Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 158.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shermuhammad Munisning «Firdavs ul-iqbol» asari va uning tarixiy ahamiyati

Купить
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Shermuhammad Munisning Firdavs ul-iqbol asari va uning tarixiy ahamiyati Toshkent-2025 1 MUN DA RIJ A KIRISH ......................................................................................................... ............ 3 I. BOB. SHERMUHA MMA D MUN ISN IN G HA Y OTI VA ILMIY FA OLIY A TI. 1.1. Shermuhammad Munisning Firdavs ul -iqbol va boshqa tarixiy asarlari tavsifi……………………………………………………………………………….6 1.2 Firdavs ul -iqbol asari manba sifatida oʻrganilishi .......................................... 15 II.BOB. SHERMUHA MMA D MUN ISN IN G FIRDA VS UL -IQBOL A SA RIDA X IVA X ON LIGI IJ TIMOIY VA SIY OSIY HA Y OTIN IN G AKS ETTIRILISHI 2.1. Firdavs ul -iqbol asarida diplomatik aloqalarga doir maʼlumotlar tavsifi ....... 21 2.2. Qoʻngʻirotlar davrida ijtimoiy hayotning manbada yoritilishi. ....................... 23 X ULOSA ....................................................................................................... ......... 28 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R .............................................................. 31 2 KIRISH “Barchamiz bir tanu bir jon boʻlib, yakdil va ahil boʻlib harakat qilsak, halol-pok boʻlib, yaxshi niyat bilan mehnat qilsak, har qanday marralarni egallashga, boshqacha aytganda, tarixning yangi sahifasini yaratishga qodirmiz. Bu yo‘lda qanday qiyinchilik va mashaqqatlar boʻlmasin, barchasini mardona yengib oʻtishga tayyormiz. Bunday ezgu ishlarda bizga Yaratganning oʻzi, buyuk ajdodlarimizning pok ruhlari madadkor boʻladi, deb ishonaman 1 .” Kurs ishining dolzarbligi. Sharq tarixshunosligida o‘zining betakror uslubi va tarixiy manba sifatidagi salmog‘i bilan ajralib turadigan asarlardan biri bu — Xorazm zaminida yashab ijod etgan atoqli tarixchi, shoir va mutarjim Shermuhammad Munis qalamiga mansub Firdavs ul-iqbol asaridir. Ushbu asar XIX asr boshlarida Xiva xonligida yuz bergan muhim siyosiy-ijtimoiy voqealarni, sulola almashinuvlari, markaziy hokimiyatning kuchayishi, ichki va tashqi siyosatdagi o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan holda tasvirlab beradi. Bu jihatdan u nafaqat adabiy yodgorlik, balki tarixiy manba sifatida ham alohida ilmiy e’tiborga loyiqdir. Bugungi kunda Markaziy Osiyo tarixini, xususan, Xiva xonligi davlatchiligi, uning siyosiy strukturasini, turkiy xalqlar orasidagi o‘zaro aloqalar va ijtimoiy-siyosiy muhitni o‘rganishda Firdavs ul-iqbol asari beqiyos manba bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, asarda real tarixiy shaxslar, muhim voqealar va xonlikning ichki siyosiy hayotiga oid tafsilotlar qalamga olingani, uni zamonasining muhim xronikal yodgorligiga aylantirgan. Shuningdek, Munis asarining til va uslub jihatidan ham o‘rganilishi, tarixiy matnlarning badiiy-estetik jihatlar bilan uyg‘unlashuvi nuqtai nazaridan muhim ahamiy atga ega. Bu jihatlar uni nafaqat tarixchil ar, balki filologl ar, adabiyotshunoslar hamda manbashunoslar uchun ham dolzarb tadqiqot obyekti qilib qo‘yadi. Hozirgi tarixshunoslikda milliy davlatchilik an’analarini, o‘zaro siyosiy-madaniy munosabatlarni teran va manbaga asoslangan holda o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotgan bir sharoitda Firdavs ul-iqbol singari asarlarning tahlili 1 2020-yil 24-yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning parlamentga yo‘llagan Murojaatnomasidan 3 zamonaviy ilmiy izlanishlar uchun asosiy zamin bo‘lib xizmat qilmoqda. Shunday ekan, ushbu kurs ishi mavzusi o‘zining ilmiy-ijtimoiy ahamiyati, tarixiy ob’ektivlikni yoritishdagi manbaviy asoslari hamda hozirgi tarixiy tafakkur rivojidagi o‘rni bilan dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Shermuhammad Munisning Firdavs ul-iqbol asarini tarixiy manba sifatida tahlil qilish, uning mazmun-mohiyatini, tarixiy voqealarni yoritishdagi uslubini hamda XIX asr boshlaridagi Xiva xonligi tarixini o‘rganishdagi o‘rnini ilmiy asosda ochib berishdan iboratdir. Kurs ishining v azifalari. Kurs ishining vazifasi qilib quyidagilar belgilab olindi: -Shermuhammad Munisning Firdavs ul -iqbol va boshqa tarixiy asarlari tavsiflash -Firdavs ul -iqbol asari manba sifatida oʻrganilishi -Firdavs ul -iqbol asarida diplomatik aloqalarga doir maʼlumotlar tavsifi -Qoʻngʻiroqlar davrida ijtimoiy hayotning manbada yoritilishi. Kabi ishlar vazifa qilib olindi bu ishlar orqali Shermuhammad Munisning Firdavs ul-iqbol asari va uning tarixiy ahamiyati batafsil yoritib berish vazifa qilindi. O’rganilish darajasi. Shermuhammad Munisning Firdavs ul-iqbol asari haqida tadqiqotlar olib borgan olimlar. Jumladan: M Abdullaev 2 , SH Rizayev 3 , A Murodov 4 , A Sodiqov 5 , I Toshmuhammadov 6 , O Mansur 7 , N. Qodirov 8 , A. Tursunov 9 , S. Usmonov 10 , Sh. Raximov 11 Kabi tatqiqotchilar tomonidan tatqiq etib o‘rganilgan. 2 Abdullaev, M. O‘zbekiston tarixi va madaniyati: tarixiy manbalar va adabiy meros. Tashkent: O‘zbekiston Fanklar Akadimiysi, 2002. 3 Rizayev, Sh.Xorazm tarixining yirik manbalari: Firdavs ul-iqbol va uning tarixiy ahamiyati. Xiva, 2010. 4 Murodov, A.Shermuhammad Munis va uning tarixshunoslik an’anasi. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi, 2008. 5 Sodiqov, H.Xiva xonligi va uning tarixiy yodgorliklari. Tashkent: Sharq, 2015. 6 Toshmuhammadov, I. Firdavs ul-iqbol asarida tarixshunoslik va badiiyat. Xiva: Xorazm davlat universiteti, 2012. 7 Mansur, O.Firdavs ul-iqbol asari va uning tarixiy ahamiyati. Tashkent: O‘zbekiston Fanklar Akadimiysi, 1998. 8 Qodirov, N.Shermuhammad Munis va uning davri. Tashkent: Yangi avlod, 2003. 9 Tursunov, A.Shermuhammad Munis va o‘zbek adabiyotining rivojlanishidagi roli. Tashkent: Fan, 2010 10 Usmonov, S.Xorazmning o‘rta asr tarixidan manbalar: Shermuhammad Munis. Bukhara: Buxoro universiteti, 2006. 11 Raximov, Sh. Tarixiy manbalar va o‘zbek tarixshunosligi. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Maorif va Fan Vazirligi, 2009. 4 Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va umumiy 35 betdan tashkil topgan. 5 I. BOB. SHERMUHA MMAD MUN ISN IN G HA Y OTI VA ILMIY FA OLIY A TI. 1.1. Shermuhammad Munisning Firdav s ul -iqbol v a boshqa t arixiy asarlari t av sifi . Shermuhammad Avazbiy o‘g‘li Munis – XIX asrning I yarmi o‘zbek adabiyotining peshqadam, rahnamo vakillaridan biridir. 