Shumer shahar-davlatlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shumer shahar-davlatlari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
_____________________________ FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: SHUMER SHAXAR-DAVLATLARI
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5
1

Mundarija
KIRISH ………………………………………………………………………... 3
I BOB. QADIMGI SHUMER DAVLATINING YUZAGA KELISHI VA
RIVOJLANISHI ……………………………………………………………… 5
1.1. Qadimgi Shumer svilizatsiyasi …………………………………………..… 5
1.2. Shumerlarning kelib chiqishi ……………………………………………..... 9
II BOB. SHUMER DAVLATINING MADANIY VA SIYOSIY
SHAKLLANISHI …………………………………………………………….
12
2.1. Shumer shahar-davlatlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti ……………….…...
12
2.2. Shumerlarning madaniyati va dini ………………………………………...
19
Xulosa …………………………………………………………………………
22
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati …………………………………………
23
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Qadimgi ikki daryo oralig’i tarixini o’rganish uchun
Bibliyadagi, Gerodot asaridagi ma’lumotlardan foydalaniladi. Ayniqsa, miloddan
avvalgi III asrda Bobilda yashagan Beros tomonidan yozilgan «Bobil tarixi»da
qimmatli ma’lumotlar ko’p. VIIXVIII asrlarda Persepol saroyidan topilib, nemis
olimi Grotefend tomonidan o’qib chiqilgan Bexistun mixxat yozuvlarida, XIX
asrning 40- yillarida arxeolog Leyard tomonidan Nineviya xarobalaridan topilgan
20 ming sopol kitoblardagi ma’lumotlar qimmatli manbalardir. XIX asr oxirida
kovlab olingan Bobil, XX asr boshlarida ochilgan Suza shaxarlaridan topilgan
moddiy ashyoviy dalillar va Xamurapi qonunlari ma’lumotlari asosida bu o’lka
tarixi bizga ma’lum bo’ldi. Qadimgi Mesopatamiya tarixiga oid manbaalar uch
asosiy guruhga bo’linadi: 1) Qadimgi Sharq yozuvi yodgorliklari; 2) Moddiy
madaniyat yodgorliklari; 3) Antik zamon tarixchilarining ma’lumotlari.
Kurs ishining predmeti: Xozirgacha yetib kelgan olamshumul kashfiyotlar
diyori Shumer davlati va uning rivojlanishi.
Kurs ishining obyekti: Insoniyat tarixidagi eng qadimgi sivilizatsiyalardan
biri hisoblangan Shumer sivilizatsiyasi.
Kurs ishining maqsadi: Shumer davlati svilizatsiyasi va ijtimoiy
rivojlanishini o’rganish.
Kurs ishining vazifasi:
1. Shumer davlati svilizatsiyasini o’rganish.
2. Shumer davlatida yuzaga kelgan tadqiqotlar bilan tanishish.
3. Olamshumul ixtirolarni tahlil qilish.
4. Shumerning madaniy va diniy holatini o’rganish.
5. Shumer davlati inqirozi sabablarini tadqiq etish.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Ayrim arxeologik va antropologik
tadqiqotlar ham ushbu fikrni tasdiqlaydi. Enmarker va Lugalbanda haqidagi epik
3

dostonni tadqiq etgan boshqa bir guruh olimlar shumerlarning Kaspiy dengizi
bo ylarida joylashgan Aratti shahar-davlati bilan yaxshi munosabatda bo lganliginiʻ ʻ
inobatga olib, shu yer ularning asl vatani bo lishi mumkin, deb hisoblashadi.
ʻ
Ularning tili agglyutinativ tipda bo lib, boshqa ma lum tillarning birortasiga
ʻ ʼ
genetik yaqinligi aniqlanmagan. 1
Albert Olmstedning yozishicha, Bobilga kelib o rnashgan shumerlarning ot va
ʻ
aravani boshqarishga ustaligi, jismoniy xususiyatlari va agglyutinativ „turon“ tili
ularning Markaziy Osiyodan kelib chiqqanligiga ishora qiladi. 2
Kurs ishining hajmi va tuzulishi: Kurs ishi kirish, ikkita bob, to’rtta
paragraph, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
1
М. Белицкий. Забитий мир Шумеров. M ., 1980. 516 b
2
Заболоцкая Ю. История ближнего Востока / o т первих поселени до персид закого завоеная/. M ., 1989. 281б
4

I BOB. QADIMGI SHUMER DAVLATINING YUZAGA KELISHI VA
RIVOJLANISHI
1.1. Qadimgi Shumer svilizatsiyasi
Shumer, Sumer - Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroqning jan. qismi)dagi
tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman
sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. taxminan mil. av. 3-ming yillikda u yerda
sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300)
da shahrida mixxat paydo bo lgan. shahridagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk,ʻ
Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) o rtasida gegemonlik uchun kurash avj
ʻ
olgan. Mil. av. 24-asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani o z qo l
ʻ ʻ
ostida birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qo shib olingan.
ʻ
Shumerlar (shum. sag-gig-ga — „qora boshlilar“ degan ma noni anglatgan) —
ʼ
Janubiy Mesopotamiyaning shumer tilida so zlashadigan qadimgi aholisi,
ʻ
sivilizatsiyaning shakllanishi, birinchi yozuvning yuzaga kelishi, Qadimgi
Mesopotamiyada dastlabki davlat va shaharlarning yuzaga kelishi bevosita
ularning nomi bilan bog liq. Bu xalqni shumerlar deb atashni birinchi bor XIX
ʻ
asrda nemis-yaxudiy olimi Yulius Oppert „Akkad va Shumer shohi“ deb o qilgan
ʻ
qadimgi yozuv asosida taklif qilgan. 3
Dajla va Furot daryolarining o rta va quyi oqimida joylashgan, hududi, asosan,
ʻ
tekislikdan iborat viloyatni qadimgi yunon geograflari Mesopotamiya deb
atashgan. Hozir bu hududda Iroq davlati joylashgan. Mesopotamiya shimol va
sharqda Armaniston hamda Eron tog liklari bilan tutashib ketgan, g arbda Suriya
ʻ ʻ
dashtlari va Arabiston cho llari bilan chegaralangan, janubiy hududlarini esa Fors
ʻ
qo'ltig'i suvlari yuvib turgan. Qadimgi sivilizatsiyaning rivojlanish markazi ushbu
hududning janubida — Qadimgi Bobil joylashgan. Bobilning shimoliy qismi
Akkad, janubiy qismi Shumer deb atalgan. Shimoliy Mesopotamiyaning notekis,
tepaliklardan iborat cho l qismida Ossuriya joylashgan.
ʻ
3
Клима Ю. Общество и култура Древного Двуречая. Прага, 1967. 69 b .
5

