Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o'rnatilishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	109.5KB
Покупки	4
Дата загрузки	19 Сентябрь 2023
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o'rnatilishi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI
KURS ISHI
Mavzu: Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa
davlatlari protektoratining o’rnatilishi
Tayyorladi: ______________
Qabul qildi: ______________

Toshkent – 2023

Mundarija:
Kirish
1-Bob. 1830 yildan keyin Shimoliy Afrikada Yevropa mustamlakachiligi
paydo bo’lishi
1.1 Jazoir Fransiya tomonidan bosib olinishi
1.2 Tunisning bosib olinishi
2-Bob. Shmoliy Afrika davlatlarining mustaqillik uchun kurasi
2.1 Millatchilik harakatlari
2.2 Misr va Livianing bosib olinishi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. XIX asr boshlarida Shimoliy Afrika davlatlarining
aksariyati Usmonlilar imperiyasiga tegishli edi. Ammo bu imperiyaning parchalanishi
allaqachon boshlangan va turk hokimiyatining o’rnini asta-sekin Yevropa davlatlari
egallab olgan. Shunday qilib, Fransiya Jazoirni, undan keyin Tunis va Marokashni
o’ziga bo’ysundirdi. Bu erda sahroda yashovchi afrikalik qabila jangchilarining
mashhur Chet el legioni askarlari tomonidan himoyalangan fransuz qal’asiga hujumi
epizodi ko’rsatilgan. Hukmdorga pul kerak edi va shuning uchun Suvaysh kanalidagi
o’z ulushini Buyuk Britaniyaga sotdi, bu esa Misrning ichki ishlariga ta’sir qilishi va
uni butunlay o’z hokimiyatiga bo’ysundirishi mumkin edi. Misr, o’z navbatida,
Sudanda hukmronlik qildi. 1883-yilda bir musulmon voizi u yerda Misr
hukmronligiga qarshi qo’zg’olon ko’tardi. Uni bostirish uchun ingliz qo’shinlari
yuborildi, ammo ular Xartum yaqinida mag’lubiyatga uchradilar.
XIX asrning yetmishinchi yillariga kelib. Afrika qit’asida Evropa kuchlari
butun hududning 10,8% ga egalik qildilar. 30 yildan kamroq vaqt o’tgach, 1900 yilga
kelib, Afrikadagi Evropa davlatlarining egaliklari allaqachon qit’a hududining 90,4 ° /
0 qismini tashkil etdi 1
. Afrikaning imperialistik bo’linishi yakunlandi. O’z yeri va
mustaqilligini himoya qilgan yuz minglab afrikaliklar mustamlakachilar bilan tengsiz
kurashda halok bo’ldi. Imperialistlarga esa mamlakatning tabiiy boyliklarini talontaroj
qilish, uning xalqlarini cheksiz ekspluatatsiya qilish va misli ko’rilmagan boyitish
uchun keng imkoniyatlar berildi.
Mavzuning o’rganish davri. XVIII asirning birinchi yarmi – XIX
o’rtalarigacha bo’lgan davrni qamrab oladi . Mavu o’z ichiga Shimoliy Afrika xalqlari
ustidan Yevropa davlatlarining Protektoratining o’rnatilishidan Afrika xalqlarining
mustaqil bo’lgunigachga davrni qamrab oladi.
1
?
Abun-Nasr, Jamil. Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij universiteti
nashriyoti.2007.21-Bet.

Mavzuning o’rganilish darajasi. Yevropa davlatlarining Shimoliy Afrika
davlatlari ustidan o’zlarining protektoratlarini o’rnatishadi natijada ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti yomonlasha bordi. Shu davrni yoritishda tarixchi olimlar tomonidan o’rganish
ishlari olib borildi. Shimoliy Afrika xalqlari tarixini yoritishda nafaqat su yerda
yashaydigan maxalliy olimlar bundan tashqari boshqa davlat olimlari ham tadqiqot
ishlarini olib borishgan bularga misol tariqasida Abun-Nasr “Islom davridagi shom
tarixi”, Sezari Joselin “Musulmon demokratiyasining uyg’onishi: Din, zamonaviylik
va davlat”, Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola “Liviya madaniyati va urf-
odatlari”, Maykl R. “Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning biografik
ensiklopediyasi”, Piter N. va boshqalar “Jahon sivilizatsiyalari”, Azad "Afrika
inqilobini izlashda", Jeong "Qadimgi DNKni o’rganishning hozirgi tendentsiyalari"
kabi olimlar o’z asarlarida shu davr tarixni ochib berishadi. 1855 yilda Tunisning
shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli,
islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga
Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi 2
. 1855 yilda Tunisning
shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli,
islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga
Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari . Kurs ishining maqsadi va vazifasi
sifatida shuni aytish mumkinki, aynan Shimoliy Afrika xalqlarining shu davrda
Yevropaga mustamlakaga qanday aylanganligi va mustaqil bo’lganligi, iqtisodiy
holati va siyosati yani qaysi davlat bilan qanaqa aloqalar olib borganligi, qaysi
davlatga qarshi yurishlar uyishtirganili hamda ichki urushlar va uning oqibatlari
haqida malumotlar beradi.
2
Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij
universiteti nashriyoti, 2014). 68-Bet.

Kurs ishining obyekti va pretmati. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy
xolislik va obektivlik prinsiplari asosida taxlil qilindi. Shuningdek, Tarixiy-qiyosiy
taxlil, qadriyatlr uyg’unligi kabi tamouillarga amal qildi. Tarixiy va arxeologik
manbalardan foydalanish va taqqoslash usullari qo’llanildi.
Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi ikkita bob, tort paragrif, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat
1-Bob. 1830 yildan keyin Shimoliy Afrikada Evropa mustamlakachiligi
paydo bo’lishi
1.1 Jazoir Fransiya tomonidan bosib olinishi
1830-yilda Fransiyaning Jazoirni bosib olishi, 1835-yilda Usmonlilar
tomonidan Tripolini qayta bosib olish Shimoliy Afrika hukmdorlarining Misr
podshosi Muhammad Alidan o’rnak olish va Yevropa chegaralarida o’z kuchini
oshirishga urinishlarini qo’pollik bilan to’xtatdi. XIX-asr boshlarida Shimoliy
Afrikadagi to’rtta davlatdan faqat Tunis va Marokash mustaqil davlatlar sifatida
asrning ikkinchi yarmida omon qoldi va Yevropa mintaqaga erkin savdo va huquqiy
islohotlar uchun olib kelgan og’ir bosimlarga duch keldi. Choralar dastlab Usmonli
imperiyasi va Misrga qarshi qaratilgan 3
. 1855 yilda Tunisning shuhratparast
islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh
vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki
Fundamental fakt bilan javob berdi. , 1856 yilda va qisqa muddatli 1860 yilgi
konstitutsiya, arab dunyosida birinchi. Asosiy fakt barcha sub’ektlarning -
musulmonlar, nasroniylar va yahudiylarning qonun oldida tengligini kafolatlagan
bo’lsa, konstitutsiyada maslahat yig’ilishi va adolatni amalga oshirish nazarda
tutilgan. Konstitutsiya 1864 yilda to’xtatildi, ammo uning asosiy tarafdori Xayriddin
1869 yilda Xalqaro Moliya Komissiyasining prezidenti, mamlakat tashqi qarzini
boshqarish uchun tayinlangan guruh va 1873 yilda bosh vazir sifatida hokimiyatga
3
Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 73-Bet.