1778 yili Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘ida dunyoga kelib, vabo tufayli atigi 51 yoshida hayotdan ketgan bu buyuk iste’dod sohibi ulkan meros qoldirdi. Uning zabardast shoir, iste’dodli muarrix, xattot sifatida yaratgan asarlari o‘tmish merosimizning yorqin sahifalarini tashkil etadi. Shoirning «Munis ul-ushshoq» devonida o‘n ikki ming misraga yaqin she’r mavjud. «Firdavs ul-iqbol» nomli asari o‘rta asr tarixnavisligining Sharafiddin Ali Yazdiy, Alisher Navoiy, Bobur, Abulg‘oziy asarlaridagi eng yaxshi an’analarini o‘zida mujassam etgan. Uning xattot sifatida kitobat qilgan asarlari, tarjimalari, ma’rifiy-pedagogik asarlarining ahamiyati ham katta. U, ayniqsa, badiiy ijodi bilan XIX asrga kelib ko‘tarilish jarayonidagi Xorazm adabiy muhitiga ravnaq, salohiyat bag‘ishlagan siymodir 12 . Munis va Sharq mumtoz she’riyati. Munisning iste’dodli shoir sifatida shakllanishi va kamol topishida she’riyat mulkining sultoni Alisher Navoiyning ta’siri katta bo‘lgan. Munis Navoiy ijodining Xorazmdagi eng kuchli muxlislaridan va targ‘ibotchilaridandir. U Navoiyni o‘ziga adabiy ta’lim yo‘lida ustoz, pir deb bilgan. Jumladan, shoir faxriya tarzidagi «Manga» radifli g‘azalida quyidagi mazmunda bayt keltiradi: Qilsa hosid daxli bejo so‘z aro yo‘qtur g‘amim, Kim bu ta’nida Navoiy ruhi homiydur manga. Mazkur baytda shoir o‘z she’riga nisbatan hasadgo‘ylarning tanqidlariga parvo qilmasligini, chunki Navoiy ruhi uning ma’naviy homiysi ekanini ifodalaydi. U ruboiylarining birini maxsus Navoiyni ta’riflashga bag‘ishlagan bo‘lib, bu ruboiyda Navoiy so‘z iqlimidagi jahongirlarga o‘xshatiladi. Munisning Navoiy va 12 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 134. 6 uning ijodiga muhabbati qanchalik kuchli bo‘lganligini «Munis ul- ushshoq»dagi ko‘pgina she’rlarning qiyosiy tahlili orqali anglab olish mumkin. Navoiyning mashhur orifona va oshiqona g‘azallariga ergashib yozgan g‘azallari, tazminlari buning yaqqol isbotidir. Muxammaslari buning uchun yaxshi material bera oladi. Munis ancha g‘azallarida Navoiydan aynan baytlar olib, ularni o‘z she’rlari tarkibida tazmin sifatida keltirib, shu misra va baytlar darajasida badihalar yaratishga erishadi. Nazirai benazir g‘azallar, muxammas va qasidalar yaratishga muvaffaq bo‘ladi. Masalan, Munis Navoiyning «Hiloliya» qasidasidagi: Ey qoshing mehrobi tarh aylab yangi oy hay’atin, Vaqf ango qilmish maloyik xayli naqdi toatin matla’ baytini keltirib, so‘ng unga javob ayta olish shoiming balog‘ati mezonidir, deydi va shu bayt izidan borib, unga mos tushuvchi «Iyd» qasidasini yarata olganligidan faxrlanadi. Munis tomonidan Navoiyning elga juda mashhur bo‘lib ketgan: «Tun oqshom keldi kulbam sori ul gulrux shitob aylab» misrasi bilan boshlanuvchi g‘azaliga yozgan etti bandli tazmin muxammasi, shu g‘azalga boshqa shoirlar tomonidan yozilgan o‘nlarcha tazmin muxammaslarning eng nodir namunasidir. Bunda Munis Navoiy g‘azalining ichki strukturasiga, poetik ohangdorligiga xalal yetkazmaydigan holda uni voqeaband asar darajasiga yetkazadi, lirik qahramonga xos kechinmalarni yangi go‘zal lavhalar evaziga boyitadi 13 . Xullas, Munis ijodida ustod Navoiy ta’siri yaqqol ko‘zga tashlanib turadi. Bundan, albatta, Munis she’riyati boshqa daryolardan bahramand bo‘lmagan ekan degan xulosa chiqmaydi. Zero, u adabiy ta’limi juda keng bir ijodkor siymo sifatida ko‘zga tashlanadi. Bunga uning «Mango» radifli g‘azalida nomlari faxr bilan zikr etilgan buyuk shoirlar shohiddir. Shu ma’noda, Munis ta’sirlangan, ma’naviy-estetik madad olgan adabiy chashmaga Navoiy ijodiyoti ta’siridan tashqari yana ikki irmoqni qo‘shish to‘g‘ri bo‘lardi. 13 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 134. 7 Bulardan biri — Nizomiy, Xusrav, Ansoriy, Hofiz, Attor, Firdavsiy, Xoqoniy, Anvariy, Sa’diy, Jomiy, Iroqiy, Bedil nomlari bilan bog‘liq fors- tojik klassik adabiyoti, ikkinchisi — shirinzabon Muhammad Fuzuliy va uning lirikasidir. U Fuzuliyning «Kerakmasmu sanga», «Etdigumdandur» g‘azallariga muxammaslar ham bog‘lagan. Munis ul- ushshoq devoni. Munis adabiy merosi muallif tomonidan 1815 yili tartib berilgan, keyinchalik to‘ldirilib, tahrir etilib «Munis ul-ushshoq» nomida bizgacha yetib kelgan devonda jamlangan 14 . Bu devonda mumtoz she’riyatimizda mavjud qariyb barcha an’anaviy janrlardagi she’rlar keltiriladi. Tabiiyki, unda g‘azallar yetakchi o‘rin tutadi. Shu devonga yozilgan muallif debochasida Munis unga kiritilgan she’rlarning janr tarkibi haqida so‘z ochib, quyidagilarni qayd etib qoldirgan: «...Har nav’ she’r ila orasta va har zarif nazm bila pirasta boidi. Andog‘kim, g‘arro qasidalar, dilkusho g‘azallar, fasohatoyin tarkib-bandlar, latofat taz’yin (ziynat topgan) qit’alar, sharif musaddas va muxammaslar, latif ruboiy va muammolar, shirin masnaviy va rangin tuyug‘lar va g‘ayra ham taxminan olti ming baytdir. Aksar g‘azal va ruboiylarkim majoz yo‘sinda ishq va husni zohiriy sifatida voqe’ erdi. «Munis ul-ushshoq»g‘a mavsum bo’ldi». Munis devonida Navoiy va Boburdan so‘ng juda kam yaratilgan muammo she’r namunalari ham bor. Agar «Munis ul-ushshoq»dagi she’rlar haqida XX asrning 50-yillaridan boshlab marhum olimlardan N. Mallayev, V. Abdullayev, M. Yunusov tadqiqotlar (nomzodlik dissertatsiyasi, adabiy portret va ilmiy ocherk) yaratgan bo‘lsalar, 90- yillari yosh olim Nusratulla Jumaxo‘ja «Munis g‘azaliyoti» (1991) nomida shoir she’rlaridagi badiiy mahorat xususida risola yaratdi. «Munis ul- ushshoq» 1957 yili devon sifatida, 1980 yili esa, ancha to‘ldirilib «Saylanma» tarzida chop etildi. Nomidan ham ma’lum bo‘layotirki, «Saylanma»ga kiritilmay qolgan she’rlar (hamdlar, na’tlar, qasidalar) hali ancha 15 . 14 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 135. 15 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 136. 8 «Saylanma»ning joriy nashridan asosan g‘azallar, to‘rtta qasida, 38 ruboiy, 8 tuyuq, 2 mustazod, Navoiy g‘azallariga yozilgan 6, Fuzuliy g‘azallariga yozilgan 2, Andalib g‘azaliga yozilgan 1 muxammas, 2 musaddas, 5 qit’a, «Chilim» so‘zi yashiringan g‘azal-chiston hamda «Savodi ta’lim» manzumasi o‘rin olgan. Asar oxirida tushunilishi qiyin arabcha-forscha so‘zlarning alifbo tartibidagi lug‘ati berilgan (341–364- betlar). «Saylanma»ga xorazmlik olim va shoir Yunus Yusupov kirish so‘z yozgan, noshirlik qilgan. Mohiyatini, muallifning estetik maqsadini ifodalaydi. «Munis» so‘zi do‘st, ulfat, hamdam; «ushshoq» so‘zi sevishganlar, oshiqlar ma’nolarini anglatadi. Ma’lum bo‘ladiki, «Munis ul- ushshoq» lirik she’rlar sevishganlarning qalb kechinmalari, dard-alamlari, orzu-umidlari, visol shodliklari va hijron iztiroblarini aks ettiradi. Shoir o‘z devoni va undan joy olgan she’rlarning dunyoviy hamda ilohiy ishq ahli bilan hamdam bo‘lishini uning nomlanishida ramziy tarzda ifodalaydi. «Munis ul-ushshoq»dagi oshiqona, orifona, didaktik g‘azallar shoir ijodidagi an’anaviy xususiyatlarni namoyon etsa, hasbi hollilik, ijtimoiylik va tanqidiylik mazmuniga ega she’rlar uning davr tashvishlari bilan hamnafas ekanligini, asarlari davriy hodisa ham ekanligini namoyon etadi. Keyingilari Munis ijodiyotiga xos yangiliklar sanaladi. Bunday she’rlarda shoir o‘z davrining ilg‘or, ma’rifatparvar arbobi sifatida gavdalanadi. Fuqaroparvar, diyonatli, vatanparvar siymo, mazlumlarga achinuvchi, zolimlarga nafrat ifodalovchi adolatpesha hakam sifatida ko‘rinadi 16 . Munis g‘azaliyoti shoir davri hayotining muhim tomonlarini ifodalashi bilan muhimdir. Uning ko‘plab g‘azallari an’anaviy mavzu va uslubda yozilganligiga qaramay, muayyan bir ma’noda shoir hasbi holi, taqdir-qismati, zamondosh fuqaro ahli ahvolotini ham aks ettiradi. Hatto ayrim g‘azallarini shoir tarjimai holi, dard-alamlari tasviriga bag‘ishlangan monolog xarakteridagi avtobiografik g‘azallar desa 16 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 137. 