Shumerlar miloddan avvalgi IV ming yillikning ikkinchi yarmida
Mesopotamiyaning janubida paydo bo lib, asta-sekin butun Mesopotamiyaʻ
hududini (shimolda hozirgi Bag'dod shahri atrofidan janubda Fors qo ltig igacha)
ʻ ʻ
egallaydilar. Bundan olti ming yil ilgari bu yerda insoniyat tarixidagi eng qadimgi
sivilizatsiyalardan biri — Shumer sivilizatsiyasi yaratiladi.
Mesopotamiyadagi Dajla daryosining chap irmog’i bo’ylaridan bundan 70-80
ming yil oldindan boshlab aholi yashab kelgan bo’lsa, pasttekislik qismiga ov
zururiyatidan miloddan avvalgi IX-VIII ming yilliklardan boshlab odamlar olib
joylasha boshlagan. Keyinchalik Mesopotamiyaga Arabiston yarim oroli, Shimoliy
Afrikadan semit qabilalari, janubi-sharq tomondan esa boshqa qabilalar kirib kelib
joylashganlar. Miloddan avvalgi IV—III ming yilliklarda tog’li joylarda yashagan
elam qabilalari janubi-sharq tomondan bostirib kirib, Mesopotamiya janubidagi
Shumerga o’rnashib qolganlar. Keyinchalik bu yerga arameylar, eronliklar,
parfiyaliklar, yunonlar, rimliklar va boshqa qabilalar ham kirib kelishgan. Shunday
qilib, Mesopotamiya xalqlari atrofdan kelgan juda ko’p qabilalarning mahalliy
aholi bilan qo’shilib aralashuvi natijasida vujudga kelgan 4
.
Qadimda mamlakat janubini Shumer, aholisini shumerlar. shimoldagi yerlarni
Akkad, aholisini esa akkadlar deb atashgan. Shumer va Akkad aholisi tashqi
qiyofalari jihatidan bir-birlaridan farq qilganlar. Shumerlar past bo’yli, kaltabaqay,
jussador, kulcha yuzli, tanqaygan burunli, soqol va mo’ylovining siyrakligi bilan
akkadlardan ajralib turganlar. Semit qabilalariga mansub akkadlar esa kelishgan
jussali, norg’il, qirra burun, yuzlari cho’ziq, ko’zlari katta-katta, sersoqol va
sermo’ylov bo’lishgan. Miloddan avvalgi VIV yilliklarda irrigatsiya va qishloq
xo’jaligining rivojlanishi natijasida Ur, Uruk, Erudu, Larsa, Kish, Lagash, Umma
singari katta-katta qishloqlar paydo bo’ldi.
Miloddan avvalgi IV ming yilliklarda Janubiy Mesopotamiyaga janubi-sharq
tomondan shumerlar kelib joylashganlar. Shu vaqtdan boshlab bu joy Shumer
viloyati nomini olgan. Janubiy Mesopotamiyada dehqonchilik, chorvachilik va
4
Bertman, S. Handbook to Life in Ancient Mesopotamia. Oxford University Press, 2005. 35b.
6

hunarmandchilikning rivojlanishi natijasida badavlat kishilar, erkin jamoachi
dehqonlar. Hunarmandlar va qullar ko’paya boshlagan. Bu Mesopotamiya
dunyosidagi tabaqalar edi. Har bir shahar-davlatning o’z podshosi, amaldorlari,
vaziru vuzarolari, qo’shinlari, qo’riqchilari, ruhoniylari, jinoyatchilarini
jazolovchilari va qamoqxonalari bo’lgan. Butun shahar, unga qarashli qishloq ahli
podshoning fuqarosi hisoblangan.
Qadimgi Mesopotamiya shahardavlatlarini faqat jazolovchi tashkilot deb
qarash kerak emas. Bu shahar-davlatlar zimmasida sug’orish inshootlarini tartibga
keltirish, dehqonchilikni, chorvachilikni, hunarmandchilikni, savdo-sotiqni
rivojlantirish va mamlakatni mudofaa qilishdek juda muhim ishlar turgan. Bu
jarayonlar Mesopotamiyada miloddan avvalgi IV ming yillikning ikkinchi yarmi
va III ming yillik boshlarida sodir bo’lgan. Miloddan avvalgi III ming yillik
boshlarida Janubiy Mesopotamiyada turli xil tillarda gaplashuvchi qabilalar yashar
edi. Janubda mahalliy aholi bilan aralashgan shumerlar, Dajla va Frot vohasining
o’rta qismida esa mahalliy aholi bilan birga akkadlar ham yashar edilar. III ming
yillikning birinchi yarmida Shumerda Eredu, Ur, Larsa, Uruk, Lagash, Umma,
Shuruppak, Isin, Nishur, Kish, ulardan shimolda esa Ashshur, Mari, Nineviya va
boshka yirik shahar-davlatlar bor edi 5
.
Qattiq urushlardan so’ng miloddan avvalgi XXV—XXIV asrlarda Ur shahar-
davlati kuchayib, Ur sulolasi vakillari Shumerda hukmronlik qiladilar. Undan
keyin bu o’lkada Lagash kuchayadi. Podsho Eannatum zamonida butun Shumer
Lagash hukmronligiga o’tadi. Eannatum Elam ustidan ham g’alaba qiladi.
Mamlakatning Lagash qo’l ostida birlashtirilishi xo’jalikning rivojlanishiga
yordam bergan bo’lsa ham, miloddan avvalgi XXIV asr oxiriga kelib
mamlakatdagi tinimsiz urush, og’ir soliqlardan aholining noroziligi kuchaygan.
Natijada Lagashda davlat to’ntarishi bo’lib, hokimiyat tepasiga Uruinimgin keladi
(2318—2312).
5
Sulaymonova F., Sharq va G arb, T., 1998, 60bʻ
7

U Lagashda 6 yil podsholik qilib, ba’zi islohotlar o’tkazib, aholiga ancha
yengilliklar bergan va o’z mavqeini mustahkamlab olgan. Lekin Lagashning
ravnaqi uzoq davom etmagan. Miloddan avvalgi XXIV asr oxirida Umma shahar-
davlati kuchaygan va butun Shumer ustidan hukmronlik qilgan. Uruinimgin
podsholigining so’nggi yilida Umma shahar-davlati hokimi Lugal-zaggisi
Lagashga bostirib kirib, uni vayron qilgan, boyliklarini talagan. U Ur, Uruk, Larsa,
Adab, Nishur shahardavlatlarni o’ziga itoat ettirib, Shumer podsholigini tashkil
etgan. Lugal-zaggisi davrida Shumer birmuncha ravnak topgan. Ammo Shumer
podsholigining mustaqilligi uzoq davom etmagan.
Akkadlarning hujumi uni barbod qilgan. Mamlakat janubida yashagan
shumerlar bilan shimolda yashagan semitlar o’rtasida qonli urushlar davom etgan.
Uzoq davom etgan janglar natijasida semitlar g’olib chiqqanlar va Akkad davlatini
tuzganlar. Bu davlatning asoschisi o’z davrining yirik siyoiy arbobi Sargon I (2316
—2261) edi. O’sha davrdan qolgan afsonalarda Sargonning tashlandiq bola
bo’lganligi aytiladi. Hikoyada aytilishicha, uning onasi kambag’al bir ayol bo’lgan.
U go’dak o’g’lini boqa olmay, qamishdan yasalgan savatga solib Frot daryosi
bo’yiga tashlab ketgan. Akki degan suv tashuvchi— meshkob uni topib olib
tarbiya qilgan. Ma’buda Ishtar voyaga yetgan Sargonni yaxshi ko’rib qolib, uni
Akkadga podsho qilib qo’ygan. Sargon (haqiqiy podsho degani) dastlab Akkadda
o’z hokimiyatini mustahkamlab olgach, yanada kuchli qo’shin tuzib, Kishni bosib
olgan. O’zini "Kish podshosi" va "Akkad podshosi" deb e’lon qilgan. 6
1.2. Shumerlarning kelib chiqishi
6
Dоbryninа V.I. Mаdаniyаt vа tsivilizаtsiyа / V.I. Dоbryninа, - M., 1994. – 10p.
8