keldi. Xayridinda. 1877 yilda al-Dinning ketishi bilan Tunis ichki jihatdan kuchli,
ammo xalqaro miqyosda zaif edi.
Marokash sultoni, aksincha, 1855 yilda Tunisning shuhratparast islohotchisi
Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh vaziri
Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki
Fundamental fakt bilan javob berdi. 1844 yilda Isli jangida Frantsiya va 1860 yilda
Tetuan (Tetuan) da Ispaniya tomonidan mag’lubiyatga uchragan bo’lsa-da, Marokash
Evropa bilan munosabatlarida Buyuk Britaniyaning yordamiga tayanishga muvaffaq
bo’ldi. Natijada - bu davrda Marokashning muhojir evropaliklari o’zlarining
konsullari himoyasi ostida o’zlarini jazosiz olib borishgan bo’lsalar ham - 1859 yildan
1894 yilgacha Marokashni boshqargan sultonlar Muhammad va Hasan mamlakat
mustaqilligini saqlab qolishdi va asta-sekin kaidlar tarmog’ini kengaytirdilar. , yoki
tuman hokimlari, mamlakatning uzoq janubiga. 20-asr boshlarida - 1881 yilda Tunis
Frantsiya nazorati ostiga tushganidan keyin - Shimoliy Afrikadagi
mustamlakachilikdan yagona istisno Marokash edi 4
.
Yevropa va Osiyo oralig’ida joylashgan Afrika butun tarix davomida jahon
davlatlari uchun strategik ahamiyatga ega bo’lgan. Bundan tashqari, Qizil dengiz
muhim savdo arteriyasi va g’oyalar tarqalishi uchun magistral edi. Shimoliy Afrikada
Yevropaning mavjudligi yunon-rim davridagi Aleksandr, Tsezar va Ptolemeyning
bosqinlari davridan boshlangan. Bizning davrimizga yaqinroq bo’lsak, Shimoliy
Afrikada Evropaning mavjudligi XV asrga to’g’ri keladi, Ispaniya Shimoliy Afrika
qirg’og’ida o’z o’rnini o’rnatgan va Mellila (1494) va Seutani (1580) egallagan.
Ispaniya 1859-1860 yillarda Marokashni yana bosib oldi. O’n to’qqizinchi asrda
Evropaning mavjudligi Shimoliy Afrikaning status-kvo va tarixini o’zgartirdi.
Shimoliy Afrikada Yevropaning mavjudligi islom amaliyotiga, Afrika
an’analariga va ijtimoiy amaliyotning turli shakllariga ta’sir qildi. Bu mahalliy xalqlar
4
Abun-Nasr, Jamil . Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij universiteti
nashriyoti.1987.21-Bet.

va mustamlaka ma’muriyatlari o’rtasida to’qnashuvlarga olib keldi. Mustamlaka
hukmronligiga qarshilik musulmonlarga nisbatan irqchilik va diskriminatsiyani
kuchaytirdi. O’qimishli elita boshchiligidagi Shimoliy Afrikaliklarning tarqoq guruhi
(ham diniy, ham dunyoviy) Evropaning mavjudligiga qarshi isyon ko’tarishi
ajablanarli emas. Qarshilik, ayniqsa mehnat va resurslarni ekspluatatsiya qilish,
irqchilik va Shimoliy Afrika iqtisodlari ustidan nazoratga munosabatda barqaror va
shiddatli edi 5
.
Yevropaliklar Shimoliy Afrikadagi eng unumdor yerlarni nazorat qilishgan.
Masalan, Jazoirda 26 153 yevropalik oila 2 345 666 gektar (5 796 375 akr), 630 732
musulmon oilasi 7 349 100 gektar (18 160 361 akr) yerga egalik qilgan. Kobiliya
(1871) va boshqa hududlardagi (1880-yillar) qo’zg’olonlarga qaramay, fransuz
mustamlakachilari jazoirliklarni qirg’oq tekisliklari va vodiylaridan Jazoirning baland
tog’lari va dashtlariga ko’proq ko’chirdilar. Shuningdek, fransuzlar to’lovlarni
kechiktirganlik uchun qattiq jazolarga qaramasdan soliq tushumlaridan foyda
ko’rmagan jazoirliklarga 3 foizlik to’g’ridan-to’g’ri soliq qo’ydi. Bundan tashqari,
shimoliy afrikaliklar musulmonlardan ruxsatnoma olib yurishlari kerak bo’lgan
mahalliy qonunlarga bo’ysungan.
Millatchilik tashviqoti dekolonizatsiya boshlanishidan oldin boshlangan, ammo
Ikkinchi jahon urushidan keyin tezlashdi. Turli Yevropa kuchlari urushda qatnashish
uchun 160 000 dan ortiq Shimoliy va G’arbiy
Afrikaliklarni yollashdi. 1940-yilda Fransiyaning mag’lubiyati va 1942yilda Shimoliy
Afrikaga ittifoqchi kuchlarning bostirib kirishi frantsuzlarning yengilmaslik aurasini
zaiflashtirib, millatchilarni jasoratga soldi. Magribda - Jazoir, Marokash va Tunisda -
mustaqillik uchun tashviqot 1942 yildan keyin kuchaydi. Millatchilik kurashi uzoq,
shiddatli va qonli bo’ldi, chunki ko’p, ko’pincha zo’ravon irqchi Evropa aholisi har
qanday holatda ham hokimiyatda qolishga qaror qildi.
5
Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij
universiteti nashriyoti, 2014). 68-Bet.

