liga chekinishdi. Tabrizni tashlab chiqayotib
usmoniylar 700 dan ziyod xunarmandlar oilasini o’zlari bilan olib ketishdi va
Istambulga joylashtirdi. 1515-yili imzolangan sulxga ko’ra Armanistonning bir
qancha tumanlari Erzurum shaxri va Iroqning shimoliy qismi Mosul shaxri bilan
birga Turkiyaga tasarrufi o’tdi. Eron urushi tugagandan so’ng usmoniylar arab
erlariga yurish boshladi. Bu paytda Suriya va Misr mamluklar qo’l ostida
birlashtirilgan bo’lib, bu davlatga Ismoilshoxning ittifoqchisi Sulton Kansux al-
Guri boshchilik qilardi. 1516 yil yozida Usmoniylar armiyasi Sulton Salim I (1512
–1520) qo’mondonligida Shimoliy Suriyaga bostirib kirdi. Xalab yaqinidagi
birinchi jangdayoq (1516-yil 24 avgust) turklar to’liq g’alabani qo’lga kiritdilar.
Jangda turk artilleriyasi qo’shinning ustunligini ta’minladi. Mamluklar sultoni
Kansux al-Guri xalok bo’ldi. Misrda esa mamluklar ancha qattiq, ammo
muvaffaqiyatsiz qarshilik ko’rsatdilar. 1517-yil boshlarida Salim I armiyasi
Qoxiraga kirdi. Mamluklar qo’shinlari Yuqori Misrga chekinishdi. Lekin tez orada
ular xam tor-mor qilindi. Ularning yo’lboshchisi Tumanbey Qoxirada osib
o’ldirildi. Shundan so’ng musulmonlarning muqaddas yurti xisoblangan Xijoz
(G’arbiy Arabiston) bosib olindi. Tez orada Salim I Ka’baning kalitini xam qo’lga
kiritdi.Shayboniylar davrida esa Safaviylar o’rtasidagi siyosiy harakatlar juda avj
oldi.Bu kurs ishimizning maqsadi o’sha davrda Safaviylar davlati va Shayboniylar
davlati o’rtasidagi siyosiy harakatlarni o’rganishdir.
5

I.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA MOVORAUNNAHRDA IJTOMOIY
IQTISODIY VA SIYOSIY AHVOL
1.1. XV asrning ikkinchi yarmida Dashti Qipchoq va Movoraunnahrdagi
siyosiy ahvol.
Balxash ko’li va Sirdaryoning quyi oqimlaridan to Dnepr daryosining quyi
oqimlarigacha bo’lgan ulkan hudud XI asrdan boshlab Dashti Qipchoq deb atala
boshlangan. XIV asr boshlaridanoq bu yerda mavjud bo’lgan Jo’chi ulusi ikki
mustaqil davlatga Ko’k O’rda va Oq O’rdaga bo’linib ketdi. XIV asr 60 yillaridan
boshlab Oltin O’rda taxti uchun Ichan, Shaybon va To’qay Temur avlodlari
o’rtasida kurash kuchayib ketdi. 1360-1380 yillar davomida Oltin O’rda taxtiga 25
xon kelib ketdi. asrning 70 yillarida Oltin O’rda ichki kurashlar yanada
keskinlashib ketdi. Bu kurashda Shayboniylardan Tulunbekaxonim, Ilbon,
Alpxo’ja, Arabshoh, Kaonbeklar katta o’rin tutdilar. Oltin O’rda taxti uchun
kurashlar kuchayib, tushkunlikka yuz tutgan bir vaqtda Oq O’rda davlati kuchayib
bordi. Bu holatni biz Urusxon va To’xtamishlar xukumronlik qilgan davrda
kuzatishimiz mumkin. 1380 yilda Oq O’rdaning birlashtirilishi To’xtamishning
Amir Temur tomonidan qo’llab quvvatlanganligi ta sirida amalgaoshirilgan edi.‟
Oltin O’rda Amir Temur tomonidan To’xtamishga qarshi kurashlar davomida
ancha zayiflashtirilgan bo’lsada, Shodibek hukmronlik qilgan davrda 1401-1407
yana kuchaya boshladi. Shu yillarda Oltin O’rda Bulg’or, Xojitarxon, Qrim ustidan
yana o’z hukmronligini o’rnatdi. 1406 yil Edigey tomonidan Xorazm bosib olindi.
Bunga Temuriylar o’rtasida kuchayib ketgan taxt uchun kurashlar sabab bo’lgan
edi. 1
asrning 1chi choragida Oltin O’rdada o’zaro siyosiy kurashlar yana kuchayib
ketdi. 1400-1417 yillar davomida Oltin O’rda taxtiga o’tirgan 8 ta xon birin -ketin
taxtdan tushirildi. (Shodibek, Po’latxon, Temirxon, Jaloliddin Sulton va
boshqalar).
XIV asrning 80 yillaridan boshlab «o’zbek ulusi» yoki «o’zbeklar viloyati»
deb nom olgan. Oq O’rdada ham taxt uchun kurashlar kuchayib ketdi. Bir necha 10
yillar davomida taxt uchun To’xtamish, Quyirchoq o’g’lon, Barakxon,
Ulugmuhammad kabilar kurash olib bordilar. 1424-1425 yillardan boshlab esa bu
6

kurashlarda Muhammadxon, Kichik Muhammad, To’xtamishning o’gillari
Davlatberdi va Kepakxonlar asosiy o’rin tutadilar. Dashti Qipchoq uzoq vaqt
davom etgan ana shu kurashlarda boshqa qabilalar bilan bir qatorda Shaybon
avlodlari ham faol ishtirok etdilar va ma lum bir mavqega ega bo’lib bordilar. ‟
O’zaro kurashlardan ko’p qiynalgan halq uchun tinchlik nihoyatda zarur edi.
1427 yilda Alasha bahodir yordamida xon etib ko’tarilgan Abulxayrxon katta
harbiy kuch to’pladi va 1428 yilda o’z ulusiga qaytib, qiyot, mang’it, qo’ng’irot,
do’rmon, qushchi, o’tarchi, nayman, tuboyi, toymas, jot, korlik, ushun, kurlovut,
echki, tangut, va boshqa qabilalar tomonidan ham xon etib ko’tarildi. Bunda
Abulxayrxonni 200 dan ortiq urug’ va qabila boshliqlari qo’llab quvvatladilar.
1428 -29 yillarda ko’chmanchi o’zbeklar Janubi-G’arbiy Sibirdagi Tura shahrini
qo’lga kiritdilar va bu shahar 1446 yilgacha Abulxayrxon davlatining poytaxti
bo’lib qoldi. Abulxayrxonning bu muvaffaqiyati tezda butun Dashti Qipchokqa
yoyildi va ko’pgina o’glonlar va sultonlar Abulxayrxon hizmatiga o’ta boshladilar.
1428- 1431 yillar davomida olib borilgan kurashlar natijasida Abulxayrxon ilgarigi
Shaybon ulusi yerlarini qaytadan birlashtirishga erishdi va o’z davlatini Oltin
O’rda (Ko’k O’rda) dan mustaqil deb e lon qildi. 1431-1432 yillarda Abulxayrxon
‟
Xorazm ustiga yurish qildi va uning shimoliy qismini temuriylardan tortib oldi.
Biroq, bu yerda vabo tarqalgach, Xorazmni tashlab ketdi. Biroq, manbalarda
Abulxayrxonning Xorazmni tashlab ketishiga sabab Shohrux tomonidan qo’shin
yuborilishi va Xojitarxon xoni Orol dengizi atrofida qochib yurgan Kichik
Muhammadning o’g’li Maxmud va uning ukasi Axmadxon Abulxayrxonga qarshi
kurash boshlab havf deb ko’rsatiladi. (Abdurazzoq Samarqandiy).
XV asr 40 -yillarda Abulxayrxon Sig’noq, Oqqo’rg’on, Arquq, So’zoq va
O’zgand shaharlarini egalladi. 1448 yilda Samarqandni taladi.
Biroq Abulxayrxon qanchalik harakat qilmasin, davlatda" yagona, mutloq
hukmdor bo’lib qololmadi. Bunga ayniqsa, Urusxon nabiralari qattiq qarshilik
ko’rsatdilar. Abulxayrxon vafotidan so’ng (1469) esa, davlatda yana o’zaro
kurashlar avj oldi va ko’chmanchi o’zbeklar davlati o’zaro kurashlar natijasida
7

yemirildi. Bu davlatning qayta birlashtirilishi Abulxayrxonning nabirasi
Muhammad Shayboniyxon (1451 - 1510) nomi bilan bog’liq.
Muhammad Shayboniyxon Abulxayrxonning o’g’li Budoq sultonning o’g’li
edi, Otasidan yetim qolgach, Muhammad Shayboniyxon ukasi Maxmud Sulton
bilan birga Abulxayrxon tarbiyasida bo’ladi. Keyinchalik temuriy amirlardan biri,
Turkiston hokimi Muhammad Mazid tarxon homiyligida bir qancha vaqt
Turkistonda yashadi. Turkiston urushlar girdobida qolgan bir vaqtda
Shayboniyxon ukasi bilan Sulton Axmad Mirzo panoxida Buxoroda yashadi va ilm
oldi. XV asr 90 -iillarida Muhammad Shayboniyxon Dashti Qipchoqqa bordi va
siyosiy kurashlarga qo’shilib ketdi. U bir necha yil davomida kurash olib bordi va
Toshkentdagi hukmdorlar yordamida Dashti Qipchoqda mustahkam o’rnashib oldi.
Keyinchalik, Sayram va Yassini qo’lga kiritilgach, butun Turkistonda hokimiyatni
qo’lga kiritdi. 1498 yilda Sulton Axmad Mirzo vafotidan so’ng Samarqandga
yurish qildi, uni qo’lga kirita olmagach, Qarshiga yurish qildi va Shahrisabz bilan
birga talon -taroj etdi. 1499 yilda Samarqandda qilgan yurishi yana
muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Buxoroga yurish qildi va uch kunlik qamaldan
so’ng uni qo’lga kiritdi. 1500 yilda Muhammad Shayboniyxon yana Samarqandga
yurish qildi va uni bosib olib, to’rt oy davomida talon qildi. Bu
Samarqandliklarning Shayboniyxonga qarshi qo’zg’oloni sabab bo’ldi va ular 19
yoshli temuriy shahzoda - Zaxriddin Muhammad Boburni xon qilib ko’tardilar.
Bobur Qarshi va Guzorni ham qo’lga kiritdi. Biroq uzoq vaqt talangan halqning
ahvoli juda ham nochor edi. Og’ir ahvolda qolgan Bobur qo’shinlari Zarafshon
bo’yida Shayboniyxondan mag’lubiyatga uchradi va qamalda qolgandan so’ng
yashirincha Toshkentga chekinishga majbur bo’ldi. Samarqandda, Buxoro va
Toshkentda o’z hukmronligini qo’lga kiritgach, Shayboniyxyun Xuroson yurishiga
tayyorgarlik ko’ra boshladi. Temuriylar garchi shahzoda Xusravshoh boshchiligida
Shayboniyxonga qarshi birlashgan bo’lsalarda, bu hech qanday natijaga olib
kelmadi. 1505 yil Urganch ham bosib olindi va Xorazm Shayboniyxonga tobe
bo’ldi. 1506 yil Xusayn Boyqaro vafotidan so’ng boshlangan taxt uchun
kurashlardan foydalangan Shayboniyxon temuriylardan Hirotni tortib oldi. Hirot
8

bosib olingan 1507 yil birin ketin Astrobod va Jurjon ham bosib olindi va
Kaspiydan Xitoygacha, Sirdaryo etagidan Afg’onistonning markaziy
hududlarigacha bo’lgan yerlar Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon hukmronligi
ostiga o’tdi. Shayboniyxon hukmronligi o’rnatilishi bilan Movarounnahrda uzoq
vaqt davom etgan temuriylar o’rtasidagi o’zaro taxt talashishlarga chek qo’yildi va
tinchlik o’rnatildi. Shayboniyxon siyosiy jihatdan markazlashgan davlat tuza
olishga erishi bilan o’zining ilm -fan va adabiyotga moyilligi, bu soha vakillgarini
hurmat qilishi va homiylik qilishi bilan katta hurmatga sazovor bo’ldi.
Shayboniyxon qo’lga kiritilgan hududlarni boshqarish uchun o’z yaqinlariga
bo’lib berdi. Bu hol markaziy hokimiyatning zaiflashuviga olib keldi va 1510 yil
Shayboniyxon Eron shohi Ismoil Safaviy bilan kurashga kirish oldidan ayniqsa,
yaqqol namoyon bo’ldi. O’z vaqtida yetib kelmagan qo’shinlar oz sonli
Shayboniyxon qo’shinlarining (17000) Ismoil Safaviy qo’shinlari- (70000) ,
tomonidan Tahrirobod mavzesida mag’lub etilishi va Shayboniyxonning
o’ldirilishiga olib keldi, 1510 yil Shayboniyxon vafot etgach, shayboniylar
o’rtasida hokimiyat uchun kurashlar avj oldi. Ayni vaqtda Ismoil Safaviy ham
shayboniylar davlati ichkarisiga hujum qilib kirib kelishga erishdi. Shayboniylar
bu yurishni to’xtatish uchun sulhga rozi bo’ldilar va Amudaryoning sul
qirg’og’idagi barcha yerlarni Eronga berishga majbur bo’ldilar.
1511 yilda Bobur ham o’z qo’shinlari bilan Amudaryodan kechib o’tib,
Xisor, Qulob, Qunduz, Badaxshonni egalladi. So’ng Ismoil Safaviy yordamida
Samarqandga yurish boshladi. Ubaydulla Sulton va Temur Sultonlar Turkistonga
chekindilar. Samarqandni qo’lga kiritgan Bobur Ismoil nomiga xutba o’qitganidan
norozi bo’lgan halq Boburga qarshi isyon ko’tardi va bundan foydalangan
shayboniylar Boburni bu yerdan haydab chiqardilar. Ismoilning Boburga
yordamga
yuborgan Amir Axmad (Najmi soniy) boshchiligidagi qo’shinlari esa qirib
tashlandi (1512 y kuzida) va 1512 yil may oyida Samarqand yana shayboniylar
qo’liga o’tdi. Bobur esa Ismoil bilan ittifoqini tuzdi va 1525 yilda Hindistonga
9

yurish qilib,
u yerda Buyuk Boburiylar sulolasiga asos soldi.
Shayboniyxon vafotidan so’ng shayboniylar davlati taxtini Ko’chkinchixon
(1510 -1530) va o’g’li Abu Sa id boshqardilar (1530-1533). ‟
Maxmud Sultonning o’g’li Ubaydulla Sulton hukmronligi yillarida (1533-
1539) hokimiyat ancha mustahkamlandi. Poytaxt Samarqanddan Buxoroga
ko’chirildi. Ubaydullaxon davlatni mustahkamlash va eronliklarni mamlakat
hududidan xaydab chiqarishga katta e tibor berdi. 1512 yil kuzida u yajmi soniy
‟
ustidan g’alaba qozongach, katta o’ljaga ega bo’lgan edi va bu mablag’ni u Buxoro
shayxulislomi Mir, Arabga topshirdi va bu mablag’lrga mashhur Mir Arab
madrasasi qurildi. Shayboniylar orasida eng katta ta sirga ega bo’lgan
‟
hukmdorlardan yana biri Abdullaxon II (1534-1598) edi. 1556 yil jo’ybor
shayxlaridan Muhammad Islom yordamida taxtni egallagan Abdullaxon umrining
oxirigacha davlat hududlarini kengaytirish va markaziy hokimiyatni kuchaytirish,
iqtisodiy ahvolni va davlatning harbiy qudratini yuksaltirish borasida harakat qildi.
Abdullaxonning say- harakatlari natijasida XVI asr oxirlarida Buxoro xonligi
ulkan markazlashgan davlatga aylandi. Biroq, Abdullaxon vafotidan so’ng
hukmronlik qilgan A6dulmo’min va Pirmuhammadxonlar(1599 -1601) davlatni
boshqara olmadilar va ularning o’limidan so’ng shayboniylar sulolasi barham
topdi.
Shayboniylar davlatida jamiyat hayotida, davlat boshqaruv tutgan o’rni va
mavqeiga asosan bir nechta ijtimoiy tabaqalar mavjud edi: xon va uning
yaqinlaridan iborat oliy tabaqa, harbiy amaldorlar yoki umaro, yirik din peshvolari
-shayxlar, xojalar, olimlar, shoirlardan iborat fozillar, raiyat ya ni oddiy fuqaro va
‟
kisman qullar.
Shayboniy xonlari tomonidan Movarounnahrda bir qator sohalarda islohotlar
amalga oshirildi. Bu islohotlar qisman ijobiy natijalar bersa, ayrimlari davlatning
zaiflashuviga oqibatlarga olib , keldi. Shayboniyxon tomonidan joriy etilgan
suyurg’ol tizimi eng yaxshi hizmat ko’rsatgan va Shayboniyxonga yaqin bo’lgan
amaldorlar yoki xon xonadoni vakillariga turli viloyatlar ustidan hukmronlik
10

qilishga imkon bersada, biroq ular markaziy hokimiyatdan mustaqil bo’lishga
intildilar va oqibatda bu hol ichki kurashlarni keltirib chiqardi. Bu salbiy holat
Shayboniyxon Ismoil Safaviydan mag’lubiyatga uchrashida ham ta sir ko’rsatgan‟
edi. Shuningdek, Shayboniyxon yer egaligi va yer-suv sohasida 1507 yilda pul
islohoti va keyinchalik ta lim sohasida ham islohotlar o’tkazgan edi.
‟
Dehqonchilik asosan lalmikor va obikor - sug’oriladigan yerlarda bo’lgan.
Bug’doyning o’n ikki navi yetishtirilgan va boshqa an anaviy ekinlar
‟
ekilgan. Dehqonchilik uchun qulay bo’lgan va hosildor yerlar yirik amaldorlar va
harbiylar hamda din peshvolariga qarashli bo’lgan. Shayboniylar davlati ijtimoiy -
iqtisodiy hayotida Buxoro yaqinidagi Jo’ybor qishlog’idan chiqqan Jo’ybor
xojalar^i katta ta sirga ega edi. Ular siyosiy hokimiyat boshqaruv ishlariga ta sir
‟ ‟
ko’rsatish bilan birga katta yer mulklariga ham etalik qilardilar. Shayboniylar
davrida amalga oshirilgan islohotlardan biri qarovsiz yotgan yerlarni
o’zlashtirishga ham qaratilgan edi. Chorvachilik ham yaxshi rivojlangan.
Hunarmandchilikning 60 dan oshiq turi mavjud bo’lgan. Ichki savdoga katta
e tibor berilgan. Tashqi savdoda Turkiya, Eron, Hindiston, Rossiya, Xitoy kabi
‟
davlatlar bilan savdo aloqalari olib borilgan. 1588 yilda Buxoroda bo’lgan ingliz
sayyohi Antoni Jenkinson ham o’z ma lumotlarida Buxoro shahrida har yili yirik
‟
savdogarlar qurultoyi bo’lishi, bu yerga Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa
mamlakatlardan katta -katga savdo karvonlari kelishini yozib qoldirgan edi.
Shayboniylar davlatida 40 dan ortiq soliq va to’lovlar mavjud bo’lgan.
Asosiy soliq turlari xiroj va zakot bo’lgan XV asr boshlarida Shaybon ulusida ham
feodal kurash keskinlashganligi va natijada bu ulus bir necha mustaqil uluslarga
ajralib ketganligi qayd etilgan. Bu kurash va tartibsizliklar dastlab 1425-1426
yillarda mang’it ulusida yuz berdi.
Joytar xalqida qo’zg’olon ko’targan Mang’it amirlari burkut, nukus
qabilasidan bo’lgan ko’chmanchilarni ham o’z tomoniga ag’darib olib, 17 ming
kishilik qo’shin to’plab olishga muvaffaq bo’ldi. Jumaduqxon qo’zg’olonchilarga
qarshi qo’shin tortdi. Lekin jangda mag’lubiyatga uchradi. Jumaduqxon
qo’shinining ko’pgina boshliqlari shu jumladan, Jumaduqxonning o’zi ham asir
11

olindilar va Mang’it boshliqlarining buyruqlari bilan qatl qilindilar. Bu jangda
Jumaduqxon qo’shinining javonrig’iga qo’mondonlik qilgan yosh Abdulxayrxon
ham asir olindi va Sariq Usmon tomonidan qamab qo’yildi.
Ma sud ibn Usmon Qo’histoniyning yozishicha: “Sariq Usmon‟
Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo’lganligini bilgach, o’z himoyasiga
olgan va unga xayrihohlik bildirgan.
Oradan ko’p vaqt o’tmay uni safar anjomlari bilan taxlab, ta minlab o’z
‟
ulusiga ketishiga ruxsat bergan.
Sariq Usmon Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo’lganligi uchun
qo’yib yubormadi. Aksincha, bundan o’z manfaatini ko’zladi. O’rta Osiyolik
ko’chmanchi xalqlar, ayniksa, o’sha zamondagi hozirgi Qozog’iston hududida
ko’chib yurgan xalqlarning ongida “oq suyaklar” ga, ya ni Chingizxon naslidan
‟
bo’lganlarga sig’inish kuchli edi. Bu nasldan bo’lgan o’sha vaqtda hokimiyat
uchun kurashib yurgan xonlar, sultonlar ko’p bo’lib, yirik feodal Sariq Usmondek
odamlar bular ichidan istagan kishisini tanlab olib qo’llab - quvvatlashi mumkin
edi. Lekin, ko’chmanchi feodallar o’z manfaatiga xizmat qiluvchi xonlarni qo’llab-
quvvatladilar. Sariq Usmon ham Abdulxayrxonni qo’llaganda shu maqsadni
ko’zda tutdi. Shubxasiz, bu yerda Abdulxayrxon xokimiyatni qo’lga olgach Sariq
Usmonga zo’r imtiyozlar beraman deb, so’z bergan. Shundan keyingina Sariq
Usmon xonning zo’r iltifotlariga sazovor bo’ldi. Uning eng yaqin mulozimlari
qatoridan o’rin oldi. Abdulxayrxon o’sha yili qo’llab-quvvatlagan Alasha Bahodir
ham xonning zo’r iltifotlariga sazovor bo’ldi. Yuqori davlat mansablariga
ko’tarildi.
Abdulxayrxon asirlikdan qutilib, o’z ulusiga qaytishida Shanvay minglab degan
jilg’ada qishlaydi va kelasi yilning bahorida o’sha Alasha Bahodirning aymog’i
orasiga kelib tushadi. A sud ibn Usmon Qo’xistoniy bu aymoq katta aymoqlaridan
‟
biri bo’lib, bu yerda Alasha Bahodir va uning aymog’idagi feodallar
Abulxayrxonga tobelik bildirdilar, - deb yozadi.
Abulxayrxon Alasha Baxodirning yordami bilan kattagina harbiy kuch
to’plab oldi va oradan ko’p vaqt o’tmay o’z ulusiga qaytib bordi. Bu yerda Qiyot,
12

Mang’it, Do’rmon, Qushchi, O’tarchi, Joymon, Tuboiy, Toymon, Jot, Xitoy,
Qarluq, Usun, Qurlovut, Echki, Tang’ut, Tomonlin, Qo’ng’irot va boshqa
ko’chmanchi qabilalarning boshliqlari hamda ruhoniylar, sultonlar, o’g’lonlar uni
xon qilib ko’tardi. Bundan Abulxayrxonni Dashti Qipchoqdagi Turk mug’ul
ko’chmanchi qabilalarining ko’pchiligi quvvatlaganligi yaqqol ko’rinib turibdi.
Mahmud ibn Valining ko’rsatishicha, Abulxayrxonni xon qilib ko’tarishda ikki
yuzdan ortiq sardor ya ni qabila va urug’larning boshliqlari qatnashgan.‟
Shubhasiz, qabilalar va uluslar o’rtasida tez-tez bo’lib turgan o’zaro urushlar
shuningdek, ko’chmanchi ommaning feodal zulmga qarshi g’alayon ko’tarishi
xavfi ko’chmanchi feodallarning xon atrofiga uyushishiga va mehnatkash ommani
itoatda tuta oladigan markaziy davlat apparatini tuza oladigan darajada majbur
etgan. Abulxayrxon davlati fikrimizni tasdiqlaydi. 1428-1429 yilda ko’chmanchi
o’zbeklar Abulxayrxon boshchiligida Janubiy-G’arbiy Sibirdagi To’ra shahrini
egalladilar. Shahar hukmdorlari Adabbek bilan Kepaklik shaharini hech qanday
qarshilik ko’rsatmasdan Abulhayrxonga topshirdilar. Bu yerda Abulxayrxon
nomiga xutba o’yilib pullar zarb qilina boshladi. To’ra shahri esa ko’chmanchi
o’zbeklar davlatining poytaxti deb e lon qilindi. 1446-yilga qadar shunday bo’lib
‟
qoldi. Abulxayrxonning bu dastlabki muvaffakiyatlari tez fursatda Dashti Qipchoq
bo’ylab tarqaldi. Ko’pgina o’g’lonlar va sultonlar Abulxayrxon huzuriga To’raga
kelib xizmatiga kirdilar. Bular orasida arab shoh avlodidan bo’lgan Baxtiyor
Sulton ham bor edi. U to umrining oxirigacha Abulxayrxonning eng yaqin
safdoshlaridan biri bo’lib uning qo’shiniga qo’mondonlik qildi.1429 - yili
Abulxayrxon yuqorida nomi zikr etilgan Maxmudxujaxonga qarshi qo’shin tortdi.
Va uni Tobal daryosi bo’yida tor-mor keltirdi. Maxmudxo’jaxonning o’zi asir
olinib Abulxayrxonning amiri bilan qatl etiladi. Uning o’rtasi bo’lsa tamoman
talon-taroj qilinadi. Abulxayrxon Maxmudxo’jaxonning ulusini o’z ulusiga qo’shib
oladi, so’ng To’raga qaytadi.
1
Vamberi X. “Buxoro yoxud Mavorounnaxr tarixi”. T., 1990 yil. b – 97.
Shunday qilib juda bir qiska vaqt ichida Abulxayxon ilgari mayda qismlarga
bo’linib ketgan Shaybon ulusining katta bir qismini birlashtirishga va unda
13

hukmronligini o’rnatishga muvaffaq bo’ldi. 1431-1446 yillarnring o’rtalarida
Abulxon katta bosqinchilik urushlari olib bormadi. Bunga quyidagilar sabab buldi.
Birinchidan: Iboqxon, Burkasulton, Oq o’rda xoni Baroqxonning o’g’illari Jonibek
va Gerayixon singari ko’pgina sultonlar Abulxayrxonga tobe bo’lishdan bosh
tortdilar va Abulxayrxon xokimiyat tepasiga kelgan birinchi kunlaridan boshlab
unga qarshi kurash olib bordilar. Bular ichida eng kuchlisi Mustafoxon bo’lib uni
mang’itlarning bir qismi qo’llab- quvvatlab turar edi. Shuning uchun ham
Abulxayrxon o’sha yillar ichida ichki feodal kurash bilan band bo’ldi. Ikkinchidan,
Abulxayrxon o’sha yillarda o’zbek ulusi chegaralarida ko’chib yurgan yana bir
Shayboniy-Sayid Ahmad ayniksa, Axmadxonning kuchayib borayotganligidan
cho’chir edi. Shu tufayli u mudofaa urushlariga xozirlanib turishga majbur bo’ldi.
XV asrning 40-yillarida Oltin O’rdada ko’chmanchi o’zbeklarga qo’shni bo’lgan
Mug’ilistonda va Temuriylar davlatida feodal kurash nihoyatda kuchayib ketdi. Bu
hol Abulxayrxon va ko’chmanchi o’zbeklarga Sirdaryoning o’rta oqimida
joylashgan viloyatlarga bosib olish uchun yo’l ochib berdi.
Bundan tashqari 1446 yili Abulxayrxon o’zining eng kuchli raqiblaridan biri
Mustafoxon ustidan g’alaba qozondi. Bu ham Abulxayrxonga xarbiy yurishlarini
boshlab yuborish imkoniyatini berdi. Abulxayrxon bu qulay fursatdan foydalanib,
1446-yili Sirdaryoning o’rta oqimida joylashgan Sig’noq, Oqqo’rg’on, Arquq
O’zgand va So’zoq shaharlarini o’ziga buysundirdi. Ko’chmanchi o’zbeklar
Sirdaryo bo’yidagi yerlarni ishg’ol qilib, Temuriylar davlatining yon qo’shnisi
bo’lib qoldilar va Movarounnahrning qishloq hamda shaharlarini tez-tez talon-taroj
qilib turdilar. Bundan tashqari ular Temuriylarni toju-taxt uchun olib borgan o’zaro
kurashlarida ham ishtirok eta boshladilar. Hokimiyat uchun kurashgan
Temuriylardan goh unisini, goh bunisini qo’llab-quvvatladilar.
XV asrning 30-50 yillarida Abulxayrxon o’zbek ko’chmanchi feodallari va
ayniqsa, Chingizi Sultonlarning separastik harakatlariga qarshi kurash olib
borishga majbur bo’ldi. U ayrim feodallarning xon hokimiyatiga qarshi
chiqqanlarni shafqatsizlik bilan bostirdi. Abulg’ozixonning yozishicha, xon
xokimiyatiga qarshi chiqqanlarning birontasi ham Abulxayrxonning qaxr-
14

g’azabilan qochib qutulolmagan. Lekin, baribir Abulxarxon ayrim sultonlarining
qarshiligini sindira olmagan. Baroqxonning o’g’illari Gerayixon bilan Jonibek
Sulton Xoji Muhammadxonning o’g’li Iboqxon, Yodgor Sultonning o’g’li Burka
Sulton ishlar jumlasidandir.
Keyingi yillarda yuz bergan veqealarga qaraganda XV asrning 70-
yillarida Iboqxon Edigey avlodidan bo’lgan Mang’it amirlaridan Muso Mirzo va
Yomg’irchi bilan birikkan. O’sha yillarida Mang’itlar Iboqxonning tobeligiga
o’tgan bo’lsalar kerak. Keyinchalik uni Qozon xoni deb ataganlar va Muxammad
degan kishi tomonidan o’ldirilgan deb aytiladi. Iboqxonning qachon va qaysi yo’l
bilan Qozonni olganligi haqida hech qanday ma lumot yo’q. Ma lumki, 1481-yil‟ ‟
yanvar oyining boshlarida Iboqxon yuqorida nomlari zikr qilingan Mang’it
amirlari bilan birga Janubiy Ruso yerlarini talab qaytib kelayotgan Oltin O’rda
xoni Axmadxonni Donesning Don daryosi bilan qo’shilgan joyida poylab turgan
va uni shu yerda o’ldirgan. Shuning uchun ham Iboqxon Qozonni 70-yillar oxirida
yoki 80-yillar boshida qo’lga kiritgan bo’lishi kerak, deb aytishi mumkin. Bundan
ko’rinib turibdiki, Iboqxon juda katta hudud ustidan hukmronlik qilgan yirik
Shayboniyxonlardan biri bo’lgan.
Burko Sulton bo’lsa, XV asrning 30-yillarida Dashti Qipchoqda bo’lgan
voqealarga qaraganda Sirdaryoning Quyi oqimidagi yerlarda hukmronlik qilgan.
Ma sud ibn Usmon Qo’qistoniyning yozishicha Burka Sulton Abulxayrxonga tobe
‟
bo’lgan. Aslida esa u Abulxayrxon bilan dushmanlik maqomida bo’lgan
sultonlardan biri edi. Masalan: u Abulxayrxon olib borgan urushlarning birontasida
ham ishtirok etmagan. Abulxayrxon atrofida bo’lgan amirlarning to’liq ro’yxati
keltirilgan “Tarixi Abulxayrxon” kitobida Burko Sulton tilga olinmagan. Faqat
kitobning bir yerida ya ni Ulug’bekning nabirasi Muhammad Juqiyning 1460-
‟
1461-yillarda Samarqand taxti uchun Sulton Abu Saidga qarshi kurashmoq uchun
Abulxayrxonga yordam so’rab, murojaat qilganligi xon uning ixtiyoriga
Burka Sulton va Peshkada o’g’lon boshchiligida qo’shin berganligi aytilgan.
Fikrimizcha, Burka Sulton Muhammad Juqiyning iltimosiga ko’ra, o’zi ixtiyori
yordamga kelgan bo’lishi kerak.
15

Separatist feodallarning Abulxayrxon xukumatiga qarshi yana bir
ko’chmanchi o’zbek xonlaridan Mustafoxon edi. Mustafoxon 1428-yilda
Abulxayrxon bilan birikkan edi. Lekin To’ra shahri olinganidan keyin u yana
xondan ajralib ketdi.
Ko’chmanchi o’zbeklar davlatida boshlangan feodal va toju-taxt uchun
kurash bu - davlatni oxir oqibatida inqirozga uchratgan asosiy saboqlardan biri
bo’ldi. Abulxayrxon davlatini inqirozga olib kelgan asosiy sabablardan yana biri -
Ko’chmanchi o’zbeklar bilan Qalmoqlar o’rtasida 1457-yili Sig’noq yaqinida
bo’lgan qirg’in-barot urush bo’ldi. Qalmoqlar 1457-yilning bahorida o’z Temur
Tayshi boshchiligida Sirdaryo bo’ylarida paydo bo’ldilar. Shu yili Sig’noqda ko’p
ham olisda bo’lmagan Ko’k koshona yonidagi Nurto’qay degan joyda
ko’chmanchi o’zbeklar mag’lubiyatga uchradilar. Qonli urushda ko’chmanchi
o’zbeklarning Baxtiyor Sulton, Sulton Ahmad singari mard lashkarboshilari halok
bo’ldilar. Abulxayrxon qolgang’qutgan askarlari bilan chekinishga va Sig’noqning
mustahkam devorlari orqasiga bekinishga majbur bo’ldilar. Qalmoqlar bo’lsa
Yassi, Toshkent, Shoxruxiyani talon-taroj qilib Chu vodiysiga qaytib ketganlar.
Muallifi ma lum bo’lmagan “Tavorixi guzida; nusratnoma” degan asarida O’z‟
Temur Tayshi Abulxayrxonning nabirasi Muxammad Shayboniyxonning inisi uch
yoshli Maxmud Sultonni o’zi bilan birga omonat tariqasida olib ketganligi va
shaxzoda Qalmoqlar orasida yetti yil yurib qaytganligi haqida hikoya qilinadi.
Abulxayrxon vafot etganidan keyin ko’p o’tmay ko’chmanchi o’zbeklar
davlati siyosiy inqirozga yuz tutdi. Abulxayrxondan keyin uning o’g’li Shayx
Xaydarxon xon qilib ko’tarildi. Bu paytda Abulxayrxonning barcha dushmanlari
birlashib Shayx Xaydarxonga qarshi kurash boshlaydilar. XVI asrning mashhur
shoir va tarixchilaridan Kamoliddin Binoiyning yozishicha, Shayx Xaydarxonning
hukmronligi uzoqqa bormagan, u taxtga o’tirgan birinchi kunlardanoq, ko’pgina
qabila va urug’larning boshliqlari unga bo’ysunmay qo’ygan. “Tovarix guzida,
nusratnoma”da ham xuddi shunday deyilgan. Binoiy Shayx Xaydarxonning
feodallarning separatestik harakatlariga qarshi kurashishini batafsil talqin qiladi.
16

Uning so’zlariga qaraganda, Iboqxon, Burka Sulton, Jonibekxon, Mang’it
atirlaridan Yomg’irchi va Muso Mirzo qo’shilib Shayx Xaydarxonga qarshi urush
ochgan. Lekin dastlab uni yenga olmagan. Keyin ular Oltin O’rda xoni Ahmadxon
bilan ittifoq tuzib oxir oqibatda Shayx Xaydarxon ustidan g’alaba qozonganlar.
Shayx Xaydarxonning urushda xalok bo’lishidan keyin Iboqxon va uning
ittifoqchilari qarindosh urug’lari va tarafdorlarini qirg’in qilganlar. Bundan faqat
Muhammad Shayboniyxon uning inisi – Muhammad Sulton, Abulxayrxonning
o’g’li Suyunchixojaxon, Ko’chkinchixon va yuqorida nomi zikr etilgan Baxtiyor
Sultonning o’g’illari Mahdiy Sulton va boshqa bir necha qarindosh urug’lari beklar
hamda mulozimlar qochib qutilganlar. 1

17

1.2. Shayboniylar davrida Movoraunnahrda madaniy taraqqiyot uchun shart-
sharoitlarning vujudga kelishi.
Shunday qilib, ko’chmanchi o’zbeklar davlati inqirozga uchradi. Lekin bu
davlatning inqirozi vaqtincha bo’lib, oradan ko’p vaqt o’tmasdan XV asrning 80-
yillarida Muhammad Shayboniyxon bu davlatni qayta tiklaydi.
Abulxayrxondan keyin bu parchalanib ketgan saltanatni qayta tiklash va
yanada ulkanroq davlatga aylantirish uchun hech bir hukmdor harakat qilmadi.
Qabilalarni birlashtirishga urinmadilar. Muhammad Shayboniyxon bir qancha
tarqoq qabilalarni birlashtirdi. Abdulxayrxonning o’limidan keyin Shayboniylar
xonadonidagi ichki ziddiyatlar sabab sulola zaiflashishiga qaramay Muhammad
Shoxbaxt davriga kelib Shayboniylar yana bir bor qadlarini tiklashga ega bo’ldilar.
Muhammad Shoxbaxt Abulxayrxonning Shohbudog’ nomli o’g’lidan tug’ilgan
nabirasi bo’lib, biz uni asosan Muhammad Shayboniyxon (1451-1510) nomila
yaxshi bilamiz. Abulxayrxon davlatining inqirozga uchrashiga quyidagilar sabab
bo’ldi:
O’troq aholi bilan ko’chmanchi aholi o’rtasida mustahkam iqtisodiy aloqalar
yo’q edi. Ko’chmanchi o’zbeklar davlatiga kirgan G’arbiy viloyatlar Volga
bo’yidagi shaharlarga Sharqiy viloyatlar esa Movarounnahrga tortim edi;
Qabilalar o’rtasida ham mustahkam aloqalar yo’q edi;
Ko’chmanchi feodallarning mustaqilligi kuchli bo’lgan holda markaziy
davlat apparati nisbatan kuchsiz edi;
O’rda, Ichin, Shaybon va To’qay Temur avlodlari o’rtasida toju-taxt uchun
feodal kurash benihoya katta edi;
XV asrning o’rtalariga kelib Movarounnahrda Temuriy shaxzodalar
o’rtasida toju-taxt kurashi kuchayib ketdi. Samarqand taxtiga Ibrohim Sultonning
o’g’li Abdullo Mirzo o’tiradi. Buxoroda podsholikka ko’tarilgan Mironshohning
o’g’li Abu Said unga raqib sifatida maydonga chiqadi. U ko’chmanchi o’zbeklar
xoni Abulxayrxondan yordam so’raydi va juda ko’plab yerlar berishni va da‟
qiladi.
18

1451-yilning yozida Samarqand atrofidagi Sheroz qishlog’ida Abdulla
Mirzo hamda Abu Said Mirzo o’rtasida qattiq jang bo’ladi. Bu jangda Abdulla
Mirzo
mag’lubiyatga uchraydi va halok bo’ladi. Abulxayrxon yordamida Abu Said Mirzo
Samarqand taxtini egallaydi. Shu tariqa Movarounnahr xokimi bo’ladi. Abu Said
Mirzo davlatining chegaralarini kengaytirish niyatida edi. U avvalo Xurosonni
egallashni maqsad qilib qo’ygan edi. Xuroson taxtida bu paytda Abulqosim Bobur
Mirzo Samarqand hukmdori Abu Said Mirzoga qarshi yurish qiladi. Bu yurish
muvaffaqiyatli amalga oshmagach, ikki o’rtada sulh bitimi imzolanadi. 1457-yili
Abulqosim Bobur Mirzo to’satdan vafot etadi. Abu Said Mirzo bunday qulay
vaziftdan foydalanib, Hirotni egallaydi va Temuriylar davlatining ikki qismini
yana birlashtirdi. Abdullatif Mirzoning o’g’illari Axmad va Muxammad Jo’chi
Mirzolar ham taxt uchun kurashni boshlab, Abu Said Mirzoga juda katta xavf
tug’diradi. Bular o’rtasidagi jang 1455-yil Balx yaqinida bo’lib o’tadi. Bu jang
Abu Said Mirzoning g’alabasi bilan yakunlanadi. Jangda Axmad Mirzo vafot etadi,
Muhammad Jo’ychi Mirzo qochib qutiladi. U ko’chmanchi o’zbeklar xoni
Abulxayrxondan yordam so’raydi. Bu haqda Abulg’ozi shunday yozadi:
“Abdullatif Mirzoning o’g’li Muhammad Jo’chi qochib Abulxayrxonga borib
turar, Abulxayrxonning xotini Abdullatif Mirzoning singlisi ekandur.
Muhammad Jo’chining ammasi bir necha vaqt xon eshigida turg’on so’ng
Movarounnahrdin bir kishi borib turur. Sulton Abu Said Mirzo Samarkanddin
otlanib Xurosonga ketdi. Andin nari Mozondarang’a ham borurman deb bu so’zni
eshitkandan so’ng Mirzo Muhammad Jo’chi bizdan ko’mak iltimos qilib turur.
Xon Berka Sultonni chaqirib aytib turur. Mirzo Muhammad Jo’chi bizdan ko’mak
so’rayturur. Mening – o’g’lonlarimni va yaqin ishlarimda bu ishni boshqarutek
kishi yo’q. Sen mening o’g’limsen. O’z cherigingdin bilan otlan. Men ham cherik
qo’shayin. Birka Sultonning so’zini qabul qilib Muhammad Jo’chi Mirzoni o’ttiz
ming kishi birlan otlanib Toshkent kelib turur. Otasindin va o’zidan qolg’on Abu
Said Mirzodin Jo’chi Mirzog’a keldilar. Andin Toshkentga borib kirdi. Andin
Shoxruxiyani borib oldi”.
19

Muhammad Jo’chi Mirzo shu yerda vafot etdi. Abu Said Mirzo tez orada
Jo’rjon, Seyiston, Kirmon, Afg’oniston va Eronning katta territoriyalarini bosib
oldi. Qora quyunli Turkman sulolasining vakili Xasan Ali Abu Said Mirzo
g’uzuriga kelib, Uzun Xasan bilan bo’ladigan urushda unga yordam berishini
so’radi. Abu Said Mirzo katta qo’shin bilan Marvdan harakat boshlab,
Ozarbayjonga yo’l oldi. 1469-yilda Qorabog’da uning qo’shinlari Uzun Xasan
bilan bo’lgan to’qnashuvda mag’lub bo’ldi. Abu Said Mirzo Samarqand taxtini
qo’ldan boy beradi. Abu Said Mirzo to’qnashuvda asirga olinadi va qatl etiladi.
Shu yili Xusayn Boyqaro Xuroson taxtini egalladi va 1506-yilgacha hukmronlik
qildi. Abu Said Mirzo Samarqand taxtini o’zi tiriklik vaqtidayoq katta o’g’li -
Sulton Ahmadga bergan edi. Farg’onani yana bir o’g’li Umarshayx Mirzo
boshqarar edi. Bu davrda ham Temuriy Mirzolar o’rtasida to’qnashuvlar bo’lib
turdi. Sulton Axmad Mirzo Toshkentni egallash maqsadida Umarshayx Mirzo
ustidan qo’shin tortdi. Umarshayx Mirzo ham qaynotasi Yunusxon ko’magiga
ishonib o’z qo’shini bilan Sirdaryo yoqasiga keladi. Bu yerda unga Sayramdan
yo’lga chiqqan qaynotasi Sulton Mahmud ham raxbarligida mug’ullar qo’shini
kelib qo’shiladi. Endi jang boshlanay deb turgan vaqtda oraga o’sha davrning eng
nufuzli din arbobi Xo’ja Nasriddin (Xoja Axror) tushib qon to’kilishiga yo’l
qo’ymaydi.
Sulh bitimi tuzilib unga binoan Toshkent Sulton Mahmudxonga beriladi.
Lekin bu sulh uzoqqa bormaydi. Umarshayx Mirzo va Sulton Axmad Mirzo Sulton
Mahmudxonga qarshi urush boshlaydi. Dastavval Umarshayx Mirzo Toshkentga
yurish boshlab, Xavos qal asini egallaydi. Lekin Sulton Mahmudxondan akasi‟
Sulton Axmad Mirzodan mag’lubiyatga uchrab Andijonga qaytib ketadi. Bu voqea
1487-yil bo’lib o’tadi. Oradan bir yil o’tgach, Sulton Axmad Mirzo Toshkentga
yurish boshlaydi. Chirchiq bo’yidagi jangda Sulton MahmudxonSamarqand
qo’shiniga jiddiy shikast yetkazdi. Sulton Axmad Mirzo juda ko’p odamni
yo’kotib, qochishga majbur bo’ldi. 1494-yilda Sulton Ahmad Mirzo inisi
Umarshayx Mirzoga qarshi yurish boshlaydi. Toshkent xoni Sulton Mahmudxon
ham Farg’onani egallash uchun yurish boshladi. Ayni shu paytda Umarshayx
20

Mirzo fojiali xalok bo’ladi. Bobur bu haqda shunday yozgan edi: “Bu asnoda
G’arb voqe dast berdi, mazkur bo’lib edikim, Axsi qo’rg’oni baland jar ustida‟
voqe bo’lubtur, imoratlar jar yoqasida edi. Ushbu tarixda Dushanba kuni
‟
Razamon oyining to’rtida Umarshayx Mirzo jardin Kabutar va Kaburxona bila
uchib, shunqor bo’ldi” 1
.
Taxtga uning o’g’li 12 yoshli Bobur Mirzo o’tiradi. Sulton Axmad Mirzo qo’shini
Quva yonida daryodan o’tishda ko’prik sinib ketib katta talofat ko’radi.
Askarlarning ko’pi suvga cho’kib ketadi. Buning ustiga ot ulati boshlanib, otlar
tappa-tappa yiqilib jon berayotganini ko’rgan lashkar dilidagi vahima o’rnini
qo’rquv egallaydi. Shu sababdan ham Sulton Axmad Mirzo, Bobur Mirzo bilan
sulh tuzib, orqaga qaytishga majbur bo’ldi. Sulton Mahmudxon boshliq mo’g’ullar
qo’shini Axsini qamal qildi. Qanchalik urinmasin Axsini olishga qurbi yetmadi.
Axsilik ximoyachilarning matonat bilan jang qilayotganini ko’rgan Sulton
Mahmudxon ham orqaga qaytishga majbur bo’ldi. Andijon yurishidan qaytayotgan
Sulton Axmad Mirzo O’ratepa qo’rg’oni yaqinida Oq suv degan joyda to’satdan
vafot etadi.
Sulton Axmad Mirzoning o’g’li bo’lmaganligi sababli taxtga uning inisi
Maxmud Sulton o’tiradi. Ammo uning hukmronligi uzoqqa bormaydi. U
xokimiyatni olti oy ham boshqarmasdan to’satdan vafot etadi. Sulton Mahmudxon
o’rniga 1495-yili Samarqand taxtiga ikkinchi o’g’li Boysung’ur Mirzo o’tiradi.
Movarounnahrdagi vaziyat keskinlashgan yillar ayni shu zamonda ro’y
bergan, desak to’g’ri bo’ladi. Zero, mahalliychilik avj olib Samarqandlik va
buxorolik beklar Boysung’urni Xisorlik beklarga yon bosganlikda ayblab, oliy
taxtga uning ukasi Sulton Alini (1483-1501) o’tkazish payiga tushadilar. Mazkur
qarama- qarshilikka din peshvolari ham aralashadilar. Vaziyatning nechog’liq
murakkab bo’lganini shundan ham bilib olsa buladiki, Xoja Axror avlodlaridan
Muhammad Xojani Boysung’urni yoqlasa Xoja Yaxyo Sulton Ali tomonida edi.
Bobur ta biri bilan aytganda, “Xazrati Xoja Ubaydullo (Axror) avlodining orasida
‟
bu sababdan taassuf tushdi, ulug’i – ulug’iga murabbiy bo’ldi, kichigi-kichigiga
muqavviy” 1
bo’ldi. Bir so’z bilan aytganda mamlakat nafakat siyosiy jihatdan ham
21

ikkiga bo’linadi. Boshqa tomondan esa Xuroson hukmdori Sulton Xusayn Xisor va
Qunduzga intilishini kuchaytiradi. 1496-yili Samarqand taxti atrofidagi mazkur
mash-mas halar xabari Farg’onaga ham yetib boradi. Bu yerda esa otasi o’limidan‟
so’ng xokim maqomida Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) faoliyat
boshlagan edi. Bu haqda uning o’zi shunday yozgan edi: “(Xabar) kelgach biz ham
Samarqand davosi... o’q cherik otlanduk” 1
. Boshqacha aytganda Samarqand taxti
uchun ya ni bir da vogar kupaydi.
‟ ‟
Boysung’urning akasi Sulton Ma sud (1475-1506) bilan ittifoqga kirgan
‟
Bobur 1497-yili Samarqandni qamal qiladi. Boysung’ur yordam so’rab
Turkistonga (Yassiga) odab yuborib, Muxammad Shayyuoniyxonni da vat qiladi.
‟
Paytdan foydalangan Muxammad Shayboniyxon tezlikda lashkar tortib kelgan
bo’lsa-da, ammo so’nggi pallada Boysung’ur aynib uni qabul qilmaydi.
Muxammad Shayboniyxon tezlikda lashkar tortib keladi. Boysung’ur ham
Samarqandni tark qilgach, shu yili Bobur ilk bor Samarqandga kirib taxtni
egallashga muvaffaq bo’ldi. Ammo bu yutuq uzoqqa cho’zilmay tez orada Bobur
o’zi yo’qligida Andijonni egallab olgan raqiblari bilan kurashish uchun Farg’onaga
jo’nashga majbur bo’ldi. Bir so’z bilan aytganda, Temuriylar xonadonida
boshbodohlik avjiga chiqqan, mahalliy beklar mavqe oshib rasmiy sulolani tan
olmay qo’yganlar. Bunday sharoitda Muxammad Shayboniyxon uchun
Samarqandga intilish tabiiy bir xol edi. Kamoliddin Binoiy shu munosabat bilan
temuriylar o’rtasida qarama-qarshilik ortib borayotganidan bu sulolaning umri tez
orada bitishini bildi deb yozgandi1. Haqiqatdan ham kuchga to’lib kelayotgan
Muxammad Shayboniyxonning mo’ljali to’g’ri chiqadi. 1500 yilning qishini
Shayboniyxon urush hozirligi bilan o’tkazdi. U qish ichida Qorako’l qal asini
‟
Abul Muhsin Mirzodan tortib oladi. G’uzor va Qarshini qamal qilib olishga
muvaffaq bo’lishga ulgurmadi. Vabo boshlangach u yerdan qochdi. Tez orada
Dabusiya qal asi xon qo’liga o’tdi.
‟
Shayboniyxon yana Samarqandni egallash uchun yurish boshladi. Bobur va
Shayboniyxon o’rtasida jang 1500-yilda Samarqand yaqinida Sariko’l degan joyda
bo’lib o’tdi. So’nggi jang juda qisqa va bag’oyat dahshatli bo’ldi. Ikki qo’shin bir-
22

biriga jadal yaqinlashib kelayotib, kutilmaganda Shayboniyxon Bulon g’orining
uchi Bobur Mirzo asakarlarini aylanib o’tib, orqadan siquvga ola boshladi. Bobur
Mirzo o’sha zaxoti askarlarini orqaga yuz o’girtirdi. Buning oqibatida shunday
bo’ldiki, jang ko’rgan yigitlardan tuzilgan Qirovul o’ng qo’lda - jang markazidan
chetda qolib ketdi. Bobur Mirzo qo’shini jon holatda jang qilib, g’anim
Barong’orini g’o’ma tiqa boshladi.
Buni ko’rib Shayboniyxonning tajribali sarkardalari “Xujumni kuchaytirish
kerak, to’xtab emas, chopib jang qilish kerak” – deb jangga maslahat beradi. Ikki
tarafdan siquvga olingan Bobur Mirzo askarlari tutday to’kila boshladilar.
Ko’chmanchilarning temuriylar qo’shinini yengishda juda qo’l kelgan jang uslubi
bor edikim, Shayboniyxon uni bu jangda uni ham ustalik bilan qo’lladi. Bu
to’lg’ama edi. To’lg’ama ichida qolganlarning omon chiqishi qiyin edi. Bobur
jangda yengilib ozgina lashkari bilan Samarqand qal asiga qochib kirdi.‟
Shayboniyxon tezda shaharni qamal qildi. Shahar axli uchun qamal oylari juda
og’ir kechdi. Qamalning to’rtinchi oyi tugab, beshinchi oyi boshlandi.
Shayboniyxon qo’shinining bir to’dasi Qarshi bilan Kesh tarafga yo’l oldi.
Qamalni davom ettirish uchun katta o’lja ko’p zahira kerak edi. Xon qoshida juda
oz askarlar qolganidan xabar topgan shayxul islom odamlari Bobur Mirzoni
g’animga to’satdan xujum qilish imkoniyatini qo’ldan chiqarmaslikka da vat
‟
qildilar. Bunday qulay vaziyatdan foydalanmoq zaruratini Bobur Mirzo ham
tushunardi.
Muhammad Solihning yozishicha: “Ming kishilik yaqin odam qurollanib
tashqariga chiqdilar. Temur Sulton, Xamza Sulton, Sulton Bahodir, Maxmud
boshchiligidagi dushman ularga qattiq zarba berdi. Qamalning oltinchi oyida
qamalchilarning ko’pchiligi shahardan qocha boshladilar. Shayboniyxon Boburga
sulh tuzishni taklif qildi. Sulhning birinchi talabiga ko’ra, Shayboniyxon
Boburning opasi Xonzodabegimni xotinlikka so’ragan edi. Ikkinchi talabiga
binoan Bobur shaharni tark etishi kerak edi. Shayboniyxon Boburni shahardan
eson-omon chiqarib yuborishga va da berdi. Bobur bu haqida shunday yozadi:
‟
23

“Zarurat bo’ldi, sulh guna qilib kechadin ikki pakr yovulib edikim,
Shayxzoda darvozasidan chiqildi. Volidam xonimni olib chiqdim, yana ikki xotun
kishi chiqti. Biri Birka xalifa edi, yana biri Minglik Ko’kaltosh edi. Mening
egachim Xonzodabegim ushbu chiqqonda Shayboniyxonning iligiga tushdi” 1
.
Bobur Samarqanddan chiqib ketgach, Shayboniyxon shaharni egalladi.
1501- yili qishida Shayboniyxon Shoxruxiya va Pskent qal alarini egalladi.‟
Toshkent xoni Sulton Mahmudxon Andijonni bosib olish uchun Sulton Axmad
Tanbal bilan urush olib borayotgan edi. Mana shu to’s-to’polondan foydalangan
Shayboniyxon O’ratepani qo’lga kiritdi.
Shu fursat Andijon taxtini qo’lga kiritgan Sulton Axmad Tanbal
Shayboniyxon huzuriga og’asi Bektalbani yuborib itoat izhorini qildi va xon
xokimiyatini Qur on ustida tan olganini ma lum qildi. Bu xabarni olgan
‟ ‟
Shayboniyxon Tanbalga o’z nishonlarini yubordi.
Sulton Mahmudxon Shayboniyxonga ko’p yordamlar berganini aytib, uning
bu xatti-xarakatlaridan noroziligini bildiradi. Shayboniyxon Sulton Mahmudxon
maktubini olib sulh tuzishga rozi bo’ldi. Biroq bu kelishish vaqtincha ekanligini
har ikkala tomon ham bilardi. Shayboniyxonga sulh tuzish Xorazmni qo’lga
kiritish kerak edi. Xorazmga yuborilgan qo’shinga xonning inisi Sulton Mahmud
boshchi bo’ldi. U yoniga Ubaydulloxonni ham qo’shib oldi. Xorazm o’sha yili -
1502-yilda zabt etildi.
Shayboniyxon Samarqand, Buxoro va ularga tobe bo’lgan yerlarda o’z
mavqeni mustahkamlab olgandan keyin Xuroson va Amudaryoning so’l sohilidagi
boshqa viloyatlarni tasarrufiga kiritib olishga qaror qildi. BIRinchi navbatda u
Amudaryoning yuqori oqimida uning ikki sohilida joylashgan ulkan hududga
hukmronlik qilayotgan va unga jiddiy ravishda tahdid solayotgan Xusravshoxning
yo’q qilishga axd qildi.
Xusrav shox katta harbiy kuchga tayanib va Shayboniyxonning O’ratepaga
yurish qilishidan foydalanib, ellik ming kishilik lashkari bilan Xisordan chiqib
yurish boshladi. U mashhur Temur darvoza mavzedan o’tib Qarshi ustiga otlandi.
Lekin yo’lda uning qo’shinlari tarqalib ketgan va Xusrashoh orqaga qaytishga
24

majbur bo’lgan. Keyinchalik u Xisordan ham qochib Ayvoch degan yerda
Amudaryoning o’ng sohiliga o’tib Arxang mavzeda Balx xokimi Temuriy
Badiizzamon lashkari bilan birlashgan. Shayboniyxonning qo’shinlari
Xusravshohni Arxangacha ta qib etib bordi. Va boy o’lja bilan qaytdilar.‟
Shayboniyxon sovuq bo’lganiga qaramay Xusravda qoldi va Xisori shodmon
qal asini qurshab oldi. Uzoq davom etgan qurshov vaqtida Xisori Shoxmonga
‟
Xurosondan madad kuchlari yetib keldi. Biroq ular kutilgan natijasini bermadi.
Amir Vali Xusravshohning buyrug’i bilan 80 ming kishilik qo’shini bilan bu yerda
hozir bo’ldi. Biroq qo’lidan bir ish kelmay mahlubiyatga uchrab qochdi. Mazkur
jangda Amir Vali tomonidan turib urishdan Muhammad Xusayn Ko’ragonning
ko’p amirlari va askarlari xalok bo’lib o’zi Oloyga u yerdan esa Farg’ona
tog’lariga qochadi. Biroq o’shanda Toshkent xokimi Sulton Mahmudxon
mavqeining kuchayishi natijasida Shayboniylar Xisor va Badaxshonda mustaxkam
o’rnasha olmadilar. 1503-yilning bahorida Shayboniyxon Toshkentni bosib olish
uchun yurish boshlaydi. Sulton Mahmudxon jangda mag’lubiyatga uchrab inisi
Sulton Ahmadxon bilan asirga tushadi. Shayboniyxon xonlarni avf etib, ularni
ozod qilib yubordi.
1503-yilning noyabr oyida Kerki degan yerga Amudaryodan kechib o’tib
osonlik bilan Antihudni qo’lga kiritib oldi va Balxni qamal qildi. Badiizzamon esa
Shayboniyxon Amudaryoning so’l sohilida paydo bo’lishidan ancha ilgari Balxni
tark etib shahar mudofaasini o’g’li Muhammad zamon Mirzo vaziri Xoja
Jaloliddin va boshqa amirlarga topshirib o’zi Jo’z darasaida o’rnashib oldi. U yerda
u Sulton Xusaynning ko’rsatmasiga muvofiq ish yuritgan bo’lsa kerak. Chunki,
masalan: Bobur Mirzo Sulton Xusaynning o’ziga Badiizzamon va Xusravshohga
yo’llagan nomasi haqida so’zlab jumladan, shunday deyilganligini aytadi: “Sulton
Axmad Mirzo va Ulug’bek Mirzo og’a ishlar ittifoq qilib yurganda men Murg’ob
yoqasini berkitdim. Mirzolar yovuq yotib hech ish qila olmay yondilar. Agar
o’zbek mutavvajjiq bo’lsa, men Murg’ob daryosini berkitay. Badiizzamon Mirzo
– Balx va Shobirg’on hamda Antihud qo’rg’onlariga mazbut kishilarini quyub o’zi
Go’rvon va Darayi zangda u Qo’histonni berkitsun. Sen Kohmard Ajarda ul
25

Kuhpolni berkitib Xusrav shoh Xisor va Qunduz qo’rg’onlarida e timodiy‟
kishilarni qo’yub o’zi va inisi Badaxshon va Xatlon tog’larini berkitsunlar. O’zbek
ish qilolmay yong’usidur” 1
Shayboniyxon Balxni qamal qildi. Lekin uni ololmadi
va qo’shinlarni Movarounnaxrga olib ketishga majbur bo’ldi. Bunga sabab
Andijonda Sulton Axmad Tanbal Shayboniyxonga qarshi isyon boshladi.
Shayboniyxon qo’shinlari bilan Andijonni qamal qildi, qattiq janglardan keyin
shahar egallanib, Sulton Ahmad Tanbal og’a-inilari bilan qatl etildi. Andijonga
Jonibek Sulton xokim etib tayinlandi.
Shayboniyxon 1504-yilning bahorida Xisorga yurish boshlagan. Lekin hech
qanday qarshilikka uchramay uning poytaxti Xisori Shodmonni egalladi. Bag’lon,
Qunduz va Badaxshonni zabt etish uchun u Mahmud Sulton va Muhammad Temur
sultonlarni yubordi. Xusravshoh ularning xujumiga dosh berolmay Qunduzni o’z
xoliga tashlab o’sha paytda Farxor qal asiga joylashgan Mirzo Boburning
‟
panohiga qochib bordi. Shayboniylar sipohi o’shanda Arxang va Badaxshonning
katta qismini fath etdi. Ilgari Xusravshohga tobe bo’lgan viloyatlarni
Shayboniyxon o’z yaqin qrindoshlari o’rtasida taqsimlab berdi. Masalan, Qunduz,
Bag’lon va Badaxshonni zabt etilgan qismini inisi Mahmud Sultonga, Xisorni
Xamza Sultonga, Chag’onyonni Mahdiy Sultonga in om etdi.
‟
Xusravshoh haqida gapiradigan bo’lsak, u Qunduzni qamal qilishga otlanib
shahardan ikki yag’och naridagi Xoja Chortoq degan yerni qarorgoh qildi. Qunduz
xokimi Qamarbiy Soli saroyga Xamza sulton huzuriga yordam so’rab chopar
yubordi. Xamza Sulton Qunduzga ko’p sonli lashkar bilan Matlab Sulton va
Mamoq Sultonni yubordi. Oxir-oqibat Xusravshox mag’lubiyatga uchrab asir
olindi. Uni shahar ko’chalari va bozorlaridan sharmandai-sharmisor qilib olib
o’tdilar. So’ng boshini tanidan judo qildilar.
1505-yilning qishida boshlangan Xorazm qamali xuddi Samarqand
qamalidek olti oy cho’zildi. Xorazm xokimi Chin So’fi mardona jang qildi.
Lekin Shayboniyxon oltinchi oy boshida yetib kelgan yangi kuchlar yordamida uni
yengishga muyassar bo’ldi. Xon Xorazmni Kupakbiyga berib o’zi Samarqandga
qaytdi. Bobosi saltanatining asosi bo’lmish yerlarni birin-ketin egallab zo’rayib
26

borayotgan Shayboniyxonning harakatlari Xuroson xukmdori Sulton Boyqaro
ko’ngliga g’ulg’ula soldi. U Shayboniylarga qarshi chiqishga ahd qildi.
Shayboniyxonning Balxga qarab yo’lga chiqqanini eshitib, jangga otlangan
Xusayn Boyqaro 912-yilning Zulhijja oyida – 1506-yilning 5-mayida yo’lda qazo
qildi. O’sha yilning noyabrida Balx to’rt oylik qamalidan keyin Shaybniyxon
qo’liga o’tdi. Sulton Xusayn o’zining to’ng’ich o’g’li Badio’zzamonni
valiaxdlikka belgilagan edi. Biroq uning qazosidan so’ng Hirot saroyida nufuzli
o’rin tutgan Xadichabegim – o’lgan Mirzoning bevasi xiyla-yu nayranglari bilan
o’z o’g’li Muzaffar Mirzoni taxtga o’tkazdi. “Badiizzamon Mirzo bilan Xusayn
mirzo Hirot taxtida Bashirkat podshoh qildilar”.
1507-yilning may oyida Shayboniyxon katta qo’shin bilan Xuroson poytaxti
Hirotga yurish boshladi. Qorabog’da bo’lib o’tgan janglarda Ubaydulla Sulton va
Muxammad Temur Sulton temuriylar qo’shinini tor-mor etdi. Badiuzzamon
Hirotga kirmay Qandahorga qarab qochdi.
Muzaffar Xusayn esa jang payti shaharga yetib shayxul islom Sayfiddin
Axmad Taftozoniyning bog’iga qo’ndi. O’sha zaxoti u o’z huzuriga qozi
Ixtiyoriddin boshliq shahar mudofaasini tashkil qilishda ko’mak so’radi. Ammo
chaqirganlar bunga ko’nmaganlardan so’ng, badbaxt shaxzoda Astrobodga qarab
qochdi. Shayboniyxon boshchiligidagi ellik ming kishilik qo’shin tez orada Hirot
yaqiniga yetdi. Hirotning ko’zga ko’ringan ayonlari shahar kalitlarini xonga
topshirdi. Shunday qilib, 1507-yil may oyining oxirida Hirot egallanib
Shayboniyxon nomiga xutba o’qildi.
1507-1508-yillarda Shayboniyxon Jom, Marv, Mashhad, Sabzavor va
Damg’onni qo’lga kiritdi. Xon yangi zabt etilgan yerlarni o’z farzandlari,
birodarlari va sultonlarga bo’lib berdi. Hirot – Jonvafobiyga, Marv –
Qubiznaymanga, Balx – Xorazmlik Sultonshohga, Xisor atrofi bilan Mahdiy
Sulton va Hamza Sultonlarga, Qunduz – Ahmad Sultonga, Toshkent –
Suyunchxo’jaxonga, Axsi – Jonibek Sultonga, Andijon – Mahmud Sultonga,
Xorazm – Qushchi Kupakbiyga, Turkiston – Ko’chkinchixonga berildi.
27

Buxoro va Qorako’l noibligi Shayboniyxon ukasi Sulton Mahmudga butun
mamlakatning javohiri Samarqand bilan Kesh va Miyonka Ayoltiy bilan birgalikda
o’g’li Muhammad Temur saltanatiga berildi. Biroq Movoraunnahr bilan Xuroson
mulkining yangi egasi bo’lmish Muhammad Shayboniyxonning har bir harakatini
ziyraklik bilan kuzatib turgan shaxs allaqanchalar tarix sahnasida mavjud edi. Bu
shaxs juda yoshligidayoq Shirvonshoh taxtini keyin esa Eron taxtini qo’lga
kiritishga muvaffaq bo’lgan shoh Ismoil (1510-1524) edi.
XV asr oxiri XVI asr boshlarida nafaqat Turkiston balki Eronda ham katta
siyosiy o’zgarishlar yuz beradi. Chunonchi, G’qrbiy Eronda xokimiyatga yangi
siyosiy kuch - Safaviylar (qizil boshlar) keladi. Garchi manbalarda Safaviylarning
(1501-1732) kelib chiqishi haqida turlicha talqinlar mavjud bo’lsa-da, (masalan:
Safaviylar sulolasi nasabini arablar, kurtlar, turklar bilan bog’lash hollari bor),
ammo bir narsa fanda aniq, ya ni Safaviylar kichik Osiyo va O’rta sharqdagi‟
muayyan bir turkiy harbiy-siyosiy kuchlarga suyanganlar. Ular ko’magida
xokimiyatga kelganlar, ular yordamida xokimiyatni boshqarganlar 1
.
Ularning qizil boshli deyilishiga sabab – bosh kiyimlarining qizil rangda
bo’lganligidandir. Zero, Kichik Osiyo qavmlarining XIII – XIV asrlardayoq Qizil
quloq kiyib, yurganliklari ma lum.
‟
Shayboniyxonning Movoraunnaxr-u, Xurosonni qulga kiritishi shoh Ismoil
uchun navbatdagi urush ular o’rtasida bo’lajagini bildiradi. Keyingi voqealar shoh
taxminini isbotladi. Shoh Ismoil davlatida har bir masjidda shia imonlarining nomi
xutbaga qo’shib o’qitilishi qonun kuchiga kirgan edi. Shayboniyxon esa sun iy
‟
mazham tarafdori sifatida bunday shakkoklikka tezroq barham berilishini aks
Farrux Sumer. Safaviy davlatining barpo bo’lishi va rivojlanishida anadulu
turklarning roli xolda urush boshlajagini aytib Shohismoilga tahdidli maktublar
jo’nata boshladi. Shayboniyxon o’z maktublariga Safaviylar hukmdorligida o’ziga
tobe sultonlarga murojaat qilganidek, bepisand tarzda undan Makkaga borib tavba
qilib, kaytishini o’z nomini xutbaga qo’shib o’qitishini o’ziga loyiq sovg’alar
hozirlab xuzuriga bosh egib kelishini talab, iddaoli ko’rsatmalar berardi. Shoh
Ismoil bu maktubni javobsiz qoldirgan, shekilli Shayboniyxon buni uning
28

zaifligiga yo’yib qo’l ostidagi keng mamlakatni yanada kengaytirish payiga tushdi.
Xurosonning janubidagi shafqatsiz o’zbek o’rdusi Qandahorning nariga tarafiga
kechib o’tdi. Shu tariqa xirmon ustiga xujumga hozirlik ko’rilayotganiga Shox
Ismoil xujumni to’xtatish qasdi bilan javob berdi. Sufiga Kashkul va Hassa
yuborib quyidagi maktubni yozdi: “Bu hodisalarni qabul et, ular sening otangdan
qolgan meros alomatlaridir. Ammo menga kelganda men o’zimning ulug’ mashhur
bobom Chingizxondan meros qilich bilan xokimiyat oldim. Agar sen o’zingning
tilanchilik davoingdan rozi bo’lmasang o’z-o’zingdan o’pkala”.
1509-yilning Shoh Ismoil g’azabga to’la bir maktub bitib Shayboniyxonga
jo’natdi. Maktubda pand-nasihat kor qilmagani uchun xonning tazirini qilich zarbi
bilan berib qo’yish lozim deb topilganini ma lum qildi. Ammo maktub junatishga,‟
jo’natib o’zi qulay vaziyatni kutdi. Shunday qulay vaziyat haqida xufiyalar xabar
keltirdi. Ulardan Shayboniyxon qo’shinining asosiysi Dashti Qipchoqdagi Qozoq
va mug’ul xonlari bilan jangu-suronni ovora ekanligini xonning o’zi rahbarlik
qilayotgan qo’shin esa Feruzqo’zi qabilasining isyoni sababli Janubga harakat
qilishdan to’xtaganligini eshitishi bilan Shoh Ismoil Qizil boshlar qo’shinini
boshlab Xuroson sarhadlariga bostirib kirdi. Shoh Ismoilning bosib kelayotganini
eshitgan Muhammad Shayboniyxon Marvga ketdi. Shayboniyxon
Movoraunnaxrga choparlar yuborib, sultonlarni qo’shinlari bilan tezda kelib
yetishini aytdi. Lekin, sultonlar o’z vaqtida yetib kelmadi. Bunga sabab
Shayboniyxon Sultonlarni o’zboshimchaliklari uchun vazifalaridan chetlashtirilgan
edi. Jumladan, Ubaydullo Sulton Buxoro xokimligidan, Jonibek Sulton Andijon
xokimligidan va – Ko’chkinchixon Turkiston xokimligidan olib tashlangan edi.
Qo’shinlarida bu sultonlarning ta siri kuchli bo’lib, ular xonning bu
‟
siyosatidan norozi edilar.
Shoh Ismoil Marv qo’rg’onida qamalib olgan Shayboniyxonni xiyla bilan
qal adan tashqariga chiqardi va uning qo’shiniga jiddiy shikast yetkazdi. Mana shu
‟
jang so’ngida bo’yniga o’ralgan qilich ziyoni bilan o’zbeklar hukmdori xalok
bo’ldi. Bu voqea 1510-yilning 6-fevralida sodir bo’ldi.
29

Abu Tohirho’ja “Samariya” asarida yozishicha, Shayboniyxonning o’g’li
Muhammad Temurxon otasining murdasini keltirib o’z xotini Mahdiy Ulyaxonim
soldirgan madrasa hovlisida tuproqqa topshiradi. Shundan buyon bu madrasa
Shayboniyxon madrasasi nomi bilan atala boshlandi.
Shunday qilib, Muhammad Shayboniyxon Eron bosqinchilariga qarshi
tengsiz janglarda dinimiz yo’lida qahramonlarcha xalok bo’ldi. U boshlab bergan
sulola tariximizda Shayboniylar sulolasi nomi bilan ataldi.
Muhammad Shayboniyxon o’limidan so’ng taxtga Abdulxayrxonning o’g’li
Ko’chkinchixon (1510-1530) marhumning amakisi chiqardi. Garchi u rasman 20
yil mamlakatni boshqargan bo’lsa-da, ammo sulola ichida mavjud ba zi bir‟
qarama-qarshiliklar sabab, Shayboniylar Muhammad Shayboniyxon zamonidek
qat iy ichki va tashqi siyosat yurgiza olmaganlar.
‟
Shoh Ismoil Hirotni olgach, Badaxshon, Qobul, Qandaxorni ham egalladi.
Tez orada Shayboniylar va Eroniylar o’rtasida sulh bitimi tuzildi, unga binoan
Amudaryoning chap tomoni Eroniylarniki, qilib belgilandi. Sulh natijasida
Xuroson Shayboniylar qo’lidan ketdi. Bobur - Movoraunnaxrni egallash uchun
shoh Ismoil bilan ittifoqlashdi. Bobur 1511-yili xon Mirzo ibn Sulton Mirzoni shoh
Ismoil huzuriga yubordi. U bilan hayrihoxlik, itoatkorlikni ifodalovchi ariza ham
yuboriyu yordam so’radi. Shoh Ismoil Bobur Mirzo iltimosini ortig’i bilan bajarib
o’z askarlaridan xon Mirzoga hamroh qildi. Mirzo qo’shin bilan Xurosonga yetib
keladi. Bobur bularning yordamiga tayanib Xisor ustiga qo’shin tortdi. Xisorni
boshqargan Xamza Sulton va Mahdiy Sulton dushmanlarning kelishlaridan ogoh
bo’lib bu xodisani ma lum qilish uchun Samarqand va Buxoroga odam
‟
yubordilar 1
.
O’zlari esa dushmanga qarshi chikdilar. Surxob daryosining so’l irmog’i obi
Hingov ustiga qurilgan bo’sh Sangin deb atalgan Tosh ko’prik ustida bu 2-qo’shin
to’qnashdi. Bobur bu jangda g’alaba qilib Xamza Sulton Mahdiy Xisor
mamlakatini bosib oldi.
1
1 Ahmedov B. “O’zbekiston tarixi manbalari”. T., 2001 yil. b – 68.
30

Bobur Mirzo Samarqandga kirgan kuniyoq shoh Ismoilning shoh Ismoilning
qat iy talablaridan birinchisini bajardi – Samarqanddagi Jome masjidida o’n ikki‟ ‟
Shia imomlarining va shoh Ismoilning nomi xutbaga qo’shib o’qitildi. Bobur
Mirzoning Samarqand jome masjidida o’n ikki shia imomi nomini xutbaga
‟
qo’ydirib o’qitishi Samarqandliklar orasida norozilik uyg’otdi. Ikki o’t – Vatan
mehri va taxt da vosi o’rtasida qolgan Samarqand bilan Buxoro oralig’ida ot
‟
choptirib yurib o’zbek sultonlari hujumlarini qaytirish o’z mavqeini
mustahkamlash uchun qanchalik urinmasin qilgan xatti-harakatlarini mahalliy xalq
tomonidan qo’llab-quvvatlanmadi.
Bobru Mirzo Turon saltanati poytaxtiga qizilboshlilar vasalli sifatida kirganidan
norozi bo’lgan Samarqand kazo-kazolari xususan, Shayboniyxonga yaqin
kishilardan bo’lmish Xo’ja Nizom boshchiligidagi odamlar Ubaydulloxonning
Samarqandga kelishini so’raydi. Ko’li Malikda Ubaydullo Sulton, Temur Sulton,
Jonibek Sulton boshliq Shayboniylar qo’shini bilan Bobur o’rtasida jang bo’lib
o’tadi. Bu jangda Bobur mag’lubiyatga uchrab, Xisorga chekinadi. U yana Shoh
Ismoil huzuriga odam yuborib undan yordam so’raydi. Shox Ismoil uning
iltimosini yerda koldirmaydi va o’zining bosh amiri Najmi Soniy boshchiligidagi
80 ming qo’shinni yordamga jo’natadi. Bobur Mirzo mana shu amir
boshchiligidagi qo’shin bilan dastlab Qarshi shahrini qamal qiladi. Najmi Soniy
qo’shni Ubaydulloxon va Jonibek Sulton Karmana atrofida Ko’chkinchixon bilan
Temur Sulton boshliq boshqa o’zbek sultonlari Miyonkolda edilar. Miyonkoldan
yo’lga chiqqan Temur Sulton va Abu Saidxon ildam yurib, G’ijduvon qal asiga
‟
kirib uni istexkomga aylantirdilar. Najmi Soniy qo’shini yetib kelib qal ani qamal
‟
qiladi. Qarshi shahri egallanib aholisi qilichdan o’tkaziladi. Bu jangda
Shayboniylarning qo’li baland kelib Eroniylarni mag’lubiyatga uchratadi. Najmi
Soniy jangda o’ldiriladi. Sakkiz oylik Bobur xokimiyatidan keyin Samarqand
yanak Shayboniylar qo’liga o’tadi. Bobur xavfni qaytarishda Muxammad
Shayboniyxonning jiyani Ubaydullo Sulton jonbozlik ko’rsatadi. Umuman,
olganda, xuddi mana shu sulton oliy taxtga o’tirganga qadar Shayboniylarni ichki
va tashqi siyosatga e tiborga molik tadbirlarni amalga oshirolmaganlar. 1530-yilda
‟
31

Ko’chkinchixon vafot etadi. Vafotidan keyin 1530- 1533 yillarda
Ko’chkinchixonning o’g’li Abu said xukmronlik qiladi. 1533-yili uning vafotidan
so’ng oliy xokimiyatga ya ni Movoraunnaxr taxtiga Ubaydullo keladi. Shunda‟
ham osonlik bilan emas, chunonchi poytaxt Samarqandda o’rnashib olgan
Ko’chkinchixon avlodlari uning shaharga kirib, rasm bo’yicha taxtga chiqishiga
to’sqinlik qilganliklari sabab Ubaydullo Buxoroda Oliy xukmdor deb e lon
‟
qilinadi. Demak, poytaxt ham o’sha yoqqa ko’chadi. G’ayratli va uddaburon
Ubaydulloxon (1533-1539) mamlakat ichkarisida tartib o’rnatishda va ayniqsa
Xurosonda Movoraunnahrning ilgarigi mavqeini mustahkamlashda ko’p
tadbirkorni amalga oshiradi. Ubaydulloxon davrida Eronga va Xorazmga bir necha
bor harbiy yurishlar uyushtirildi. Hirot, Mashhad kabi shaharlar ham egallanib
keyinchalik qo’ldan ketdi. Bu davrda Sultonlarning o’zboshimcha xarakatlariga
barham berilib mustahkam davlat boqaruvi joriy etildi. Ubaydulloxon vafotidan
keyin Movoraunnahrda feodal tarqoqlik kuchaydi. Xokimiyat tepasiga
Ko’chkinchixonning o’g’li Abdullaxon (1539-1540) keladi. Lekin Abdullaxonning
xukmronligi 6 oydan oshmaydi. U vafot etgach, mamlakatda qo’sh xokimiyatchilik
boshlanadi. Buxoroda Ubaydulloxonning o’g’li Abdulazizxon (1540-1550)
Samarqandda Shayboniy sultonlarning xokimiyat uchun kurashsh shu qadar
kuchayib ketadi. Bu vaqtda Toshkent va Turkistonda Navro’z Axmadxon (1551-
1556), Karmana va Minkolda Abdullaxonning otasi Iskandarxon (1561-1583),
Balxda Pirmuxammadxon (1557-1561) Nasaf viloyatida Abdullaxonning
amakivachchasi Qilich Qora Sulton, Xisor va Badaxshonda Shayboniyxonning
nabirasi Burxon sulton (1550-1556) mustaqil xokim edilar. Oliy hukmdor sifatida
rasman Abdulloxon II ning amakisi Pirmuhammadxon,
1561 yili esa otasi Iskandarxon e lon yilingan bo’lsa-da, ammo amaldagi siyosat
‟
tuguni Abdulloxon II ixtiyorida edi 1
.
Rasmiy xon sifatida esa u faqat 1583 yili ya ni otasi o’limidan so’ng oliy
‟
taxtga chiqadi.
Abdulloxon II so’nggi 20 yil davomida siyosiy boshbadoqlik natijasida
parchalangan mamlakat qilib, bu yo’lda ko’p va muvaffaqiyatli, shu bilan birga
32

mashaqqatli harakatlarini amalga oshirgan buyul siyosiy davlat arbobidir. U
Samarqand, Shaxrisabz, Farg’ona, Toshkent, Xorazm, Termez kabi viloyatlarni
poytaxt Buxoro atrofida birlashtirish yo’lida harbiy-siyosiy tadbirlarni ruyobga
chiqaradi. Bu siyosatning murakkabliligi nechog’lik bo’lganini shundan ham
ko’rsa bo’ladiki, 1578-yili ya ni faol siyosat yurgiza boshlaganidan 20 yil‟
o’tganidan keyin ham Samarqand, Xorazmni poytaxt ixtiyorida saqlab qolishdek
yumushlarini bajarishga majbur bo’lgan. Xorazmni Markaziy xokimiyat doirasiga
kiritish uchun - uch marotaba uringan va oxiri maqsadiga 1596- yilda o’limidan 2
yil burungina erishganini olaylik. Xullas, mamlakat siyosiy yaxlitligiga erishish
oson kechmagan.
Abdullaxon II Amir Temurdan so’ng Dashti Qipchoqqa nisbatan qat iy siyosat
‟
yurgiza olgan yagona va so’nggi davlat arbobi hisoblanadi. Chunonchi, u 1582-yili
mazkur yo’nalishda Buxoro xokimiyatini tiklash niyatida harbiy yurish
uyuushtirib, ulug’ toqqa (hozirgi Qarag’anda viloyatining g’arbida Sariq suv
daryosining shimolida joylashgan tog’lik) boradi. Manbalarda shu munosabat bilan
qiziq ma lumot bor. Abdullaxon II ulug’ toqqa yetib borgach, tog’ tepasidagi bir
‟
minorada bitilgan quyidagi so’zlarga ko’zi tushadi: “Tarix yetti yuz to’qson
uchinda qo’y yili, yozning ora oyi Turon Sultoni, Temurbek ikki yuz ming cherik
bila To’xtamishxon yurtiga intiqom uchun yurdi. Bu yerga yetib, belgi bo’lsin deb
bu minorani qurdirdi. Tangri nusrat bergay, inshoollox Tangri el kishiga rahmat
qilg’ay, bizni duo bilan yod qilgay” 2
.
Abulg’ozi Bahodirxon “Shajarai turk” 143-bet.
Mazkur bitiklar 1391-yili Amir Temur To’xtamishxonga qarshi lashkar tortgan
kezi shu tog’ ustiga chiqib be yerda bir minora qurdirib unga yozdirgan xotira
so’zlari edi. Abdullaxon II Sohibqiron haqida duolar o’qittirib, o’zi ham Qarshi
tomonda minora qurishga buyruq beradi va unga “Kimki bu manzilga qadam
qo’ysa, xayrli duo ila yod aylasin” degan so’zlarini uydirtiradi” Mazkur
guvohliklar Abdullaxon II ning Amir Temur davri Turon zamin shuhrati va
qudratini tiklash niyatini nechog’lik baland bo’lganligidan dalolatdir. Firkimiz
2
Hofiz Tanish Buxoriy “Abdullanoma” 1-jild 139, 299-betlar.
33

isboti sifatida Abdullaxon II ning 1563-yiliyoq Shayboniy Ko’chkinchixonga
lashkar berib uni Sibir xonligida xokimiyatga kelishida qo’llab-quvvatlaganligi
hamda Sibir xonligining Buxoro bilan yaqindan siyosiy, iqtisodiy va diniy
aloqalarda bo’lganligini keltirish mumkin. Agar biz, Abdullaxon II ning 80-
yillarda Xurosonda, ayniqsa uning markazlari Hirot, Mashxadda 90-yillarda esa
Seyiston Garmsir va Xilmant daryosigacha bo’lgan yerlarda Buxoro xokimiyatini
o’rnatgani Qandaxorga qamal qilganini nazarda tutsak, u xolda biz Abdullaxon II
davrida ulug’ tog’dan Xilmant daryosigacha, Sibir daryosidan Mashhadgacha
bo’lgan xokimiyat – Buxoro qo’l ostida birlashganini guvohi bo’lamiz. Bunday
natijaga Amir Temurdan so’ng Abdullaxon II erishdi.
Abdulloxon II 1598-yili 65-yoshida vafot etdi. Umrining so’nggi yillarida u o’g’li
va valiy ahdi Abdulmo’min (1568 yilda tug’ilgan) bilan biroz qarama- qarshilikda
bo’lgani ma lum. Aniqrog’i manbalarda berilgan ma lumotlarga ko’ra‟ ‟
Shayboniylar orasida mardlik, shijoat, benazir Abdulmo’min otasidan oliy taxtni
talab qila boshlaydi. Yuqorida aytilgan Iskandarxon rasman oliy xukmdor bo’lsa-
da ammo amaliy ishni Abdulloxon II ning o’zi bajarganini vaj qilib olgan
Abdumo’min niyatidan qaytmay oliy taxt uchun ochiqchasiga bo’lmasa ham har
holda ko’p uringan. Lekin, tez orada otasining kuni bitib, 1598-yili u rasman
xonlik kursiga o’tiradi.
Abdulmo’min o’z mavqeini mustahkamlash yo’lida taxtga da vogarlik
‟
yillarida otasi tomon bo’lgan ba zi amallarni qatl ettirdi. Bu bilan ham cheklanmay
‟
xatto Shayboniy shahzodalarni ham ayamaydi. So’ng esa saltanat ishlariga
kirishib, avval shu yili Toshkentda yuz bergan Shayboniy sultonlar isyonini
bostiradi.
Keyin Xurosonda o’z mavqeini mustahkamlash yo’lida yo’lga chiqaradi. O’sha
davr tarixchilarining guvohlik berishicha, Abdulmo’min qiziqqon, cho’rtkesar
shaxs bo’lib, otasi davrida xuzur halovat va taqvoga o’rganib qolgan Buxorolik bir
qator beklarning payiga tushgan. Ular buni sezib mazkur Xuroson yo’liga chiqqan
O’ratepa va Zomin oralig’iga yetgan. Abdulmo’minga qarshi suiqasd uyuushtirib
uni o’ldirganlar. Taxtga so’nggi Shayboniy hukmdor Pirmuhammadxon chiqadi.
34

Oradan 2 yilcha vaqt o’tib, 1601 yili Samarqand xokimi Boqi Muhammad taqdiri
bilan birga umuman Shayboniylar sulolasi taqdiri hal bo’ladi. Zero, Boqi
Muhammad boshqa bir sulola – Ashtarxoniylar sulolasi edi. Demak, 1601 yili
mamlakatimiz siyosiy sahnasiga yangi sulola - Ashtarxoniylar sulolasi chiqadi.
Shunday qilib, 1500-1601 yillargacha Movoraunnaxrda xukmronlik qilgan
Shayboniylar sulolasi hukmronligiga barham berildi.
Shayboniylar davri – davlat boshqaruvi masalasiga to’xtaladigan bo’lsak,
oliy – davlat idorasi dargoh hisoblangan. Uning tepasida Oliy hukmdorlar – xon
turgan. Oliy hukmdorlik otadan bolaga emas, balki suloladagi eng ulug’ yoshdagi
namoyondaga o’tishi tartibi dastlabki Shayboniylar davrida saqlangan bo’lsa-da
asosan XVI asrning 40-yillaridan boshlab sulola ichidagi ommaviy an ana ustun‟
chiqa boshlagan. Abdullaxon II davriga kelib esa bu halokat aniq bir shaklga
tushgan. (Bu yerda rasmiy xokimiyatni Iskandarxon o’g’li Abdullaxonga va
Abdulloxondan Abdulmo’minga o’tganini nazarda tutmoqdaman).
Dargohdagi xondan keyingi muhim davlat vazifasi - naqib xisoblangan.
Tarjimada sardor, boshliq, yetakchi ma nosini beruvchi naqiblik mansabi amalda
‟
ancha keng mazmun va vakolatga ega bo’lgan. Naqib xonning eng yaqin va
ishonchli kishilaridan hisoblangan. Rasmiy qabul marosimlarida uning oliy
xukmdorlaridan chap tomonidan birinchi bo’lib joy olishi Naqibning dargohda
tutgan yuksak maqomidan dalolatdir. Xonning farmon, yorliqlarida ham Naqib
nomi birinchi bo’lib zakr etilgan.
Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri Otaliqdir. Nomidan
ko’rinib turibdiki, Otaliq qilmoq, otasining o’rnini bosmoq mazmunini beruvchi
mazkur lavozim Markaziy xokimiyatning viloyatlardagi siyosatini belgilashda
katta ahamiyat kasb etgan.
Oliy Hukmdor chiqargan hukmlar, yorliqlar va boshqa rasmiy xujjatlarni o’z
egalariga yetkazish tartiblariga parvonachi javobgar bo’lgan. Urush paytlarida esa
ular harbiy yetakchilik vazifalar bilan ham shug’ullangan.
Dargohga tushgan arizalarni qabul qilish ularga javobini berish hamda
mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya qilishning nazorati kabi
35

yumushlariga Dodgoh mutasaddi edi. Shuningdek, u elchilarni qabul qilish, hatto
shaxsan elchi sifatida boshqa mamlakatlarga borib kelishini amalga oshirgan.
Dargohdagi yana bir muhim lavozimlardan biri bu – Ko’kaldosh hisoblanadi.
Ular Oliy xukmdorlarga va rasmiy sulolaga eng yaqin kishilardan bo’lgan. Bir so’z
bilan aytganda, mazkur maqom vazifasi mamlakatda Oliy hukmdor olib
borayotgan siyosiy daxlsizligi unga kishilarning munosabati bilan bog’liq
yumushlardan iborat bo’lgan.
Sulola ichki munosabatlariga oid tadbirlar, chunonchi, oliy hukmdor bilan
shahzodalar o’rtasidagi aloqalarni tashkiliy tartibi asosida yo’lga qo’yish ishini –
Xon yasovuli olib borgan.
Dargohdagi haqsizlik, tartib keldi-ketdidan xabardorlik kabi tadbirlar –
Eshik og’asi kabi ichki taqsimotlari bo’lgan bu xizmat vakillari urush paytlarida
oliy xukmdorlarning eng muhim harbiy topshiriqlarini ham bajarib borganlar.
Dargoh faoliyatida katta mavqega ega lavozimlardan yana biri – Shayxulislom
bo’lib, davlat va mafkuraviy xayotda uning o’rni favqulodda edi.
Shayboniylar davridagi devonlar tizimi haqida fikr yuritish bir oz
mushkulroq. Xofiz Tanish Buxoriy guvohliklariga ko’ra, Devonbegi mamlakatning
muhim ishlaridan Moliya, Soliq, Yer, Suv masalalari, viloyatlar bo’ylab
amaldorlarga ish tafsimlash, mansablarga tayinlash va bularning barchasi haqida
oliy hukmdorlarga har kuni hisobot berib turishi kerak bo’lgan.
3
Demak, Devonbegi (bosh vazir) nima bo’lganda ham o’zining ilgarigi
maqomini butunlay yo’qotmaganlar.
Shayboniylar davrida Movoraunnahrda yer, suv munosabatlari quyidagi
ko’rinishlarga ega edi: Davlat mulki, vaqif xamda xususiy mulkdorlardan iborat
edi. Unumli yerlarning asosiy qismi xonlar ularning qarindosh urug’lari, ruhoniylar
va hukmron sinfning boshqa namoyondasi qo’lida to’plangan edi. Dehqonchilik va
chorvachilik xo’jaligining asosiy tarmoqlaridan edi.
Dehqonchilik haqida so’z yuritganda avvalo sug’orish ishlari qay darajada yo’lga
qo’yilganligini aytish joizdir. Bunda sug’orish ishlarida tabiiy tayanch bo’lib
3
Ravshanov P. “Qashqadaryo tarixi”. T., 1995 yil. b – 165.
36

kelgan an anaviy manbalar – Zarafshon, Chirchiq, Sirdaryo, Amudaryo, Vaxsh,‟
Murg’ob daryolari imkoniyatlaridan foydalanganligi ham shubhasizdir.
Masalan: “Mehmonnomai Buxoro” muallifi Sirdaryo daryosi imkonlari haqida
so’z yuritar ekan, bu daryoning kechuv joylaridan, irmoqlaridan ko’plab, katta-
katta anhorlar qazilgan va suvi bilan atrofdagi ekinzorlar sug’orilganligini alohida
ta kidlaydi. Sig’noq atrofini obodonlashtirishda bu yaqqol ko’rsatilgan
‟ 11
.
Sun iy sug’oriladigan yerlar dehqonchilikni rivojlantirishda asosiy negiz
‟
hisoblangan. Sug’oriladigan yerlarda paxta, bug’doy, sholi, beda, bog’dorchilik va
sabzavotchilik yaxshi edi.
Dehqonchilikning bunday turi adirlar va vodiylarida yaxshi yo’lga qo’yilgan edi.
Lalmikor dehqonchilik, chorvachilik bilan birga olib borilgan. Dehqonchilik uchun
yaroqsiz bo’lgan yerlarda, sero’t yaylovlarda chorvachilik rivojlangan.
1
“Mehmonnomai Buxoro” 74 – 116 – 117 – betlar.
37

II.BOB. SHAYBONIYLAR VA SAFAVIYLAR O‘RTASIDAGI HARBIY-
SIYOSIY MUNOSABATLAR
2.1. Shoh Ismoil Safaviyning hayot yo’li va kelib chiqishi.
Shoh Ismoil I ning oltinchi ajdodi - Ardabilning markaziy qismida
joylashgan Safaviylar so fiylik tariqatining asoschisi Shayx Safiaddin Ishoq (1252ʻ
—1334). Bir qator Safaviy manbalari Safaviylar ajdodlari tarixini XI asrda
yashagan deb ishonilgan Shayx Safiaddinning ettinchi ajdodi Firuzshoh
Zarrinkulaga bag ishlaydi va uning ettinchi shialar imomi Muso al-Kazimning
ʻ
avlodi ekanligini ta kidlaydi. Ammo, tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, Firuzshohiyni
ʼ ʻ
payg ambarlar va imomlarning avlodlari bilan imom Muso al-Kazim orqali
ʻ
bog lashga urinish, hokimiyat tepasiga kelganidan keyin Safaviylar sulolasi
ʻ
hukmronligining qonuniyligini oqlash uchun qilingan. Tarixshunoslik Firavzhoh
Janubiy Arabistondan (Yaman), Kurdistondan va hattoki Fors viloyatidan Ardabil
viloyatidagi Ozarbayjonga ko chib o tgan deb da vo qilib, Safaviy ajdodlarini
ʻ ʻ ʼ
turkiy bo lmagan entoslar bilan bog lashga bir necha bor urinishlar qildi. Biroq,
ʻ ʻ
tadqiqotlar chuqurlashib borishi bilan bir qator mahalliy va xorijiy olimlar Safaviy
ajdodlari turk kelib chiqishi ekanligi haqida inkor etib bo lmaydigan dalillarni
ʻ
o rnatdilar.
ʻ
Safaviylar sulolasining ildizlari ozarbayjon oilalaridan kelib chiqqan va
shayx Safining o zi, hatto yoshligidan, hatto Fors viloyatlarida ham ko plab o rta
ʻ ʻ ʻ
asr manbalarida turklarning o g li sifatida tanilgan turk pirlari sifatida bir necha
ʻ ʻ
bor zikr qilingan.
V. V. Bartold Safaviylar sulolasining kelib chiqishi turkiy ekanligini
ta kidlab, shunday deb yozgan „Ardabil shayxlari, albatta, fors emas, turkiy kelib
ʼ
chiqishi bo lgan.“[29] IP Petrushevskiy ham xuddi shu fikrda bo lib, Safaviylar
ʻ ʻ
sulolasi asli Janubiy Ozarbayjon, Ardabildan bo lgan, Safaviylar so fiy-darveshlar
ʻ ʻ
tariqati merosxo r shayxlar edi, deb yozgan va „birinchi Safaviy shayxlar
ʻ
Ardabilda yashagan, ularning ona tili ozarbayjon bo lgan“.
ʻ 1
Tasavvufning fransuz
tadqiqotchisi Massignon Safaviylar mazhabini „Suhravardiya darvesh tartibining
ozarbayjon bo limi“ deb ta riflaydi.Shoh Ismoil Safaviy 1487-yil 17-iyulda nufuzli
ʻ ʼ
38

ozarbayjon oilasida tug ilgan. U otasi tarafidan Shayx Safiaddinning avlodi edi.ʻ
Shoh Ismoilning otasi shayx Haydar, bobosi shayx Junayd edi. Uning onasi
Alemshoh Bey, Aggoyunlu hukmdori Uzun Xasanning qizi va Sulton Yagubning
singlisi edi. Shoh Ismoilning yigirma beshinchi bobosi Abulgasim Hamza va uning
o n beshinchi bobosi Qizilbosh Firuzning qabrlari hanuzgacha Ardabil yaqinidagi
ʻ
Shayx-Kaxralon qishlog ida turibdi. Mahalliy aholi bu qabrlarni ziyoratgoh deb
ʻ
bilishadi.
1488-yil 9-iyulda Tabasaranda Shirvonshoh qo shini bilan jangda
ʻ
qizilboshlar mag lubiyatga uchradi. Shayx Haydar o ldirildi. O limidan keyin
ʻ ʻ ʻ
Ismoil onasi va aka-ukalari Sulton Ali va Ibrohim bilan birga Sulton Yoqub
tomonidan avval Vondagi Akdamar qal asida, so ngra Shiraz yaqinidagi Istaxr
ʼ ʻ
qal asida hibsga olingan va u yerda besh yil ushlab turilgan.[36] Bir muncha vaqt
ʼ
o tgach, Uzun Hasanning nabirasi Sulton Rustam ulardan foydalanish uchun
ʻ
Safaviylarni ozod qildi va Sultonalini mustaqil hukmdor sifatida Ardabilga
qaytarib berdi.[37] Shayx Haydarning to ng ich o g li Sulton Ali otasining ishini
ʻ ʻ ʻ ʻ
davom ettirgan va o limidan oldin uning ukasi Ismoiliy voris etib tayinlangan.[38]
ʻ
Sulton Ali va Sulton Rustamning birlashgan kuchlari Baysungurni 1493-yilda
mag lubiyatga uchratdi. Chekinishni istagan Sulton Baysungur jangda halok
ʻ
bo ldi. Sulton Rustam o zining asosiy raqibini mag lubiyatga uchratgandan so ng,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Safaviylarga qarshi siyosatini o zgartirdi.
ʻ
Ardabil yaqinidagi Shamasi jangida shayx Sulton Ali mag lub bo ldi va
ʻ ʻ
o ldirildi. Shayx vafotidan keyin so fiylar Ismoil va uning ukasi Ibrohimga
ʻ ʻ
Ardabilda yashirinishga yordam berishdi. Ulardan keyin Haydarning o g illarini
ʻ ʻ
har qanday yo l bilan qo lga olish va yo q qilish bo yicha ko rsatma berilgan Eyba
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Sulton qo shinlari shaharga kirib kelishdi. Ismoilning onasi dastlab Alemshoh Bey
ʻ
ularni yashirgan shayx Safiaddin maqbarasini tark etib, Safaviy shogirdlaridan biri
G oziy Ahmad Kakulining uyiga ko chib o tdi va uch kun shu yerda qoldi.
ʻ ʻ ʻ 2
Etti
yoshli bola Xonjan ismli ayolning qaramog iga topshirildi. Qizilboshlar shayx
ʻ
Ismayiliy va uning ukasi Ibrohimiyni Ardabilda yashirgandan so ng, ularni
ʻ
Rashtga, so ng Laxijonga va undan keyin Gilonning Biyepish viloyatining
ʻ
39

hukmdori Garkiya Mirzo Aliga olib kelishdi. U arab va fors tillarini o rgatish vaʻ
Qur on tilovat qilish uchun Ismoil va uning ukasini tarbiyachi qilib taniqli olim
ʼ
Shamsaddin Lahijiyni tayinlagan.
Shoh Ismoil yoshligidan sportga, ot poygalariga katta qiziqish ko rsatgan va
ʻ
ko pincha ovga chiqqan. Uning hukmronligi davrida u bir necha baraklarni ochdi,
ʻ
u yerda bayramlar bo lib o tdi va polvonlar o zlarini sinab ko rishdi. Shoh Ismoil
ʻ ʻ ʻ ʻ
rassomlik va xattotlik mahorati bilan ham tanilgan va kitob o qishni yaxshi
ʻ
ko rgan. Uzun Hasan Tabrizda yaratgan mashhur kutubxonasi ostida u o z
ʻ ʻ
mamlakati xalqi va olimlari, shuningdek, qo shni mamlakatlar olimlari
ʻ
foydalangan katta yangi kutubxona turini ochdi.
Venetsiyalik bir savdogar 1518-yilgi sayohat eslatmalarida Shoh Ismoil
bilan Tabrizda bo lgan uchrashuvlarini eslaydi: „U hozir 31 yoshda. U o rta bo yli,
ʻ ʻ ʻ
juda kelishgan va jasur. U soqoli va mo ylovini qirib tashladi. U qizga o xshab
ʻ ʻ
o qqa tutilishi mumkin. U amirlardan kuchliroq. U odatda kamondan o q otish
ʻ ʻ
mashqlarida musiqa chaladi, u raqsga tushishni yaxshi ko radi va raqqoslar
ʻ
oyoqlarini erga urib Ismoilga bag ishlangan qo shiqlarni kuylashadi.U har kuni
ʻ ʻ
amirlar bilan kamondan otish musobaqalarini o tkazish uchun keladi va g oliblarga
ʻ ʻ
doimo sovg alar beradi. Bu so fiyni bo ysunuvchilari, ayniqsa, askarlari Xudo kabi
ʻ ʻ ʻ
sevadilar va sevadilar, uning ko plab askarlari jangga qurolsiz va qurolsiz
ʻ
kirishadilar va Ismoil ularni jangdan qutqarishiga ishonadilar“.
Muqaddas Rim imperiyasi va Safaviylar imperiyasi Ittifoqi.(Chap
tomondagi V Charles, o'ng tomondagi Shah I Ismail) Shoh Ismoil ham chiroyli
ovozga ega edi. U Barbad nomli asbobda chiroyli o ynagan va qo shiq kuylagan. U
ʻ ʻ
bolaligidan she rlar yozishni boshladi.
ʼ
Afsonaga ko ra, Shoh Ismoil darvesh kiyinib, mamlakat bo ylab sayohat
ʻ ʻ
qilgan va odamlarning muammolariga qiziqqan.
U ozarbayjon turkchasini davlat tiliga tarjima qildi va mamlakatning siyosiy,
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishi uchun ishladi.
Shu paytgacha xalq orasida aylanib yurgan afsonada Shoh Ismoilning ajoyib
jismoniy kuchi haqida ham so z boradi.
ʻ
40

Shoh Ismoil Safaviy (Ismoil I yoki Shoh Ismoil (to liq ismi: Abul-Muzaffarʻ
Ismoil ibn Haydar as-Safaviy, 1487-yil 17-iyul, Ardabil, Oq qo yunli - 1524-yil
ʻ
23-may, Sarab, Safaviylar davlati) — Safaviylar mazhabining shayxi (1494—
1524); Ozarbayjon davlatining Safaviylar imperiyasining asoschisi va birinchi
qiroli shoir.
Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 7-maydagi 211-
sonli qarori bilan Shoh Ismoil Xataining asarlari Ozarbayjon Respublikasida
asarlari davlat mulki deb e lon qilingan mualliflar ro yxatiga kiritilgan.
ʼ ʻ
U yaratgan Safaviylar davlati 1736-yilgacha mavjud bo lgan. Ismoil 1501-yildan
ʻ
boshlab Ozarbayjonning butun hududini ozod qildi, ham da butun Eron, Iroq,
Sharqiy Anatoliyani va boshqalarni bosib oldi, hududlarni yagona davlatga
birlashtirdi.
U birinchi marta Ozarbayjon hududlarini yagona davlat tarkibida
birlashtirib, turk tilini davlat tili deb e’lon qildi.
U o z asarlarini „Xatai“ taxallusi bilan yozgan. Shu munosabat bilan u Shoh
ʻ
Ismoil Xatai nomi bilan ham tanilgan. U asosan ozarbayjon turkchasida, va qisman
forscha va arab tillarida yozgan.
1499-yil avgustda shayx Haydarning o n uch yoshli o g li Lahijondan
ʻ ʻ ʻ
Ardabilga yo l olganida, unga yo lda eng yaqin odamlar: Husayn bey Lala Shamli,
ʻ ʻ
Abdulali bey Dada, Xadim bey Xulafa, Rustam bey Garamanli, Bayram bey
Garamanli, Ilyos bey Khunuslu va Garapiri bey Gajar. 3
Ular Deylamdan o tib,
ʻ
Taromga kelishadi. Bekatlar paytida Ismayil guruhiga „Rum va Damashq“
qabilalarining tarafdorlari qo shildi. Taromda jami 1500 qizil boshli kuchlar
ʻ
tekshirildi. U yerdan Qizilboshlar Ardabilning janubi-g arbiy qismida joylashgan
ʻ
Xalxalga ko tarilib, qishlash uchun Kaspiy dengizi yaqinidagi Archivanga kelishdi.
ʻ
1500-yil bahorida Shayx Ismoil Archivandan Araz daryosining shimolidagi tog li
ʻ
hududga, Go ycha ko lining janubiy qirg og iga ko chib o tdi. Bu yerda Arashli va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Zulgadar qabilalari Qizilboshlarga qo shilishdi.
ʻ
Ismoil Chukursadidan o tib, u Doqquz Ulam degan joyga keldi. Bu yerda
ʻ
unga Kichik Osiyoda bir guruh qizil sochlar boshchiligidagi lo li Ilyos qo shildi.
ʻ ʻ
41

$Keyin Ismoil o z otryadi bilan Kichik Osiyoga ko chib o tdi va uning ustasiʻ ʻ ʻ qabilasi yashagan Mingol platosiga keldi. U Tarjan hududidagi Kagizman va Sarigaya platosi orqali Erzincanga etib bordi.[45] Shayx Ismoil Ozarbayjondan Kichik Osiyoga o tishdan oldin shamli, yunon, ustagli, zulqadar, qajar, tekeli, ʻ afshar, varsag qabilalari va Garadag so fiylaridan 7000 g aziylar to plangan. ʻ ʻ ʻ ʻ Erzincanda harbiy yurish yo nalishi Qizilbash oqsoqollari yig ilishida ʻ ʻ muhokama qilingan.[45] Ba zilar, kelayotgan qishni Erzincanda o tkazish va ʼ ʻ qo shimcha kuchlarning kelishini kutish uchun etarli kuchimiz yo qligini ʻ ʻ ta kidladilar va u yerda qishlashni taklif qildi. Biroq, bu takliflarning hech biri ʼ qabul qilinmadi.[45]Ismoil Shirvonshoh Farrux Yasarga qarshi yo naltirilishi ʻ to g risida qaror qabul qilindi. ʻ ʻ Ismoil amirlarining Gruziyaga va G arbiy Ozarbayjon (hozirgi Armaniston) ʻ erlariga bir necha marta bostirib kirgandan so ng, 1500-yilda Farrux I yetti ming ʻ qizil bosh bilan Yasarga hujum qildi. Abidin bey Davachi Shamli, Husayn bey Lela Shamli, Muhammad bey Ustajli, Ahmad bey Ustajli, Bayram bey Garamanli, Gilinc bey Garamanli, Garaja Ilyos Bayburtlu, Ilyos bey Hunuslu, Sultonshoh bey Afshar, Dana bey Afshar, Xalil bey Mohdar, Husayn bey Sufrachi Afshar, Piri bey Parvanachi Afshar, Lela Muhammad Takali, Bekir bey Cagirli, Piri bey Gajar, Salmon bey Xazin Zulgadarli jang qilayotgan qizil sochlar qatoriga kirgan.[49] Shoh Ismayi Shirvondagi bir kishidan Farrux Yasarning Ismoilga otasining taqdiri uning boshiga tushishini aytgani haqida ma lumot oldi. Ismoil Giloniyga bordi va ʼ aholidan Shirvonshoh uning yaqinlashayotganini eshitganini va urushga tayyorgarlik ko rish uchun Shemaxi shahrini tark etganini va yaxshi mustahkam ʻ Gabala qal asiga borganini bildi. ʼ Shuning uchun Ismoil Shemaxini qo lga olishga qaror qildi. U aholini ʻ shahardan qochib ketishining oldini olish va ularning xavfsizligini ta minlash ʼ maqsadida o z odamlarini Gulu bey Shamaxiga yubordi. Biroq, Ismoil Shamaxiga ʻ kirganida, butun aholi shaharni tark etganini va tog larga yashiringanligini bildi. ʻ Bir necha kun Shamaxida bo lganidan keyin Ismoil Shirvonshoh o z qo shinlari ʻ ʻ ʻ bilan Bugurt qal asi yaqinidagi o rmonda lager qurganini bildi. Qizil boshlarning ʼ ʻ 42$

Shamaxini egallab olgani haqidagi xabarni olgan Farrux Yasar Gulustan qal asigaʼ
chekinishga qaror qildi. Gabalaga hujum qilmoqchi bo lgan Ismoil
ʻ
Shirvonshohning Guluston qal asiga borishini bilib qoldi. Shirvonshoh qal aga eta
ʼ ʼ
olmadi, u Shirvonshohni Ismoil Jabani degan joyga itarib yubordi. 1500-yilning
kuzida bu yerda Shirvonlar va Shirvonshohlar uchun qonli jang bo lib o tdi. Ismoil
ʻ ʻ
Shirvonshohni 20 000 otliq va 6000 piyoda qo shin bilan 7000 otliq boshida ta qib
ʻ ʼ
qildi. Uning barcha qo shinlari mag lubiyatga uchrab qochganlarida va uning
ʻ ʻ
qo mondonlari jang maydonida o ldirilgandan so ng, yolg iz qolgan Shirvonshoh
ʻ ʻ ʻ ʻ
ot ustida Bugurt qal asiga qochishni boshladi. Uning Shirvonshoh ekanligidan
ʼ
bexabar, bir qator qizil boshliqlar uning ortidan otda yurib, Gulustan qal asidan
ʼ
unchalik uzoq bo lmagan joyda unga etib kelishdi. Farrux Yasarni Husayn bey
ʻ
Lala „jilov“ deb atagan Shoggeldi og a degan qizil boshli odam otib tashladi va
ʻ
otdan tushdi. U Shirvonshohning boshini kesib, Ismoil huzuriga olib keldi. Shirvon
asirlari Farrux Yasarning jasadini tanib, dafn qildilar. Munajjim Farrux Yasarning
o limi „Ba zilar uni qo lga olishgan, keyin qo llarini bog lab o ldirishgan“
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
deyishadi. buni shunday ta riflagan. Ismoil otasi va bobosidan qasos olish uchun
ʼ
asirga olgan Shirvonning barcha odamlarini o ldirdi. Shirvonning obod shaharlari
ʻ
va qal alari Ismoil tomonidan ishg ol qilingan.
ʼ ʻ
Urushdan olingan o ljalarni Qizil Armiya egallab oldi va tarqatdi. Ismoil uch
ʻ
kun jang maydonida bo lib, keyin Shemaxiga qaytib keldi va shahar ma murlari
ʻ ʼ
tomonidan hurmat bilan kutib olindi. Farrux Yasarning o g illaridan biri, jangda
ʻ ʻ
omon qolgan shayx Ibrohim Kaspiy dengizidagi Shahrinov shaharchasiga kelib,
otasining armiyasidan tirik qolganlarni yig ishni boshladi. Biroq Xadim bey
ʻ
Xulafaning yurishi haqida eshitgach, kemalarga o tirdi va Gilaniga suzib ketdi.
ʻ
Shayxning orqasidan Ismoil bir necha kundan keyin Shahrinovni tark etib, 1500—
1501-yillardagi qishni o tkazish uchun Mug anga Mahmudabaga yo l oldi.
ʻ ʻ ʻ
Ismoilga Boku aholisi Safaviylarga bo ysunishni rad etishlari va „o lpon
ʻ ʻ
to lashlari“ ni aytishadi. Bu holatda Ismoil Boku shahrini egallab olish uchun
ʻ
Muhammad bey Ustajli va Ilyos bey Hunusluni yubordi.
43

O sha paytda Boku yana bir Ozarbayjon davlati bo lgan Shirvonshohlarningʻ ʻ
olinmas qal asi hisoblanar edi. Shaharni uchta devor bilan o ralgan devor, bir
ʼ ʻ
tomondan dengiz va quruqlikda chuqur va keng xandaq bor edi. Jangchilar
shaharga yaqinlashganda, ular Iskandar Zulqarnayn devorlarini eslatib, qal a
ʼ
devorlariga hayron qolishdi. Ismayil uchun ushbu qal ani egallab olish juda muhim
ʼ
edi. Chunki Boku o sha paytda Shirvonning eng yirik shaharlaridan biri va Kaspiy
ʻ
dengizidagi eng yaxshi tranzit savdo markazi bo lgan. Qadim zamonlardan beri
ʻ
Shirvonshohlar sulolasiga sodiq qolgan Boku qurshovida bo lganlar,
ʻ
istehkomlarning daxlsizligi, katta qurol va oziq-ovqat zaxiralariga tayanib,
ehtiyotkorlik bilan kurashdilar.
1524-yil bahorida, Novruz bayramidan ko p o tmay Shoh Ismoil Qorabog
ʻ ʻ
tekisligida ov qilgan katta qo shin bilan Sheki podsholigi hududiga kirib keldi.
ʼ ʻ
Sheki hokimi Hasan bey uni kutib olishga chiqdi, unga ta zim qilish sharafiga
ʼ
muyassar bo ldi va vaqt hukmdoriga saxiy sovg a taqdim etdi. Shoh hazratlari ovni
ʻ ʻ
yaxshi ko rgani va tog larni ko rishga ishtiyoqi tufayli faxriylar va Sheki
ʻ ʻ ʻ
zodagonlariga[73] hukmronlik qilishdi. Aytishlaricha, sobiq sultonlar o sha
ʻ
viloyatdagi Shohdagohni ovlashga ergashmaganlar va shu sababli bu tog da
ʻ
ko plab kiyiklar bo lgan. Hech kim o sha maralga tegishi mumkin emas edi,
ʻ ʻ ʻ
chunki ularni ovlash (Shohdagohda) muvaffaqiyatsizlik belgisi edi.
Garchi ular bu haqda shikoyat qilishgan bo lsa-da (u), u buni e tiborsiz
ʻ ʼ
qoldirdi va ovni boshlashni buyurdi. Qatorli ov tashkil etilishi bilanoq, hukmdor
Shohdagohda ko plab maral va son-sanoqsiz yovvoyi hayvonlarni ovlab,
ʻ
Ardabilga qaytdi.”[74] Ammo u yo lda og ir kasal bo lib qoldi va Ardabildan
ʻ ʻ ʻ
Tabriz tomon shoshildi. Shoh Ismoil 1524-yil 23-mayda vafot etdi. Nashi
Ardabilga olib kelindi va Shayx Safi maqbarasida dafn qilindi. Taniqli ozarbayjon
yozuvchisi Abbosgulu Og a Bakixonov „Gulustani Iram“ da yozadi: „Dastlab
ʻ
(milodiy 1524-yil)… Shoh Ismoil vafot etdi, u dunyoni mehr bilan yoritgan va
dushmanni qahramonlik bilan yoqib yuborgan otashin sulton edi.“
44

2.2. Safaviylarningning yurishlari va qo’llagan siyosati.
1499-yil avgustda 12 yoshli Ismoil Ardabilga uning yaqin o qituvchilari vaʻ
maslahatchilari bo lgan, lekin shahar hokimi tomonidan ta qib qilingan bir necha
ʻ ʼ
qabila boshliqlari bilan qo shin yig ish uchun bordi. 1500-yilning bahorida u
ʻ ʻ
Shamli va Rumlu qabilalaridan 2000 ga yaqin Qizilbosh, shuningdek, Garadagh va
Talish aholisi bilan Qorabog , Chukursad, Shuragil, Kagizman, Tarjan orqali
ʻ
Erzincanga kelgan.
Erzincandagi yig ilishda Safaviylarning irsiy dushmani Shirvonshoh Farrux
ʻ
Yasar bilan urush boshlash to g risida qaror qabul qilindi. Jaboniyadagi jangda
ʻ ʻ
Farrux Yasar mag lub bo ldi va Shirvonshoh o ldirildi.
ʻ ʻ ʻ
Uch kun lagerda bo lganidan so ng, Ismoil Shemaxiga kirdi. Bu yerda uni
ʻ ʻ
seyidlar, qozilar, boshliqlar va shahar amaldorlari kutib olishdi. Shamaxiga kirib,
Ismoil shaharda faqat bir kun qoldi. Bu yerda u Shirvonshohning jang maydonidan
qochib ketgan o g li Shayx Ibrohim II (Shayx Shoh) Kaspiy dengizi sohilidagi
ʻ ʻ
Shahrinou qal asida bo lganini va uning atrofida otasining qo shinlarining tirik
ʼ ʻ ʻ
qolgan qismlarini to plaganligini bilib oldi. Ismoil qo shinining bir qismi bilan
ʻ ʻ
Hulafa Beyga o z qo shinini yubordi va uning tura olmasligini ko rib, Shayx
ʻ ʻ ʻ
odamlari bilan qochib ketdi. Hulafa Bey, hech qanday qarshilikka duch kelmagan,
Shahrinuda qarorgoh qurgan. Ertasi kuni bu erga Ismoilning o zi keldi. Ismoil
ʻ
Shahrinuni qo lga olgandan so ng, u Mahmudabadagi qishki lagerga bordi. Bu
ʻ ʻ
yerda unga Boku aholisi o z qal alarining mustahkamligiga tayanib, o lpon
ʻ ʼ ʻ
to lashdan bosh tortgani va qarshilik ko rsatgani aniq bo ldi.[56] Ismoil 1501-yil
ʻ ʻ ʻ
bahorida qisqa qamaldan keyin u Bokuni egalladi.
Shirvonshoh qo shinlarining omon qolgan qismlari Guluston qal asiga
ʻ ʼ
tortildi. Bokuni qo lga kiritgandan so ng, Ismoil Gulustan qal asini egallashga
ʻ ʻ ʼ
bordi. Biroq, tez orada u Guliston qamalidan chiqib, buni amirlariga tushida
imomga buyruq berib tushuntirdi.[57] U Aggoyunlu Alvand bilan jangga kirishdi.
Afsonaga ko ra, Ismayil maslahatlashib Qizilbosh amirlarini to plab, ulardan: „Siz
ʻ ʻ
46

nima istaysiz, Ozarbayjon taxti yoki „Gulustan“ qal asi?“ Ular bir ovozdanʼ
Ozarbayjonni afzal ko rishadi.
ʻ
Shoh Ismoil tomonidan yaratilgan Safaviylar imperiyasining hududi
Ismoil o z qo shini bilan Naxchivan tomon yo nalmoqda. 1501-yil o rtalarida
ʻ ʻ ʻ ʻ
Alvand Mirzo ularni Sharur tekisligida uchratdi. Sharur jangida Alvand Mirzoning
30 ming kishilik qo shini Ismoilning 7000 kishilik qo shini tomonidan yo q
ʻ ʻ ʻ
qilindi. Qo rqib ketgan jangchilarni to xtatish va dushmanning orqa zarbalarini
ʻ ʻ
qaytarish uchun bir-biriga zanjirband qilingan tuyalardan foydalanishga urinishlar
ham Alvand Mirzoning yordamiga kelmaydi.
Bu jangda ham Ismoil o zining yoshi tufayli favqulodda etakchilik
ʻ
qobiliyatini va shaxsiy jasoratini namoyish etadi. U shaxsan Aggoyunlu qo shin
ʻ
qo mondonlaridan biri Kargichay beyni qilich jangida mag lub etdi. Boshqa taniqli
ʻ ʻ
qo mondonlar ham o ldirilgan va ularning boshlari boshqa dushmanlar tomonidan
ʻ ʻ
ko rish uchun qizil boshli jangchilar egallagan balandliklarga qo yilgan.
ʻ ʻ
Alvandning o zi jang maydonidan qochib qutulib qoldi. Shunday qilib, Ismoil juda
ʻ
ko p o ljalarga ega bo ldi va eng muhimi, Tabrizga yo l ochildi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1501-yilning kuzida Ismoil Tabrizga kirib, o zini shoh deb e lon qildi.
ʻ ʼ
Shunday qilib, poytaxti Tabrizda bo lgan Ozarbayjon Safaviylar davlatining asosi
ʻ
qo yildi.
ʻ
1503-yil 21-iyunda Shoh Ismoil I ning bo ysunish taklifini rad etgan
ʻ
Og g oyunlu hukmdori Sulton Murod bilan jang natijasida Shoh Ismoil Xamadan
ʻ ʻ
yaqinida g alaba qozondi va Og g oyunlu davlati quladi.
ʻ ʻ ʻ
Juda qisqa vaqt ichida Shoh Ismoil Shayboniyxon o zbek davlatidan
ʻ
Usmonli imperiyasi chegaralariga qadar cho zilgan ajoyib davlatni yaratishga
ʻ
muvaffaq bo ldi.
ʻ
Isfaxonni qo lga olish paytida o zbek Shayboniy xoni Ismoilga yuborilgan,
ʻ ʻ
strategik ahamiyatga ega bo lgan „Men Eron va Ozarbayjon chegaralariga kelaman
ʻ
va uni qo lga kiritgandan keyin Iroq-Arab va Hijozga boraman“ degan xatiga
ʻ
javoban Shoh Ismoil o z qo shinlarini Xurosonga yubordi. Shayboniyxon Merv
ʻ ʻ
qal asida yashirinib qoldi, ammo Ismoil uni aldab, qal adan olib chiqdi va 1510-yil
ʼ ʼ
47

2-dekabrda Mahmud shahri bilan Mahmudiy qishlog i yaqinidagi Shoh Ismoil vaʻ
Shayboniy xon qo shinlari o rtasidagi Mervdagi jang Shoh Ismoilning to liq
ʻ ʻ ʻ
g alabasi bilan yakunlandi. Kun bo yi davom etgan ushbu og ir jangda mag lub
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lgan Shayboniyxon qochishga uringanda Shoh Ismoilning jangchilari va uning
ʻ
qo riqchilari tomonidan o ldirildi.
ʻ ʻ
Ushbu jangdan so ng u Hirot, Marv va Balx shaharlarini egalladi. Barcha
ʻ
Shabran va Xuroson viloyatlari Shoh Ismoil tasarrufiga o tdi. Keyingi yillarda
ʻ
Shoh Ismoil butun Eronni Iroq-Arab Safaviylar davlatiga qo shib oldi. Uning
ʻ
davrida Ozarbayjon davlatchiligi o zining qudratli va shonli sahifasida
ʻ
yashamoqda. Safaviylar davlati Yaqin Sharqdagi eng kuchli va nufuzli
davlatlardan biriga aylandi. Safaviylar davlati yuksalish cho qqisiga chiqdi. Uning
ʻ
hududi 2,8 million kvadrat kilometrga etdi.
Safaviylar davlati kabi kuchli davlatning paydo bo lishi Usmonli sultonlarini
ʻ
xavotirga soldi. Shoh Ismoil ham katta shialar davlatini yaratmoqchi edi.[58]
Anadoludagi turklar nafaqat Ismoilga hamdardlik ko rsatdilar, balki mintaqa keng
ʻ
tarqalgan xalq qo zg olonlariga berkitildi. Usmonli imperiyasidagi norozi odamlar
ʻ ʻ
Safaviylar davlatiga ommaviy ravishda ko chib kela boshladilar. Bularning
ʻ
barchasi Safaviylar mafkurasi nafaqat Sharqiy Anatoliyada, balki Markaziy
Anatoliyada ham katta ta sirga ega bo lganligini ko rsatadi.
ʼ ʻ ʻ
Shunday qilib, siyosiy sabablarga ko ra paydo bo lgan Safaviylar-
ʻ ʻ
Usmoniylar ziddiyati din pardasi ortida olib borilgan uzoq muddatli urushlarning
sababi bo ldi. Chaldiron jangidan oldin Qizilboshlarni kofir sifatida o ldirish
ʻ ʻ
to g risida birinchi marta fatvo bergan Selim I tomonidan boshlangan ushbu diniy
ʻ ʻ
urush, keyinchalik uning o g li Sulaymon I davrida Usmonli shayxi muftiy al-
ʻ ʻ
Hamza tomonidan chiqarilgan fatvo. mavjud bo lishiga imkon beradigan davlat
ʻ
mafkurasiga aylanadi.
Shoh Ismoil Safaviyning Chaldiron jangi paytida Sulton Salim tomonidan olib
qo'yilgan shaxsiy buyumlari. Topkapi muzeyi, Istanbul
Tinchlik siyosatini olib borgan Sulton Bayazid II dan farqli o laroq, Safaviylar
ʻ
davlatiga nisbatan „tinch-totuv yashash“ tamoyiliga amal qilgan holda, 1512-yilda
48

hokimiyatga kelgan o g li Sulton Salim I Yavuz (1512—1520) Safaviylarga qarshiʻ ʻ
urush yo lini tutdi. Sulton Selim Shoh Ismoilga qarshi qat iy choralar ko rishdan
ʻ ʼ ʻ
oldin Safaviylar davlatiga qarshi bir qator siyosiy, madaniy, iqtisodiy va harbiy
choralarni ko rdi. Sunniy ulamolar Qizil armiyaga qarshi urush olib borish
ʻ
jihoddan ko ra muhimroq bo lganligi to g risida fatvo chiqarganlar.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1514-yil 19-martda Safaviylar davlatiga qarshi „sharqiy yurishini“
boshlagan Sulton Salim hali ham yo lda bo lganida Shoh Ismoilga fors tilida uchta
ʻ ʻ
haqoratli maktub yozgan. Ularning uchdan bir qismiga turkchada javob bergan
Shoh, muammoni tinch yo l bilan hal qilishga urinib ko rdi.
ʻ ʻ
1514-yil 23-avgustda Chaldiran qishloqda ikki qo shin yuzma-yuz keldi.
ʻ
Usmonli armiyasi Safaviylar armiyasidan ustun edi. Chaldiron jangidagi kuchlar
muvozanatini o rganish natijasida Usmonlilar armiyasi 100 ming, Safaviylar
ʻ
qo shinlari esa 40 ming kishidan iborat bo lgan.
ʻ ʻ
Usmonlilarning yana bir afzalligi - 300 tagacha to p borligi. Bularning
ʻ
barchasi urushning borishiga ta sir qilmasligi mumkin edi. Shoh Ismoil shaxsiy
ʼ
jasorat va jasorat ko rsatib, o zining g ayrioddiy kuchi va jangovar qobiliyati bilan
ʻ ʻ ʻ
tanilgan Turali bey Malgocho g lini yakka kurashda shaxsan yo q qildi. Shoh
ʻ ʻ ʻ
Ismoil uni qilich bilan uradi, shunda uning dubulg asi va boshi ikkiga bo linadi.
ʻ ʻ
Ismayilning qilichi Ali Beyning ko kragiga qadar ishlaydi. Jang qizigan paytda
ʻ
Ismoil va bir guruh odamlar dushmanning artilleriyasiga hujum qilmoqchi
bo lishdi, lekin uning oti qoqilib yiqildi. Shoh Ismoilga juda o xshash bo lgan
ʻ ʻ ʻ
Sultonali Mirzo Afshar jarohat olgan Shoh o rnidan turib jang maydonidan qochib
ʻ
ketishi uchun uni „Men Shohman“ deb baqirib, uni asirlikdan xalos qildi. Sulton
Selim I Xoy, Marand va Tabriz shaharlarini egalladi. Ammo, u Tabrizda uzoq
turmadi va olti kundan keyin Shoh Ismoil o zining toji, kiyimi va bezaklari bilan
ʻ
birga juda ko p o ljani olib, Tabrizni tark etdi.
ʻ ʻ
Tarixda bunday voqea bo lgan. Chaldiron jangida Shoh Ismoil to plarni bir-
ʻ ʻ
biriga bog lab turgan zanjirlarni kesib tashlagan edi, to satdan uning kuchli zarbasi
ʻ ʻ
to p o qiga tegdi va to p ikkiga bo lindi. Chaldiron jangidan ancha vaqt o tgach,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Sulton Salim Shoh Ismoildan qilich yuborishini so radi. Shoh Sultonga qilich
ʻ
49

yuboradi. Sulton Selim necha marta urinmasin, to pni kesib ololmaydi. U Shohgaʻ
yozgan xatida shunday deydi: „Siz meni aldayapsiz, bu qilich emas“. Javobida
Shoh Ismoil shunday javob bergan: „Qilich u qilich edi, qo l u qo l emas“.
ʻ ʻ
Uning xatlaridan ko rinib turibdiki, Shoh Ismoilning ta limi hamma joyda.
ʻ ʼ
Chaldiron jangida Sulton Salimdan mag lubiyatga uchragan bo lsa-da, u har doim
ʻ ʻ
o z maktublarida aqlliligi bilan uni mag lub etdi. Sulton ojiz edi va Shoh Ismoil
ʻ ʻ
yuborgan xatlarga javob berolmadi. Sulton Salim Shohning biron bir maktubiga
javob bermadi. Bu Shoh Ismoilning o z davri uchun juda bilimli va aqlli inson
ʻ
bo lganligini isbotlaydi.
ʻ
Sulton Selim o lja bilan bir qatorda, keyinchalik turk san ati va
ʻ ʼ
hunarmandchiligining rivojlanishida alohida rol o ynagan ko plab rassom va
ʻ ʻ
hunarmandlarni ham olib ketdi. Dunyoning eng boy muzeylaridan biri bo lgan
ʻ
Istanbulning Topkapi saroyi va Asgar muzeyi Chaldiron jangidan keyin bu erga
olib kelingan Ozarbayjon amaliy san atining noyob namunalarini namoyish etadi.
ʼ
Tarixchilarning fikriga ko ra, erkaklar kabi kiyingan va erlari bilan jang qilayotgan
ʻ
ko plab ayollarning jasadlari Chaldirondagi jang maydonidan topilgan.
ʻ
Keyingi yillarda Shoh Ismoil Sheki podsholigi, Shirvonshohlar va Gruziya
podsholarini Safaviylarga qaram qilib qo ydi. Uning hukmronligining so nggi
ʻ ʻ
yillarida Shoh Ismoil va Shirvonshoh Shayx o rtasida do stlik va qarindoshlik
ʻ ʻ
munosabatlari o rnatildi. Birinchidan, Shoh Ismoilning qizi Parixon shayxning
ʻ
o g li Sulton Xalilga rafiqasi bilan turmush qurgan, keyin u Shirvonshohning
ʻ ʻ
qizlaridan biriga uylangan. Shoh Ismoilning to yi 1523-yil 5-noyabrda Tabriz
ʻ
yaqinida bo lib o tgan.
ʻ ʻ
50

X U L O S A
XV-asr oxiri XVI-asr boshida Temuriy mirzolarning o’rtasida boshlanib
ketgan o’zaro janjallar taxt uchun kurashlar oqibatida Temuriylar davlati
parchalanib ketdi. Natijada shayboniyxon Movoraunnahr xalqlari hayotida muhm
o’zgarishlar yasagan Shayboniylar davlarini tashkil qildi. O’zbekiston tarixi
darslarida bu davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvolni o’rganish va uni
o’quvchilar ongiga singdirish maqsadida olib borilgan tadqiqotlar ishida quyidagi
xulosalarga kelindi.
Birinchidan, Shayboniyxon 1499-1509-yillarda olib borgan yurishlaridan
keyin butun Movoraunnahr va Xurosonni qo’lga kiritdi. Shu tariqa katta hududni
egallagan Shayboniyxon davlati tashkil topganligi yoritib berildi.
Ikkinchidan, Shayboniylar davrida etnik o’zgarishlar ro’y berib dashti
qipchoqdan ko’chib kelgan qabilalar o’zlari bilan “o’zbek” degan etnik nomlarni
olib keldilar va butun Movoraunnahr shu nom bilan yuritila boshlanganligi
aniqlandi.
Uchinchidan, Shayboniylar davlatida katta qurilish ishlari olib borildi.
Shayboniyxon madrasasi, Abdurahm Sadr madrasasi, Baroqxon madrasasi, Masjidi
kalon, Mir arab madrasasi, Abdullaxon, Ko’kaldosh kabi madrasalar buni yaqqol
misoli sifatida ko’rsatib berildi.
To`rtinchidan, Shaybiniylar davrida ilm - fan madaniyat rivojlanib
temuriylar qodirgan meros davom ettirildi. Hukmdorlardan Shayboniyxon,
Ubaydullaxon kabi shoirlarni xalqimizning ma naviy merosiga qo’shgan hissasi‟
nihoyatda katta ekanligi dalillar asosida asoslandi.
51

ADABIYOTLAR RO’YXATI
Raxbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.:
“O’zbekiston”, 2011y.
2. Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent, 1998 yil
3. Karimov.I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. Toshkent, 1994 yil
4. Karimov.I.A. Istiqlol va ma naviyat. Toshkent, 1994 yil ‟
5. Karimov.I.A. Jahon moliyaviy, iqtisodiy inqirozi O’zbekiston
sharoitida uni bartaraf etish choralari va tadbirlari Toshkent 2009 yil
6. Karimov.I.A. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni
chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini rivojlantirish konsipsiyasi. Toshkent 2010
yil
7. Karimov.I.A. Yuksak manaviyat - yengilmas kuch. Toshkent 2008 yil
Asosiy qism
8. Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
9. Ahmedov.B. Tarixdan saboqlar. Toshkent, 1994 yil
10. Axmedov.B. O’zbek ulusi. Toshkent, 1992 yil
11. Bobur.Z.M. Boburnoma. Toshkent, 1989 yil
12. Fan va turmush jurnali. 2000 – 2006 yillar.
13. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg’usi. Toshkent, 1996 yil
14. Ibrohimov. A. Bizkim o’zbeklar. Toshkent, 1999 yil
15. Ma rifat gazetasi. 2000 – 2006 yillar
‟
16. Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
www.google.ru
17. www.ziyonet.uz 18. www.ziyouz.com
Qo’shimcha adabiyotlar
1 M.Abbaslı. Safeviler’in kökenine dair // TTK, “Belleten”, sayı: 158,
Ankara 1976,s. 287-329
2 N.Musalı. I Şah İsmayılın hakimiyyəti. Bakı, 2011, s. 87
3 W.Hinz. Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Ankara, 1992, s. 5, 109
52

SHAYBOYNIYLAR VA SAFSVIYLAR O`RTASIDAGI HARBIY-SIYOSIY MUNOSABATLAR.docx

Купить

Информация о документе

Продавец

Shayboyniylar va safsviylar o`rtasidagi harbiy-siyosiy munosabatlar

Похожие документы