Shumerlarning kelib chiqishi hozirgi kungacha noma lum va bahsli bo libʼ ʻ
qolmoqda. Mil. avv. II ming yillikdan yetib kelgan hujjatlarni o rgangan bir qator
ʻ
olimlar shumerlar Fors qo ltig idagi orollardan, aniqrog i Delmun ('Bahrayn)
ʻ ʻ ʻ
orolidan kelgan, deb hisoblashadi. Ammo bu taxminga qo shilmaydigan
ʻ
olimlarning ta kidlashlaricha, Shumer tilida „mamlakat“ va "tog " so zlari bir xil
ʼ ʻ
aytilganligi sababli, shumerlarning kelib chiqishi Osiyoning tog li qismidan
ʻ
bo lishi kerak, Delmunda esa tog yo q. Shu sababli olimlarning keyingi
ʻ ʻ ʻ
tadqiqotlariga qaraganda, shumerlarning kelib chiqishi oriylardan oldingi hind-
eron (dravid) xalqlariga yaqin bo lib, Hindiston yarimorolining janubiy qismidan
ʻ
kelgan bo lishi ham mumkin. Har qalay, „Enmarker Aratti xoqon“ deb nomlangan
ʻ
qadimgi eposni tadqiq qilgan olimlar shunday xulosaga kelganlar. Ayrim
arxeologik va antropologik tadqiqotlar ham ushbu fikrni tasdiqlaydi. Enmarker va
Lugalbanda haqidagi epik dostonni tadqiq etgan boshqa bir guruh olimlar
shumerlarning Kaspiy dengizi bo ylarida joylashgan Aratti shahar-davlati bilan
ʻ
yaxshi munosabatda bo lganligini inobatga olib, shu yer ularning asl vatani
ʻ
bo lishi mumkin, deb hisoblashadi. Ularning tili agglyutinativ tipda bo lib, boshqa
ʻ ʻ
ma lum tillarning birortasiga genetik yaqinligi aniqlanmagan. Albert Olmstedning
ʼ
yozishicha, Bobilga kelib o rnashgan shumerlarning ot va aravani boshqarishga
ʻ
ustaligi, jismoniy xususiyatlari va agglyutinativ „turon“ tili ularning Markaziy
Osiyodan kelib chiqqanligiga ishora qiladi. 7
Shumer sivilizatsiyasi
hunarmandchilikka emas, qishloq xo jaligiga asoslangan bo lsa-da, o z xarakteriga
ʻ ʻ ʻ
ko ra shahar sivilizatsiyasi edi. Bu sivilizatsiya tarixi ikki davrga bo linadi: Ubayd
ʻ ʻ
madaniyati davri sug orish inshootlarini qurish, aholining ko payishi va
ʻ ʻ
keyinchalik shahar-davlatlarga aylangan yirik manzilgohlarning paydo bo lishi
ʻ
bilan xarakterlanadi. Shumer sivilizatsiyasining ikkinchi davri Uruk madaniyati
(Ur shahri) bilan bog liq. Bu davr qishloq xo jaligining rivojlanishi, monumental
ʻ ʻ
arxitektura, keramika va insoniyat tarixidagi birinchi yozuvning paydo bo lishi
ʻ
bilan xarakterlanadi. Bu yozuv loydan yasalgan taxtachalarga bitilgan bo lib,
ʻ
o zbek tilida „mixxat“ deb ataladi. Undan uch ming yil davomida foydalanilgan,
ʻ
7
Kumаnetskiy K.K. Qаdimgi Yunоnistоn vа Rim mаdаniyаti tаrixi. / K.K. Kumаnetskiy, - M., Оliy mаktаb, 1990 y.
- 45 b
9

keyin yo qotilib, ilk bor faqat XIX asrda shumershunos olimlar Genri Rouelsonʻ
(1810—1895) va Yulius Oppert (1825—1905) tomonidan o qilgan. Shumerlar ikki
ʻ
daryo oralig ida bobilliklar va ossuriyaliklardan oldin paydo bo lgan va shu
ʻ ʻ
paytgacha ma lum bo lgan hamda o z yozuvlari orqali bizgacha yetib kelgan
ʼ ʻ ʻ
tarixiy madaniyatlarning eng qadimgisi Shumer madaniyatini yaratganlar.
Shumerlar Mesopotamiyada dastlab mil.avv. IV ming yillikning ikkinchi yarmi III
ming yillik boshlarida paydo bo ldi. Ammo bu hujjatli tarix bo lib, ularning asl
ʻ ʻ
tarixi ancha oldinroq boshlangan edi. Har qalay, shumerlar tarix tongida ular
sivilizatsiya rivojiga guvoh bo lgan bu hududda muqim joylashib olgan edilar.
ʻ
Taxminlarga qaraganda, dastlab shahar jamoalari oqsoqollar boshchiligidagi
umumiy yig in tomonidan boshqarilgan. Umumiy yig in uncha uzoq faoliyat
ʻ ʻ
yuritmagan. Favqulodda holatlarda tez va uzil-kesil qarorlar qabul qilish zarurati
hokimiyatning bitta rahbar qo lida jamlanishiga olib keladi. Bu rahbar shumerlarda
ʻ
lugal (katta odam) yoki oddiyroq qilib ensi (hukmdor) deb atalgan 8
. Shuni
ta kidlash kerakki, bu hukmdor haqiqiy oliy hokimiyat egasi — xudoning shahar
ʼ
homiysining yerdagi vakili sifatida qabul qilingan. Avvalboshdanoq shumerlarda
hokimiyat teokratik xarakterda bo lgan. Shahar bitta xudoga tegishli deb
ʻ
hisoblangan, ammo boshqa xudolarga ham sig inish taqiqlanmagan. Bu yagona
ʻ
xudo shaharning mutlaq egasi hisoblangan va o zining oliy irodasini turli mo jiza
ʻ ʻ
va karomatlar orqali ifoda etgan. yerdagi shohning vazifasi samoviy shohning
(xudoning) irodasini to g ri izohlash orqali uni mamnun qilish va har doim o z
ʻ ʻ ʻ
shahriga nisbatan marhamatli bo lishiga, o z fuqarolariga g amxo rlik
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko rsatishiga, ularni himoya qilishiga erishmoqdan iborat edi. Shu sabali hukmdor
ʻ
shaharning samoviy homiysini e zozlagan, unga bag ishlab ibodatxonalar
ʼ ʻ
qurdirgan, shuningdek, shaharning rivojlanishiga g amxo rlik qilgan: buyuk
ʻ ʻ
daryolarning suvini boshqarish, toshqinlarni to sish va qumloq yerlarni sug orish
ʻ ʻ
uchun kanallar qazdirgan. Sargon I butun Shumerni o’ziga qaratib, Elamga qo’shin
tortib, uning bir qancha shaharlarini bosib olgan. Fors qo’ltig’ida ham o’z
hokimiyatini mustahkamlagan. Sargon. I navbatdagi hujumlarini Akkadning
8
Сергей В.С., История древний Шумерии, 3 изд. M ., 1963, 98 b
10