Fransiya Jazoirni Charlz X davrida (1830) bosib oldi va bu bosqinchilik Frants
Fanon o’zining klassik "Yerning bechoralari" (1961) asarida yozgan uzoq va
shafqatsiz urush bilan yakunlandi. Shimoliy Afrikadagi Yevropa aholisi Birinchi
jahon urushi davrida Fransiyaning urush davridagi ehtiyojlarini qondirishga yordam
berdi va Ikkinchi jahon urushidan keyin ham siyosiy nazoratni saqlab qoldi. 1940
yilga kelib, evropaliklar 1890 yilda egalik qilgan 1,6 million gektarga (3,5 million
akr) nisbatan 2,7 million gektar (5,94 million akr) yerga egalik qilishdi 6
. Aholining 2
foizini tashkil etuvchi yevropalik muhojirlar yerning uchdan bir qismini nazorat
qildilar. barcha foydali qishloq xo’jaligi erlari. Umuman olganda, ko’chmanchilar
ham, metropollar ham Jazoirning teng huquqlilik talablarini e’tiborsiz qoldirdilar va
frantsuz hukumati boshlagan har qanday cheklangan er islohotlari kuchli Jazoir
ko’chmanchilari tomonidan bloklandi 7
.
Jazoirning turli rahbarlari dekolonizatsiyaga turlicha yondashuvlarni ilgari
surdilar. Ferhat Abbos (1922 yildan 1926 yilgacha mustamlakachilikni qoralovchi
maqolalar chop etgan) Fransiya bilan federatsiyani yoqlagan. Biroq 1940 yilda Shayx
Ahmad Ibn Badis (1928 yilda millatchi islohotchi diniy harakat asoschisi) vafot etib,
Massali al-Haj (Parti du Peuple Algérien) qamoqqa tashlanganida, Abbos jangariroq
bo’lib qoldi. Ferhat Abbos marshal Pétain (Jazoir general-gubernatori, 1941) va
Amerika elchisi Richard Merfiga agrar islohot, ta lim, hukumatda ishtirok etish vaʼ
mustaqillik talablari bilan murojaatlar (masalan, “Jazoir xalqi manifesti”) yubordi.
Frantsiyaning To’rtinchi Respublikasi cheklangan islohotni boshladi, ammo
Jazoirdagi frantsuz ma’muriyati barcha sa’y-harakatlarni to’xtatdi.
Ko’ngilsizlik jazoirliklarni milliy kurashni davom ettirish uchun
6
Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update.
Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet.
7
Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola Adeyemi Oyeniyi. Liviya madaniyati va urf-odatlari (Abc-
clio, 2012). 158-Bet.

Mustaqillik Deklaratsiyasining do’stlari (Amis du Manifest de la Liberté yoki AML,
1944 yilda Setifda asos solingan) kabi yangi tashkilotlar tuzishga olib keldi. 1945-
yilda Jazoir Xalq partiyasi (Parti du Peuple
Algérien yoki PPA) Fransiya bilan federatsiyani rad etdi va 1945-yil 1maydan
boshlab Setif shahrida fransuzlarga qarshi namoyishlar bo’lib o’tdi, bu 1945-yil 8-
mayda jiddiy to’qnashuvlarga olib keldi. Politsiyaning shafqatsiz taktikasi
Namoyishlarni bostirish Setifning qurolli garnizoniga hujum qilgan olomonni
g’azablantirdi. Tartibsizliklar Annaba, Gulma va Oranning bir qismiga tarqaldi va
bunga javoban frantsuzlar qishloqlarni havo va dengizdan bombardimon qildilar.
Abbos va boshqa rahbarlar tartibsizliklarda ayblanib, hibsga olindi va Setif Jazoir
milliy kurashining ramziga aylandi 8
.
1945 yilda jazoirliklar Fransiya Ta’sis Assambleyasiga o’n uchta vakilni
saylash huquqini qo’lga kiritdilar. Keyingi yili qamoqdan ozod qilingan Abbos Jazoir
mustaqilligi uchun Demokratik ittifoqni (Union
Démocratique du Manifest Algérien yoki UDMA) tashkil qildi, u Jazoirni
Fransiya bilan federativ respublikaga aylantirishga harakat qildi. UDMA Fransiya
Ta’sis Assambleyasidagi o’n uchta o’rindan o’n bittasini qo’lga kiritdi. Shuningdek,
1946 yilda Massali al-Haj Jazoir milliy assambleyasini o’tkazish va Fransiyaning
Jazoirdan chiqib ketishini targ’ib qilish uchun (Demokratik erkinliklar g’alabasi
uchun harakat yoki MTLD) partiyasini ochdi. To’rtinchi Fransiya Respublikasi
millatchilarning talablariga javoban Jazoir statutini (1947) qabul qildi, u Jazoirga
moliyaviy, lekin siyosiy muxtoriyat bermadi.
Mohamed Belouizdad, Ahmad Ben Bella va boshqalar 1948 yilda Jazoirdagi
parlament saylovlaridagi saylovlardagi firibgarliklarga va Jazoir rahbarlarining
repressiyalariga qarshi norozilik bildirish uchun Tashkilot Secrète (Maxfiy tashkilot
yoki OS)ni tuzdilar. OS mustamlakachilik hukmronligiga qarshi jangari harakatlarni
8
Fischbach, ed. Maykl R. Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning biografik
ensiklopediyasi (Gale Group, 2008). 41-Bet.

yoqladi. Ben Bella va boshqa OS rahbarlari Oran pochta bo’limiga qilingan hujumdan
so’ng hibsga olingan, ammo Ben Bella qochib, Qohiraga qochib ketgan. 1954 yilda
inqilobchilar Jazoir mustaqilligi yo’lida harakat qilish uchun Revolutionnaire d’Unité
et d’Action (Birlik va harakat inqilobiy qo’mitasi yoki CRUA) ni tuzdilar.
1954 yil 10 oktyabrda CRUA Milliy ozodlik fronti (Front de la Libération Nationale
yoki FLN) deb o’zgartirildi; bu nom ostida u Jazoir ozodligi uchun eng kuchli kuchga
aylandi.
FLN Jazoirdagi nishonlarga hujum qildi, infratuzilmani (politsiya stantsiyalari
va kazarmalarni) vayron qildi va Jazoirda bombalarni portlatib yubordi. Fransiya
hukumati MTLD va FLN rahbarlarini hibsga oldi va "isyonchilar"ga qarshi jazo
reydlarini boshladi 9
.
1956 yilda bir guruh liberal evropaliklar va FLN vakillari sulh e’lon qilish va
tinch aholini himoya qilishga va’da berish uchun yig’ilishdi. O’sha yilning iyul oyida
FLN Jazoir Kommunistik partiyasini o’zlashtirdi va Kasbahni muhim harbiy bazaga
aylantirdi. Jazoirda ham, Qohirada ham FLN mustaqillik uchun kurashni kuchaytirib,
Jazoirdagi ulkan fransuz armiyasini tor-mor qildi. Yana olti yillik to’qnashuvlardan
so’ng, 1962 yil maydagi Evian kelishuvlari Jazoirning mustaqillik uchun urushini
tugatdi.
1.2 Tunisning bosib olinishi
1930-yilda Karfagenda bo’lib o’tgan Eucharistik kongressdan so’ng (Karfagen
arxiyepiskopi Monsenyor Lemer tomonidan Jazoirdagi bir asrlik frantsuz/katolik
faolligini nishonlash maqsadida tashkil etilgan) Tunisda millatchilik g’alayonlari
kuchaydi. Habib Burgiba, Mahmud Matiriy va Desturning (Liberal Konstitutsiyaviy
partiyasi) boshqa rahbarlari o’zlarining millatchilik xabarlarini tarqatish uchun
L’Action Tunisienne gazetasini ochdilar. 1933 yil 27 aprelda L’Action
taqiqlanganidan keyin Burgiba va boshqa rahbarlar 1934 yilda Neo-Destour
9
Ilahiane, Hsain. Berberlarning tarixiy lug'ati (Imazighen) (Rowman & Littlefield, 2017). 132-Bet.

partiyasini tuzdilar. Bu fransuz mustamlaka ma’muriyati tomonidan bostirildi va
Burgiba Bordj Le Boeufdagi tartibsizliklardagi roli uchun qamoqqa tashlandi.
1938 yil yanvar oyida Neo-Destour va Tunis ishchilarining umumiy
konfederatsiyasi (Confédération Générale des Travailleurs Tunisiens yoki CGTT)
Bizertada tartibsizliklar uyushtirdilar. Politsiya 112 kishini o’ldirdi, 62 kishini
yaraladi va Burgiba va boshqa rahbarlarni hibsga oldi, bu esa millatchilik faoliyatini
bo’g’ib qo’ydi 10
.
1942-yilda Tunisning yangi hukmdori Munsif Bey o’z saroyida millatchi
yetakchilarni qabul qilib, ko’pchilik Tunisdan iborat maslahat yig’ilishi tashkil etishni
talab qilgach, millatchilik umidlarini qaytadan uyg’otdi. Nemis qo’shinlari o’sha
yilning oxirida Tunisga kelganidan so’ng, Munsif Bey Neodestour tarafdorlari
(ularning orasida Muhammad
Shannik) bilan yangi hukumat tuzdi. Biroq, Erkin Fransiya hukumati ittifoqchilar
1943 yilda Tunisni qaytarib olgandan so’ng, bekni Axis tarafdori sif atida
lavozimidan chetlatishdi 11
.
1943 yilda Burgiba nemislar tomonidan ozod qilingandan so’ng, u
Tunisga qaytib keldi va italyan fashizmini qoralovchi bayonot chiqardi.
1945 yil mart oyida Burgiba millatchilarni qo’llab-quvvatlash uchun
Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerika safari uchun Tunisni yashirincha
tark etdi. Bir yil o’tgach, politsiya 1946 yil 23 avgustda Destour,
NeoDestour va Union General Tunisienne du Travail (UGTT) tomonidan
millatchilik faoliyatini muvofiqlashtirish uchun tashkil etilgan Kongressni
tarqatib yubordi. Namoyishlar, ish tashlashlar va zo’ravonliklar davom
10
Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update.
Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet.
11
Savi, Charlz. Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning iqtisodiy tarixi (Routledge, 2013). 95-Bet.

etganda, 1947 yil iyul oyida frantsuzlar Mustafo Ka’akdan yangi Tunis
hukumatini (o’zi bosh vazir sifatida) tuzishni so’radilar, unda frantsuz va
tunis vazirlari hokimiyatni bo’lishishdi. Ammo birgalikda suverenitet
amalga oshirilgandan so’ng tez orada muammoli bo’lib qoldi, chunki
frantsuzlar de-fakto nazoratni ushlab turishni talab qilishdi. Bosh vazir
Shannik va boshqa Tunis vazirlari 1951 yil oktyabr oyida Tunis
mustaqilligini talab qilish uchun Parijga bordilar; fransuz general-rezidenti
Shannik hukumatini ishdan bo’shatishni talab qilganda, 1952 yil 15
yanvarda Tunisda tartibsizliklar boshlandi. Burgiba 1952 yil 18 yanvarda
hibsga olindi, mart oyida Shannik va boshqa Tunis vazirlari ham hibsga
olindi. Qo’rqib ketgan bek fransuz talablarini qondira oladigan ketma-ket
ikki bosh vazirni (1952 yil mart va 1954 yil mart oylarida) tayinladi, ammo
bu 1952 yil yanvaridan keyin har qanday murosaga kelishdan voz kechgan
millatchilar uchun nomaqbul edi. Neodestour partiyasi birlashgan frontni
tuzdi. UGTT bilan politsiya harakatlariga qarshi kurash olib bordi, ammo
Neo-Destour rahbarlarining aksariyati hibsga olindi.
Tunis partizanlari ko’chmanchilarga hujum qildi va o’z navbatida
ko’chmanchi terror tashkiloti "Qizil qo’l" Tunis siyosiy rahbarlariga hujum
qildi. Qizil qo’l 1952-yil 5-dekabrda Farhat Hashdodga suiqasd
uyushtirganida, sodir bo’lgan zo’ravonliklar oxir-oqibat Fransiya
hukumatini Tunisga muxtoriyat berish jarayonini boshlashga majbur qildi.
1955 yil 22 aprelda fransuzlar Burgiba bilan shartnoma tuzdilar, biroq bir
qancha Tunis rahbarlari uni qoraladilar, chunki u Tunisning tashqi
aloqalari, armiyasi, politsiyasi va yuqori ma muriy lavozimlari hamdaʼ

iqtisodiyot tarmoqlari ustidan frantsuz nazoratini ta minladi. 1955 yil iyunʼ
oyida Burgiba Frantsiyadan Tunisga qaytib keldi va 1956 yil 20 martda
frantsuzlar Tunisga mustaqillik berishga rozi bo’ldi. Neo-Destour partiyasi
1956 yil 25 martdagi saylovda to’qson sakkizta o’rinning sakson
sakkiztasini qo’lga kiritdi va 1957 yil 25 iyulda assambleya monarxiyani
bekor qildi va Burgiba davlat rahbari bo’lgan respublikani e’lon qildi 12
.
Marokashda iqtisodiy tushkunlik mustamlakachilikka qarshi va
millatchilik talablarini qo’llab-quvvatlashni kuchaytirdi, ayniqsa 1934
yildan keyin. Buyuk Depressiya va undan keyingi ochlik va ishsizlik
marokashliklarga qattiq ta’sir qildi. Hatto badavlat savdogarlar va
professionallar ham frantsuz ko’chmanchilari va bizneslari tomonidan
chetga surildi. Allal al-Fasining Harakat Qo’mitasi (1937 yil yanvar oyida
Marokash mustaqilligini qo’llab-quvvatlash uchun tuzilgan) tashkil
etilganidan beri hukumat tomonidan doimo ta’qibga uchragan. Marokash
erlarini o’zlashtirib olish va frantsuzlarning Sebu daryosi suvini boshqa
tomonga yo’naltirish rejalari zo’ravon namoyishlar uyushtirgan
millatchilarni g’azablantirdi. Fransuzlar Fezning medinasini (musulmonlar
kvartalini) egallab, Qarauiyine universitetini qurshab oldilar va Allal
alFassiy va al-Vazzaniy kabi millatchi yetakchilarni surgunga
majburladilar.
Uning rahbarlari hibsga olinishi va surgun qilinishi bilan ham
millatchi muxolifat davom etdi. Abderssalem Bennouna va Abdel Xolid
Torresning Milliy islohot partiyasi va Mekki Nacrining Magrib birlik
12
Neylor, Phillip C. Shimoliy Afrika, Qayta ko'rib chiqilgan nashr: Antik davrdan hozirgi kungacha bo'lgan tarix (Texas
Press universiteti, 2015). 343-Bet

partiyasi (Frantsiya hududida joylashgan) yangi millatchilik harakati
rivojlandi. Marokashning shimoliy va janubidagi millatchilar Ikkinchi
jahon urushi boshlanganidan keyin birgalikda harakat qila boshladilar.
1940-yilda Fransiyaning mag’lubiyati, 1942-yilda ingliz va amerikalik
qo’shinlarning desantga tushishi, Marokashda Vichi tarafdori (natsistlar
tarafdori) Fransiya ma muriyatining yo’q qilinishi millatchilik g’oyasiniʼ
kuchaytirdi. Shu bilan birga, cheklangan urush iqtisodiyoti behisob
qiyinchiliklarni keltirib chiqardi 13
.
Marokashdagi millatchilik tashviqoti faqat gollist fransuz generali
general Puauxning moslashuvchan boshqaruvi ostida kuchaydi. 1943-yil
dekabriga kelib savdogarlar va professionallar koalitsiyasi “Istiqlol”
partiyasiga asos soldi. “Istiqlol” 1944-yil 11-yanvarda Fransiya, Amerika,
Britaniya va Sovet hukumatlariga taqdim etgan mustaqillik manifestiga
imzo to’pladi. Millatchilar Atlantika Xartiyasiga va Marokashning Vichi
rejimiga qarshi qo’llab-quvvatlashiga ishora qilib, Sulton Muhammad Ibn
boshchiligida Marokash muxtoriyatini talab qildilar.

13
O’sha kitob 247-Bet.

2-Bob. Shimoliy Afrika davlatlarining mustaqillik uchun kurasi
2.1 Millatchilik harakatlari
1830 yilda Karl X davrida fransuzlar Jazoirga bostirib kirib, Shimoliy
Afrika mamlakatining 130 yildan ortiq davom etgan ishg’olini boshladilar.
Frantsuz ko’chmanchilari mamlakatga ko’chib o’tdilar va mavjud ekin
maydonlarining katta qismini dehqonchilik qilishni boshladilar va bu
jarayonda mahalliy jazoirliklarni siqib chiqardilar. Yuqori daromadli
mustamlaka bo’lgan Jazoir asosan iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustamlaka
sifatida tanilgan frantsuz mustamlakachilari tomonidan nazorat qilingan.
Yigirmanchi asrning birinchi yarmida mamlakat boshqaruviga ko’proq
jazoirliklarni jalb qilish uchun cheklangan harakatlar qilingan bo’lsa-da, bu
harakatlar samarasiz deb topildi.
O’z mamlakatlarida ma’noli ovozga ega bo’lmagan ko’plab
jazoirliklar Fransiya tomonidan qo’llab-quvvatlangan hukumatni
ag’darishga harakat qilishdi; Oxir-oqibat, turli muxolifat yetakchilari
Ozodlik milliy frontini yaratish uchun birlashdilar. 1954 yil oxirida
jazoirlik qo’zg’olonchilar frantsuz inshootlariga hujum qila boshladilar,
ammo ularning harakatlari 123 kishi halok bo’lgan Filippvil qirg’inlaridan
boshlab, ko’proq e’tiborni jalb qilish umidida frantsuz fuqarolariga hujum
qilishga yo’naltirildi 14
. Fransuz kuchlari o’z navbatida 1000 dan ortiq
14
Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update.
Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet.

jazoirlikni o’ldirdi va butun mamlakat bo’ylab yangi zo’ravonlik spiralini
boshladi. Fransiya tezda javob berib, 1958 yil boshiga kelib mamlakatni
umuman nazorat qilgan 500 000 ga yaqin askarni yubordi. Ammo tez orada
dunyo fikri jazoirning mazlum aholisi tomoniga o’ta boshladi va
Fransiyada ko’pchilik harbiy operatsiyadan va juda ko’p yosh askarlarni
yo’qotishdan charchadi. To’rtinchi Fransiya Respublikasi qo’zg’olonchilar
bilan muzokaralar olib borgan va boshqa paytlarda ularga qarshi jiddiy
kampaniyalar olib borganida, fransuz mustamlakachilari va harbiylari
Jazoir mustaqilligiga qarshi turishda qat’iy qaror qilib, Fransiya materikiga
hujum qilish bilan tahdid qilishdi. Ushbu tahdidlar amalga oshirilmagan
bo’lsa-da, To’rtinchi Respublikaning qulashiga yordam berdi 15
.
Diplomatik yoki harbiy rezolyutsiyaga umid bog’lamagan holda,
1960 yilda De Goll Frantsiyada Jazoir fuqarolariga mustaqillik uchun ovoz
berish imkoniyatini berish uchun referendum o’tkazishni taklif qildi va bu
chorani to’rtdan uch qismi ma’qullagan holda keyingi yil o’tdi. Fransuz
mustamlakachilari va harbiylari o’zlarini xiyonat qilganini his qilib, yana
hukumatni ag’darishga harakat qilishdi, ammo bu safar to’sqinlik qilishdi.
1962 yil 1 iyulda jazoirliklar mustaqillik uchun ovoz berishdi, ikki kundan
keyin esa Sharl de Goll tomonidan berilgan. Urushni rasman hal qilgan
Evian kelishuvlariga ko’ra, frantsuz mustamlakachilariga Jazoir
fuqaroligini olish yoki Fransiyaga qaytish imkoniyati berilgan; minglab
odamlar materikga qaytishga qaror qilishdi. Jazoir hukumatiga moliyaviy
yordam berishga va’da berish evaziga Fransiya Sahroi Kabirdagi neft
15
Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update.
Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet.

konlariga kirish huquqini qo’lga kiritdi, bu kelishuv mamlakat
mustaqillikka erishganidan keyin ham Jazoirdagi frantsuz ta’sirini saqlab
qoldi.
Sulton general Puauxning nafaqaga chiqishini va oxir-oqibat Allal
alFasi va al-Vazzaniy kabi millatchi liderlarning surgunidan qaytishini
ta’minladi. Ibn Yusuf o’zi (va Istiqlol) qarshi bo’lgan Frantsiya islohoti
to’g’risidagi bir qancha farmonlarga imzo chekishi evaziga, Ibn Yusuf
fransuzlarni, keyinroq esa inglizlarni yutib, Tanjerni ziyorat qilish uchun
Ispaniya zonasi bo’ylab sayohat qilishga rozilik beradi. Marokash
suvereniteti tomonidan 1899 yildan beri birinchi marta amalga oshirilgan
ushbu tashrif frantsuz zonasida mashhur bo’ldi. Marokashning taniqli
shaxslari, frantsuz va ispan rasmiylari va diplomatik hamjamiyat oldida
qilgan nutqida (1947 yil 10 aprelda) Sulton frantsuz hukmronligi haqida
kutilgan so’zlarni aytishdan ko’ra, Marokashda islohotlar o’tkazish
zarurligini ta’kidladi 16
.
1951 yilga kelib, Milliy front raqib partiyalarni birlashtirdi va Arab
Ligasi, Misr va Birlashgan Millatlar Tashkilotidan yordam oldi. Katta
shaharlarda ishchilar ish tashlashlar va zo’ravonliklarni qo’llashdi,
qishloqda esa dehqonlar islohot talablarini qo’llab-quvvatladilar. Kasaba
uyushmalari faoliyati Kasablankada jiddiy boshlandi, garchi kasaba
uyushmalari taqiqlangan edi. Abderrahim Bouabid va Tayyib Buazza 1949
yilda milliy kasaba uyushma harakatini tashkil qila boshladilar, ammo
16
Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij
universiteti nashriyoti, 2014). 65-Bet.

Ferhat Hashdadning (Tunis kasaba uyushmasi rahbari) o’ldirilishi haqidagi
xabar uning o’rniga Kasablankada tartibsizliklarga olib keldi. 1952-yil
8dekabrda mahalliy fransuz ma muriyati Sulton Ibn Yusufni taxtdanʼ
ag’darib, uning o’rniga Ben Arafani tayinladi. Millatchilar fransuz
harakatini islomga hujum sifatida talqin qilishdi va Kasablankada va Fez,
Port Lyautey va Marrakesh kabi boshqa shaharlarda zo’ravonlik boshlandi.
Marokashning ko’plab shaharlarida ommaviy norozilik namoyishlari bo’lib
o’tdi va ko’plab faollar fransuz qo’shinlari bilan to’qnashuvlarda halok
bo’ldi. Keyin 1955 yilda partizanlar urushi boshlandi 17
.
Ushbu tartibsizliklarga duch kelgan va Sulton Ben Arafaga yoki bir
nechta Berber boshliqlarining (masalan, Marrakesh al-Glaui) antimilliy
yordamiga umid qila olmay, Fransiyadagi Fore hukumati Marokash
vakillarini birlashtirgan Eks-le-Beyn konferentsiyasini uyushtirdi.
Konferentsiya ishtirokchilari Ben Arafaning ketishi (taxtdan voz
kechmasdan), taxt kengashini tuzish va Fransiya bilan muzokaralar olib
borish uchun milliy ittifoq tuzish haqida kelishib oldilar. Shundan so’ng
frantsuzlar Sulton Muhammad ibn Yusuf bilan muzokaralar boshlab, uni
mustaqil Marokash qiroli Muhammad V sifatida taxtga tikladilar. Istiqlol
bilan muzokaralardan so’ng Marokash 1956-yil 2-martda mustaqillikka
erishdi.
Ikkinchi jahon urushi Shimoliy Afrikaga katta o’zgarishlar olib keldi
va milliy mustaqillik ishini ilgari surdi. Ko’p yillik mustamlakachilikka
munosabat mintaqaning to’rtta davlatining har birida kuchli millatchilik
17
Maroc - history: A Taste of Maghribi History . 15-Bet.

tendentsiyalari paydo bo’ldi va avj oldi. Urush paytida Qohirada surgun
qilingan sanusiylar yetakchisi Sidi Muhammad Idris al-Mahdiy as-Sanusiy
inglizlar tomonidan Kirenaikada hokimiyatga qayta tiklandi va 1951 yilda
birlashgan Liviya qiroli Idris I bo’ldi. 1920 yilda Destur (Konstitutsiya)
partiyasi va 1934 yilda Xabib Burgiba boshchiligidagi Neodestour partiyasi
tashkil etilganda u yanada rivojlandi. Marokashda 1930-yillardagi kuchli
millatchilik harakati Mustaqillik (Istiqlol) partiyasining tashkil topishi bilan
yakunlandi. 1943. Jazoirda fransuzlarning islohotchi yosh jazoirliklarning
frantsuz fuqaroligi talablarini rad etishi Ahmad Messali Hodjning radikal
separatistik harakati va Shayx Abdul-Hamid Ben Badisning arab islom
millatchi harakati uchun yo’l ochdi. Urushdan keyin fransuzlar mudofaa
holatida bo’lib, 1956 yilda o’z sa’y-harakatlarini Jazoirda jamlash uchun
Tunis va Marokashga mustaqillikni berishdi, bu erda 1954 yilda Milliy
ozodlik fronti (FLN) boshchiligidagi keng ko’lamli qo’zg’olon boshlandi.
Bu uzoq va uzoq davom etdi. 1962 yilda Jazoir mustaqillikka erishgan va
keyinchalik Jazoirning Yevropa aholisining ommaviy chiqib ketishiga olib
keldi 18
.
1950-yillarda Liviyada neftning topilishi u erda keyingi o’zgarishlarni
oldindan belgilab berdi. Liviya monarxiyasi 1969-yilda harbiy to’ntarish
natijasida ag’darilib, uning o’rniga polkovnik Muammar al-Qaddafiyning
xalq respublikachiligi keldi. Mamlakatning ulkan neft va gaz zaxiralariga
asoslangan sanoatlashtirish dasturi foydasiga qishloq xo’jaligi e’tibordan
chetda qolgan Jazoir iqtisodiyotida neft ham hukmronlik qildi. Biroq, bu
18
Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o'rganishning hozirgi tendentsiyalari". Mumiyani
o'rganish bo'yicha qo'llanma. SpringerLink. Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. 1–16-betlar.