9 ham bo‘ladi. U motamsaro bir g‘azalida «Andog‘kim, ota va ona va ini mani bekas ibtilosig‘a sazovor va motamkashlik balosig‘a giriftor qildi», deydi: Nasibim g‘am uza g‘am bo‘ldi charxi gardondin, Musibat uzra musibat etushdi davrondin deb nola chekadi shoir «Munis ul-ushshoq» devoniga yozilgan debochada. Bunday oilaviy fojia kechinmalaridan tashqari, u g‘azallarida nochor fuqaro ahvoli, tirikchiligi mavzulariga ham murojaat etadi, ularni dard bilan qalamga oladi: Ne nat’ya berur adab, ne nazarga kirar nasab, Bas erur bu zamonda bisoting aro bo‘lsa qaro siymu zaring. Deya nola qiladi shoir. Munis ma’rifatparvar ijodkor sifatida o‘sha zamonda ilm-fazl ahllari, shu jumladan, shoirlarning qadrsizlanganligini, ularning qismati nihoyatda og‘ir kechayotganligini tasvirlar ekan, o‘zining shoh asarlari sanalmish «Shuaro», «She’r», «So‘z» radifli g‘azallarida bunday baxtiqarolikning sababchisi jamiyatda hukm surayotgan tengsizlik, jaholat ahli deb biladi. Yutubon bu zamonda qon shuaro, Nazm etar gavhari fig‘on shuaro... Yuz xushomad bila gadolig‘ yetib, Topa olmas emakka non shuaro... Dardmandu jafokash elga qilur, Nazm ila dardini bayon shuaro 17 . Uning adolatli, muruvvatli hukmdorlar haqidagi sotsial qarashlarida ham navoiyona gumanistik qarashlar yotadi. U zamona hukmdorlariga murojaat yetib, ulardan ulusga, muhtojlarga nisbatan shafqat, g‘amxo‘rlik talab qiladi. Aks holda, oqibati yomon bo‘lishini ogohlantiradi. Munisning ixcham bir masnaviy she’rida biz shunday baytlarni o‘qiymiz: Sabot istasang yurt bunyodig‘a, Adolat bila et ulus dodig‘a. Adolat o‘ldi el osoyishi, 17 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 138. 10 El osoyishi — mulk oroyishi. Qayu mulkkim shohi odildurur, Anga barcha el ko‘ngli moyildurur. Ma’lumki, g‘azalshunos olimlarimiz o‘zbek g‘azaliyotining ko‘p asrli tajribalarini chuqur o‘rganishib, uni kompozitsion jihatdan parokanda, yakpora, voqeaband hamda musalsal tuzilishga ega g‘azallar sifatida tekshirishni tavsiya qiladilar. Ayniqsa, Mavlono Lutfiy, she’riyat mulkining sultoni Navoiy va ularning nihoyatda iste’dodli davomchisi Bobur ijodida yakpora g‘azallar yaratishga e’tibor kuchaydi 18 . Chunki yakpora g‘azallarda muayyan mavzuni izchil yoritish, matladagi fikrni g‘azal oxiriga qadar poyama-poya davom ettirish, chuqurlashtirib borish, shu yo‘l bilan g‘azalni Mazmun va poetik shakl jihatidan yaxlit qilish nazarda tutiladi. Shermuhammad Munis g‘azallarining ko‘pchiligini yakpora g‘azallar tashkil etadi. Uning davrning ijtimoiy masalalari tasviriga bag‘ishlangan turkum g‘azallarining deyarli barchasi shunday kompozitsiyaga ega. Bu hol shoirga zamonadagi nosozliklarning ancha real manzaralarini chizish imkoniyatlarini ochadi. Uning «Yutubon bu zamonda qon shuaro», «She’r ul tig‘i dudamdurkim, jahonni fath etar», «Sabot istasang mulk bunyodig‘a», «Xos o‘lub joh ahlig‘acha in’omi sohib tojlar», «Bu zamon ichra aziz el ne ajab xor o‘lub...», «Ro‘za bisyor meni tang etmish» misralari bilan boshlanadigan yakpora g‘azallarda chuqur sotsial mazmun bor. Munisning: Shukrilillahkim, tushumg‘a kirdi jonon bu kecha, Aylanib komim bila garduni gardon bu kecha matla’li 9 baytdan iborat ishqiy g‘azali esa voqeaband g‘azalarning o‘ziga xos namunasidir. G‘azal shoirning tushida ko‘rgan voqeasi, mahbub bilan uchrashuvi, u bilan muloqoti, xushbaxtligi voqeasi tasviridan iborat. Tush epizodi shoir uchun tasvir vositasi bo‘lib xizmat qilgan.Quyidagi g‘azal esa tadrij san’ati asosida yuzaga keltirilgan musalsal kompozitsiyali g‘azaldir. Tadrij usuli qo‘llangan g‘azallarda aks 18 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 139. 11 ettirilayotgan kechinma, fikr, manzara misra va baytlar aro daraja-ma- daraja rivojlantirilib boriladi. Bu san’atning noyob namunalari Navoiy g‘azaliyotida yuksak mahorat bilan namoyish qilingan. Munis Navoiy maktabiga xos shu usulda ham go‘zal, original g‘azallar ijod etgan. U Navoiyning: Yordin ayru ko‘ngul mulkedurur sultoni yo‘q, Mulkkim, sultoni yo‘q, jismedururkim joni yo‘q matla’li mashhur g‘azali ta’sirida shunday musalsal g‘azal yaratgan: Bu ne hijron shomi erdikim, oning poyoni yo‘q, Vasl subhining tulu‘ etmak dame imkoni yo‘q. Yorsiz xayli torojlar solg‘on ko‘ngul, G‘oyiyo bir kisravaredurkim, oning sultoni yo‘q. Gulshani komim hazon o‘lmish sarosar ayla kim. Bargi ham yo‘qtur demaykim, bir guli xandoni yo‘q. Zavqi diydoru jamoli shohidu tavfiqa ishq, Naq ko‘ngulkim, onda yo‘qtur, paykaredur joni yo‘q 19 . Shermuhammad Munis bir qancha zavqli tuyuqlar ham yaratib, o‘zi yangidan kashf etgan tajnis (omonim) so‘zlardan qofiyalar tuzgan. Munis tuyuqlari ichida ungacha o‘tgan shoirlar tomonidan qofiya sifatida ishlatilmagan ko‘pma’noli so‘zlar tajnisli qofiyalar bo‘lib keladi: Muniso, to‘kmay yigirma yetti yosh, Vah, yigirma yetti uzra yetti yosh. Yosh kibi mashg‘ulliq qilmoq nedur, Har qachonkim suhbatingga etti yosh. Mani vasling yo‘lig‘a bir yondur, Dushmanim g‘am о‘tig‘a bir yondur, Rahm ushshoq aro bu xastag‘akim, Bir tarafdur alar, bu bir yondur. 19 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 140. 12 Uning ruboiylari ichida ham inson qalbini junbushga keltiruvchi nozik ruhiy-psixologik lavhalar beriladi. Quyidagi ruboiyni Munisga nihoyatda aziz bo‘lgan inson bilan vidolashuv haqidagi marsiya deyish mumkin: Ey do‘st, tani zorim aro jonim eding, Iqlimi muhabbat uza sultonim eding, Xush keldingu jonimda nishiman qilding, Xush borki, base aziz mehmonim eding. U o‘sha davr Xorazm shoirlari ijodida kam uchrovchi chiston janrida ham asarlar yozgan. Shunday chistonlaridan biri «Chilim» so‘zi yashiringan chiston-g‘azaldir. Unda nashavandlikning, chilim chekishning o‘ta zarari, shariatda «harom» deb e’lon qilinganligi aytilib, odamlar ayniqsa yoshlar bu falokatdan uzoqda bo‘lishlari ogohlantiriladi.Xiva xonlari saroyiga yaqin bo‘lgan, rasmiy xizmatlarni ado etgan Munis va Ogahiy qasidada ham shuhrat taratdi. Munis qo‘lyozma devonining boshlang‘ich qismlarini qasidalar tashkil etadi 20 . Munis eltuzarxonning buyrug‘i bilan yozilajak bu asarning muqaddimasi va Xorazmning 1813 yilgacha bo‘lgan tarixini yorituvchi boblarini yozishga ulgurgan. U vabo kasali bilan 1829 yili bevaqt vafot etgach, asarni uning jiyani Ogahiy davom ettirgan. Demak, asarning mualliflari ikkita — Munis va Ogahiy. Munis «Firdavs ul-iqbol»da qadim zamonlardan 1806 yilgacha bo‘lgan voqealarni yoritishda ungacha yozilgan tarixga doir asarlardan, jumladan, Abulg‘oziyyning «Shajarayi turk» va «Shajarayi tarokima» asarlaridan foydalangan. Xorazmning 1806 yildan 1813 yilgacha bo‘lgan tarixini esa, o‘zi materiallar yig‘ib yozgan. Asarning ayniqsa shu qismlari Xorazmda ro‘y bergan tarixiy voqea-hodisalarning badiiylashgan bayonidir. Unda o‘zbeklar, turkmanlar va qoraqalpoqlar hayotiga, tarixiga oid juda ko‘p va aniq faktlar mavjud. Biroq Munisning tarixchi sifatidagi dunyoqarashi cheklangan bo‘lib, u eski traditsiyalarni buzmaslikka harakat qiladi. Hukmron tabaqa vakillarini, xon va uning yaqinlarini ba’zan maqtab, ularning turkmanlar va qoraqalpoqlarga qarshi 20 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 141. 