Sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi

Купить

SHO‘ROLAR DAVRI O‘ZBEK TILI TERMINOLOGIYASI
Reja:
1. O‘zbek terminologiyasining taraqqiy etish yo’llari.
2. Tilda mavjud, tayyor so‘zlardan yangi narsa-predmet va yangi
tushunchalarni ifodalashda foydalanish .
3. O ‘zbek adabiy tili so’z yasash imkoniyatlari ishtirokida yangi
terminlar yaratish.

XIX asrning 70-yillaridan e’tiboran o’zbek terminologiyasi va
leksikografiyasi rus tili orqali G’arbiy Yevropa tillaridan kirib kelayotgan
o’zlashmalar ta’sirida rivojlanish pallasiga qadam qo’ydi. Sobiq sho’rolar
hukmronligi vaqtida o’zbek tili terminologiyasi yangi tushunchalar va ularni
ifodalovchi haddan tashqari ko’p miqdordagi o’zlashmalar terminlar hisobiga
kengaydi. Soha terminologiyasi tizimining vujudga kelishida sof o’zbekcha
leksik birliklar qatori Ruscha-baynalminal terminlarning roli yuqori bo’ldi.
Bu jihat ayniqsa, tabiiy fanlarga xos terminologik tizimda yaqqol ifodasini
topdi.
Hozirgi vaqtda o’zbek terminologiyasi har tomonlama shahdam
qadamlar bilan taraqqiy etmoqda. Fan va texnika, siyosat, iqtisodiyot va
madaniy hayotga doir as o siy tushunchalar mutanosib terminologiya tizimi
bilan ta’minlangan.
Mustaqillik yillari mamlakatda turfa ikki tilli, ko’p tilli hamda izohli
lug’atlar dunyo yuzini ko’rdi. Ayni paytda turli sohaga oid terminologik
lug’atlar tuzish borasida jadal ishlar amalga oshirilmoqda, terminlogiyaga oid
o’quv, o’quv-metodik va ilmiy adabiyot nashrdan chiqmoqda. O’zbek
terminologiyasining yanada rivojlanishida ommaviy axborot vostalarining
o’rni katta.
Hozirgi o’zbek tili muayyan terminologik tizimi boyishi, to’ldirilishi va
takomillashishining bosh manbasi, boshqa tillarda kechayotganidek,
shubhasiz, o’z lug’at boyligi ekanligi ayni haqiqat. O’zbek
terminologiyasining o’z boyliklari hisobiga taraqqiy etishi ikki yo’l bilan
voqyelanadi: a) tilda mavjud, tayyor so’zlardan yangi narsa-predmet va yangi
tushunchalarni ifodalashda foydalanish: b) o’zbek adabiy tili so’z yasash
imkoniyatlari ishtirokida yangi terminlar yaratish.

Yangi terminlarni ro’yobga keltirishda so’z yasashning morfologik,
semantik va sintaktik usullaridan unumli istifoda etiladi. Terminlar yaratishda
kalkalash usulining sezilarli roli bor. O’zbek tili terminologiyasining ulkan
ulushini Ruscha-baynalminal fond asosida yuzaga chiqqan nomlar tashkil
etadi. Boshqa noturkiy tillardan o’zlashgan terminlar o’zbek xalqi
faoliyatning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, sosial, madaniy, ma’naviy jabhalarini
qamrab olishi bilan xarakterlidir.
O’zbekiston Oliy Kengashi tomonidan 1989 yilning 21 oktyabrida
‘‘Davlat tili haqidagi’‘ Qonunning qabul qilinishi o’zbek tili so’z boyligining
asosiy qatlamlaridan hisoblanmish terminologik leksikaga yangicha
munosabatda bo’lishni taqozo etdi. Ushbu jahonshumul ahamiyatga molik
Qonunning qabul qilinishidan so’ng, taxminan, 3-5 yil davomida ilgaridan
tilda qo’llanishda bo’lgan terminlarni, ayniqsa, ruscha- baynalminal qatlamni
qaytadan qarab chiqish tendensiyasi kuchayib ketdi. So’zsiz, bunday sa’y -
harakatlar o’zbek tilining sofligini saqlash, uning asl tabiatini qayta tiklashga
qaratilganligi bilan muhim ahamiyat kasb etdi. Sobiq sho’rolar hukmronligi
davrida o’zbek tili lug’at tarkibining shakllanishi va rivojlanishida alohida
rolga ega bo’lgan ko’pdan-ko’p ko’hna so’zlar asossiz ravishda eskirgan
leksik birliklar kategoriyasiga, ya’ni arxaizmlar sirasiga kiritilgan edi.
O’zbek ziyolilari, chunonchi, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi qoshida tashkil qilingan Atamashunoslik qo’mitasining samarali
mehnati evaziga muxtoriyat, ma’muriyat, ma’mur, muqobil, hakam, tashrif,
insonparvarlik, xususiylashtirish, boshboshdoqlik, qoldiq ( saldo ), iqtisodiyot,
ma’lumotnoma, reja, dastur, kengash singari juda ko’p ijtimoiy-siyosiy va
sosial-iqtisodiy terminlar qaytadan qo’llanishga kiritildi. Biroq bu kezlarda
terminlarni almashtirish va ishlatishda ma’lum chalkashlik hamda
xatoliklarga ham yo’l qo’yildi. Terminologiyaga xos me’yorlarga har doim
ham amal qilinmadi. Ilgari mavaffaqiyatli qo’llangan terminlarni

muomaladan zo’rma-zo’raki siqib chiqarish, ularni so’z yasalish
qonuniyatlariga javob bermaydigan leksik birliklar bilan almashtirish harakati
avj oldi. Vaqtinchalik eyforiya natijasida totalitar tuzumga nisbatan yillar
davomida shakllangan sovuqlik oqibatida qator Ruscha-baynalminal
terminlarni almashtirish harakati ko’zga yaqqol tashlandi. Masalan, a eroport
termini o’rnida qo’nalg’a , tayyoragoh, bandargoh terminlari ishlatila
boshlandi, institut termini oliygoh, ilmgoh, bilimgoh so’zlari bilan
almashtirildi, jurnal termini o’rnida oynoma, majalla, jarida, oybitik
so’zlarini ishlatish tavsiya etildi va h.k. Chetpul (valyuta), pultopar (biznes),
hujjatasrov (arxiv), nusxakash (notarius), naqliyot (transport), m alakasinov
(attestasiya) singari yangi yasamalar sun’iyligi, termin yasash me’yorlarigi
javob bermasligi bilan ajralib turar edi (Bektemirov 2002; 34).
Bunday shoshqaloqlik oqibatida o’zbek terminologiyasi tizimida
noilmiy terminlar paydo bo’ldi, terminlar tarkibida sinonimiyaning
kuchayishiga olib keldi. Ma’lumki, har qanday til, avvalambor, o’z
imkoniyatlari zaminidarivojlanadi. Ayni chog’da, mamlakatlar, xalqlararo
rang-barang munosabatlar har qanday tilda o’zlashmalarning vujudga
kelishida muhim omil hisoblanadi. Mazkur hodisa o’zbek tili uchun ham yot
emas. O’zbek tilida katta miqdordagi arabcha va forscha-tojikcha
o’zlashmalarning qo’llanishda qolayotgani sir emas. Bularning muayyan
qismi ilmiy terminologiya tarkibida o’z faolligini yo’qotmagan. Xususan,
maktab, sinf, muallim, ma’ruza, muvozanat, vazn, tijorat, bojxona, viloyat,
falak, huquq, tarkib, matn, mavzu, hokim va h.k. termin va so’zlar nafaqat
mutaxassislar, shuningdek, aholining keng qatlamlari nutqida hyech qanday
qiyinchiliklarsiz faol ishlatiladi. Garchi, hozirgi vaqtda o’zbek tilida terminlar
yasash jarayonida arab
va fors-tojik tillari manba sifatida deyarli ishtirok etmasa-da, ammo o’zga
qarindosh turkiy tillarda bo’lgani singari o’zbek tili lug’at tarkibidagi

terminlarning aksariyati shu qadimiy tillarga mansubdir. Bu o’zlashmalar
o’zbek tilining fonetik va grammatik qoidalariga bo’ysungan holda yangi
mazmun kasb etgan va yangi voqyelangan tushunchalarni ifodalashda xizmat
qilmoqda.
Ruscha-baynalminal so’zlarning o’zbek tiliga kirib kelishi XIX asrning
birinchi yarmidan boshlangan bo’lib, uning haddan tashqari kuchayishi
o’lkaning Chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi, keyinchalik bu yerda
sho’rolar hukmdorligining qaror topishi davriga to’g’ri keladi. Bu jarayon
o’zbek tili terminologiyasi dinamikasini kuzatishda yorqin namoyon bo’ladi.
O’zbek tiliga xos ilmiy-texnikaviy terminlarning juda ulkan qismini boshqa
tillardan o’zlashgan leksik birliklar tashkil qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. -
Тошкент, 2002.
2. Боровков А.К. Узбекский литературный язык в период 1905-
1917 гг. -Ташкент, 1940.
3. Дадабаев Х. Обественно-политическая и социально-
экономическая
терминология в тюркоязычных письменных памятниках ХI-ХIV вв. -
Ташкент: Ёзувчи, 1991.
4. Дониёров Р. Ўзбек тили илмий-техникавий терминлар
тарихидан. - Тошкент, 1974.
5. Дониёров Р. Ўзбек тили техник терминологиясининг айрим
масалалари. - Тошкент, 1977.
6. Усмонов О., Ҳамидов Ш. Ўзбек тили лексикаси тарихидан. -
Тошкент: Фан, 1981.

Sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi

Купить