siyosat umidsizlikka uchradi va xalqning umidsizliklari 1990-yillarda
FLNning bir partiyaviy prezidentlik rejimining tugatilishiga olib keldi.
Tunisda g’arbparast Burgiba 1987 yilga qadar prezident sifatida saqlanib
qoldi, u o’z bosh vaziri Zine al-Obidin Ben Ali tomonidan taxtdan olindi.
Tunisning 1960-yillarning o’rtalaridan beri turizmga qattiq iqtisodiy
tayanishi, bundan tashqari, qishloq xo’jaligi eksportiga urg’u berish uchun
shubhali va xavfli o’rinbosar bo’ldi. Tunis singari, mustaqillikka
erishgandan beri alaviylar monarxiyasi hukmronlik qilgan Marokashda
ham neft deyarli yo’q, ammo u ko’proq fosfat zahiralariga va yanada
gullab-yashnagan qishloq xo’jaligiga ega. 1976 yilda Marokash G’arbiy
Sahroning sobiq Ispaniya hududining bir qismini anneksiya qildi, shundan
so’ng u Sahroi millatchi tashkiloti Polisario bilan uzoq davom etgan
partizan urushida qatnashdi.
2.2 Misr va Livianing bosib olinishi
Liviya boshqa Yaqin Sharq davlatlariga qaraganda ancha kechroq va
qisqa vaqt ichida Yevropa nazoratiga o’tdi. 19-asrning o’rtalaridan boshlab
Liviya turklar hukmronligi ostida edi. 1880-yillarga kelib u Tripoli
(Tripolitaniya va Fezzan) va Bing’ozi (Kirenaika bilan) viloyatlariga
bo’lingan va Usmonlilar nazorati ostidagi mahalliy gubernatorlar
tomonidan boshqarilgan va 8000 kishilik garnizon tomonidan
qo’llabquvvatlangan. Turk amaldorlari Sanusiylar birodarligi (1830-
yillarda asos solingan) yordami bilan mahalliy boshliqlar bilan birgalikda
soliq yig’ishgan. Sanusiylar va uning zoviylari (lojalari) tinchlikni saqlab,
turk hokimiyati va xalqi o’rtasidagi kelishmovchiliklarni hal qilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin ham Liviya o’zining siyosiy holatini
o’ziga xos qiladigan ko’plab xususiyatlarga ega edi. Norozi odamlarning
tayyor saylov okrugi bo’lmasa, Liviyadagi millatchilik harakatlari
mustamlaka ma’muriyati bilan ishlashga majbur bo’ldi. Biroq fashistik
Italiya Liviyaga bostirib kirib, mamlakatni mustamlaka qilganidan keyin
vaziyat o’zgardi. Turkiya ma muriyatiga qarashli davlat yerlari italyanʼ
mustamlakachilari tomonidan tortib olindi. General de Bono (Italiyaning
Tripolitaniya gubernatori) demografik mustamlakachilik dasturini
boshlaganidan so’ng, erlarni egallab olish tezlashdi, bu esa italiyalik
dehqonlarni sinchkovlik bilan ta’minladi. Tajura tekisliklari, Xums
tepaliklari, Tarxuna tog’lari va markaziy Jaffara tekisliklari tortib olindi va
Liviya erlarining katta qismi italiyaliklarga (va boshqa yevropaliklarga)
qishloq xo’jaligi maqsadlarida berildi. 1938 yilda 20 000 ga yaqin italiyalik
Liviyaga joylashdi, 1939 yilda esa yana 12 000 kishi. Shunday qilib, 1939
yilga kelib Liviyada taxminan 120 000 italiyalik yashagan, bu aholining 12
foizini tashkil qilgan 19
.
Bundan tashqari, Italiya istilosidan keyin ko’plab badaviylar
kontslagerlarga o’xshash sharoitlarda saqlandi. 1930-yilda Kirenaik
qarshilik harakati yetakchisi Umar al-Muxtor qo’lga olinib, osib
o’ldirilgan. Italiyaning Liviyadagi hukmronligi 1943-yil boshida Britaniya
qo’shinlari Tripolitaniya va Kirenaika ustidan nazoratni qo’lga kiritguniga
qadar davom etdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Britaniya harbiy ma’murlari
Tripolitaniya va Kirenaikani, fransuzlar esa Fezanni boshqargan. 1949 yil
19
Essa, Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira. 2011.163-Bet.

noyabr oyida BMT Bosh Assambleyasi Liviya ikki yildan keyin
mustaqillikka erishadi, degan qarorga keldi. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining yordami bilan Sanusiylar yetakchisi Sayid Muhammad
Idrisni Tripolitanliklar, keyinroq esa Kirenaikaliklar o’z rahbari sifatida
qabul qildilar. 1951 yil dekabrda Liviya mustaqillikka erishgan Shimoliy
Afrikadagi birinchi mustamlaka bo’ldi.
Misrda urushlararo yillar mustamlakachilikka qarshi kurashning
kuchayishi va mustaqillik uchun samarali siyosiy tashkilotning guvohi
bo’ldi. Iqtisodiy mahrumlik ish tashlashlar va namoyishlarga olib keldi,
ular 1919 yil 8 martda Saad Zag’lul va ikki hamkasbining hibsga olinishi
bilan yanada kuchaydi. Al-Azhar universiteti talabalari transport xodimlari,
sudyalar va advokatlar tomonidan qo’llab-quvvatlanib, 1919 yilda
qo’zg’olon ko’tarishdi 20
. Buning natijasida Britaniya 1922-yil 28-fevralda
to’rt shart bilan o’z protektoratini bekor qildi va Misr mustaqilligini tan
oldi: ya ni Misr orqali va O’rta er dengizi va Qizil dengiz o’rtasidagiʼ
imperator aloqa liniyalari ustidan Britaniya nazorati, Misrni tashqi
hujumdan himoya qilish uchun javobgarlik, Britaniya. Misrda xorijiy
manfaatlarni himoya qilish va Sudanning "Angliya-Misr kondominiumi" ni
nazorat qilish.
Misr millatchilari bu qisman mustaqillikni qabul qildilar, chunki Vafd
partiyasi (1918 yilda Zag’lul Posho tomonidan tuzilgan) kuchsiz edi.
Buyuk Depressiya xalq noroziligi va fuqarolar nizolarini kuchaytirdi va
20
Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 56 -Bet.

1936 yilda Angliya-Misr shartnomasi (Zag’lulning vorisi Nahas Posho
bilan) Misr millatchilariga yon berdi.
Angliya Ikkinchi jahon urushi paytida Misrdan harbiy baza sifatida
foydalangan va 1943 yilga kelib Germaniyani Shimoliy Afrikadan quvib
chiqargan. Urushdan keyin Misrda millatchilik kuchaygan. Isroil
davlatining yaratilishi va kengayishi Angliya-Misr munosabatlarini
keskinlashtirdi, chunki arablar Britaniyani arab Falastinini Isroilga
berganlik uchun javobgar deb hisobladilar. Bundan tashqari, Britaniyaning
Suvaysh kanali zonasini davom ettirishi (1952-yilda qayta tiklangan)
1940yillarning oxiri va 1950-yillarda Misr siyosatida kuchga aylangan
Musulmon Birodarlar tashkilotiga (1922-yilda asos solingan) quvvat
berdi 21
.
1948-1949 yillarda Isroilning Misrni mag’lub etishi Misr monarxi va
Nahas Poshoni obro’sizlantirdi. 1952 yilda monarxiyaga va Britaniyaning
Suvaysh kanali zonasi ustidan nazoratiga qarshi bo’lgan bir guruh yosh
harbiy ofitserlar qonsiz davlat to’ntarishi natijasida hokimiyatni egallab
olishdi va general Muhamed Nagib boshchiligida yangi hukumat tuzdilar.
1953-yil 10-fevralda Misr respublika deb e’lon qilindi; 1954 yilda ko’plab
millatchilar o’ta konservativ deb hisoblagan general Naguib saroy
to’ntarishidan so’ng podpolkovnik Gamal Abdel Nosir (1918–1970) bilan
almashtirildi. 22
Keyin Gamal Abdel Nosir prezident bo’ldi. Britaniya 1954
yil iyul oyida o’z qo’shinlarini yigirma oy ichida evakuatsiya qilishga rozi
bo’ldi. Ular bu kelishuvni saqlab qolishdi, ammo Qo’shma Shtatlar va turli
21
Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 45-Bet.
22

G’arbiy Evropa kuchlari Nosirning G’arbga qarshi ritorika va siyosatiga
tobora ko’proq dushmanlik qila boshladilar. Amerika Qo’shma Shtatlari va
Angliya Asvan to’g’onini qurish uchun moliyaviy yordam ko’rsatish
takliflaridan voz kechganidan so’ng, Nosir Sovetlarga yordam so’rab
murojaat qildi va Suvaysh kanalini milliylashtirdi.
Nosirning xatti-harakatlari Angliyaning undan har qanday yo’l bilan
qutulish qarorini kuchaytirdi. Uning radikal millatchiligi kommunizmning
bir turi va shuning uchun G’arb ustunligiga tahdid sifatida qaraldi 23
. Shu
bilan birga, Isroil rahbariyati Misrni Isroil xavfsizligiga tahdid deb
hisobladi.
Xulosa
23
Maroc - history: A Taste of Maghribi History . 18-Bet.

Shimoliy Afrikaning 1956 va 1962 yillardagi rejimlari
mustamlakachilik davrining qanday shakllanganligidan, ayniqsa Mag’rib
millatchiligining yuksalishidan keyingi davrni qayta tiklashga kelganda,
qonuniylik olganligi aniq. Ammo bu millatchi rejimlar tomonidan
ko’tarilgan umidsizliklar, hech bo’lmaganda, ushbu davlatlar sub’ektlari
uchun, bu tarixlar (shuningdek, tegishli milliy davlatlarning kelib chiqishi
bo’yicha tarixiy tadqiqotlar) tomonidan olib kelishi mumkin bo’lgan
tortishish yoki qonuniylikni pasaytirdi. Marokash, Jazoir va Tunis
jamiyatida bugungi kunda asosiy munozaralar o’zlarining milliy
davlatlarining mustaqillikka erishgan payti va bu avtoritarizm, ta’lim,
ayollarning maqomi va boshqalar kabi masalalarga ta’siri bilan bog’liq.
Shimoliy Afrikaning biron bir davlatida rejim yoki hukumatning
qonuniyligi va millatga bo’lgan bog’liqlik hali ham chuqur shubha ostiga
olinmaydi: vaqti-vaqti bilan bo’lib o’tadigan munozaralarga qaramay,
bayroq va buyuk tarixiy shaxslarga sig’inish siyosatning tarkibiy
elementlari bo’lib qolmoqda. inqilobdan keyingi Tunis faqat juda yaxshi
ko’rsatadi 24
.
Biroq chuqurroq ma’noda Shimoliy Afrika tarixshunosligida
mustamlakachilik davrining hukmron mavqei shu davrdagi jarohatlar va
uning mustaqillik uchun kurashdagi yakuniy kunlari tufayli saqlanib
qolmoqda. Tarixchilarning e’tiborini Jazoir Mustaqillik urushi (yoki Jazoir
24
Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update.
Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet.

urushi yoki Jazoir inqilobi) va simmetrik tarzda 1830-yillardan (sohil
bo’yida) XX asr boshlarigacha bo’lgan frantsuz harbiy istilosi o’ziga tortdi.
Sahroi Kabirning ichki qismida). Ikkala voqea ham chuqur zo’ravonlikni
keltirib chiqardi va vaqt o’tishi bilan xotira va tarix o’rtasidagi
o’zgaruvchan munosabatlarga olib keldi va shu bilan Shimoliy Afrika
tarixshunosligining umumiy arxitekturasining asoslarini tuzdi. Ispaniyalik
tarixchilar Marokash va Rif urushiga qarashgan. Italiya tarixchilari asosiy
e’tiborni Liviyani zo’ravon bosib olish va qayta bosib olish davriga
qaratishgan. Frantsiyada va boshqa Evropa va Shimoliy Amerika akademik
doiralarida Shimoliy Afrika tarixi Jazoir va u erda sodir bo’lgan
zo’ravonlik holatlarini o’rganish atrofida tashkil etilgan. Jazoir urushi,
shuningdek, tarixiy manbalarni baholash yoki kashf qilish, turli
metodologik yondashuvlarni boyitish va avlodlarni qayta qurish orqali,
birinchi navbatda Omar Karlier (1995), Benjamin Stora va Muhammad
Harbining ishlaridan so’ng katta yutuqlarga olib keldi.
Ushbu jarohatlar, millatchilik kurashlari, Shimoliy Afrika va
Jazoirning o’ziga xosliklari hamda Yevropa va Shimoliy Afrika
traektoriyalari o’rtasidagi tafovut oqibatlari atrofida keng akademik
bilimlar jamlanmasi shakllangan. Bu soha Yevropa institutlarida
tayyorlangan akademiklar ta’sirida qurilgan. U 1950-yillarning oxirida
Shimoliy Afrika tarixi bo’limlarining paydo bo’lishi bilan, so’ngra
1970yillarning oxirida, ayniqsa ingliz tilida so’zlashuvchi dunyoda,
sharqshunoslik bilimi va yo’llarini shubha ostiga qo’ygan. 25

25
?
Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o'rganishning hozirgi tendentsiyalari". Mumiyani
o'rganish bo'yicha qo'llanma. SpringerLink. Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. 18-bet

postkolonializmning paydo bo’lishi bilan qayta tuzilgan. tarix tomonidan
mustamlaka qilingan qaysi "quyidagilar" ovozga ega bo’lishlari mumkin
edi. Ushbu ilmiy ishlarda va mustamlaka davri tarixiy manbalarini o’qishda
Yevropa tillari va arab tillaridan foydalanish ham sohaning o’zgaruvchan
dinamikasiga hissa qo’shdi, chunki bu sohada frantsuz va boshqa tillar
bilan ishlaydigan olimlar o’rtasida taqsimlangan mehnat taqsimoti
o’rnatildi. Yevropa (ingliz, italyan va ispan) manbalari va arab tilidagi
hujjatli materiallar bilan ishlay oladigan olimlar (asosiy yoki ikkinchi
darajali). dan kelib chiqadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
I. Asosiy adabiyotlar:
1.1. Abun-Nasr, Jamil (1987). Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij
universiteti nashriyoti. -378 b.
1.2. Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg’onishi: Din, zamonaviylik va
davlat (Kembrij universiteti nashriyoti, 2014). -475 b.
1.3. Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola Adeyemi Oyeniyi. Liviya madaniyati va
urf-odatlari (Abc-clio, 2012). 462 b.
1.4. Fischbach, ed. Maykl R. Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning
biografik ensiklopediyasi (Gale Group, 2008). -354 b.
1.5. Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP
Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 762 b.

1.6. Azad. "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira. 20011.-348 b.
1.7. Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o’rganishning hozirgi
tendentsiyalari". Mumiyani o’rganish bo’yicha qo’llanma. -287 b.
1.8. Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP
Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). -526 b.

Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o'rnatilishi

Купить