13 yurishlarini xospo‘shlashga, oqlashga intiladi. Yovmut va chovdurlarining Xiva hukmronlari zulmiga qarshi g‘alayonlarini qoralaydi. Bunday o‘rinlarga tanqidiy munosabatda bo‘lmog‘imiz kerak. Biroq, bulardan qat’i nazar, asarning turli sahifalarida Vafoiy, Roqim, Ravnaq, Kiromiy, Abulg‘oziy kabi shoir, mudarris, tarixchilarning adabiy portreti shtrixlari, ular haqidagi qiziqarli Naqllar, xotiralar keltiriladi. Asarda ko‘pdan-ko‘p she’riy parchalar, ruboiylar, masnaviylar, qit’alar, fardlar, tarix she’rlar beriladi. Bundan tashqari, kitobda o‘sha zamonda bino qilingan imoratlar, masjidu madrasalar ham qayd etiladi 21 . Ularning qachon, kim tomonidan va nima maqsadda qurilganligi bayon qilinadi. Masalan, Muhammad Amin Inoq davrida qad ko‘targan «Madrasai Inoqiya» to‘g‘risida Munis, jumladan, quyidagilarni yozadi: «Ul jumladan ‘Madrasai Inoqiya’ durki ma’mani ulamo va maskani fuzalodur». Masnaviy: Aning har hujrasi jannat uyidur, Demay jannat uyi, rahmat uyidur. Bo‘lib fayzj azaldin bemadoro, Daru devoridin ilm oshkoro. Shunday qilib, «Firdavs ul-iqbol» faqat tarixiy voqea-hodisalarni o‘rganishdagina emas, balki o‘sha zamondagi adabiy-madaniy muhitni tekshirish va yoritishda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Munis tarixchi, tarjimon sifatida Temuriylar davri tarixchisi Mirxondning etti daftardan iborat «Ravzat us-safo» asarining uch daftarini tarjima qilishga ulgurgan. Munis olamdan ko‘z yumgach, bu asar tarjimasini ham sadoqatli jiyani va shogirdi Ogahiy oxiriga etkazgan. Shermuhammad Munis XIX asrda Xorazmda ko‘tarilish bosqichida bo‘lgan adabiy hayotga o‘zgacha jon bag‘ishladi. Munisdan keyin yashab, ijod etgan deyarli hamma xorazmli ijodkorlar, xattotlar, muarrixlar, tarjimonlar uning merosidan bahra toptilar, ustozlik mavqeini e’tirof etdilar. Bular ichida, ayniqsa, Ogahiy, Komil Xorazmiy, Muhammad Yusuf Bayoniy ijodini Munis merosi bilan bog‘lovchi robitalar ko‘p. Ogahiy Munisning jiyani 21 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 148. 14 sifatida yoshligidan uning qo‘lida tarbiya va adabiy ta’lim oldi. Ogahiy Munis vafotidan keyin uning ko‘pqirrali faoliyatini davom ettirib, nihoyatda ko‘p va xub adabiy, tarixiy, tarjima asarlari yaratdi. Hatto u o‘z she’riy devoniga nom qo‘yishda ham amakisi, bevosita ustozi Munisga egashdi. Ogahiy she’riyatining mavzu va fikriy dunyosida, poetik obraz va badiiyatida, Navoiy qatorida, Munis she’riyatining ta’siri yaqqol sezilib turadi. Shunday yaqinlik Ogahiy zamondoshi Komil ijodida ham namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, uning «Fuzalo» va «Juhalo» radifli ijtimoiy mazmuni chuqur g‘azallari Munisning ana shu nihdagi. G'azallarini eslatadi. Shu bois, Munis asarlari zamondoshlarimiz uchun ma’naviy-estetik oziq berib kelmoqda. Shoirning quyidagi faxriya baytlari bejiz aytilmagan, bashoratdek tuyuladi: To musaxxar ayladim so‘z birla ta’ni kishvarin, Shohmen, ey Munis, ahli donish va idrok aro Muniski, so‘z iqlimi anga bo‘ldi musaxxar, Surtarlar aning xoki rahiga shuaro ko‘z 22 . 1.2 Firdav s ul -iqbol asari manba sifat ida oʻrganilishi "Firdavs ul-iqbol" — bu asar XIX asr Buxoro amirligi davrining muhim tarixiy yodgorligidir. Uni Muhammad Hakimxon Toʻra yozgan boʻlib, asar Buxoro amirligi, xususan, Amir Nasrulloh (1826–1860) davrining siyosiy, ijtimoiy va harbiy voqealarini tasvirlaydi. Amir Nasrulloh faoliyati: Uning siyosiy yurishlari, islohotlari, raqiblariga nisbatan siyosati. Ichki ijtimoiy holatlar: Ulamolar, amaldorlar, savdogarlar va oddiy xalqning holati. Geosiyosiy voqealar: Qoʻqon, Xiva va boshqa xonliklar bilan munosabatlar. Urush va harbiy yurishlar: Qoʻqon xonligi ustidagi yurishlar tasviri, Buxoro harbiy kuchlari va strategiyasi. Bu jihatlari bilan u tarixiy voqealarni oʻrganishda birlamchi manba hisoblanadi. Asar nafaqat tarixiy, balki adabiy-badiiy jihatdan ham qimmatli. Nasriy shaklda yozilgan, ammo unda sheʼriy parchalar, Qur’on oyatlari, hadislar, hikmatli 22 Rahmonqul ORZIBEKOV. 0‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. 0‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 150. 15 soʻzlar keltirilgan. Uslubiy jihatdan rasmiy-saroy tiliga yaqin, lekin obrazlilik va tasviriylik mavjud. Yozuvchi voqealarni badiiy bezaklar bilan, oʻz shaxsiy nuqtayi nazaridan yoritadi, bu esa adabiy tahlil uchun imkon beradi. Sharq tarixiy-badiiy anʼanalarini davom ettiradi — “Zafarnoma”, “Boburnoma” kabi tarixiy asarlar bilan muqoyasa qilish mumkin. "Firdavs ul-iqbol" o‘zbek adabiy tilining XIX asrda qanday holatda bo‘lganini o‘rganishda muhim manbadir: Lugʻaviy boylik: Arabcha va forscha so‘zlar, iboralar, terminlar. Sintaktik qurilmalar: O‘sha davr yozma tilining grammatik strukturasi. Stilistik xususiyatlar. Rasmiy-uslubiy til bilan badiiy til uyg‘unligi. Bu jihatdan, u til tarixini o‘rganish uchun muhim yozma manbadir. "Firdavs ul-iqbol"dan quyidagi fanlar foydalanadi. Tarixshunoslik – faktlar, voqealar ketma- ketligini aniqlash. Adabiyotshunoslik – uslub, janr, badiiy tasvir vositalarini tahlil qilish. Madaniyatshunoslik – Buxoro saroy madaniyati, urf-odatlar, marosimlar. Islomshunoslik – diniy istilohlar, shariatga oid hukmlar va qarashlar. Muhammad Rizo Ogahiy XIX asrda hukmrolik qilgan Xiva xonlari davri voqealariga bagʼishlangan besh badiiy-tarixiy asar yozdi: "Riyozu- d-davla", "Zubdatu-t-tavorix","Jomeʼu-lvoqeoti sultoniy","Gulshani davlat" hamda "Shohidu-l-iqbol" asarlari shular jumlasidandir. Ogahiy ayni tarixnvislik asar yozish tajribasini dastlab amakisi va ustozi Shermuhammad Munis yoza boshlagan "Firdavsu-l-iqbol"ni davom ettirib, badiiy-tarixiy nasrning mukammal namunasi sifatida yakunlash jarayonida oʼrgangan, deyish mumkin. Taxminan bir yarim asrdirki, "Firdavsu-liqbol" jahon miqyosida adabiyotshunos, matnshunos va tarixshunos olimlar eʼtiborini tortib keladi. Garchi 2010 yili O‘zbek matnshunoslari tarafidan asarning tabdili chop etilgan bo‘lsada ammo, bu asarning bugungi kundagi ahammiyati hali to‘laligicha o‘rganilmagan 23 . Yevropada «Firdavsu-l-iqbol» mualliflari Munis va Ogahiy haqidagi birinchi ma’lumotni Herman Vamberi bergan 24 . 23 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 241. 24 Vamberi A. Puteshestvie po Sredney Azii Spb.,1865. 16 Biroq uning ma’lumotlari biroz chalkash ekanini Yu.Bregel ko‘rsatadi. H.Vamberi 1863-yili Xivaga kelganda Munis vafot etgan edi. Ogahiy ham Vamberi bilan uchrashmagani aniq. H.Vamberi Xivaliklardan olingan ma’lumotlarni yig‘ib, Munisga nisbat berilgan juda bir zaif sherni nemischa tarjimasi bilan keltirgan 25 . Mazkur axborotida H.Vamberi Munis va Ogahiy tarixiy asarlaridan xabardor ekanini bildirib, yaqin kelajakda ularning adabiy merosidan namunalar tarjima etishni rejalashtirayotganini aytgan. Keyingi ma’lumot Aleksandr Kunga tegishli.1873-yili Xiva xoni saroyining talon- tarojida ishtirok etgan A.Kun (asli kelib chiqishi nemis, O‘rta Osiyoda Iskandar to‘ra nomi bilan o‘zini tanishtirishni xush ko‘rgan sharqshunos) 300 jild qo‘lyozma kitoblar orasida Munis va Ogahiy kitoblarini ham olgan. U zudlik bilan «Туркестанские ведомости» da shu haqida axborot berib, Munis asarining oxirgi bobi mazmuni va Ogahiy asarlari haqida ma’lumot bergan. 