shimol va shimolig’arbidagi o’lkalariga qaratgan. Uning qo’shinlari Suriya,
Falastinni bosib olib, O’rta yer dengizi sohillariga chiqqan. Sargon I Elam, butun
Mesopotamiya va Old Osiyoni o’z ichiga olgan g’oyat katta harbiy davlat barpo
etib, o’zini "to’rt iqlim podshosi" deb e’lon qilgan. Bu Janubi-G’arbiy Osiyodagi
eng yirik dastlabki quldorlik davlati edi. Sargon I 55 yil bu saltanatning podshosi
bo’lib turgan. Bu davrda dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-
sotiq ancha rivoj topgan. Yirik sug’orish inshootlari qurilgan, ayniqsa savdo-
sotiqqa keng yo’l ochib berilgan. Ammo Sargon I podsholigining oxirlarida
Mesopotamiyada ham, boshqa o’lkalardagidek, noroziliklar kuchayib,
qo’zg’olonlar boshlangan. Sargon I qo’shinlari bu qo’zg’olonlarni qiyinchilik bilan
bostirganlar. Sargon I vafotidan keyin uning taxtiga vorislari Rimush, Manishtush,
Karamsin va boshqalar (2261— 2200) o’tirib davlatni boshqarganlar. Rimush
qo’zg’olon ko’targan Shumer shaharlari va Elam ustiga bir necha bor qo’shin
tortgan. U qo’zg’olonni bostirib, qo’zg’olonchilardan shafqatsizlik bilan o’ch
olgan. 9
Ularni qaytadan o’ziga bo’ysundirgan. U Akkadning yanada ravnaq
topishiga erishgan Rimushning vafotidan keyin taxtga uning ukasi Manishtush
o’tirgan. U ham mustaqillik uchun kurash boshlagan qo’zg’olonchilarni tor-mor
qilgan. U Shumer va Elamdagi ruhoniy aslzodalarga katta-katta hadyalar berib,
ularni o’ziga qaratib olgan. Manishtush Akkad va Shumer aslzodalariga va o’z
askarlariga yerlar bo’lib bergan. Shu yo’l bilan markaziy hokimiyatni
mustahkamlab olishga harakat qilgan. U ham fitnachilar tomonidan o’ldirilgan.
Sargoniylardan chiqqan so’nggi podsho Sharkalisharri davrida mamlakatning turli
burchaklarida isyonlar yana kuchaygan. Mesopotamiyaga shimoli-g’arbdan
amoriylar, janubisharqdan elamliklar bostirib kirganlar. Sharkalisharri shiddatli
janglardan so’ng o’z dushmanlari ustidan g’alaba qozongan. Ammo shu davrda
Zagros tog’lari ortida yashovchi guteylar Mesopotamiyaga bostirib kirib, g’olib
chiqqanlar. Shu bilan sargoniylar saltanati yemirilgan va qulagan.
II BOB. SHUMER DAVLATINING MADANIY VA SIYOSIY
SHAKLLANISHI
9
Гегел., История филасофии. т. 1, н., 1957, 117 b
11

2.1. Shumer shahar-davlatlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti
Shumerlar insoniyat bugungi kungacha foydalanadigan eng muhim
texnologiyalar va innovatsiyalarni ixtiro qilishgan. Ulardan eng muhimi vaqtni
hisoblash edi, shumerlar kunni 12 soatga, bir soatni 60 daqiqaga va bir daqiqani 60
soniyaga bo lishdi. Shumerlar boshqa yangiliklar qatorida maktablar, hukumatʻ
qurilishi, monumental arxitektura va irrigatsiya, shuningdek, “Buyuk To fon”
ʻ
haqidagi hikoyaning va boshqa “Injil” hikoyalarining eng qadimgi versiyasini
qurishda kashshof bo lishdi.
ʻ
Mesopotamiyada amoriylar paydo bo lganidan va almamitlar bosqinidan so ng,
ʻ ʻ
shumerlar mavjud bo lishni to xtatdilar va ularni faqat qadimgi yozuvchilar, shu
ʻ ʻ
jumladan Bibliyadagi Ibtido kitobini yozgan ulamolar bilishgan. Shumerlar 19-
asrning o rtalariga qadar odamlarga deyarli noma'lum edi. Shumerlar qayerdan
ʻ
kelganini hech kim bilmas edi 10
, lekin Miloddan avvalgi 2900 yilga kelib, ular
janubiy Mesopatamiyada mustahkam o rnashdi. Ushbu hududning tarixini 6
ʻ
davrga bo lish mumkin:
ʻ
 Miloddan avvalgi 5000-4100 yillar Ubayd davri
 Miloddan avvalgi 4100-2900 yillar Uruk davri
 Miloddan avvalgi 2900-2334 yillar Ilk sulola davri
 Miloddan avvalgi 2334-2218 yillar Akkad davri
 Miloddan avvalgi 2219-2047 yillar Gutievskiy davri
Miloddan avvalgi - 2047-1750 yillar Ur 3-sulolasi hukmronligi davri (Shumer
Uyg onish davri) Ubayd davrida yashagan xalqlarning kelib chiqishi, madaniyati
ʻ
ham noma’lum, biroq ular o zlaridan keyin sirli osori-atiqalarni qoldirib, birinchi
ʻ
aholi punktlariga asos solgan, ular shaharlarga aylanib, shahar-davlatlarga aylanib,
butun Uruk davrida gullab-yashnagan. Ilk sulola davrida qirollarning ko tarilishi,
ʻ
siyosiy tizim va byurokratiyaning o rnatilishi, shahar-davlatlar o rtasida dengizga
ʻ ʻ
chiqish huquqi uchun mojarolar yuzaga kelgan.
10
Тронский И.М. История античной литературе, Л., 1957, 88 b
12

Shumer shaharlari vaqti-vaqti bilan bir qirol hukmronligi ostida birlashdi,
bunga Kish shahrining qiroli En-Mebaragesi misol qilib keltirgan, u Miloddan
avvalgi 2700 yilda birinchi hujjatlashtirilgan urushda shumerlarni Elam davlatiga
qarshi boshqargan. Shumerlar g alaba qozonishdi va Elamni talon-taroj qilishdi.ʻ
Shumer shaharlarida istilolardan oldin va keyin savdo-sotiq rivoj topgan.
Shaharlarning nisbiy barqarorligi madaniy o sishga, innovatsiyalarga va ixtirolarga
ʻ
yordam berdi. Tarixchi Samuel Noa Krammer o zining "Tarix Shumerdan
ʻ
boshlanadi" kitobida shumerlarning dunyoni hayratda qoldirgan 39 ta kashfiyotini
aytib o tdi.
ʻ
Zamonaviy arxeologik qazishmalar Uruk Mesopotamiyadagi eng qadimgi
shahar ekanligini aniqladi. Biroq, shumerlarning o zlari eng qadimiy shahar Eridu
ʻ
ekanligiga ishonishgan, uni donolik va suv xudosi - Enki boshqargan, u shaharni
suvdan ko targan va yerda qirollik hokimiyati va tartibi tushunchasini o rnatgan.
ʻ ʻ
Eridu shahrining barpo etilishi Oltin asrga kirdi; xuddi Adan bog i xudolarning uyi
ʻ
va shahar hukumatini boshqaradigan qoidalar ("meh" deb ham ataladi) yozilgan
joy bo lgani kabi.
ʻ 11
Shumerlarning yashash darajasi ancha past bo lgan. Kambag allar va
ʻ ʻ
qullarning xom g ishtdan qurilgan kichkina uylari orasida zodagonlarning baland,
ʻ
ikki qavatli uylari ajralib turgan. Ammo faqat kambag al va qullar emas, o rta hol
ʻ ʻ
odamlar ham kichkina chaylasimon uylarda tiqilib yashashgan. Oddiy sopol
idishlar, qamishdan to qilgan bo yra deyarli butun uy anjomlarini tashkil qilgan.
ʻ ʻ
Uylar shahar devorlarining ichkarisida juda tor va tiqilinch qilib qurilgan. Shahar
hududining to rtdan bir qismini ibodatxona va shoh saroyi egallagan.
ʻ
Shumerlarning liboslari jundan to qilgan qo pol mato — movutdan tikilgan
ʻ ʻ
choponga o xshash kiyim (yoki matoni tanaga o rab olgan) va belbog dan iborat
ʻ ʻ ʻ
bo lgan. Mehnat qurollari dastaki so ka, (tosh) qo l tegirmoni singari juda oddiy
ʻ ʻ ʻ
asboblardan iborat bo lib, juda katta jismoniy kuch va og ir mehnat talab qilgan.
ʻ ʻ
Kishilarning dasturxoni ham ancha g arib bo lgan, qul bir kunga bir kgga yaqin
ʻ ʻ
11
Александро. Все обшая история исскуство, т.1, M ., 1956, 14 b
13

arpa doni olgan. Zodagonlarning dasturxoni ancha boy bo lsa-da, ular hamʻ
bug doy, non, baliq va qo y go shtini har kuni iste mol qilish imkoniyatiga ega
ʻ ʻ ʻ ʼ
bo lmagan.
ʻ
Mil.avv. III ming yillikda Shumer janubida 17 shahar — davlat
iqtisodiyotining asosi sun iy sug orishga asoslangan dehqonchilik bo lib,
ʼ ʻ ʻ
hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Shahar-davlatlar o rtasida hududda
ʻ
yetakchilik uchun o zaro raqobat kuchli bo lgan. Mil.avv. III ming yillik
ʻ ʻ
boshlaridan shumerlar jezni o zlashtira boshladilar. Arxeologlar shu davrdan Ilk
ʻ
sulola davrini (mil.avv. 3000—2300-yillar atrofi) belgilaydilar.
Shumer an anasiga ko ra, mamlakat tarixi "to fon"gacha va „to fondan“
ʼ ʻ ʻ ʻ
keyingi davrga bo linadi. Haqiqatdan ham, mil.avv. 2900-yillar atrofida „to fon“,
ʻ ʻ
ya ni Dajla va Furot daryolarida katta toshqin yuz bergani Quyi Mesopotamiyada
ʼ
olib borilgan arxeologik qazishmalar orqali o z isbotini topdi. Bir-biriga yaqin
ʻ
joylashgan ikki-uch shahar kichik bir davlatni tashkil qilishi mumkin edi. Shumer
tarixini u yoki bu markazning siyosiy yetakchiligiga qarab, mil.avv. III ming
yillikning birinchi yarmi (Ilk sulola davri)ni uch bosqichga bo lish qabul qilingan.
ʻ
Bu davrda Kish shahri yuksalib, bu shahar-davlatda I Kish sulolasi hukmronlik
qilgan. Uning hokimlari orasida Shumer afsonalari qahramonlaridan biri Etana
ko zga tashlanadi.
ʻ 12
Kishning qudrati juda uzoq vaqt xotirada qolib, keyinchalik ko p hokimlar
ʻ
„Kish lugali“ unvonga ega bo lishga harakat qilganlar. Bu unvonning egasi lugal
ʻ
— „yetakchi“bo lgan. Kishning hokimlaridan biri Etana (mil.avv. XXVIII asr)
ʻ
to g risida epik rivoyat shakllanib, rivoyatda u ilohiy burgutda o zi uchun
ʻ ʻ ʻ
"tug ilish maysasi"ga ega bo lish va voris merosxo r olish uchun osmonga xudolar
ʻ ʻ ʻ
oldiga ko tariladi deb hikoya qilinadi (Ilk sulolaning I bosqichi). Kishning
ʻ
zaiflashuvi Uruk shahar-davlatining yuksalishi bilan boshlangan. Mil.avv. 2600-
yillar atrofida Kish shahrining podshosi Aggi Uruk shahrining podshosi Gilgamesh
(mashhur doston qahramoni) tomonidan taxtdan tushiriladi. Gilgamesh butun
12
Гериман Т., Античное музикалное мгшление, Л., 1986, 53 b
14

Shumerni birlashtiradi. Rivoyatlarga ko ra, u xudoning o g li bo lib, o limidanʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
so ng xudo sifatida ulug langan (Ilk sulolaning II bosqichi). Ilk sulola davrining
ʻ ʻ
uchinchi bosqichi (mil.avv. 2550-yillar atrofi)da Urukning yetakchiligi o rniga
ʻ
o zining shaxta (yerosti) sag analari bilan ma lum bo lgan Ur sulolasi keladi.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Ur shahri Janubiy Mesopotamiyada yetakchilik qila boshlaydi. Bu davrning
yirik savdo-hunarmandchilik markazlaridan biri Eshnunna shahri bo ldi. Ur
ʻ
shahrida podsho hokimiyati kuchaydi. Hukmdorlar uchun hashamatli sag analar
ʻ
qurila boshladi. Vaqt o tishi bilan ziddiyatlar kuchayishi natijasida Ur zaiflashib,
ʻ
qo shni Lagash shahri kuchayib ketdi. Lagash deyarli barcha Shumer shaharlarini
ʻ
bo ysundirib, Elam ustidan g alaba qozondi. Lagash hokimi Eanatum (mil.avv.
ʻ ʻ
2450—2425-yillar) Umma shahri hokimi ustidan qozongan g alabasini „Kalxatlar
ʻ
lavhasi“ taxtasida aks ettirdi (Hozir Luvr muzeyida saqlanadi). Mil.avv. XXIV
asrda Lagash davlati hududi 2000-2500 kv.kmni, aholisi 150-200 ming kishini
tashkil etgan. 13
Lagashda ensi hokimiyati kuchayadi va u Lagash bosh xudosi Ningirsu
ibodatxonasining bosh kohini bo ladi. Uning hokimiyati urug chilik
ʻ ʻ
munosabatlarining yemirilishi, savdo-hunarmandchilikning rivojlanishi natijasida
shahar aholisining turli tabaqalari tomonidan qo llab-quvvatlandi. Ibodatxona
ʻ
xo jaliklariga ham soliq solinadi. Hunarmand va jamoachilardan turli
ʻ
majburiyatlarni o tash talab qilinadi. Daromad solig i ko payadi. Lagashda
ʻ ʻ ʻ
ijtimoiy ziddiyat kuchayadi. Yangi „ensi“ Urukagina ijtimoiy ziddiyatlarni
bo shashtirish uchun islohot o tkazdi. Oliy kohinlar soliqlardan ozod qilindi.
ʻ ʻ
Ibodatxonalarning qaram kishilarga natural mahsulot to lovi miqdori oshirilib,
ʻ
ularning huquqlari kafolatlanadi. Aholidan olinadigan soliq-to lovlar bir qadar
ʻ
kamaytirildi. Urukagina „Lugal“ unvonini qabul qiladi. Ammo ichki ziddiyatlar
Lagashni zaiflashtirdi. Lagashning ichki qiyinchiliklaridan foydalangan Umma
shahrining ensisi Lugalzagissi Uruk, Ur va Larsa shahar-davlatlarini bosib oldi.
Kish shahri zabt etilishi bilan Lugalzagissi butun Shumerda chorak asr yetakchilik
13
Nemir о vsk а y а L . Z . M а d а niy а tshun о slik . M а d а niy а t t а rixi v а n а z а riy а si . L . Z . Nemir о vsk а y а, - M ., 1992. - 27 s .
15

mavqeiga ega bo ldi. Lugalzagissining davlat hududi O rtayer dengizidan Forsʻ ʻ
qo ltig igacha (shumercha „Yuqori dengizdan to quyi dengizgacha“) cho zilib
ʻ ʻ ʻ
ketdi.
Qadimgi Mesopotamiya sivilizatsiyasi zamonaviy fan va texnologiya uchun
juda muhim bo'lgan ko'plab muhim ixtirolarni olib keldi.
1. Xat: Mesopotamiyaliklarning eng muhim yutuqlaridan biridir. Iqtibos
keltirish usuli mixxat yozuvi deb ataladi, bu so'zma-so'z "xanjar shaklidagi" degan
ma'noni anglatadi. Shumerlar 350 dan ortiq belgilardan foydalanganlar, ular loy
lavhalarga joylashtirilgan. Jurnal buxgalteriya hisobi, xo'jalik operatsiyalari
registrlari uchun ishlab chiqilgan. Biroq, vaqt o'tishi bilan u tarix, she'riyat va
huquqiy kodlarni yozib olish uchun to'liq tizimga aylandi. Xalq kutubxonalari juda
ko'p hikoyalar va afsonalar bilan ochildi.
2. Matematika: Shumerlar juda boy matematik bilimga ega edilar. Ular o‘z
hisob-kitoblarida asosiy soni 60 ga teng bo‘lgan sanoq sistemasidan
foydalanganlar, aylanani 360 gradusga bo‘lishgan, ayirish, qo‘shish, ko‘paytirish,
bo‘lish, kvadrat tenglamalarni yechish usullarini bilish, kasrlarni bilish.
Mesopotamiyaliklarda ko'plab geometrik shakllarning aylanasi va maydonini
hisoblash uchun formulalar ham mavjud edi. Bu buxgalteriya hisobi yoki qurilish
dizayni bo'yicha asosiy bilim edi. 14
3. Sug'orish kanallari: qadimgi shumerlar daryolarning oldindan aytib
bo'lmaydigan kuchini qanday boshqarishni bilishgan, shaharlarni himoya qiladigan
to'g'onlar va sug'orish kanallarini yaratish, metropoliyalarni suv bilan ta'minlash va
bir vaqtning o'zida sug'oriladigan dalalar.
4. Astronomiya va kalendar: matematikadan keng bilimga ega bo'lgan
shumerlar yulduzlar, sayyoralar va oyning harakatiga ergashgan. Kumush
globusning fazalarini o'rganayotganda, Mesopotamiyaliklar birinchi taqvimni
yaratdilar, unda 12 oy oyi bor edi, har oy 30 kunga bo'lingan. Biroq, bir necha yil
14
Yu . S . Krushkolnin “ Qadimgi dunyo tarixi ” asari , « o ’ qituvchi » nashriyoti toshkent —1975; 72 b
16

o'tgach, shohlar boshqasini - 13-oyni qo'shishga majbur bo'lishdi. Bu taqvim
ibroniy va yunon kalendarlarining peshqadami edi.
5. Vaqt: Shumerlar vaqtni o'lchash uchun suv soatlaridan foydalanganlar. Ular
bir soatni 60 daqiqaga, har bir daqiqani esa 60 soniyaga ajratadilar.
6. Kulolchilik, asboblar, zirhlar: Shumerlar birinchi bo'lib o'z mahsulotlarini
yaxshilash uchun kulol g'ildiragidan foydalanganlar. Ular bronza, keyinchalik
temir eritib, bardoshli asbob va qurollar yasadilar. Ular matolarni to‘qishda to‘quv
dastgohlaridan foydalanganlar, ular ko‘pincha kiyim tikishda foydalanilgan.
7. Savdo tarmog'i: Mesopotamiya aholisi quruqlikda ham, dengizda ham ajoyib
savdo tarmog'ini rivojlantirdilar. Bularning barchasi yengillik va eng zarur xom
ashyo, masalan, yog'och, tosh yoki minerallarning etishmasligi bilan bog'liq. Ular
Misr va Osiyo davlatlari bilan do stona savdo aloqalarini olib bordilar.ʻ
8. G'ildirak va trolleybus: shumerlarning insoniyat rivojiga qo'shgan katta
hissasi aylana yaratish edi. Buning sharofati bilan u sivilizatsiya taraqqiyotini
tezlashtirdi, g'ildirakli aravalar yer savdosini osonlashtirdi, fermalar va shaharlar
qurilishi osonlashdi va ishlash uchun bu qadar ko'p qo'l talab qilmadi.
9. Naqshlar, bezaklar, san'at: kulollar, zargarlar va hunarmandlar mukammal
sifatdagi asarlar yaratdilar. Bu mohir rassomlarning ishi. Tosh rasmlari,
hayvonlarning metall haykallari yoki bezaklar ko'pincha erdan qazilgan.
10. Arxitektura: Shumerlar shaharlar, saroylar va binolar qurish uchun
quruq g'ishtlardan foydalanganlar. Ular vaqt ajratib, har bir qurilgan binoning
yakuniy ta'siri haqida qayg'urdilar. Ular ustunlar, gumbazlar, ark va gumbazlarni
bilishgan 15
.
2.2. Shumerlarning madaniyati va dini
15
Nam.DU “Jahon tarixi” 2-qism “Qadimgi yunoniston va rim tarixi”– Tarix (jahon mamlakatlari bo’yicha),
Guliston-2018;10b
17

Din odamlarning ijtimoiy hayotining markazi bo lib, ijtimoiy va davlatʻ
tuzilmalarining rivojlanishini belgilab berdi. Shumerlar xudolar tartibsizlikdan
tartib yaratgan, inson taqdiri esa xudolar bilan muvozanatda yashash,
tartibsizlikning yana paydo bo lishiga yo l qo ymaslik, deb hisoblagan. Shumer
ʻ ʻ ʻ
yodgorliklaridan qadimgi Shumerning siyosiy va ijtimoiy hayoti, uning iqtisodiyoti
va davlat tuzilishi, dehqonchilik, chorvachilik, dengizchilik, kemasozlik (Shumer
shaharlarining aksariyati Furot qirg og ida joylashgan), duradgorlik kulolchilik,
ʻ ʻ
temirchilik va to quvchilik haqida ma'lumotlar olingan. Ko proq miloddan avvalgi
ʻ ʻ
4-ming yillikda shumerlar sug orish kanallari tarmog ini yaratdilar. Tosh yo q
ʻ ʻ ʻ
bo lganda ular o roq, qozon, tovoq, loydan ko za yasashni o rgandilar. Ularning
ʻ ʻ ʻ ʻ
yerlarida daraxt yo q edi - ular loy bilan birlashtirilgan qamishlardan chorva
ʻ
mollari uchun kulbalar va qo ralar qurishni boshladilar.
ʻ 16
Artefaktlarning qadimiyligi, bepoyonligi va rivojlanishi insoniyat madaniyati
genezisini turlicha talqin qilish imkonini beradi. Insoniyat haligacha kimning
merosidan foydalanayotganini bilmaydi, uning madaniyati manbalari qayerda
ekanligini ham bilmaydi. Shifrlangan lavhalar shumerlar yozuvni birinchi bo lib
ʻ
yaratganligini ko rsatadi; ular sonli yozuvlar va matematik formulalarning birinchi
ʻ
yaratuvchilari; birinchi bo lib astronomik kuzatishlar olib borganlar; Er yuzidagi
ʻ
birinchi retseptlar shumer shifokorlari tomonidan tuzilgan. Ushbu ekskursiyalardan
shumerlarning tarixi qanchalik hayajonli va maftunkor ekanligini, ular qanday
ajoyib madaniyat yaratganligini va ularning yutuqlari ularning o rnini bosgan
ʻ
sivilizatsiyalarning fikrlari va ishlarida qanchalik saqlanib qolganligini tushunish
mumkin. 40 asrdan so ng mashaqqatli mehnat, fidoyilik tufayli Shumer qayta
ʻ
kashf qilindi va shumerlarning yutuqlari yuksak e'tirof etildi va "chuqur izlanishlar
va qizg in ilmiy munozaralar mavzusiga aylandi".
ʻ
Arxitektura va san'at yodgorliklari o zining ulug vorligi va ajoyib ijrosi bilan
ʻ ʻ
hayratga solidi odamdi. Shumerlar inson aqli asarlarini abadiylashtirgan vayronaga
aylangan loy lavhalar qadimgi dunyo shoirlari, olimlari, hukmdorlari va
16
Rustam Rajabov. Qadimgi dunyo tarixi. Fan va texnalogiya, 2009, - 25b
18

ilohiyotshunoslari uchun ilhom manbai bo ldi. O rta er dengizi havzasida, qadimgiʻ ʻ
Sharq xalqlari va yunon madaniyatlarining o zaro ta sir zonasida shakllangan
ʻ ʼ
sivilizatsiyaning diniy, ijtimoiy, huquqiy, estetik va adabiy tushunchalari uzoq
o tmishga borib taqalishi ayon bo ldi.
ʻ ʻ
Zamonaviy sharqshunoslarning fikriga ko ra, butun Bobil madaniyatining
ʻ
ajdodlari shumerlardir. Ularning madaniy yutuqlari katta va shubhasizdir:
Shumerlar insoniyat tarixida birinchi bo lib yaratdilar quyidagilarni yaratdilar:
ʻ 17
✔ qonunlar kodekslari, ya’ni Hammurapi qonunlari;
✔ she'rlar - "Oltin asr" haqida;
✔ kutubxona katalogi;
✔ savdo munosabatlari asoslari;
✔ tibbiy kitoblar, retseptlar to plami;
ʻ
✔ fermer taqvimi;
✔ turli maktablar uchun darsliklar;
✔ samoviy jismlarning harakati haqidagi ma'lumotlar;
✔ irrigatsiya inshootlarini qurish asoslari;
✔ arxitektura inshootlarini qurish asoslari;
✔ baliq zahirasini yaratish g oyasini yozgan kabilardir.
ʻ
Shumerlar dini — tabiiy politeizm, yerdagi hosildorlik va mo l-ko lchilikni
ʻ ʻ
ta minlovchi koinotning buyuk kuchlariga sig inish. Shumerlarda shaharlarning
ʼ ʻ
homiy-xudolari bilan bir qatorda, ulardan yuqorida samoviy xudolar ham mavjud
bo lib, ko pincha bu ikki sinfdagi xudolarning funksiyalari bir-birini takrorlaydi
ʻ ʻ
17
Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. T .:2004. – B . 38 b .
19

va, xatto aralashib ham ketadi. Odamlar — ilohiy irodani amalaga oshiruvchilar,
bu iroda amalga oshirilishi uchun zarur bo lgan maxsus asbob bo lgan, xolos.ʻ ʻ
Ularning vazifasi yerda samarali hayotni ta minlovchi buyruqning so zsiz tatbiq
ʼ ʻ
qilinishini ta minlashdan iborat bo lgan. Buni amalga oshirish uchun har bir kishi
ʼ ʻ
o zining homiy-xudosiga ega bo lgan. Shu tariqa, qadimgi inson har bir kishining
ʻ ʻ
bir nechta homiy xudolari-bo lishiga ishonilgan. Bu xudolar o z mohiyatiga ko ra,
ʻ ʻ ʻ
„muhim hodisaning — shaxs o zligini idrok qilishining muayyan psixologik
ʻ
jihatlari individuallashgan va miflashgan holda namoyon bo lishi edi“. Shaxsiy
ʻ
homiy-xudolarning paydo bo lishi va rivojlanish fenomeni so zsiz qadimgi dunyo
ʻ ʻ
kishisining ongi, o zini individual shaxs sifatida anglash jarayoni o sganligidan
ʻ ʻ
dalolat beradi.
Xudolarning eng buyugi Anu - osmon xudosi hisoblanadi va butun ko rinib
ʻ
turgan olamga hukmronlik qiladi. Osmon va yer o rtasidagi bo shliq, havo
ʻ ʻ
Enlilning — shamol va momaqaldiroqlar hukmdorining ixtiyorida; u Nippurdagi
ibodatxonadan turib shaharlarning homiy xudolariga rahbarlik qiladi. Yer Enki
xudosining mulki hisoblanadi. Mana shu uchta xudo — Anu, Enlil va Enki
samoviy uchlikni tashkil qiladi. Vaqt o tishi bilan Enki Ea — „suv uyi“ nomi bilan
ʻ
taniladi, chunki yer — kanallar, daryo va dengizlarni hayotiy namlik bilan
ta minlovchi manba hisoblangan. Xudolarning ikkinchi uchligini nurlari yerdagi
ʼ
hayotni boshqaruvchi, koinot jismlariga egalik qiluvchi xudolar — Oy (Nannar),
Quyosh (Utu) va tong yulduzi Zuhra (Inanna) tashkil qiladi. Aslida xudolar
shumerlarda tabiatning kuchlari va ofatlarini aks ettirsa-da, yodgorliklar va
yozuvlarda ularga insoniy qiyofa baxsh etishgan. 18
Shumerlarning diniy tizimida xudolardan pastda iblislar joylashadi.
Ibodatxonalar, uylar va odamlarga homiylik qiluvchi yaxshi iblislar ham mavjud,
ammo ko pchilik hollarda iblislar yovuz va badjahl, qorong i va bo m-bo sh
ʻ ʻ ʻ ʻ
turbatlarda yashovchi arvohlar bo lib, yerga qo rqinch va azob olib keladi. ular
ʻ ʻ
18
Колобова К. М. Древная Спарта X – VI вв. дою н. эю Л.:1957. – С. 80 b
20

ichida eng qo rqinchlilari — ochko z makkor yetti Uduglar. Ularni faqatʻ ʻ
afsungarlik va jodu ilmiga ega bo lgan kohinlar yengishi mumkin bo lgan.
ʻ ʻ
Ikki daryo bo'ylab joylashgan ko'plab shaharlarga qaramay, shumerlar oxir-
oqibat markazlashgan davlatni yaratmadilar, ular shahar-davlatlar tizimiga
tayandilar. Siyosiy hokimiyat dastlab fuqarolar qo'lida bo'lib, yillar davomida qirol
institutlarini qabul qilgan kichik shahar-davlatlar o'rtasida raqobat kuchayib bordi.
Shuning uchun har bir metropolning o'z hukmdori bor edi, u boshqaruv, din va
qurolli kuchlar uchun mas'ul bo'lgan eng muhim ruhoniy edi.
Shumerlar umumiy til va madaniy an'analarga ega bo'lishsa-da, kichik davlatlar
deyarli uzluksiz urushlar olib bordilar, natijada bir nechta sulolalar va qirolliklar
paydo bo'ldi. Siyosiy va diniy faoliyatning asosiy joyi "samoviy balandliklar"
degan ma'noni anglatuvchi "Zigguratlar" deb nomlangan. Bular har bir shaharning
markazida qurilgan Shumer ibodatxonalari edi. Patteshes nomi bilan mashhur
bo'lgan diniy murabbiylar mahalliy aholi hayotida muhim rol o'ynagan. Ular
shahar me'morchiligi, marosimlar va hatto bashoratlar uchun mas'ul edilar.
Qadimgi sivilizatsiya matematika, astrologiya va aloqa sohasida nihoyatda
rivojlangan bo'lsa-da, tabiat kuchlari, kasallik va ocharchilik sabablari haqida
tushunchaga ega emas edi. Shuning uchun bo'lsa kerak, ular bir vaqtning o'zida
tabiatning ko'plab kuchlariga sig'inishgan va ularning e'tiqodi ko'pxudolik edi.
Barcha din xudolarning kuchiga, shuningdek, son-sanoqsiz jinlar yoki ruhlarga
asoslangan edi. Shumerlar o'limdan keyingi hayotga ham ishonishgan, ularning
fikriga ko'ra, tanani tark etgandan so'ng, ruh o'zini g'ayrioddiy "qorong'i joyda"
topdi. 19
Xulosa
Insoniyatning eng qadimiy tamaddunlaridan sanalgan shumerlarning inqirozga
yuz tutishiga qurg‘oqchilik sabab bo‘lgan — Oksford universiteti olimlari shunday
xulosaga kelishdi. Birinchi va yagona shumerlar davlati — Akkad imperiyasi 4,2
19
“Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rim tarixi” O’ZMU; Toshkent-2010; ”navro’z nashriyoti”; 36 b
21

ming burun kutilmaganda inqirozga yuz tutgandi. Bir qator olimlar halokat
sababini markazlashgan hukumatdan norozi Mesopotamiya shahar-davlatlarining
keksa zodagonlaridan ko‘rishgan bo‘lsa, yana ayrimlari ko‘chmanchilarning
bosqini Akkad imperiyasi faoliyatiga nuqta qo‘ygan degan taxminlarni ilgari
surishayotgandi. Endi esa bu sabablar qatoriga yana bittasi qo‘shildi — qudratli
imperiyaning boshiga yetgan narsa — qurg‘oqchilik. “Taxminlarimizga ko‘ra,
o‘sha paytda juda kuchli iqlimiy halokat yuz bergan va bu ko‘rgulik oqibatida
nafaqat shumerlar, balki qadimgi Misr va Hindiston madaniyati ham yo‘qlikka
ravona bo‘lgan”, — ta’kidlashdi olimlar. Mutaxassislar Eron shimolidagi g‘ordagi
stalaktitlarni o‘rganish jarayonida kuchli qurg‘oqchilik va qum bo‘ronlari
shumerlarni barcha suv zaxiralaridan mahrum qilgan, degan to‘xtamga kelishdi.
Taxminan 4,26 ming yil avval stalaktitlar o‘sishi sekinlashgan, bu yog‘inlar
miqdori kamayganidan dalolat beradi. Qurg‘oqchilik 300 yildan ortiq davom
etgan. Biz Moviy sayyorada yashagan birinchi sivilizatsiya haqida keng
ma'lumotga ega bo'lsak-da, Shumerning juda ko'p jumboq tomonlari bor. Afsuski,
biz bu sirlarni topa olmaymiz. Ular o'zlarining ko'plab ixtirolari va innovatsion
g'oyalari orqali insoniyatning ko'plab keyingi kashfiyotlari uchun birinchi
bosqichni qo'yishdi. Shumer sivilizatsiyasi hunarmandchilikka emas, qishloq
xo jaligiga asoslangan bo lsa-da, o z xarakteriga ko ra shahar sivilizatsiyasi edi.ʻ ʻ ʻ ʻ
Bu sivilizatsiya tarixi ikki davrga bo linadi: Ubayd madaniyati davri sug orish
ʻ ʻ
inshootlarini qurish, aholining ko payishi va keyinchalik shahar-davlatlarga
ʻ
aylangan yirik manzilgohlarning paydo bo lishi bilan xarakterlanadi. Shumer
ʻ
sivilizatsiyasining ikkinchi davri Uruk madaniyati (Ur shahri) bilan bog liq. Bu
ʻ
davr qishloq xo jaligining rivojlanishi, monumental arxitektura, keramika va
ʻ
insoniyat tarixidagi birinchi yozuvning paydo bo lishi bilan xarakterlanadi.
ʻ
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. М. Белицкий. Забитий мир Шумеров. M., 1980. 516b.
2. Заболоцкая Ю. История ближнего Востока / o т первих поселени до
персид закого завоеная/. M ., 1989. 281б.
22

3. Клима Ю. Общество и култура Древного Двуречая. Прага , 1967. 169б.
4. Bertman, S. Handbook to Life in Ancient Mesopotamia. Oxford University
Press, 2005. 352b.
5. Sulaymonova F., Sharq va G arb, T., 1998, 670b.ʻ
6. Dоbryninа V.I. Mаdаniyаt vа sivilizаtsiyа / V.I. Dоbryninа, - M., 1994. –
106p.
7. Kumаnetskiy K.K. Qаdimgi Yunоnistоn vа Rim mаdаniyаti tаrixi. / K.K.
Kumаnetskiy, - M., Оliy mаktаb, 1990 y. - 452 b.
8. Сергей В.С., История древний Шумерии, 3 изд. M., 1963, 98б.
9. Гегел., История филасофии. т. 1, н., 1957, 117б.
10. Тронский И.М. История античной литературе, Л., 1957, 880б.
11. Александро. Все обшая история исскуство, т.1, M ., 1956, 149б.
12. Гериман Т., Античное музикалное мгшление, Л., 1986, 453б.
13. Nemir о vsk а y а L . Z . M а d а niy а tshun о slik . M а d а niy а t t а rixi v а n а z а riy а si .
L.Z. Nemirоvskаyа, - M., 1992. - 297s.
14. Yu. S. Krushkolnin “Qadimgi dunyo tarixi” asari, «o’qituvchi» nashriyoti
toshkent—1975; 227b.
15. Nam.DU “Jahon tarixi” 2-qism “Qadimgi yunoniston va rim tarixi”– Tarix
(jahon mamlakatlari bo’yicha), Guliston-2018;104b.
16. Rustam Rajabov. Qadimgi dunyo tarixi. Fan va texnalogiya, 2009, - 255b
17. Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. T.:2004. – B. 386b.
18. Колобова К. М. Древная Спарта X – VI вв. дою н. эю Л.:1957. – С.
480 b .
19. “Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rim tarixi” O’ZMU;
Toshkent-2010; ”navro’z nashriyoti”; 300 b .
23

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QADIMGI SHUMER DAVLATINING YUZAGA KELISHI VA RIVOJLANISHI

Qadimgi Shumer svilizatsiyasi

Shumerlarning kelib chiqishi

II BOB. SHUMER DAVLATINING MADANIY VA SIYOSIY SHAKLLANISHI

2.1. Shumer shahar-davlatlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti

2.2. Shumerlarning madaniyati va dini

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить