Sheʼriy matnning sintaktik xususiyatlari (xurshid davron sheʼriyati misolida - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	412.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Sheʼriy matnning sintaktik xususiyatlari (xurshid davron sheʼriyati misolida

Купить


SHE RIY MATNʼ NING SINTAKTIK XUSUSIYATLARI (XURSHID DAVRON
SHE RIYATI MISOLIDA)
ʼ



I BOB. SHE’RIY MAN BADIIY MATNNING BIR TURI SIFATIDA VA
UNING O‘ZIGA XOS LINGVISTIK JIHATLARI

1.1. Jahon va O‘zbek tilshunosligida she’riy matn tilining o‘rganilishi

1.2. She’riy matn lirik kechinmalarni ifodalovchi badiiy asar tuti sifatida

1.3. Fonetik, leksik, morfologik birliklar she’riy matnda poetik vosita sifatida MUNDARIJA



Jahon tilshunosligida lingvopoetika muammolariga, she riy matn sintaksisi masalalariga oid ko pgina ʼ ʻ
tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, V.O.Matezius, V.G.Admoni, Y.V.Paduchevalar tadqiqotlari bunga
misoldir.

O zbek badiiy matni muammolariga, xususan she’riy matn lingvopoetikasi va sintaksisi masalalariga
ʻ
bag‘ishlangan bir necha dissertatsiyalar himoya qilingan hamda monografiyalar nashr etilgan. I.Mirzayev,
S.Karimov, M.Yoqubbekova, doktorlik dissertatsiyalari, M.Yo‘ldoshev, G.Muhammadjonova, G.Rixsiyeva
D.Shodiyeva, A.Shofqorov va keyingi yillarda yozilgan S.Umirova
A.Sobirov, T.Butunbayeva va boshqa
ko‘plab tilshunos olimlarning ilmiy izlanishlari shular jumlasidandir.

I BOB. SHE’RIY MAN BADIIY MATNNING BIR TURI SIFATIDA VA
UNING O‘ZIGA XOS LINGVISTIK JIHATLARI
1.1. Jahon va O‘zbek tilshunosligida she’riy matn tilining o‘rganilishi



She’riy matn tahlili haqida gap ketar ekan, avvalo she’riy matn lirik janrdan tashkil
topganligi va uning ta’rifi masalasiga to‘xtalamiz: “Lirikada voqelik subyekt his-tuyg‘ulari
orqali akslanadi, uning uchun badiiy nutq obyekti emas, subyekti birlamchidir”,- tarzida
berilgan ta’rifni keltirib o‘tamiz. Demak, she’rlar o‘ziga xos shakl, struktura, she’riy nutqqa
ega ekanligi bilan ajralib turadi.

” Ta’kidlash joizki, she’riy asar tilida badiiy ma’nolar hosil qilishning o‘ziga xos
mexanizmlari mavjud. Badiiy matndagi so‘z semantik jihatdan o‘zgarib, qo‘shimcha ma’no
va assotsiatsiyalarni o‘z ichiga oladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri va ko‘chma ma’noli o‘yin badiiy
matnning ekspressiv ta’sirini keltirib chiqaradi, asarni obrazli va ifodali qiladi. She’riy
matnning o‘ziga xos xususiyati uning semantik yuklamasi, ko‘p ma’noliligi va metaforasi
bo‘lib, ular badiiy matn talqinini belgilaydi”, - deydi rus tilshunosi V.A.Maslova.

. 1.2. She’riy matn lirik kechinmalarni ifodalovchi badiiy asar turi sifatida



2. She’riy matn tilning maxsus birliklari, so‘z va iboralar, ularning
konnotatsiyalaridan iborat .
3. Tilning har bir elementi o‘zi kiritilgan matn yoki ibora doirasida o‘zi ishlatilayotgan
material ta’sirida yangi qiymatga ega bo‘ladi. Uslubni tashkil etuvchi tuzilmalar
orasida haqiqiy ma’nosidan boshqa so‘zlarni qo‘llash orqali yaratilgan yangi ma’no
olamlari ham bor. Undan tashqari, yozuvchining individual uslubini yuzaga chiqargan
okkazional birliklar ham she’riy matnda yaraladi.

4. Tilning barcha elementlari stilistik variantlar deyiladi. Ushbu variantlarning har biri
bir xil fikrni ifodalash uchun turli imkoniyatlarni taqdim etadi. Shu nuqtayi nazardan,
sinonimiya tushunchasiga she’riy matnda uslub va tildan foydalanishning yana bir
manbasi sifatida qarash kerak. 1. Til nafaqat grammatik tuzilishi, balki muloqot hodisasida bajaradigan
vazifalari bilan ham ma’no bildiradi. Shu jihatdan til ko‘p funksiyali va tizimli
tushunchadir. Qisqacha aytganda, til qolipining substansiyalashuvi natijasida
yangi she’riy qolip-inversiya yuzaga keladi.

1.3. Fonetik, leksik, morfologik birliklar she’riy matnda poetik vosita sifatida
Qora O’lim
qismatYomg’ir
uyqu zindon

II BOB. XURSHID DAVRON SHE’RIYATI MISOLIDA SHE’RIY MATNNING SINTAKTIK XUSUSIYATLARI
2.1. Gapning ifoda maqsadiga ko‘ra, voqelikka ko‘ra turlarining X.Davron she’riyatida qo‘llanilishi
Konnotativ
“ – O, bolajon, bu sirni bilsang,
G‘am kelaru diling qisadi –
Emotiv
“ Muhabbat , kel Appelyativ
“ Hey , esi past , – deyman, –
hovlida
Yashasang-chi, bu
o‘yingdan qayt!”


Kesim I I dara jali bo‘l ak l ar ega
“ Uxlab qolar xorigan ota
A lohida ol ingan so‘zlar Ega/kesim Kesim/ega

Kesim II darajali bo‘laklar
“ Uxlab qolar Chorbog‘ ortida
Kesim ega
2.2.X.Davron she’riyatida gap bo‘laklari, egasiz gaplarning qo‘llanilishi

Gap bo‘laklarining poetik vazifasi.
Masalan, kesimning akromonogramma vazifasida
kelishi va uning poetik ma’no kasb etishi
Ma’no k uchay t irish v azi fasi Qor esa t inm asa ,
t inm asa qada m ing.
O‘ zing ham bir qor uchquniday
Singi b k et sang t unning bag‘riga.
Ma’no um um lasht irish Ko‘hiqof tomonlarda
Uxlab yotar diyonat.
Orol uxlar, sir uxlar,
Uxlar zaqqum suvlar ham.
Tasdiq Podshohlarga shoirmas, qullar –
Qullar kerak, jallodlar kerak,
Shoir eksa dillarga gullar,
Majaqlovchi sallotlar kerak.
Zidlanish Samarqand shahrining bir chekkasida
Qabr bor – odamlar yuz burib o‘tar.
Unda Abdullatif yotar, deydilar,
Deydilar: “Bu yerda padarkush yotar.


To‘pl am
nom i Tahli l
qilingan
she’rlar
soni Oda t iy
qoli pda I nv ersiy a ga
uchragan A ral ash
t art ibda
“ Bahordan
bi r k un
oldin” 208 ta 2 206 1902.3. She’riy matnda gap tartibi
Quyidagi jadvalda shoir she’riyatida gap tartibining uchrashi statistik tahlil
qilingan



Nasriy asarlarda so‘z tartibining asosiy 3 xil vazifasi bo‘ladi:

1.Kommunikativ, ya’ni aloqa vasifasi.

2.Stilistik(uslubiy) vazifasi.

3.Grammatik(so‘z birikmalarini hosil qilish).

She’riy matnda esa biroz bu vazifalarning o‘rni o‘zgaradi:

1.Grammatik – so‘z birikmalarini hosil qilish, ya’ni alohida ritm va qofiyalarni hosil
qilish vazifasini bajaradi.

2.Stilistik – badiiy uslubga xoslikni anglatish uchun.

3.Kommunikativ – aloqaga kirishish va ma’no anglatishTahlildan kelib chiqib nasriy va she’riy matndagi inversiyaning
uslubiy, grammatik vazifalari quyidagilar:



Shoir X. Davron she’rlarini tahlil qilar ekanmiz, murakkablashgan
sodda gaplarning quyidagi shakllariga guvoh bo‘lamiz:
1. Undalmalar yordamida :

“ Muhabbat , kel..”

“ Jangga kirgin, she’r !”2.4. Murakkablashgan sodda gaplar va qo‘shma gap turlarining she’riy matnda
qo‘llanilish xususiyati
•
Uyushiq bo ‘ laklar yordamida:

Uy ushiq aniqlov chi:
Yarmi k o‘k , qirmizi v a qora
Qo‘l imga t al pindi bit t a ba rg.
(Yarmi k o‘k , qirmizi v a qora bit t a barg qo‘limga t al pindi)
Uy ushiq hol:
Yol g‘izligi qishda, k o‘k lamda
Tuv ak da gi guldek k o‘k arar.

III BOB. POETIK SINTAKSISNING SHE’RIY MATNDAGI O‘RNI
3.1. X.Davron she’riyatida sintaktik takror, parallelizm uslubiy vosita sifatida
Jang suroni t i nar ast a…
Qora k echa… Qora k echa…
bir k uni
Ona xomush. Tegrasida
Qora k echa… Qora k echa…
tun, qorong‘ilik
Kim eshik ni t aqillat ar?
Qora k echa… Qora k echa…
allamahal
–
Bu m en – o‘g‘l ing…
Dushm an quv ar!..
Qora k echa… Qora k echa…
ayni paytda
–
Nahot uk ang y ov ga asir?!.
Qora k echa… Qora k echa…
Zolim kun, holim xarob
–
Onajonim, meni k echir!..
Qora k echa… Qora k echa…
“ qo‘lim kalta”, ojizman


Oddiy ant i t ezalar Kont ek st ual a nt it ezalar
Sen qo‘rquv ni qancha lik y ashi r,
She’r qila di bari bi r oshk or.
Qo‘rqoq bo‘l sang qo ‘rqoq bo‘lar she’r,
Mardman deb jar solmog‘i ng bek or Senga uni yoz deb ko‘rsatdim.
Holbuki u qahraton edi –
Bizga kuz kerak edi.
Men mozi y ga
Tik ildim uzoq-
Kelaj ak ni angl amoq uchun,
Shunda k o‘rib
Qoldim men nogoh
Yog‘iy t ut gan na y zaning uchi Senga uni manzil deb
ko‘rsatdim,
Holbuki, u ostona edi –
Bizga yo‘l kerak edi.3.2. Poetik individuallikni ta’minlashda antiteza va oksyumoronning o‘rni.

Don sochi b, suv quy gandan k ey in–Rav oqqa
chiq,
Tut qun qushgam as,
Erk in y urgan qushl arga qiy in N imalarni o‘y la r oda mlar
O‘y larida qolganda y ol g‘i z?
N imalarni o‘y la r t o saha r Zulma t
aro, huv, t anho y ulduz.
Senga ana, erk, deb ko‘rsatdim,
Qo‘llarida zanjir bor edi,
Uzmoq kerak edi zanjirni.
Senga uni non deya tutdim.
Ochlik endi holbuki u,
Biroq, qon kerak edi.
Inon, sotqin, xoin qullardan
Kutmoq mumkin faqat xiyonat.
Qo‘rquv ketmas ekan dillardan,
Kirolmaskan to dilga quvonch,
Ko‘rshapalak uchgan xonada Qanday
uchsin axir, qaldirg‘och?!

Oksyumoronning bitishuv
vazifasida kelishi
Qulfsiz kishan
Soqov bo‘ron
Tosh ko‘z yoshi
Mahzun quvonch



E’tiboringiz uchun rahmat!

Sheʼriy matnning sintaktik xususiyatlari (xurshid davron sheʼriyati misolida

Купить