5-dekabr 1873-yili A.Kun Rossiya jug‘rofiy jamiyatida ham ma’ruza qilib, Munis va Ogahiyning xronikalari xaqida ma’lumot bergani ma’lum 26 . N.I.Veselo vskiy «Очерк историко- географическ сведений в Хивинском ханстве с древых времен до настоящего» asarida (Cпб., 1877) A.Kun ma’lumotidan foydalanib, Munis va Ogahiy asarlari bilan tanisha olmadi, chunki ular hali ham A.Kunning qo‘lida bo‘lgan edi. Lekin N.I.Veselovskiy A.Amirxanyantsga yozgan xatida Munis va Ogahiy tomonidan yozilgan asarlarga « unchalik ahamiyatga ega emas» deb baho bergan 27 . H.H.Hovart (H.H.Howort) ham 1880-yili o‘z asarida A.Kun Ixtiyoridagi Xiva solnomalarini eslatib o‘tgan 28 . Xon saroyidan olingan 300 jild qo‘lyozmalarning ba’zilari Peterburgdagi Osiyo muzeyiga berildi. Biroq A.Kun o‘z vafotigacha (1888-yili) Munis va Ogahiy asarlarini o‘zida saqlagan. 1890-yili uning vorislari kitoblarni Osiyo muzeyiga 25 Kun A. Zametki o Xivinskom xanstve Turkestanskie vedomosti. 1873. -№40.-C.158. 26 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 241. 27 Munirov Q. Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari. – B. 58. 28 Howort H.H. History of the Mongols from the 9th to the 19th century. Pt.II/2. London.1880. – P. 961. 17 sotishadi. G. Zaleman esa A.Kun kolleksiyasini tavsiflaganida Munis va Ogahiy asarlari haqida ham ma’lumot beradi 29 . Shu vaqtning o‘zida pastor A. Amirxanyants «Firdavs ul-iqbol» asarini o‘rganib, mufassal tavsifini bergan. Uning bu tavsifi «Записки пастора Авр. Амирханянца об «Истории Хивы» asari hozir Sankt- Peterburgda saqlanadi 30 . Ruhoniy Avraam Amirxanyants «Firdavs ul-iqbol» asariga juda professional tarixchi va manbashunos sifatida baho berib, quyidagi xulosalarni bergan (Q.Munirov tarjimasida beriladi): - Munis Abulg‘oziy Bahodirxonning tarixiy asarlarini davom ettirgan; - U Abulg‘oziy o‘z asarida maqsadiga muvofiq kelmagani bois tushirib qoldirilgan voqealarni to‘ldiradi.Munisning asarida biz Abulg‘oziyxon hukmronlik qilgan davrdan ilgarigi hamda u xonlik qilgan davrda bo‘lgan,lekin Abulg‘oziyxon tomonidan keltirilmagan voqealar haqidagi ma’lumotlarni uchratamiz; - Xorazmda katta mansabga ega bo‘lgan kishilarning hayoti haqida ma’lumot beradi; - Qumli sahrolar, Orol dengizi, Amudaryoning dastlabki oqimi va Hojimxon xonlik qilgan davrda uning o‘zgarishi haqida qiziq geografik ma’lumotlar keltiriladi.Shuningdek, Shohobod arig‘i, Bandi sulton haqida ham ma’lumotlar mavjud; - Asardagi ma’lumotlar faktlar asosida yozilgan bo‘lib,aniq xronologik tartibga ega; - Muallif o‘z asarini yozishda og‘zaki va yozma materiallarni diqqat bilan to‘plangan; - Asar sof klassik ilmiy tilda yozilgan; - Kitobda keltirilgan voqealar bir-biri bilan yaxshi bog‘langan 31 . A.Amirxanyants o‘z davrining mashhur sharqshunoslari prof.Berezin,baron Demezon,akademik Fren va Ilminskiylarni chig‘atoy tilida yozilgan manbalarni bostirishda, qo‘llarida shunday bir mukammal qo‘lyozma asar bo‘lsa edi,o‘zlarini baxtli xisoblagan bo‘lur edilar» deb xulosa qilgan. Munis va Ogahiy asarlarini V.V. Bartold ham jiddiy o‘rgangan va «Munisshunoslikka» asos solgan.Akademik V.V. Bartold barcha asarlarida Xiva yilnomalaridan etarli darajada foydalanib,ularga yuqori baho beradi. U hatto 1914-1917 yillari davomida «Firdavs ul-iqbol» asari 29 Salemann G.Das Asiatische Museum im yahre 1890. Nebst Nachtrdgen // Milanges asiathiques. Vol. X. St.Pbg., 1894.-P. 274-280. 30 Munirov Q . Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari.-B. 60-61. 31 Zapiski pastora Avr.Amirxanyansa ob // Rossiya FA Sharq qo‘lyozmalari instituti ( SanktPeterburg) arxivi. Razryad III. Opis 2. - № 34. – C.14-15 18 matnini ham tahrir etib nashrga tayyorlagani ma’lum.V.V. Bartold 1929- yili esa uning chop etilishi yaqinligi haqida xabar ham beradi 32 . Biroq uning rejalari amalga oshirilmaganidan xabarimiz bor. Keyinchalik P.P.Ivanov, A.L.Borovkov, Z.Aksakov, Ya. G‘ulomov, Q.Munirov Munis va Ogahiy asarlaridan o‘z tadqiqotlarida keng foydalanganlar. Turkiyalik olimlar Nesip Asim 33 (1909) va Abdulqodir Inan (1933) sobiq ittifoqdagi Munis va uning asari haqida ishlardan bexabar holda maqolalar yozganlar 34 . «Firdavs ul-iqbol» asaridan parchalar 1969-yili Qozog‘istonda nashr etilgan «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков» (Almati,1969) kitobiga (tarjimon N.N.Mingulov) ham kirgan (560- 567 betlar). Mazkur asar manbashunosligida Q. Munirovning asarlari hamda «Firdavs ul-iqbol» ning ilmiytanqidiy mantnini tayyorlab, ingliz tilida izohlar va ko‘rsatkichlari bilan chop etgan Yu. Bregelning xizmati beqiyosdir. Biroq shuni ham afsus bilan ta’kidlash kerakki, «Firdavs ul- iqbol» o‘zbek tiliga to‘liq chop etilmagan.Shu asarning asl egasi bo‘lgan o‘zbekistonlik tarixchilar, mutaxassislar va keng kitobxonlar ommasi haligacha undan foydalanish imkoniyatidan mahrum. Munis va Ogahiy tomonidan bitilgan «Firdavs ul-iqbol» asarining to‘qqizta nusxasi mavjud 35 . bo‘lib, bu nusxalar,asosan, Rossiya FA Sharq qo‘lyozmalari instituti (sobiq Rossiya FA Sharqshunoslik instituti Spb.bo‘limi) da 571ª (590⁰), E6 VIII, raqmlar ostida,O‘zbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondida 5364/1, 821/1, 9979,5071, 7422, 275/1 raqamlari ostida hamda Xelsinkida saqlanadi. Asarning Sankt-Peterburgda saqlanadigan nusxalaridan 571 (590⁰) raqamdagisi mahalliy O‘rta Osiyo kog‘oziga qora siyohida nasta’liq xatida ko‘chirilgan. Sarlavhalar esa qizil siyohda yozilgan. Nusxa Munis va Ogahiyning avtografidir 36 . Qavomuddin Munirovning esa mazkur nusxa mualliflar dasxati emas,balki bir necha kotiblar tomonidan ko‘chirilgan degan taxmini xató xulosadir. Nusxaning ochiq qolgan varaqlari ko‘p (269ª⁶,270ª⁶,290ª⁶,291ª,439ª⁶,440ª⁶,442ªvaraqlar). 442 32 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 242. 33 Necip `Asim. Turk Dernegi. Vo1 1. No2. Istanbul. 1328/1910. – P.68-71, No3.-P.81-85. 34 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 242. 35 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 243. 36 Shir Muhammad Mirab Munis and Myhammad Riza Agahi. Firdavs al- Iqbal:History of Khorezm. Introduction. 19 varaqning ⁶- betidan boshlab Munis vafotidan so‘ng, Ogahiy tomonidan yozilgan qismi boshlanadi. Nusxa namlikdan zarar ko‘rgan. Asarda xoshiyalar ko‘p ko‘zga tashlanadi.Ushbu nusxa 613 varaqdan iborat. O‘lchovi 14,5x24,5 см 37 . Mazkur fondda saqlanayotgan E6- VIII (590⁰) raqamidagi ikkinchi nusxa xati qora siyoh bilan O‘rta Osiyo qog‘oziga ko‘chirilgan, sarlavhalari qizil siyohda bo‘lib, matn ham qizil ramka ichiga olingan. Asarni ko‘chiruvhi esa Mullo Nur Niyoz xalifa ibn mulla Muhammadniyoz xatib bo‘lib, u bu nusxani 1856-57-yillarda ko‘chirgan. Nusxa yaxshi saqlangan bo‘lsa ham, uning 150 ta varag‘i namda qolganligi seziladi. Asarning hajmi 263 varaq, o‘lchovi 27x48 см 38 . O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan «Firdavs ul-iqbol» asarining nusxalari esa quyidagi kodikologik xususiyatlarga ega. 5364/1 raqamli nusxa nasta’liq xatida,qora siyoh bilan ko‘chirilgan. Asar boblari va ba’zi ajratilgan so‘zlar qizil siyohda ko‘chirilgan. Muqovasi charmdan ishlangan bo‘lib, bu Xorazm muqovasozligiga xos. Nusxa Mulla Muhammadrizo ibn Muhammadkarim devon tomonidan 27-sentabr 1904-yilda Muhammad Rahimxon II Feruz buyrug‘iga ko‘ra ko‘chirilgan 39 . 37 Dmitrieva L.V., Muginov A.M., Muratov S.N. Opisanie tyurkskix rukopisey Instituta narodov Azii I.- C.106- 38 Dmitrieva L.V., Muginov A.M., Muratov S.N. Opisanie tyurkskix rukopisey Instituta narodov Azii I.-C.106-108 39 Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 243. 20 II.BOB. SHERMUHA MMA D MUN ISN IN G FIRDA VS UL -IQBOL A SA RIDA X IVA X ON LIGI IJ TIMOIY VA SIY OSIY HA Y OTIN IN G AKS ETTIRILISHI 2.1. Firdav s ul -iqbol asarida diplomat ik aloqalarga doir maʼlumot lar t av sifi "Firdavs ul-iqbol" asari XIX asrda Shermuhammad Munis va Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan yozilgan tarixiy asar bo‘lib, "Baxt saodat jannati" degan ma'noni anglatadi. 1805-yil o'rtalarida Xiva xoni Eltuzarxon Munisga o‘z sulolasi tarixini yozishni buyuradi va u bu asarni "Firdavs ul-iqbol" deb nomlaydi. Bu asarda qadim zamonlardan boshlab 1825-yilgacha bo‘lgan Xorazmda sodir bo‘lgan tarixiy voqealar bayon etilgan. Munis bu asarni Sharq tarixchilarining an'analariga muvofiq xamd va na'tda boshlagan. So‘ngra o‘z hayoti va asarning yozilish tarixi haqida qisqacha ma'lumot berib, bevosita Xorazm tarixini yozishni boshlagan. Ammo, Munis bu asarni tamomlashga ulgurolmay, vafot etadi. U qadimgi davrlardan boshlab, Muhammad Rahimxon I hukmronligining yettinchi yili ya'ni 1812-yil martgacha bo‘lgan voqealarni bayon etishga ulgurgan xolos. "Firdavs ul-iqbol" asarini shogirdi va jiyani Ogahiy davom ettiradi. U 1812-yildan boshlab Xorazmda sodir bo‘lgan voqealarni yozishni boshlagan. Munis va Ogahiyning „Firdavs ul-iqbol“ asari uzoq davrni qamrab olgan boʻlib, Markaziy Osiyo, ayniqsa, Xiva xonligi tarixini oʻrganishda qimmatli manbadir. Asarda Xorazmning qadimiy davri bilan bir qatorda, Xiva xonligining 1825-yilgacha boʻlgan siyosiy tarixi bayon etilgan, toj-taxt, boylik uchun olib borilgan kurashlar va shuningdek, Xiva xonlarining qoʻshni turkman va qoraqalpoq xalqlari bilan boʻlgan munosabatlari haqida ham koʻplab maʼlumotlar keltirilgan 40 . Asar muqaddima, 5 bob va xotimadan iborat. 1-bobda Odam Atodan to Nuh paygʻambar avlodigacha boʻlgan haftanoma hodisalar yoritilgan. 2-bobda Yofasdan Qoʻngʻirot shoʻbasigacha boʻlgan moʻgʻul hukmdorlari davri xususida fikr yuritilgan. 3-bobda Kurlos avlodiga mansub podshohlar davrida sodir boʻlgan 40 Munirov.Q Xorazmda tarixnavislik. Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 2002. B 89. 21 voqealar toʻgʻrisida yozilgan. 4-bobda Eltuzarxonning ota-bobolari xayoti tasvirlangan. 5-bobda Eltuzarxonning tugʻilishidan bu asarning yozilib tamom boʻlishiga qadar boʻlgan voqealar xususida qalam tebratilgan. Xotima esa olimlar, avliyo, amir, bek, shoir, hunarmandlar xaqida maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. "Firdavs ul-iqbol" asarining tarix ilmidagi ahamiyati shundaki, unda Xorazmning qadimgi davridan boshlab, Muhammad Rahimxon I (1806–1825-yil) davrigacha bo‘lgan voqealar xronologik ketma-ketlikda aks ettirilgan. Munis qadim zamonlardan boshlab, Abulg‘oziyxon davrigacha Xorazmda bo‘lgan voqealarni bayon etarkan, Abulg‘oziyxon davrida Xiva va Buxoro xonliklarining o‘zaro munosabatlariga ham to‘xtalib o‘tgan. Shuningdek asarda XVIII va XIX asrning birinchi choragi, ya'ni qo‘ng‘irotlar sulolasi vakillarining Muhammad Amin inoq (1755–1790), Avaz inoq (1790– 1804), Eltuzarxon (1804–1806) va Muhammad Rahimxon I (1806–1825) larning Xorazmda hukmronlik qilgan yillaridagi tarixiy voqealar davri bayon etilgan va ijtimoiy, iqtisodiy hayotiga doir ayrim ma'lumotlar berilgan. Munis avvalboshida asarni "Iqbolnoma" deb nolamoqchi bo‘lgan 41 . Keyin uni "Firdavs ul-iqbol"ga almashtiradi. Bu haqida asarda u: "Har taqdir bila bu muxtasar shurig‘a homai ibtido surildi, chun bahori iqboli sohibqironi bila Firdavsdek ziynat topib erdi, binoan alayh (shunga ko‘ra) "Firdavs ul-iqbol"g‘a mavsum bo‘ldi" degan edi. Asarda Muhammad Amin inoq, Avaz inoq va Eltuzarxon davrlaridagi asosiy voqealar alohida nomlanish bilan qat'iy xronologik ketma-ketlikda berilgan. Muhammad Rahimxon davri esa uning julusidan boshlanadi va asarning yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etadi. "Firdavs ul-iqbol" ning Ogahiy yozgan qismidagi she’riy matnlar mavzusiga ko‘ra quyidagicha: 1.asarning yozilish sababi; 2.xon va a'yonlar vasfi; 3.bunyodkorlik ishlari tavsifi; 4.harbiy mojarolar tavsifi; 5.shikor – ov tavsifi; 41 22 6.to‘y, sport va xalq o‘yinlari talqini. “Firdavs ul-iqbol” asari badiiy-tarixiy jihatdan Ogahiy uchun katta tajriba maktabi bo‘lgan. Bu asarni yozish jarayonida orttirilgan tajriba keyinchalik shu turdagi asarlarni yozishda qo‘l kelgan. Munis asarning uchinchi bobida turli xil asarga — “Zafarnoma” Muqaddimasiga, “Zafarnoma”ga, “Mirsod al-ibod”ga, bir marta “Tarixi olamaroyi Abbosiy”ga murojaat qilgan va ikki joyda Hasan Rumluning “Ahsan at- tavorix”ini tilga olgan. “Firdavs ul-iqbol” asarini tarjima qilishni amerikalik Yuriy Bregel Moskva 1972-yilda tarjima qilishni boshlagan. 1999-yilda mazkur asarning ingliz tilidagi tarjimasi nashr etildi 42 . Asarning tili arabiy va forsiy iboralarga boy bo‘lganligi uchun uni tarjima qilish oson kechmagan. Amerika olimi Y. Bregel umrining chorak asrini “Firdavs ul-iqbol” asarini tadqiq qilishga bag‘ishlagan. “Firdavs ul-iqbol”ning to‘qqizta qo‘lyozma nusxasi mavjud bo‘lib, ulardan ikkitasi Rossiya Fanlar akademiyasi Sankt-Peterburg Sharq qo‘lyozmalari institutida, oltitasi O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti xazinasida, yana bir nusxasi esa Xelsinkida saqlanmoqda. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, "Firdavs ul-iqbol" asari Munis va Ogahiy qalamiga mansub, badiiy-estetik jihatdan muhim manba hisoblanadi. Bu asarda nafaqat Xorazm tarixi, balki Markaziy Osiyoning ham qadimgi davrlardan 1825-yilgacha bo‘lgan tarixi bayon ettirilgan 43 . 2.2. Qoʻngʻirot lar dav rida ijt imoiy hay ot ning manbada y orit ilishi. Oʻzbekiston tarixida Qoʻngʻirotlar davri muhim oʻrin tutadi. Qoʻngʻirotlar qadimiy turkiy qabilalardan biri boʻlib, ular 9–13-asrlarda Movarounnahr, Xorazm va Dashti Qipchoq hududlarida siyosiy va ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etganlar. Ularning hayoti haqida bizga tarixiy yozma manbalar, arxeologik topilmalar va og‘zaki ijod namunalaridan ma’lumotlar yetib kelgan. Xususan, Rashiduddin Fazlullohning “Jome' at-tavorix” asari, Abulgʻozi Bahodirxonning “Shajarai turk” va “Shajarai tarokima” nomli asarlari Qoʻngʻirotlar hayotini chuqur 42 43 Munirov.Q Xorazmda tarixnavislik. Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 2002. B 91. 23 yoritgan manbalardandir. Qoʻngʻirotlar davridagi jamiyat murakkab ijtimoiy tuzilishga ega edi. Asosiy ijtimoiy birliklar urugʻ va qabilalardan iborat boʻlib, har bir urugʻ ichida aniq ierarxiya mavjud edi. Urugʻ boshliqlari oqsoqollar jamiyatda katta hurmatga ega boʻlgan. Ayniqsa, siyosiy hayotda o‘zining mustahkam o‘rniga ega bo‘lgan zodagonlar va harbiy sarkardalar alohida tabaqani tashkil etgan. Chingizxon onasi Hoʻelun xotunning Qoʻngʻirot qabilasidan bo‘lishi, bu urugʻning imperiya ichida alohida nufuzga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. “Jome' at-tavorix” asarida bu holat aniq bayon qilinadi va Qoʻngʻirotlar Chingizxonning eng ishonchli ittifoqchilaridan biri sifatida tilga olinadi 44 . Qoʻngʻirotlar asosan yarim koʻchmanchi va koʻchmanchi turmush tarzida yashagan. Ularning asosiy mehnat faoliyati quyidagilardan iborat edi. Chorvachilik bu asosiy xo‘jalik sohasidir. Qoʻngʻirotlar qoʻy, sigir, ot, tuya kabi chorva hayvonlarini boqish bilan shugʻullangan. Ayniqsa, otlar ularga nafaqat iqtisodiy, balki harbiy maqsadlarda ham xizmat qilgan. Dehqonchilik suv manbalari yaqinida joylashgan hududlarda sugʻorma dehqonchilik rivojlangan. Arpa, bugʻdoy, tariq kabi ekinlar yetishtirilgan. Hunarmandchilik kulolchilik, temirchilik, charmdan buyumlar tayyorlash va to‘qimachilik sohalari rivojlangan. Arxeologik qazilmalar davomida Xorazm va Zarafshon vodiysi hududlarida Qoʻngʻirotlarga oid bo‘lgan kulolchilik mahsulotlari topilgan. Qoʻngʻirotlarning diniy e’tiqodlari tarix davomida o‘zgarib borgan. Ilk davrlarda ular Tengrizm va shamanizmga e’tiqod qilganlar. Osmon xudosi Tengriga sigʻinish, tabiat hodisalariga e’tiqod qilish keng tarqalgan. Ruhlar bilan muloqot qiluvchi shamanlar jamiyatda muhim rol o‘ynagan. Keyinchalik, ayniqsa 10–13-asrlarda, bu hududlarga islom dini kirib keladi. Islom dini Qoʻngʻirotlar orasida asta-sekin tarqala boshlaydi 45 . Bu o‘zgarish ijtimoiy hayotda ham sezilarli iz qoldirgan — urf- odatlar, oilaviy marosimlar va dafn marosimlari islomiy andozalarga moslasha boshlagan. Qoʻngʻirotlar jamiyatida ayollar nisbatan yuqori mavqega ega bo‘lgan. Xususan, 44 Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. B 245. 45 24 Hoʻelun xotun misolida ko‘rish mumkinki, ayollar nafaqat oilaviy, balki siyosiy hayotda ham faol ishtirok etganlar. Ayollar oilani boshqarish, farzand tarbiyasi, hatto ba’zan el-yurt taqdirini hal qilishda ham qatnashgan. Oilaviy munosabatlarda koʻp hollarda siyosiy manfaatlar ustuvor bo‘lgan. Urugʻlararo ittifoqlar ko‘pincha nikohlar orqali mustahkamlangan. Bu holat “Shajarai turk”da keng yoritilgan. Qoʻngʻirotlar ogʻzaki ijodga boy bo‘lgan xalqdir. Ularning madaniy merosi quyidagilar bilan boyitilgan. Dostonlar – qahramonlik eposlari, o‘tgan ajdodlar haqida afsonalar. Masalan, “Alpamish” dostoni ilk ko‘rinishlaridan biri shu davrga taalluqlidir. Marosimlar – to‘y, dafn, bahoriy bayramlar (Navro‘z), urug‘ bayramlari. Bular xalqning qadriyatlari va birlikni mustahkamlash vositasi bo‘lgan. Qo‘shiq va raqs – xalqning quvonchli va qayg‘uli lahzalarini ifodalagan san’at shakllari 46 . Qoʻngʻirotlar keng geografik hududda yashagan qabilalardan bo‘lgan. Ularning asosiy yashash hududlari: • Xorazm vohasi • Dashti Qipchoq (Qozog‘iston dashtlari) • Movarounnahr • Sharqiy Turkiston Hududiy farqlarga ko‘ra ijtimoiy hayotda ham ayrim tafovutlar mavjud bo‘lgan. Masalan, Xorazmda dehqonchilik ancha rivojlangan bo‘lsa, Dashti Qipchoqda chorvachilik ustuvor bo‘lgan. Shu bois jamiyat ichidagi mehnat taqsimoti, ijtimoiy rollar va hattoki urf-odatlarda ham farq kuzatilgan. Xorazmda joylashgan Qoʻngʻirotlar arab-islam madaniyatining ta’siri ostida ko‘proq islomiylashgan bo‘lsa, shimoliy hududlarda yashaganlar orasida an’anaviy tengrizm va shamanizm elementlari uzoqroq saqlanib qolgan. Qoʻngʻirotlar faqatgina madaniy va ijtimoiy hayot emas, balki siyosiy tizimda ham faol qatnashganlar. Moʻgʻullar imperiyasi tuzilishida Qoʻngʻirot zodagonlari muhim lavozimlarda xizmat qilgan. Masalan: • Ulug‘ no‘yonlar, ya’ni harbiy sarkardalar, 46 25 • Amaldorlar, ya’ni mintaqaviy boshqaruvchilar, • Soliq yig‘uvchilar va vakillar imperiya miqyosida iqtisodiy faoliyatni boshqarishda qatnashgan. Ular siyosiy tizimda o‘z o‘rnini mustahkamlagach, bu mavqeni avloddan- avlodga meros qilib o‘tkazish amaliyotini yo‘lga qo‘ygan. Bu jarayon keyinchalik o‘zbek xonliklarining shakllanishida Qoʻngʻirotlar rolini oshirgan. Qoʻngʻirotlar faqat o‘z davridagi ijtimoiy hayotda emas, balki keyingi tarixiy bosqichlarda ham muhim o‘rin tutganlar. Jumladan: • Xiva xonligi (18–19-asrlar) da Qoʻngʻirot urug‘i siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritgan va xonlikni boshqargan. Bu davrda “Qoʻngʻirotlar sulolasi” deb ataluvchi hukmdorlar kelib chiqqan. • Ularning boshqaruvi davrida savdo-sotiq, yer egaligi, dehqonchilik va soliq tizimi ancha tartibga solingan. Bu esa ularning uzoq tarixiy tajribaga ega ekanligidan dalolat beradi 47 . Bu jarayon ijtimoiy hayotdagi qatlamlarning shakllanishiga, sinfiy tafovutlar va tabaqaviy tuzilmalarning rivojlanishiga olib kelgan. Shu orqali Qoʻngʻirotlar o‘z davrining har tomonlama rivojlangan jamiyatlaridan biriga aylangan. Qoʻngʻirotlar haqida ma'lumot beruvchi tarixiy manbalar bugungi kunda nafaqat tarixiy faktlarni bilish, balki xalqimizning madaniy, ijtimoiy va mafkuraviy taraqqiyotini anglashda ham katta ahamiyatga ega. 1.Rashiduddin Fazlulloh “Jome’ at-tavorix” — Bu manbada Qoʻngʻirotlarning mo‘g‘ul imperiyasi davridagi siyosiy-ijtimoiy o‘rni, urug‘ ichidagi munosabatlar, Chingizxon bilan aloqalari haqida muhim ma’lumotlar berilgan. 2.Abulgʻozi Bahodirxon “Shajarai turk” va “Shajarai tarokima” — Urugʻlarning kelib chiqishi, oila institutlari, diniy e’tiqodlar va axloqiy qadriyatlar haqida yozilgan. 3.Arxeologik tadqiqotlar — Qoʻngʻirotlar yashagan hududlarda topilgan qadimiy buyumlar, qabr toshlari, qurollar va uy-joylar ularning real hayotini ochib beradi. 47 26 4.Xalq og‘zaki ijodi — dostonlar, afsonalar, maqollar va urf-odatlar orqali ular haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanib qolgan. Qoʻngʻirotlar davrida ijtimoiy hayot turli jihatlari bilan ajralib turadi. Urugʻchilik asosidagi jamiyat, chorvachilik va dehqonchilikka asoslangan iqtisodiyot, diniy e’tiqodlar va marosimlar, ayollarning faol o‘rni, shuningdek siyosiy hayotdagi ishtirok ularning jamiyatini boy va murakkab qilgan. Tarixiy manbalar bu haqda keng va ishonchli ma’lumotlar beradi. Qoʻngʻirotlarning ijtimoiy tajribasi va qadriyatlari o‘zbek xalqining shakllanishida muhim omil bo‘lgan 48 . 48 Rahmonqul ORZIBEKOV. O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. B 152. 27 X ULOSA Shermuhammad Munis – 19-asr Xorazm tarixida porlagan yirik ziyolilardan biri bo‘lib, o‘zining boy adabiy, ilmiy va tarixiy merosi bilan ajralib turadi. U nafaqat o‘z davrining yetuk tarixchisi, balki nozik didli shoir, tarjimon va ma’naviyat fidoyisi sifatida ham tanilgan. Uning ilmiy faoliyati asosan tarixiy voqealarni aniq, puxta va xolis bayon etish, xalqning o‘zlik anglashini mustahkamlash, o‘z zamonasining siyosiy- iqtisodiy muammolariga ilmiy yondashuv orqali yechimlar topishga qaratilgan edi. Shermuhammad Munis o‘zining mashhur asari — “Firdavs ul-iqbol” orqali Xiva xonligining siyosiy va ijtimoiy hayotini yoritib, o‘z davri tarixini zamondosh guvoh sifatida tasvirlagan. Bu asar va uning boshqa tarixiy-adabiy merosi orqali Munis nafaqat tarixshunoslikni rivojlantirgan, balki o‘zbek adabiy tilining sayqallanishiga, ilmiy tafakkur taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Uning hayoti va ijodi o‘zbek tarixiy-falsafiy tafakkurining eng muhim poydevorlaridan biridir va hozirgi kunda ham chuqur ilmiy o‘rganishga munosib ob’yektdir. Shermuhammad Munis — Xorazm vohasida yashab ijod qilgan yirik tarixchi, shoir va davlat arbobi sifatida o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy manzarasini chuqur yoritgan ma’rifatparvar ziyolilardan biridir. Uning “Firdavs ul-iqbol” asari hamda boshqa tarixiy-tarjimai holga oid yozgan asarlari o‘zining uslubiy mukammalligi, tarixiy voqealarga yondashuvi va ilmiy aniqligi bilan ajralib turadi. Bu asarlar orqali nafaqat Xiva xonligining siyosiy tarixi, balki xalqning hayoti, urf-odatlari va ijtimoiy qatlamlararo munosabatlari haqida qimmatli ma’lumotlar olish mumkin. Shermuhammad Munisning tarixga bo‘lgan yondashuvi o‘z davrida ilmiy tarixshunoslik an’analarini mustahkamlashga xizmat qilgan. “Firdavs ul-iqbol” asari — O‘zbekiston tarixshunosligida o‘ziga xos va noyob manba hisoblanadi. Ushbu asar nafaqat siyosiy voqealar bayoni, balki tarixiy tafakkurning shakllanishi, o‘sha davrdagi boshqaruv tizimi va xalq bilan hokimiyat orasidagi aloqalarning yozma ifodasidir. Manba sifatida “Firdavs ul-iqbol” tarixchilarga Xiva xonligi davridagi voqealarni xronologik va tahliliy jihatdan o‘rganishda, diplomatik, harbiy va ma’muriy tuzilmalarni anglashda asosiy 28 vositalardan biridir. Asarning ilmiy qiymati shundaki, u zamonasining voqeliklarini bevosita guvoh sifatida qayd etgan bo‘lib, tarixiy haqiqatlarga yaqin yondashuvni ta’minlaydi. “Firdavs ul-iqbol” asarida Xiva xonligining qo‘shni davlatlar, jumladan, Buxoro amirligi, Qozon xonligi, Eron va Rossiya imperiyasi bilan olib borgan diplomatik munosabatlari batafsil tasvirlab berilgan. Ushbu manba orqali xonlikning tashqi siyosati, elchilik munosabatlari, siyosiy ittifoqlar va qarama-qarshiliklar haqida chuqur ma’lumotlar olish mumkin. Asarda elchilar yuborilishi, sovg‘a-salomlar, diplomatik nutqlar va yozishmalar madaniyati yuksak saviyada qayd etilgan bo‘lib, bu tarixiy davrdagi xalqaro munosabatlar tasvirining boy manbasi sifatida xizmat qiladi. Natijada, asar diplomatika va siyosiy tarixni o‘rganishda nodir manba sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Qoʻngʻirotlar davrida ijtimoiy hayot haqida berilgan ma’lumotlar tarixiy manbalarda chuqur aks etgan bo‘lib, bu qabila vakillarining jamiyatdagi o‘rni, urf-odatlari, iqtisodiy faoliyati va diniy qarashlarini o‘rganish imkonini beradi. Jumladan, “Shajarai turk”, “Jome’ at-tavorix” va “Firdavs ul-iqbol” kabi asarlar Qoʻngʻirotlar turmush tarzini, ayollarning mavqei, harbiy-siyosiy tuzilmani, shuningdek, xalq orasidagi ijtimoiy munosabatlarni aniq va ishonchli ma’lumotlar asosida yoritadi. Manbalardagi bu kabi tafsilotlar Qoʻngʻirotlar tarixini ilmiy asosda o‘rganish, ularning Oʻzbek davlatchiligi tarixidagi rolini baholash uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Shermuhammad Munis va uning asarlari — xususan “Firdavs ul- iqbol” — nafaqat Xiva xonligining tarixiy taraqqiyotini yorituvchi muhim yozma manba, balki butun Markaziy Osiyo tarixiy-huquqiy tafakkurining bebaho durdonalaridan biridir. Munisning tarixiy tafakkurga bo‘lgan yondashuvi, voqealarga ilmiy-nazariy asosda baho berishi, o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotini chuqur aks ettirishi uning ijodini hozirgi kunda ham dolzarb qiladi. “Firdavs ul- iqbol” asarining o‘rganilishi orqali nafaqat tarixiy voqealar, balki Xiva xonligining diplomatik aloqalari, ichki siyosiy tizimi, xalq hayoti va jamiyat qatlamlari haqidagi muhim tafsilotlarga ega bo‘lish mumkin. Ayniqsa, Qoʻngʻirotlar davridagi ijtimoiy tuzilma, 29 urf-odatlar, ayollar mavqei, hamda iqtisodiy faoliyatning manba asosida yoritilishi, bizga bu davrning chinakam tarixiy manzarasini ko‘rsatadi. Shermuhammad Munisning tarixiy merosi va “Firdavs ul- iqbol” asari — o‘zbek tarixshunosligi, adabiyoti va madaniyatining bebaho boyligidir. Ularni o‘rganish orqali yosh avlod tarixiy xotirani asrash, milliy qadriyatlarni anglash va o‘z o‘tmishidan faxrlanish imkoniga ega bo‘ladi. Bu asarlar xalqning tarixiy o‘zligini tiklash va davlatchilik tafakkurini mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. 30 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R I. Prizedent asarlari, farmoy ishlar v a huquqiy – normat iv hujjat lar. 1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. -T.7. -T.: O’zbekiston, 1998. 456-bet. II. Manbalar v a huquqiy mey oriy hujjat lar 1.Munirov Q. Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari. 2.Zapiski pastora Avr.Amirxanyansa ob // Rossiya FA Sharq qo‘lyozmalari instituti ( SanktPeterburg) arxivi. Razryad III. Opis 2. - № 34. III. O’zbek t ilidagi adabiy ot lar. 1.Abdullaev, M. O‘zbekiston tarixi va madaniyati: tarixiy manbalar va adabiy meros. Tashkent: O‘zbekiston Fanklar Akadimiysi, 2002. 2.Rizayev, Sh. Xorazm tarixining yirik manbalari: Firdavs ul-iqbol va uning tarixiy ahamiyati. Xiva, 2010. 3.Murodov, A. Shermuhammad Munis va uning tarixshunoslik an’anasi. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi, 2008. 4.Sodiqov, H. Xiva xonligi va uning tarixiy yodgorliklari. Tashkent: Sharq, 2015. 5.Toshmuhammadov, I. Firdavs ul-iqbol asarida tarixshunoslik va badiiyat. Xiva: Xorazm davlat universiteti, 2012. 6.Mansur, O. Firdavs ul-iqbol asari va uning tarixiy ahamiyati. Tashkent: O‘zbekiston Fanklar Akadimiysi, 1998. 7.Qodirov, N. Shermuhammad Munis va uning davri. Tashkent: Yangi avlod, 2003. 8.Tursunov, A. Shermuhammad Munis va o‘zbek adabiyotining rivojlanishidagi roli. Tashkent: Fan, 2010. 9.Usmonov, S. Xorazmning o‘rta asr tarixidan manbalar: Shermuhammad Munis. Bukhara: Buxoro universiteti, 2006. 10.Raximov, Sh. Tarixiy manbalar va o‘zbek tarixshunosligi. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Maorif va Fan Vazirligi, 2009. 11.Rahmonqul ORZIBEKOV. O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti., Toshkent 2006. 31 12. Rashid Zohidov. "Adabiy Manbashunoslik va matnshunoslikning dolzarb muammolari". Toshkent 2022. 13. Munirov.Q Xorazmda tarixnavislik. Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 2002. IV. X orijiy t ilidagi adabiy ot lar 1.Kun A. Zametki o Xivinskom xanstve // Turkestanskie vedomosti. 1873. - №40.-C.158. 2.Howort H.H. History of the Mongols from the 9th to the 19th century. Pt.II/2. London.1880. 3.Salemann G.Das Asiatische Museum im yahre 1890. Nebst Nachtrdgen // Milanges asiathiques. Vol. X. St.Pbg., 1894. 4.Necip `Asim. Turk Dernegi. Vo1 1. No2. Istanbul. 1328/1910. 5.Shir Muhammad Mirab Munis and Myhammad Riza Agahi. Firdavs al- Iqbal:History of Khorezm. Introduction. 6.Dmitrieva L.V., Muginov A.M., Muratov S.N. Opisanie tyurkskix rukopisey Instituta narodov Azii I. VI. Int ernet say t lari 1. 2. 3. 32

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. SHERMUHAMMAD MUNISNING HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI

1.1. Shermuhammad Munisning Firdavs ul -iqbol va boshqa tarixiy asarlari tavsifi

1.2 Firdavs ul -iqbol asari manba sifatida oʻrganilishi

II.BOB. SHERMUHAMMAD MUNISNING FIRDAVS UL -IQBOL ASARIDA XIVA XONLIGI IJTIMOIY VA SIYOSIY HAYOTINING AKS ETTIRILISHI

2.1. Firdavs ul -iqbol asarida diplomatik aloqalarga doir maʼlumotlar tavsifi

2.2. Qoʻngʻirotlar davrida ijtimoiy hayotning manbada yoritilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить