Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So'nggi Temuriy shahzodalar o'rtasidagi taxt uchun kurashlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI So‘nggi t emuriy lar shaxzodalar o‘rt asidagi t axt uchun k urashlar MA VZUSIDA KURS ISHI Ilmiy rahbar:___________________ Toshk ent – 2026 1 MUN DA RIJ A KIRISH......................................................................................................... .............3 I. BOB. TEMURIY LA R DAVLA TIN IN G IN QI ROZI 1.1 Markaziy hokimyatning zaiflashuvi....................................................................7 1.2 Taxt uchun o‘zaro kurashlar va ularning borishi...............................................16 I bob buyicha xulosa.................................................................................................20 II. BOB. SHA Y BON IY LA R ISTILOSI VA TEMURIY LA R DA VRI HUKUMRON LIGIN IN G TUGA SHI 2.1 So‘ngi Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi kurashlar............................................21 2.2 Movoraunnahrda Temuriylar boshqaruvining tugashi...................................... 26 II bob buyicha xulosa............................................................................................... 31 X ULOSA .............................................................................................................. ....32 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ...............................................................34 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi: Kim o‘zbek nomi, o‘zbek millatining qudrati, adolatparvarligi, cheksiz imkoniyatlari, uning insoniyat taraqqiy otiga qo‘shgan hissasi va kelajakk a bo‘lgan ishonchi ni chuqur anglamoqchibo‘lsa,ualbattaAmirTemursiymosigamurojaatqilishilozim”.- Islom Karimov. “So‘nggitemuriylarshahzodalario‘rtasidagitaxtuchunkurashlar”ma vzusi O‘zbekistontarixiningmuhimdavrlaridanbiriniyoritadi.Mazkurmavzunin g dolzarbligishundaki,Temuriylardavlatiningtanazzuljarayonlarinio‘rganis h orqalio‘shadavrdagisiyosiyboshqaruvtizimi,merosxo‘rlikmasalasihamda markaziy hokimiyatning mustahkamligi bilan bog‘liq muammolarni ilmiy jihatdan tahlilqilishimkoniyatiyaratiladi.So‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasidagi kurashlar davlat boshqaruvida ichki birlikning naqadar muhim ekanligini ko‘rsatib beradi.Shubilanbirga,mazkurtarixiyjarayonlarnio‘rganishMarkaziyOsiyo hududidakeyingisiyosiykuchlarningshakllanishivaMovarounnahrdagisi yosiy faoliyatini chuqurroq anglashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. XVasroxirivaXVIasrboshlaridaTemuriylardavlatidayuzberganichki nizolar, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi hamda shahzodalar o‘rtasidagi siyosiy kurashlardavlatningparchalanishigaolibkelgan.Ushbutarixiyjarayonlarn i o‘rganishorqalidavlatboshqaruvi,siyosiybirlikvaichkibarqarorlikningnaq adar muhimekanliginianglashmumkin.Bugungikundatarixiymerosnichuqur o‘rganish va yosh avlodga yetkazish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Shavkat Mirziyoyevquyidagifikrnita’kidlagan:Tarixnibilmaganinsonningkelajagi bo‘lmaydi.O‘ztarixinibilgan,undanruhiykucholadiganxalqniyengib bo‘lmaydi 1 . Temuriyla r davridagi siyosiy jarayonlar ni o‘rganish, tarixiy saboqlardanxulosachiqarishvamilliydavlatchiliktarixinitadqiqetishbugun gi kun uchun ham dolzarb hisoblanadi. 1 Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 3 Tadqiqot ningobek t i: TemuriylardavlatiningXVasroxiri–XVIasr boshlaridagisiyosiyhayotivatemuriyshahzodalaro‘rtasidagitaxtuchunku rash jarayonlari tadqiqot obekti hisoblanadi. Tadqiqot ningpredmet i: Temuriyshahzodalaro‘rtasidagisiyosiynizo lar, ularning kelib chiqish sabablari , oqibatlar i hamda Temuriyl ar davlatini ng zaiflashuviga ta’siri tadqiqot predmeti hisoblanadi. Tadqiqot ning maqsadi: So‘nggi temuriy shahzodalar o‘rtasidagi taxt uchun kurashlarning sabablarini, asosiy bosqichlarini va tarixiy oqibatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot ningv azifalari: Mazkurkursishidamavzunitulaqonliochib berish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Temuriylar davlatining siyosiy holatini o‘rganish. - Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi taxt uchun kurashlarning sabablarini aniqlash. - Asosiy siyosiy voqealar va kurashlarni tarixiy manbalar asosida tahlil qilish.- Muhammad Shayboniyxon ning Movarounnahrdagi siyosiy faoliyatini o‘rganish.- Temuriylar davlatining zaiflashuvi va qulash sabablarini tahlil qilish. - Tarixiy jarayonlarning bugungi davr uchun ahamiyatini ochib berish. Tadqiqot ningilmiy y angiligiquy idagilardaniborat : Mazkurtadqiq ot ishidaso‘nggitemuriyshahzodalaro‘rtasidagitaxtuchunkurashlartarixiy manbalarvailmiyadabiyotlarasosidakomplekstarzdatahlilqilindi.Tadqiqo t davomida Temuriylar davlatining zaiflashuviga sabab bo‘lgan ichki siyosiy nizolar, shahzodalaro‘rtasidagihokimiyatuchunkurashlarningasosiyomillariham da ularningdavlattaraqqiyotigata’siriyoritibberildi.Shuningdek,Zahiriddin MuhammadBoburningSamarqandtaxtiuchunolibborgansiyosiykurashla riva Muhammad Shayboniyxon ning Movarounnahrdagi siyosiy faoliyati o‘zaro bog‘liq holdatahlilqilindi.TadqiqotdaTemuriylardavlatidagisiyosiytarqoqlikning oqibatlariilmiyasosdaochibberilib,ushbutarixiyjarayonlarningbugungi davlatchilikvasiyosiybarqarorlikuchunahamiyatiyuzasidanmuhimxulosal ar ishlab chiqildi. Tadqiqot mav zusibo‘y ichaadabiy ot larsharhi: Kursishimavzusining tarixshunoslikmasalalarigabag‘ishlangantadqiqotlaruchguruhga:1)sovet 4 davrida yaratilga n adabiyot lar, 2) mustaqil lik yillarida amalga oshirilg an tadqiqotlar,3)xorijiymualliflartomonidanyaratilganilmiyishlargaajratilib o‘rganildi.So‘nggitemuriyshahzodalaro‘rtasidagitaxtuchunkurashlarma salasi Temuriylardavlatitarixiningengmuhimvamurakkabsiyosiyjarayonlarida nbiri sifatidatarixshunoslikdaalohidao‘rinegallaydi.Mazkurdavrningsiyosiyha yoti, ichkinizolari,davlatboshqaruvihamdasulolaviykurashlariko‘plabtarixchi olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Mavzuni o‘rganishda birlamchi tarixiy manbalar muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, Boburno ma 2 asarida Zahiriddin Muhamm ad Bobur ning Movarounnahrdagisiyosiykurashlari,Samarqanduchunolibborganjangla ri hamda temuriy shahzodalar o‘rtasidagi nizolar haqida muhim ma’lumotlar berilgan. Shuningdek,Temurtuzuklarida 3 davlatboshqaruvi,markazlashganhokimi yatva siyosiybarqarorlikmasalalariyoritilganbo‘lib,keyingitemuriyhukmdorlar faoliyatini tushunishda muhim manba hisoblanadi. Birinchiguruhgasovetdavritarixchilaritomonidanyaratilganilmiy adabiyotlarkiradi.Jumladan,VasilyBartold 4 ningilmiyishlariTemuriylardav ri tarixini o‘rganis hda muhim o‘rin tutadi. Olim Movarou nnahrda siyosiy jarayonlar,Temuriylardavlatiningichkiahvolivasulolaviynizolarnitarixiy manbala r asosida tahlil qilgan. Shuning dek, Ibrohim Mo‘mino v 5 ning tadqiqotlaridaAmirTemurvaTemuriylardavlatiningO‘rtaOsiyotarixidagio‘ rni hamda siyosiy faoliyati yoritilgan. Ikkinchiguruhgamustaqillikyillaridaamalgaoshirilgantadqiqotlarki radi. BudavrdaTemuriylartarixinimilliydavlatchiliknuqtainazaridano‘rganishg a alohidae’tiborqaratildi.Bo‘riboyAhmedov 6 ningilmiyishlaridaTemuriylar davlativauningsiyosiytarixikengyoritilgan.A.Rahmatullayeva 7 esaAmir TemurvaTemuriylardavritarixnavisligihamdatarixshunosliktaraqqiyotini tahlil qilgan. Bundan tashqari, temuriy shahzod alar o‘rtasida gi siyosiy nizolar, 2 Бобур З.М. Бобурнома. – Тошкент: Юлдузча, 1989. 3 Амир Темур. Темур тузуклари. – Тошкент: Шарқ, 1996.. 4 Бартольд В.В. Туркистон мўғуллар даврида. – Тошкент: Фан, 1963.. 5 Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. – Тошкент: Фан, 1968. 6 Аҳмедов Б. Амир Темур жаҳон тарихида. – Тошкент: Шарқ, 1996. 7 Rahmatullayeva A. Amir Temur saltanati tarixnavisligi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 5 davlatningzaiflashuvivaMuhammadShayboniyxonningMovarounnahrda gi siyosiy faoliyati mustaqillik davri tadqiqotlarida keng o‘rganilgan. Uchinchi guruh xorijiymualliflar tomonidan yaratilgan ilmiy tadqiqotlardan iborat. Beatrice Forbes Manz 8 ning ilmiy ishlari Temuriylar davlati siyosiy tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Olim Temuriylar davlatining boshqaruv tizimi, sulolaviynizolarvamarkaziyhokimiyatmasalalarinichuqurtahlilqilgan. Shuningdek,RuiGonsalesdeKlavixo 9 ning“Samarqandgasayohatkundaligi ” asarida Temuri ylar davrida gi saroy hayoti, siyosiy muhit va diplom atik munosabatlarhaqidaqimmatlima’lumotlaruchraydi.XermanVamberi 10 es a MovarounnahrvaTemuriylardavritarixiniYevropatarixshunosliginuqtai nazaridantadqiqqilgan.Temuriylardavrivaso‘nggitemuriyshahzodalar o‘rtasidagitaxtuchunkurashlargaoidadabiyotlardadavlatboshqaruvi,ich ki siyosiynizolar,sulolaviykurashlarvadavlatningparchalanishjarayonlarike ng yoritilganbo‘lib,mazkurtadqiqotlarkursishiningilmiy- nazariyasosinitashkil etadi. Tadqiqot nat ijalariningnazariy v aamaliy ahamiy at i: Tadqiqotnatijalari Temuriylardavlatitarixinichuqurroqo‘rganishgaxizmatqiladi.Ishdavomi da olinganilmiyxulosalartemuriylardavridagisiyosiyjarayonlar,davlatboshq aruvi vaichkinizolarmohiyatinianglashdamuhimnazariyahamiyatgaega.Mazk ur tadqiqot natijalari dan oliy ta’lim muassas alarida O‘zbekist on tarixi fanini o‘qitishda,kursishlari,referatlarvailmiymaqolalartayyorlashdafoydalanis h mumkin.Shuningdek,tadqiqotmateriallariyoshavloddamilliytarixgahur mat ruhini shakllantirishda ham muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. Kursishit uzilishi :Mazkurkursishikirishqismi,2tabob,4taparagraf, harbirbobbuyichaxulosalar,umumiyxulosa,foydalanilganmanbalarva adabiyotlarro‘yxativamavzugadoirilovalardaniboratbo‘lib tadqiqotning umumiyhajmi 34 betni tashkil etadi. 8 Beatrice Forbes Manz. The Rise and Rule of Tamerlane. – Cambridge University Press, 1989. 9 Klavixo R.G. Samarqandga sayohat kundaligi. – Toshkent: Sharq, 2000. 10 Vamberi X. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. – Toshkent: Sharq, 1992. 6 I BOB. TEMURIY LA R DA VLA TIN IN G IN QIROZI 1.1 Mark aziy hok imy at ning zaifl ashuv i AmirTemurvafotidan keyinboshlanibketgantaxtuchunkurash Temuriylar saltanatining ijtimoiy-siyosiy hayoti va taraqqiyotini xavf ostiga qoʻydi. Sohibqiron davlatni boshqarishda oʻgʻillari, nabiralari va yirik amirlariga tayangan edi.Saltanattayanchiboʻlganushbukuchlarmerosningkoʻproqqismigaega boʻlishmaqsadidaoʻzarosiyosiyraqiblargaaylandilar.Bundaesataxtuchun da’vogarboʻlganshahzodalarningAmirTemurfaoliyatiningsoʻnggiyillarida saltanatningichkisiyosiyvaziyatidaegallaganmavqeikattaahamiyatgaega boʻlgan.DastlabAmirTemurvafotidankeyingidavrvoqealaridamuhimrol oʻynaganshahzodalardanbiriXalilSultonningsaltanathayotidatutganoʻrni ga e’tibor qaratildi. Dehli yaqinida boʻlib oʻtgan Panipat jangida Xalil Sulton birinchi martaharbiysarkardalikmahorativajasoratibilankoʻzgatashlandi.Shomiy, YazdiyvaXondamirningta’kidlashigakoʻra,XalilSultonbirinchilardanboʻlib dushmansafitomonot choptirgan.15yoshlishahzodajangchogʻidaoʻzaskarlari bilan jangovar fillar ustiga shiddatli hujum qilganligi ham e’tiborga molik 11 . Bu, ayniqsa, Amir Temur qoʻshinlari jangovar fillar oldida biroz sarosimaga tushganvaqtdasodirboʻlganligijudamuhimedi.XalilSultonjangchogʻidabi r jangovarfilniAmirTemuroldigahaydabkelib,ungatopshirganligiqoʻshin ruhiyatinikeskinkoʻtaribyuborganvaoxir- oqibatgʻalabagaolibkelgan.Amir Temur 1402-yildagi Anqara jangi tugashi bilanoq Xitoy yurishiga tayyorgarlikning navbatdagibosqichiniboshlaydi.YurishgatayyorgarlikkoʻrishamirzodaXa lil Sultongatopshiriladi.UTurkistongayetibborib,Oqsulotgajoylashadi.Unin g Xitoychegaralaritomonchopqinqilganligixususidama’lumotlaryoʻq.Shun ing uchunXalilSultonasosanMovarounnahrningshimoli- sharqiyhududlaridagi Xitoygaolibboradiganyoʻllarxavfsizliginita’minlashvaqoʻshinsafarni boshlagandamuammogaduchkelmasligiuchunta’minotmasalalarinihal qilish bilanshugʻullanganboʻlishikerak.AmirTemur1404- yiliSamarqandgayetib kelgach,XalilSultonyirikamirlarbilanbirgalikdahukmdorhuzurigaboradiv a 11 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. - 164 b. 7 to‘ybahonasidatashkiletilganqurultoydaqatnashadi.QurultoydaXitoyyur ishi muhokamaqilinib,tashkiliymasalalarbo‘yichatopshiriqlarberiladi.Manba larda ta’kidlanishicha,Xitoyyurishiga200mingkishiliklashkarsafarbaretiladi. Qo‘shinning o‘ng qanotiga rahbarlik qilish Xalil Sultonga yuklatiladi. Amir Temur Xitoyyurishidako‘proqMirzoSultonHusaynvaamirzodaXalilSultongakatta umidbog‘layotgandi.BuesaXalilSultonningAmirTemursaroyidagimavqei yuksalibborayotganligidandalolatberadi.LekinkutilmagandaXalilSulton shaxsiy hayoti bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘lib, uning obro‘siga katta salbiy ta’sir qildi 12 . LekinXitoyyurishiarafasidayuzberganbuko‘ngilsizlikkaqaramay,A mir Temur bo‘lajak harbiy safarning muhim shaxslaridan biri bo‘lgan yosh shahzodani jazolamasliknima’qulko‘radi.GarchiXalilSultonhalihamlashkarningo‘ng qanotirahbarisifatidaqolganbo‘lsa- da,uningAmirTemurhuzuridagiobro‘siga kattaputuryetganedi.LekinkutilmagandaAmirTemurO‘trorgako‘chib kelganidanso‘ngko‘po‘tmaykasallanadivabirhaftadavometganxastalik natijasidaSohibqironningahvolikundankungaog‘irlashibboradi.AmirTe mur vafotiarafasidao‘zvasiyatinie’lonqiladi:“EndiPirMuhammadJahongirkim, valiahdqilibmenvao‘rnumg‘aqoyimmaqometibmenkim,Samarqandviloy ati anikibo‘lg‘ay.Vaistiqlolvatamkinbilao‘lturub,mamoliktadbirinvacherikva ra’iyatholidinxabardorbo‘lg‘ay.Sizlar,kerakkim,angamute’bo‘lub,ittifoqbi la aningishigamashg‘ulbo‘lg‘aysiz,toolambuzulmag‘ayvamusulmonlarga tashvishvazahmatbo‘lmag‘ay.Vanechayilliksa’yqilg‘onimzoye’bo‘lmag‘ay . Vaandoqkerakkim,sizningittifoqingizbilib,elyiroqdinhisobolg‘aylarvahec h kishigaulquvvatbo‘lg‘aykim,muxolifatqilaolg‘ay.BuvaqtdaAmirTemur huzuridabo‘lganamirShohmalikvaamirShayxNuriddinboshchiligidagibe klar hamdaharamahlivasiyatgasodiqbo‘lishgaqasamichadilar.Shubilanbirga likda vasiyatni Sohibqir onning o‘z tilidan eshitishl ari uchun Toshken tda turgan amirzodaXalilSultonboshchiligidagibeklarnichaqirtirishnitaklifqiladilar. Bu kelajakdaginizolarningoldiniolishdamuhimahamiyatkasbetishimumkin edi. Lekin Sohibqir on vaqt o‘tganlig ini aytarkan , Mirzo Shohrux ni ko‘rishn i 12 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. - 166 b. 8 xohlaganliginibildiradi.Balki,bubilanAmirTemurMirzoPirMuhammadnin g valiahdetibtayinlanishibo‘yichaMirzoShohruxgaizohberishniistagandir. Shundan so‘ng kasallik yanada kuchayib, Amir Temur 1405-yilning 18- fevral kuni vafotetadi.AmirTemurningvafotetishitemuriyshahzodalaro‘rtasidatoj- taxt uchunshiddatlikurashningboshlanishigaolibkeldi.AmirTemurningvasiya ti bo‘yichavaliahdetibtayinlanganMirzoPirMuhammadninghuquqiesatan olinmadi.MirzoMironshohniistisnoetganda,shahzodalarichidanengyosh i kattasiPirMuhammadJahongiredi.1376- yilitavalludtopganshahzodaningotasi Amir Temurning katta o‘g‘li Mirzo Jahongir, onasi esa Baxt Mulk og‘o begim edi. BaxtMulkog‘obegimChig‘atoyulusidakattamavqegaegabo‘lganqabilalar dan biri yasovuriylardan bo‘lib, amir Ilyos yasovuriyning qizi bo‘lgan 13 . Ilyos yasovuriy XIV asrning 60- yillarida Movaroun nahrning yirik amirlaridanbiribo‘lganHizryasovuriyninginisibo‘lib,uzoqyillarAmirTemu r xizmatiniqilganyirikbeklardanbiridir.SohibqironPirMuhammadJahongir ga ham katta e’tibor qaratgan va uni 1384-yili Fors shohi, muzaffariylar sulolasi vakili Shoh Shujoning qiziga uylantirgan. 1392-yili esa Pir Muhammad Jahongirga Balx, Kobul,G‘azni,QandahorviloyatlariSinddaryosigaqadarbo‘lganhududlarb ilan birgain’ometilgan.Ungabuhududlarningin’ometilishihambejizemasedi. 1387–1388- yillardaTo‘xtamishxon,Anqoto‘ravaXorazmhukmdoriSulaymon So‘fining Movaroun nahrga bostirib kirishi vaqtida saltanatni ng janubiy hududlaridabirqatorbeboshliklarbo‘libo‘tgandi.Jumladan,Xuttalonhoki mi MuhammadMirakningisyoni,BuroldayvaBoyazidlarningo‘zqabilasibilan itoatdanboshtortishi,KobulhokimiAbuSa’idningqo‘zg‘olonko‘tarishikabi voqealarniolishmumkin.BuesaushbuhududdaAmirTemurhokimiyatini mustahk amlash zaruriyat ini keltirib chiqardi. Natijada Amir Temur yosh shahzodani notinch hududlarga hokim etib tayinlash orqali isyonlarni bartaraf etish, yangiqo‘zg‘olonlarningoldiniolishnimaqsadqilganedi.Kutilganidek,mazku r viloyatlardamustahkam hokimiyatningo‘rnatilishivaxavfsizlikningta’minlanishi ko‘pjihatdanMirzoPirMuhammadningfaoliyatibilanbog‘liqbo‘ldi.UAmir Temurning“beshyillik”hamdaHindistonyurishlaridafaolishtiroketgan.Mirz o 13 Уватов У. Соҳибқирон араб муаррихлари нигоҳида. – Тошкент: Шарқ, 1997. - 174 b. 9 PirMuhammaddavlatishlaridaham,harbiysohadahamkattatajribasohibi bo‘lgan.Shuningdek,uning(MirzoMironshohnihisobgaolmaganda)shahz odalar ichidaengyoshikattataxtda’vogariekanligihamturkiyodatgako‘rakatta ahamiyat kasb etardi. Amir Temur vafot etgan vaqtda 27 yoshda bo‘lgan to‘rtinchi o‘g‘ilMirzoShohrux1377- yildatug‘ilganedi.UningonasiTog‘ayTurkanog‘o bo‘lib,buayolhaqidama’lumotlarkam.MirzoShohruxningharbiyfaoliyatih am MirzoPirMuhammadkabi“beshyillik”yurishdanboshlanganvabirinchibo‘l ib Fors hokimi Shoh Mansurga qarshi janglarda 16 yoshida o‘zini ko‘rsatgandi. 1394-yilda Amir Temur “besh yillik” yurishni davom ettirayotgan vaqtda 17 yoshli yosh shahzoda Samarqandni boshqarish uchun yuborildi 14 . USamarqandnoibisifatida1397-yilgachafaoliyatolibbordi.Poytaxtni boshqarib,tajribato‘plaganshahzodashundankeyinginaXurosonhokimie tib tayinlangan.Xurosongaendiginahokimetibtayinlanganligisababli1398- yilgi HindistonyurishigajalbetilmaganMirzoShohrux1399- yildanboshlab“yetti yillikyurish”daishtiroketdi.1404- yildaXurosongaqaytganMirzoShohruxbiroz noqulayvaziyatgaduchkeladi.AmirTemurtomonidanyuborilgantaftishch ilar Xurosondevonidagisoliqyig‘ishishlaridao‘zboshimchalikyuzberib,soliq majburiyati izdan chiqqanligini aniqlaydilar. Biroq bu vaqtda Mirzo Shohrux Amir Temurbilanyurishdabo‘lganiuchunmazkurishlardaaybdorsanalmagan. Shundaybo‘lsa-da,u1404- yilningkechkuzidavaliahdmasalasiko‘rilishikerak bo‘lganqurultoygachaqirilmaydi.X.FayziyevbuholatniMirzoShohruxning valiahdlikkaloyiqko‘rilmaganligibilanizohlagan.ManbalardaesaAmirTem ur tomonid an Iroq va Ozarbayj onning xavfsizlig i uchun Mirzo Shohru xning Xurosondaqolishilozimtopilganligiqaydetilgan.Bizningcha,buboradaX. Fayziyevningfikrlariasosliko‘rinadi.Yuqoridagitahlildanko‘rinadiki,yoshi ulug‘ligi, boshqar uvdagi tajribasi, Amir Temurni ng katta o‘g‘li Mirzo Jahongirning farzandi ekanligi, avval valiahd etib tayinlangan marhum Muhammad Sultonningukasibo‘lganligikabiomillarevazigaMirzoPirMuhammad Kobuliyningvaliahdetibtayinlanishehtimoliyuqoriedi.Uning1404- yilkuzida o‘tkazilganqurultoygachaqirilishihamshundandalolatberadi.Aynanshu 14 Уватов У. Соҳибқирон араб муаррихлари нигоҳида. – Тошкент: Шарқ, 1997.- 176 b. 10 qurultoydaMirzoPirMuhammadningvaliahdsifatidae’lonqilinishikutilga nedi. Lekin Amir Temur nima uchundir valiahd tayinlashni keyinga qoldirgan. Mirzo Pir Muhammadning1399- yildanboshlabo‘zmulkidaqoldirilganligi,“yettiyillik yurish”gajalbetilmaganligioqibatidaAmirTemuratrofidagiyirikamirlarbil an aloqalari ning uzoqlash ganligi bunga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Mirzo Shohruxning1404- yildagiso‘nggiqurultoygachaqirilmaganligiAmirTemur nazaridavaliahdlikkanomunosibko‘rilganidandalolatbersaham,aslidasa royda uningmavqeiyuqoriedi.BungaMirzoShohruxAmirTemurningdavlatchilik , harbiyfaoliyatolibborayotganyagonao‘g‘liekanligi,yirikamirlar,ayniqsa, so‘nggiyillardaSohibqironningyaqinshaxslarigaaylanganamirShohmalik hamda amir Shayx Nuriddin hamda haram ahli bilan inoqligi, qolaversa boshqaruv vaharbiyishlardahamyetarlidarajadatajribato‘playolganligikabiomillarta ’sir qilardi 15 . Mirzo Shohruxnin g qaror qilishda shoshilmasl igi, mulohazak orligi, ko‘pchilikningmaslahatibilanishtutishgamoyilligi,shuningdekdiniyulam olar orasidao‘zta’sirigaegabo‘lganligihamko‘pchilikka,ayniqsa,yirikamirlarga ma’quledi.AmirTemurningsaroyidayashayotganMirzoShohruxningo‘g‘ill ari MirzoUlug‘bekvaMirzoIbrohimgaamirShohmalikhamdaamirShayx NuriddinningotaliqetibtayinlanganligihamdaushbushahzodalargaFarg‘ ona, Toshkent,Sayram,YettisuvvaSharqiyTurkistonhududlariningin’ometilga nligi hamko‘pnarsadandalolatberardi.Ayniqsa,birnechayillardanberiAmirTe mur bilanbirgalikdaharbiyyurishlardaishtiroketayotganamirzodaXalilSultonv a Mirzo Ahmadga hali biror bir viloyat boshqaruvi topshirilmagan holatda ularga bu suyurg‘ollarningin’ometilishie’tiborgamolikhodisabo‘lib,MirzoShohruxn ing ta’sirkuchianchakengliginingamaliyko‘rinishiedi.Xulosasifatidaaytish mumkinki,AmirTemurvafotetishiarafasidaMirzoShohruxninghokimiyat ni egallashgabo‘lganimkoniyatlariamaldayuqoriedi.MirzoPirMuhammadn ing valiahd etib tayinlanganligi uning imkoniyatlarini bir muncha kuchaytirgan bo‘lsa- da,yirikamirlarvasaroyo‘rtasidakattata’sirgaegaemasligiungahalaqitber ar edi.XalilSultonimkoniyatjihatidanuchinchio‘rindatursa- da,Xitoyyurishiga 15 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. -168 b. 11 jalbqilinganqo‘shinningkattaqismiuningixtiyoridaekanligiuningyutug‘i bo‘lgan.Shuningdek,amirShohmalikvaamirShayxNuriddindektajribagae ga, lekinAmirTemurbilanularkabiyaqinbo‘lmagan,buulug‘amirlargazimdan raqobatchibo‘lganko‘plabbeklaruchunhamXalilSultonbilanyaqinlashish manfaatli edi 16 . SultonHusaynBoyqaroningyetibkelayotganligixabarikelishibilan14 69-yilning 18-mart kuni Ixtiyoriddin qal’asi hokimi qal’a darvozalarini berkitib, isyon boshladi.Shaharamaldorlarivaobro‘likishilarningaksariyatishahardanchi qib, yaqinlas hib kelayotg an Sulton Husayn Boyqaro lashkarig a borib qo‘shila boshladilar.BundaysharoitdaHirotdaqolishnima’qultopmagansamarqa ndlik amirlar Hirotni tark etishgaqaror qildilar. Ularningshaharni tark etishiga50ming kishilikqo‘shinbilanAmudaryonikechibo‘tib,Murg‘obdaryosibo‘yigayetib kelganSultonAhmadmirzoningkutilmagandaSamarqandgaqaytishgaqa ror qilganligihamta’sirqilganbo‘lishimumkin.SultonAbusaidmirzoOzarbayjo n yurishiniboshlashioldidan,agarXurosongaSultonHusaynBoyqarohujum qiladiganbo‘lsa,SultonAhmadmirzoo‘zqo‘shinibilanHirotgayetibkelishi kerakliginita’kidlaganedi.1469- yilningbahoridaSultonHusaynBoyqaroning Xurosongabostiribkirishxavfipaydobo‘lganinieshitgach,Samarqandlash kari Xurosontomonyo‘lgachiqadi.LekinAmudaryodankechibo‘tganlaridanso‘ ng SultonAbusaidmirzoninghalokatixabarinieshitgach,Murg‘obdaryosibo‘y ida birnechakunto‘xtabturadi.XurosonxalqiningSultonHusaynBoyqaro kutayotganligima’lumbo‘lgach,SultonAhmadmirzoortgaqaytishuchunq aror qiladi.ShundankeyintemuriylardavlatiXurosonvaMovarounnahrmulklari ga bo‘linib ketdi vaqayta birlashmadi. Sulton Abusaid mirzoning Ozarbayjon yurishi davometayotganvaqtdaSultonHusaynBoyqaroturkmancho‘llarivaDasht i Qipchoqning ushbucho‘llar bilanchegaradoshhududlaridayashiringanedi. 1468- yilningnoyabroylaridanboshlabXorazm,NisovaObivardviloyatlaridaSult on Husaynmirzoninghujumqilishxavfipaydobo‘ldi.Abusaidmirzoningamirla ri tashkiliyravishdaviloyatlardagiqal’alarvashaharlarhimoyasinitashkilqildi lar. Bunday tashkiliy himoyal anish avvalgi davrlard a uchrama gani bilan ham 16 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. - 170 b. 12 e’tiborlidir.Shaharvaqal’alargaatrofdagiqishloqlarningaholisiko‘chirildi. Shaharlardagiharo‘nuyningto‘rttasiko‘chiribkeltirilganaholigabo‘libberil di. Barchashahar- qal’alarningmudofaaistehkomlarita’mirlandi,zarurholatda yangidan qurildi va doimiy qo‘riqchilik joriy etildi 17 . Buishlardabutunxalqommasifaolqatnashdi.Lekinhosilniyig‘ibolish da qiyinchiliktug‘ilganligi,aholisishahargako‘chirilganhududlarningbebosh lar tomonidan talon-taroj etilishi ma’lum darajada xalqning ahvoliga salbiy ta’sir etdi. Sulton Husaynmirzo1469-yilningyanvar oyidaSultonAbusaidmirzoningahvoli mushkullashibqolganinieshitishibilanNisovaObivardviloyatlarichegaral arida paydobo‘ldi.BuvaqtdaXurosonnihimoyaqilishuchunSamarqanddan50m ing kishilikqo‘shinbilanSultonAhmadmirzohamkelayotganedi.HusaynBoyqa ro SultonAbusaidmirzoninghalokatihaqidagixabarkelishibilanbuxabarni Amudaryonikechibo‘tibHirotgayaqinlashayotganSultonAhmadmirzoga yetkazdi. Natijada Sulton Ahmad mirzo Hirot tomon yurishni to‘xtatdi va vaziyatni kuzataboshladi.BuvaqtdaOzarbayjondanqaytibkelayotganSultonMahm ud mirzoHirotgayaqinlashibkelayotganedi.SultonHusaynBoyqaroHirotniza bt etishuchunilg‘orqilibamirValibeknijo‘natganedi.AmirValibekSulton Mahmudmirzolashkarigahujumqildi.Janggatayyorbo‘lmaganvao‘tatush kun holatda bo‘lgan Sulton Mahmud mirzo lashkari jang qilmay Hirot tomon chekindi. U1469-yil16- martkunishahargakiribkeldi,lekinavvalhamta’kidlangan sabablargako‘ra18- martkunishaharnitarketishgaqarorqildi.SultonHusayn mirzoesa22- martkuniHirotgayetibkeldiva24-martkunitaxtgao‘tirdi.U chekinayotganSultonMahmudmirzonita’qibetishvaBalxnizabtetishuchu n AmirZaynulobiddinarlotboshchiligidaqo‘shinjo‘natdi.BulashkarSulton Mahmudmirzoqo‘shinlarinitor-moretishbilanbirgalikdaShibirg‘onvaBalx shaharlarinihamegallaboldi.ShuvaqtdaSultonHusaynBoyqaroqo‘liostig a AstraboddantoBalxgacha,SeyistondantoXorazmgachabo‘lganviloyatlar birlashtirildi.Lekintoj- taxtuchunkurashtugamaganedi.GarchiSultonAhmad mirzo,SultonMahmudmirzokabimarhum SultonAbusaidmirzoningfarzandlari Xurosonmulkigada’vogarlikqilmayotganbo‘lsalarda,Xurosontaxtitalabg orlari 17 Rahmatullayeva A. Amir Temur saltanati tarixnavisligi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. - 170 b. 13 ozemasedi.UlarningichidaengxavflisiOzarbayjonningyangihukmdoriam ir Hasanbektomonidanqo‘llab- quvvatlanayotganMirzoYodgoredi.Yodgormirzo Shohrux mirzoning o‘sha vaqtda tirik bo‘lgan yagona avlodi edi 18 . U1469- yilningavgustidaMozandarongabostiribkirdi.Astrabodhokimi amir Toramiy raqib hujumigadosh berolmay,Hirotga chekinadi. 1498-yilning 19- dekabrkuniSultonHusaynMirzoMarvtomonyurishboshladi.Obivardtom on borgan kichikroq lashkar mag‘lubiy atga uchragan bo‘lsa-da, hukmdor boshchiligidagiasosiyqo‘shinMarvni3–4oyqamalqilibturdi.SultonHusayn mirzoningMarvdaekanligidanfoydalanganXisravshohfursatdanfoydala nib Balxniegallabolishmaqsadidayurishboshladi.NatijadaSultonHusaynmir zo Marvqamalinibo‘shatib,Balxtomonyurishgamajburbo‘ldi.AmmoXisravsh oh ham asosiy lashkar Balxni himoya qilish uchun kelayotganini eshitgach, Qunduzga qaytibketdi.SultonHusaynBoyqarohamBalxyurishinito‘xtatib,o‘ze’tiborin i isyonkor o‘g‘illarig a qaratdi. 1499-yili bo‘lib o‘tgan jangda shahzo dalar mag‘lubiyatgauchrab, MuhammadMuhsinmirzo(Kepakmirzodebhamatalgan) Astrobodga,AbulmuhsinmirzoesaMarvgachekindi.Bug‘alabadanruhlang an Sulton Husayn mirzo Astrobodni ham egallashni niyat qilib, yurishni davom ettirdi. Hukmdor AstrobodgayetibkelishibilanMuhammadHusaynmirzoyanaturkman qabilalariichigachekindi,MuhammadMuhsinmirzoesaMarvshahrigaqochi b ketdi. Ammo Sulton Husayn mirzo Astrobo dda uzoq qola olmadi . BadiuzzamonningHirottomonkelayotganligito‘g‘risidaxabarolganidans o‘ng yurishnito‘xtatdi.AstrobodviloyatinifarmonbilanyanaMuhammadHusay n mirzogao‘tganliginitasdiqladi.MuhammadMuhsinmirzogaesaMashhad viloyatinitopshirishgaqarorqilib,unihamo‘zhuzurigaqaytardi.Astrobodni ukasigaoldirib,viloyatsizqolgansevimlio‘g‘liMuzaffarmirzogaesaSabzavo r viloyatitopshirildi.OtasiningHirotdaemasligidanfoydalanganBadiuzzam on mirzoshaharniqamalqilishgahamerishdi.Lekinshaharnizabtetishgamuv affaq bo‘laolmadi.1499- yiliSultonHusaynBoyqarobaribirBadiuzzamongayon berishgamajburbo‘ldi.Balx,Shibirg‘on,AndxudviloyatlariBadiuzzamonmi rzo ixtiyorigao‘tdi.BusulhdanyanauninghomiysiamirZunnunyutdi.Seyiston 18 Rahmatullayeva A. Amir Temur saltanati tarixnavisligi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. - 173 b. 14 viloyatihamuningukasiAmirSultonAliArg‘ungatopshirildi.NatijadaAmir Zunnunarg‘unqo‘lidajudakattahududlarto‘plandi.Yuqoridaaytganimizde k, AmirZunnunZamindovarviloyatidasohibiixtiyoredi.AmirZunnunningbir o‘g‘liamirMuqimGarmsirviloyatini,yanabiro‘g‘liShohShujo‘esaQandahor viloyatiniboshqarardilar.UlarKobulvaG‘azniviloyatlarininghukmdorlari bo‘lganUlug‘bekmirzoavlodlariniham,SultonHusaynBoyqaronihamo‘z hukmdorlari deb tan olmasdilar 19 . GarchiBadiuzzamonmirzovaSultonHusaynBoyqaroo‘rtasidaginizol ar rasmanbartarafetilganbo‘lsa- da,amaldaXurosondagitemuriylardavlatiichdan yemirilibbormoqdaedi.Astrobodviloyatihokimligiqaytaqo‘lgakiritibolga n MuhammadHusaynmirzoyanaisyonko‘tarib,o‘zhududlarinikengaytira boshladi.UdastlabIsfaroinidaAmirBadriddinni,SabzavordaesaMuzaffar mirzonitor-morkeltirdi. MashhadhokimiMuham mad Muhsinmirzobu voqealardanxabartopib,o‘zviloyatinitashlab,ObivardvaNisotomoncheki ndi. NatijadaMuhammadHusaynmirzoIsfaroin,Nishopur,SabzavorvaMashh ad viloyatlariniqo‘lgakiritiboldi.BuurushlarqaribqolganSultonHusaynmirzo ni yanalashkartortishgamajburqildi.U1500- yilningavgustoyidaAstrobodtomon kattayurishboshladi.XurosondaMuhammadShayboniyxonhukmronligin ing o‘rnatilishiMuhammadHusaynmirzootasiningkelayotganinibilgach,o‘z qo‘shinibilancho‘lichigachekindivaqulayfursatnikutishgaqarorqildi.Bo‘li b o‘tgan mayda to‘qnashuvlarda Astrobod qo‘shinlarining qo‘li baland kelib turgach, SultonHusaynmirzobuviloyatniyanaMuhammadHusaynmirzogain’om etganligiborasidayorliqchiqarishgamajburbo‘ldi.Astroboddanortgaqayt ish vaqtidaMuhammadMuhsinmirzonio‘zhuzurigachaqirib,boshqashahzod alarga qarshituraolishiuchununingmavqeyinikuchaytirishgaqarorqildi.UngaTu s, Mashhad,Niso,Obivard,Durun,Yozirviloyatlariin’ometildi.Ushbuyurish davomidao‘ziistagannatijalarniqo‘lgakiritaolmaganhukmdorni1501- yili3-yanvarkuniHirotyanabirqayg‘ulixabarbilankutiboldi.ShukuniAmir Nizomiddin Alisher Navoiy vafot etgan edi 20 . 19 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi- Farg‘ona. 2024. - 257 b. 20 Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. - 259 b. 15 1.2 Taxt uchun o‘zaro k urashlar v a ularning borishi So‘nggitemuriylardavridataxtuchunkurashlarTemuriylardavlatinin g ichkisiyosiyinqiroziniyanadachuqurlashtirganasosiyomillardanbiribo‘ldi .XV asroxirigakelibmarkaziyhokimiyatzaiflashib,harbirshahzodao‘zhududiy tayanchigaegabo‘lishgaintildi.Natijadadavlatyagonamarkazdanboshqar ilmay, mustaqilsiyosatyuritayotganshahzodalaro‘rtasidagiraqobatmaydoniga aylandi. SultonHusaynBoyqarodavridaXurosonnisbatanbarqarorko‘ringanbo‘lsa -da, uning o‘g‘illari o‘rtasidagi kelishmovchiliklar keyinchalik kuchli siyosiy inqirozga sababbo‘ldi.Shahzodalar,xususanBadiuzzamonmirzo,MuhammadHusa yn mirzovaboshqavorislaro‘rtasidahokimiyatniegallashuchundoimiykuras hlar yuzberdi.Bukurashlarko‘pinchaochiqharbiyto‘qnashuvlargaaylanibketg an. XVasroxirlaridaMarv,Balx,AstrobodvaHirotkabistrategikhududlaruchun kurashlarkuchaydi.1498–1501- yillaroralig‘idaSultonHusaynBoyqaroMarvva Balxyo‘nalishlaridabirnechamartaharbiyyurishlaramalgaoshirdi.Shudav rda uningo‘g‘illarimustaqilharakatqilib,markaziyhokimiyatgabo‘ysunmayqo‘ ydi. Natijada davlat ichida kichik- kichik hokimlik markazla ri paydo bo‘ldi. Badiuzzamon mirzo Hirotga yurish qilib, shaharni egallashga harakat qilgan, biroq to‘liq g‘alaba ga erisha olmaga n. Bu holat temuriy lar ichki kuchla rining parokandaligini yaqqol ko‘rsatadi 21 . Shubilanbirga,MuhammadHusaynmirzoAstrobodvaXurosonning shimoliyhududlaridamustaqilsiyosatyuritaboshladi.Budavrdaichkinizol ardan tashqaritashqikuchlarhamtemuriylarzaiflashuvidanfoydalandi.Muham mad ShayboniyxonMovarounnahrdakuchayib,temuriylaro‘rtasidagibo‘linishl ardan unumlifoydalandiva1500–1501- yillardaSamarqandniegallab,Temuriylar hokimiyatiniMovarounnahrdatugatdi.Xurosondaesakurashlardavomet arekan, davlatichkijihatdanyanadaparokandabo‘ldi.Viloyatlarshahzodalarvaami rlar o‘rtasidabo‘linibketdi.AyrimhududlardaAmirZunnunarg‘unkabiamirlar kuchayib,markaziyhokimiyatgadeyarlibo‘ysunmayqo‘ydi.Buesatemuriyl ar siyosiytiziminiyanadazaiflashtirdi.Natijadatemuriylardavlatiikkiasosiy 21 Karimov Sh, Shamsiddinov R. Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati. – Andijon, 1995.- 121 b. 16 markazgaMovarounnahrvaXurosongabo‘linibketdivayagonasiyosiybirli k sifatida saqlanib qola olmadi. bu jarayon temuriylar sulolasining siyosiy inqirozini tezlashtirib,mintaqadayangisulolalar(xususanshayboniylar)ninghukmr onlikka kelishigasharoityaratdi.Shahzodalaro‘rtasidagikurashlardaharbiykuchla rhal qiluvchiahamiyatkasbetdi.harbirda’vogarshahzodao‘zigasodiqamirlarva lashkarboshilarniatrofigayig‘ishgaharakatqildi.biroqbuittifoqlardoimiy bo‘lmagan,ko‘pinchamanfaatlaro‘zgarishibilanularhambuzilibketgan.sh u sababli urushlar uzluksiz davom etib, bir hudud bir necha marta qo‘lma-qo‘l bo‘lib turgan. Sulton Husayn Boyqaro hayotini ng so‘nggi yillarida davlatn i birlashtirishgauringanbo‘lsa-da,ichkiqarama- qarshiliklarnito‘liqbartarafeta olmadi.uningo‘g‘illario‘rtasidaginizovaamirlaro‘rtasidagiraqobatdavlatn i yanadazaiflashtirdi.ayniqsaviloyathokimlarimarkaziyhokimiyatbuyruqla rini ko‘phollardabajarishdanboshtortaboshladilar.Shudavrdatemuriylarsar oyida siyosiybeqarorlikbilanbirgaiqtisodiymuammolarhamkuchaydi.uzoqdav om etganurushlardehqonchilikvasavdoyo‘llarigazararyetkazdi.shaharlarvay ron bo‘ldi,aholiko‘chishgamajburbo‘ldi,buesadavlatningiqtisodiyasoslarini yemirdi.natijadaharbiyyurishlarnimoliyalashtirishham toboraqiyinlashibbordi. Temuriylaro‘rtasidagiichkinizolarkuchayganbirpaytdatashqikuchlar vaziyatdan unumli foydalandi 22 . MuhammadShayboniyxonshimoldanbosimnikuchaytirib,zaiflashg an temuriylarhududlarigatez- tezyurishlarqildi.buesaichkiurushlarbilanband bo‘lgan temuriylarni tashqi xavfga qarshi birlashish imkonidan ham mahrum qildi. Asta- sekinlikbilantemuriylardavlatiningsiyosiytizimiyemirilib,faqatayrim viloyatlar darajasida hokimiyat saqlanib qoldi. markaziy davlat tushunchasi amalda yo‘qolaboshladivahokimiyatshahzodalar,amirlarhamdamahalliysulolala r o‘rtasidabo‘linibketdi.buholattemuriylarsulolasiningsiyosiyyakunlanishi ga olib kelgan asosiy omillardan biri bo‘ldi. Temuriylar davlati tarix sahnasidan asta- sekinchiqibketdi.movarounnahrdashayboniylar,xurosondaesakeyincha lik boshqamahalliysulolalarhokimiyatniqo‘lgaoldi.shutariqatemuriylardavr ida 22 Аҳмедов Б. Амир Темур жаҳон тарихида. – Тошкент: Шарқ, 1996. 17 boshlanganulkanimperiyaichkinizolarvataxtuchunkurashlaroqibatida parchalanibketdivao‘rniniyangisiyosiytuzilmalaregalladi.Temuriylar davlatiningyemirilishjarayonifaqatichkisiyosiykurashlarbilancheklanib qolmadi,balkidavlatboshqaruvtiziminingbarchabo‘g‘inlarigata’sirko‘rsat di. markaziy hokimiyat zaiflashgani sari viloyat boshqaruvlari ham mustaqillashib, o‘z hududlarida deyarli alohida siyosiy tuzilma sifatida faoliyat yurita boshladi. bu esa umumiy davlat manfaatidan ko‘ra, mahalliy manfaatlarning ustun qo‘yilishiga olib keldi.Shujarayondashahzodalaro‘rtasidagiishonchsizlikyanadakuchaydi .har birda’vogaro‘zinitaxtningqonuniyvorisidebhisoblab,boshqaraqiblariniy o‘q qilishgaharakatqildi.buholatfaqatjangmaydonidaemas,balkisaroyichida gi siyosiyo‘yinlar,fitnalarvaittifoqlarorqalihamdavometdi.natijadatemuriyl ar saroyidoimiybeqarorlikmarkazigaaylandi.SultonHusaynBoyqarodavrini ng so‘nggibosqichlaridahammarkaziyhokimiyatnisaqlabqolishuchunbirqat or islohotlarvaharbiyyurishlaramalgaoshirildi.biroquzoqdavometganichki nizolarbuharakatlarningsamaradorliginikamaytirdi.viloyathokimlarima rkazga bo‘ysunishdan ko‘ra, o‘z mustaqilligini saqlashga ko‘proq intila boshladi. Bu holat harbiytizimgahambevositata’sirqildi.ilgariyagonamarkazdanboshqarilg an qo‘shinlar endi turli shahzodalar va amirlar o‘rtasida bo‘linib ketdi 23 . Harbirguruho‘zmanfaatinihimoyaqilishuchunalohidaharbiykuchg a tayandi.natijadaumumiymudofaatizimizaiflashib,tashqibosimlargaqars hi kurashishimkoniyatikamaydi.Shudavrdaiqtisodiyinqirozhamchuqurlash di. uzluksizurushlarnatijasidaqishloqxo‘jaligitizimiizdanchiqdi,sug‘orish inshootlarivayronbo‘ldi,savdoyo‘llarixavfsizligiyo‘qoldi.buesadavlat xazinasinin g kamayishig a va harbiy yurishlarni moliyalas htirishdag qiyinchiliklargaolibkeldi.iqtisodiyzaiflikesasiyosiyparokandalikniyanada tezlashtirdi. Temuriylar ichkinizolar bilanband bo‘lganbir paytdatashqi kuchlar, ayniqsa Muhamma d Shayboniyx on yetakchiligi dagi kuchlar Movaroun nahr hududlaridamustahkamlanibbordi.ularningbosimiostidatemuriylarasta -sekin asosiystrategikshaharlarniyo‘qotaboshladi.bujarayontemuriylarsiyosiy tiziminingyakuniyinqirozigaolibkeldi.Oxir- oqibattemuriylardavlatiyagona 23 Jo‘rayev N. O‘zbekiston tarixi (IX–XVI asrlar). – Toshkent: O‘qituvchi, 2012.- 192 b. 18 imperiyasifatidamavjudligini yo‘qotib,faqat ayrim hududlardamahalliy sulolalar vaqisqamuddatlihukmronliklarko‘rinishidasaqlanibqoldi.tarixiyjarayone sa yangisiyosiydavrshayboniylarvakeyingisulolalarhukmronligigayo‘lochib berdi. Shu tariqa temuriylar davlati ichki taxt kurashlari, amirlar raqobati va tashqi bosimlarnatijasidatarixsahnasidao‘zo‘rniniyangikuchlargabo‘shatibberdi . Shahzodalaro‘rtasidagikurashlardadiniyulamolarvasaroyzodagonlarinin gham roli kuchaygan edi. ular ko‘pincha o‘z manfaatiga mos kelgan shahzodani qo‘llab- quvvatlab,siyosiyvaziyatniyanadamurakkablashtirgan.Natijadataxtuchu n kurash faqat harbiy emas, balki saroy ichidagi siyosiy bosimlar orqali ham kechgan. SultonHusaynBoyqarodavriningso‘nggiyillaridaHirotsaroyidamarkaziy boshqaruvtizimizaiflashganisabablidevonamaldorlarivayirikmansabdorl ar o‘rtasida ham bo‘linishlar yuzaga kelgan. ayrim amaldorlar viloyat hokimlari bilan kelishib,markaziyfarmonlarniataylabkechiktirishyokibajarmaslikholatlari kuzatilgan.buesadavlatboshqaruvidatartibsizliknikuchaytirgan.Shuning dek, temuriylararmiyasidahamichkibo‘linishlarpaydobo‘lgan.ilgariyagonalas hkar hisoblanganqo‘shinlarendishahzodalarvaamirlaro‘rtasidataqsimlanib,ha rbiri o‘ziga sodiq harbiy guruhni shakllantirgan. bu holat janglarda birlik yo‘qligiga olib kelib,ko‘plabharbiyyurishlarningmuvaffaqiyatsiztugashigasababbo‘lgan. Ayrimviloyatlardasoliqyig‘ishtizimiamirlarqo‘ligao‘tibketganvaular markazgato‘liqhisobotbermasdanmustaqilravishdadaromadniboshqara boshlagan.buholatmarkaziyxazinanizaiflashtirib,davlatningharbiyvasiyo siy qudratini kamaytirgan 24 . 24 Fayziyev T. Temuriylar davri siyosiy tarixi. – Toshkent, 2008.- 103 b. 19 I bob buy icha xulosa So‘nggitemuriylarshahzodalario‘rtasidagitaxtuchunkurashlarning kelib chiqishsabablari,ularningtarixiyildizlarihamdasiyosiyjarayonlarrivojitahl il qilindi. Tadqiqot davomida Temuriyla r davlatida markaziy hokimiya tning zaiflashuvi,aniqvorisliktartibiningyo‘qligivayirikamirlarhamdaviloyat hokimlarining kuchayib borishi ichki nizolarning asosiy omili bo‘lib xizmat qilgani aniqlandi. Bobda shahzodalar o‘rtasidagi kurashlar nafaqat taxt uchun kurash, balki davlatboshqaruvi,hududiynazoratvaharbiykuchlarustidanhukmronlikqil ish uchun kechgan murakkab siyosiy jarayon ekanligi yoritildi. Bu jarayonlarda ayrim shahzodal ar vaqtincha ustunlikka erishgan bo‘lsa-da, barqaror markaziy hokimiyatnitiklashgaerishaolmaganlar.IchkisiyosiybeqarorlikTemuriyla r davlatiningiqtisodiyvaharbiyqudratinihamzaiflashtirib,tashqikuchlarnin g, xususan Shayboniylar sulolasining kuchayishiga sharoit yaratib bergan. Natijadaso‘nggitemuriylardavridaboshlangantaxtuchunkurashlar davlatningparchalanishigavauningtarixiysahnadanasta- sekinchiqibketishiga olibkelgan.Temuriylardavlatiningyemirilishjarayonibirkunyokibirvoqea bilanemas,balkiuzoqdavometganichkisiyosiyziddiyatlarnatijasidayuzag a kelganmurakkabtarixiyjarayondir.Shahzodalaro‘rtasidagiraqobatdoimi ytus olib,davlatboshqaruvtiziminingbarchabo‘g‘inlarigasalbiyta’sirko‘rsatgan . Harbiykuchningalohidashahzodalarqo‘lidato‘planishimarkaziyhokimiya tning umumiynazoratiniyo‘qotishigaolibkelgan.Buholatesadavlatichidabir- biriga bo‘ysunmaydigansiyosiymarkazlarningpaydobo‘lishigasababbo‘lgan.Ic hki nizolar davomida davlatning tashqi siyosiy xavfsizligi ham izdan chiqqan. Natijada tashqi kuchlar Temuriyla r davlatidag i beqarorlik dan unumli foydalani b, mintaqadagisiyosiyjarayonlargafaolaralashaboshlagan.Temuriylardavl atining parchalanishitasodifiyemas,balkiichkisiyosiykurashlar,boshqaruvtizimi dagi zaifliklarvavorislikmasalasininganiqhaletilmaganliginatijasiekanligini ko‘rsatadi. 20 I.BOB. SHA Y BON IY LA R ISTILOSI VA TEMURIY LA R HUKUMRON LIGIN IN G TUGA SHI. 2.1 So‘ngi Temuriy shahzodalar o‘rt asidagi k urashlar So‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarTemuriylardavlatining yemirilishjarayonidahalqiluvchiahamiyatgaegabo‘lganomillardanbiri hisoblanadi.AmirTemurvafotidankeyinuningulkanimperiyasiShohruxMi rzo davridanisbatanmarkazlashganholdasaqlanganbo‘lsa- da,keyingidavrlarda Temuriyshahzodalaro‘rtasidataxtvahududlaruchunkurashlarkuchayibb ordi. Bukurashlarayniqsa XVasrningikkinchiyarmi da yanadakeskinlashib, davlatning siyosiy birligini butunlay zaiflashtirdi. Abu Sa’id Mirzo vafotidan keyin Temuriylarsaltanatibirnechamustaqilvayarimmustaqilhududlargabo‘lini b ketdi.Movarounnahr,Xuroson,Farg‘onavaboshqaviloyatlardaturliTemur iy shahzodalar o‘z hokimiyatini mustahkamlashga harakat qildi. Samarqandda Sulton AhmadMirzo,Farg‘onadaUmarShayxMirzoavlodlari,XurosondaesaHusa yn Boyqarokabihukmdorlaro‘zmavqeinisaqlabqolishgaintildilar.Biroqbu hukmdorlaro‘rtasidaumumiysiyosiybirlikyo‘qedivaharbirio‘zhududini mustaqil boshqarishga moyil bo‘lgan. Shahzodalar o‘rtasidagi kurashlar faqat ichki siyosiy nizolar bilancheklanibqolmay,balkitashqi kuchlarningaralashuvigaham yo‘l ochib berdi 25 . Dashti QipchoqdankuchayibkelayotganShayboniyxonTemuriylar ichidagi bubo‘linishlardanustalikbilanfoydalandi.UayrimTemuriyshahzodalarbil an vaqtinchaittifoqlartuzib,keyinchalikularnimag‘lubetishorqaliMovarounn ahr hududlarini birin-ketin egallab bordi. Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi raqobatning yanabirmuhimjihatimerosvataxtvorisligimasalasibilanbog‘liqedi.Aniq tartibningyo‘qligisababliharbirshahzodao‘zinihukmdordebe’lonqilishga intilar,buesadoimiyurushvaishonchsizlikmuhitiniyuzagakeltirardi.Natija da markaziyhokimiyatzaiflashib,viloyathokimlarivaamirlarhammustaqilsiy osat yuritaboshladilar.XVasroxirigakelibbuichkiziddiyatlaro‘ziningengyuqori nuqtasigachiqdi.MovarounnahrdaBoburMirzo,SamarqanddaShayboniy xon bosimiostidagi so‘nggiTemuriy hukmdorlar, Xurosondaesa HusaynBoyqaro o‘z25 Mirzaev B.Temuriylar sulolasi tarixi.- Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. -134 b. 21 hokimiy atini saqlab qolishg a harakat qildi. Biroq birlashg an kuch va markazlashganarmiyaningyo‘qligiularningqarshiliginizaiflashtirdi.Shuta riqa so‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarnafaqatdavlatningichki parchalanishiga,balkibutunTemuriylarimperiyasiningtugashigaolibkeld i.Bu jarayon natijasida Movarounnahrda Shayboniylar davlati, keyinchalik esa Xuroson vaHindistondayangisiyosiysulolalarshakllandi.Temuriylaresatarixsahna sida buyuk,ammoichkiziddiyatlartufayliyemirilganimperiyasifatidaqolibketdi . So‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarniyanadachuqurroqtah lil qilganda,bujarayonningfaqatsiyosiyemas,balkiijtimoiyqatlamlargahamt a’sir qilganiniko‘rishmumkin.XVasroxirigakelibTemuriylarsaroyidaamirlar, harbiy sarkardalar va yirik yer egalari o‘rtasida ham kuchli manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga kelgan edi. Har bir shahzoda o‘z hokimiyatini mustahkamlash uchun aynan shuguruhlarbilanalohidaittifoqlartuzishgamajburbo‘lgan,buesadavlatic hida“ichki raqobat tarmoqlari”ni vujudga keltirgan 26 . Shu davrda harbiy tizim ham barqaror emas edi. Temuriylar davrida mavjud bo‘lganan’anaviylashkartizimiasta- sekinparchalandivaqo‘shinlarko‘pincha shahzodalargasadoqatasosidabo‘linibketdi.Natijadabirhududdabirnech ta sarkardaturlishahzodalargaxizmatqilganholatlaryuzagakeldi,buesajang larda doimiyishonchsizlikvatez- teztomono‘zgarishlargasababbo‘ldi.Bundayholat Temuriylarsiyosiykuchinibirmarkazgajamlashimkoniniyo‘qqachiqardi. Iqtisodiy resurslar uchun kurash ham shahzodalar o‘rtasidagi nizolarni kuchaytirdi. Sug‘oriladiganyerlar,savdoyo‘llarivashaharsoliqtushumlariustidannazor at qilishharbirhukmdoruchunasosiymaqsadgaaylandi.Buesaoddiyaholi hayotigahambevositata’sirqilib,soliqlarningoshishivatez- tezharbiyyurishlar tufaylihududlardabeqarorliknikuchaytirdi.Temuriyshahzodalaro‘rtasida gi kurashlarningyanabirmuhimjihatidiplomatikmunosabatlarningzaiflash uviedi. IlgariTemuriylartashqisiyosatdayagonakuchsifatidaharakatqilganbo‘lsa , keyinchalik har bir shahzoda alohida elchilar yuborish, mustaqil ittifoqlar tuzish va hattodushmankuchlarbilanyashirinkelishuvlarqilishdarajasigayetdi.Bue sa Temuriylardavlatiningxalqaroobro‘sinisezilarlidarajadapasaytirdi.Shuja rayon 26 Jo‘rayev A., Markaziy Osiyo o‘rta asrlar tarixi.- Toshkent: Universitet, 2014. 89 b. 22 davomidaichkisiyosiyparchalanishshunchalikchuqurlashdiki,ayrimhudu dlarda shahzodalarnomigaginahukmronbo‘lib,amaldaesamahalliyamirlarvaha rbiy boshliqlarboshqaruvnio‘zqo‘ligaolganedi.Buholatmarkaziyhokimiyatnin g real kuchini yo‘qqa chiqardi va Temuriylar davlatini tashqi bosimga juda zaif qilib qo‘ydi.Natijadaso‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarnafaqatt axt uchunoddiyraqobat,balkibutunsiyosiytizimningichidanyemirilishjarayo niga aylandi.Buichkibo‘linishlarShayboniylarkabiyangisiyosiykuchlarningtez da Movarounnahrgakiribkelishivauniegallashigaqulaysharoityaratdi.So‘ng gi Temuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarXVasrningikkinchiyarmivaXVIa sr boshlaridaMovarounnahrvaXurosonsiyosiyhayotinibelgilabberganasosi y omillar dan biri bo‘ldi. Bu davrda Temuri ylar saltanat i bir marka zdan boshqariladigankuchlidavlatsifatidaemas,balkibir- biribilanraqobatqilayotgan alohida hududiy hokimliklar majmuasiga aylangan edi. Masalan, 1450–1490-yillar oralig‘idaSamarqand,Buxoro,Farg‘onavaXurosondabirvaqtningo‘zidabir nechtaTemuriyshahzodalarhukmronlikqilganvaularo‘rtasidadoimiyhar biy to‘qnashuvlaryuzberibturgan.Tarixiymanbalardaqaydetilishicha,AbuSa’i d Mirzovafotidankeyin(1469)Temuriylardavlatidamarkaziyhokimiyatdeyar li yo‘qolg an va uning o‘rniga turli sulolavi y guruhla r paydo bo‘lga n. MovarounnahrdaSultonAhmadMirzo,keyinchalikSultonMahmudMirzok abi hukmdorlar Samarqand taxti uchun kurash olib borgan 27 . Shu bilan birga, Farg‘ona hududida Umar Shayx Mirzo avlodlari, Xurosonda esaHusaynBoyqaroo‘zhokimiyatinimustahkamlashgaharakatqilgan.Bu holat davlatningyagonasiyosiymarkazgaegaemasliginiko‘rsatadi.Tarixiyfaktla rdan birishuki,1470–1490- yillardavomidaTemuriyshahzodalaro‘rtasidagiurushlar natijasidaSamarqandbirnechamartaqo‘ldanqo‘lgao‘tgan.Bufaqatharbiy mag‘lubiyatemas,balkisiyosiytizimningbeqarorliginihamifodalagan.Ayn an shubeqarorlikdavridayirikamirlarvaqabilaboshliqlarishahzodalarniqo‘ll ab- quvvatlab,ularningtaqdirinihalqiluvchikuchgaaylangan.Faktlargako‘ra, Temuriylararmiyasihamyagonamarkazlashgantizimgaegaemasedi.Har bir shahzodao‘ziningshaxsiylashkarigaegabo‘lib,bulashkarlarko‘pinchao‘za ro 27 Rahmonov F. Amir Temur va Temuriylar davlati.- Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018, 102 b. 23 janglardabir-birigaqarshiqo‘yilgan.Buholatayniqsa1490- yillardakuchayib, Movarounnahrnitashqibosqinlargajudazaifqilibqo‘ydi.Muhimtarixiy faktlardanyanabiri1494- yildaUmarShayxMirzovafotivaundankeyinBobur MirzoningFarg‘onataxtigachiqishibilanbog‘liqvoqealardir.Buvoqeaham Temuriylarichkikurashlariningdavomiyliginiko‘rsatadi,chunkiBoburo‘z hokimiyatinisaqlabqolishuchunboshqaTemuriyshahzodalarbilanuzluksi z kurasholibborishgamajburbo‘lgan.1500- yildaShayboniyxonningBuxoroni, 1501- yildaSamarqandniegallashihamaynanTemuriyshahzodalaro‘rtasidagi kelishmovchiliklarvabirlashishningyo‘qligibilanbog‘liqedi.Ba’ziTemuriy hukmdorlarShayboniyxonbilanvaqtinchaittifoqtuzganbo‘lsa,boshqalari unga qarshi yakka holda kurashgan, bu esa umumiy mudofaa tizimini yo‘qqa chiqargan. So‘nggi Temuriyshahzodalar o‘rtasidagikurashlar faqatichki taxttalashish emas, balkimarkazlashgandavlattiziminingparchalanishi,harbiybirlikningyo‘qo lishi vasiyosiyittifoqlarningbeqarorlashuvibilanbirgakechganmurakkabtarixi y jarayon bo‘lgan 28 . Shu sababli Temuri ylar davlati tashqi bosimg a dosh bera olmay, Shayboniylardavlatibilanalmashgan.So‘nggiTemuriyshahzodalaro‘rtasi dagi kurashlarniyanadachuqurroqtarixiykontekstdako‘ribchiqilganda,bujara yon Temuriylardavlatiningichkisiyosiytizimiyemirilganidankeyinpaydobo‘lga n“parchalanishdavri”ekanligiyaqqolko‘rinadi.Bubosqichdadavlatningas osiy tayanchi bo‘lgan sulolaviy birlik amalda yo‘qolib, har bir Temuriy shahzoda o‘zini mustaqilhukmdorsifatidako‘rishgaharakatqilgan.Tarixiymanbalardaqay d etilishicha, Shohrux Mirzo vafotidan (1447) keyin Temuriylar ichida birinchi yirik vorislikinqiroziboshlangan.Aynanshuvoqeadankeyindavlatningmarkazi y boshqaruvizaiflashib,viloyatlaramaldamustaqilboshqarilaboshlagan.Ke yingi o‘nyilliklardabujarayonto‘xtasho‘rnigakuchayibbordivaXVasroxirigakeli b butunlaytizimliinqirozgaaylandi.AbuSa’idMirzodavrida(1451– 1469)qisqa muddatlibirlashuvkuzatilganbo‘lsa- da,uningo‘limidanso‘ngMovarounnahrva Xurosonyanaalohidasiyosiymarkazlargabo‘lindi.Bubo‘linishnatijasida Samarqand,BuxorovaFarg‘onahududlaridaturliTemuriyshahzodalaro‘z 28 Karimov N. Movarounnahr siyosiy tarixi, Toshkent: O‘qituvchi, 2015.- 78 b. 24 mustaqilsiyosatiniyuritaboshladilar.Aynanshudavrdatemuriylarichida“ markaziy hokimiyat” tushunchasi amalda yo‘qola boshlagan. Faktlarga ko‘ra, XV asroxirlaridaTemuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarnatijasidanafaqat harbiy to‘qnashuvlar,balkiiqtisodiyinqirozhamkuchaydi.Sug‘orishtizimlarining buzilishi, dehqonc hilik yerlarini ng tashlab ketilishi va savdo yo‘llarin ing xavfsizligipasayishidavlatdaromadlarigakattazarbaberdi.Buesaharbir shahzodaningo‘zqo‘shininisaqlashimkoniyatinihamcheklabqo‘ydi.Shu davrningyanabirmuhimfaktlaridanbirishundaki,Temuriyshahzodalar ko‘pinchayirikamirlarvaqabilayetakchilariyordamigatayanishgamajbur bo‘lgan.Masalan,ayrimshahzodalarDashtiQipchoqdagio‘zbekqabilalarib ilan ittifoqtuzganbo‘lsa,boshqalariesaEronvaXurosondagisiyosiykuchlarbila n kelishuvlarga kirgan. Bu tashqi kuchlarning Temuriylar ichki ishlariga aralashuvini kuchaytirgan.BoburMirzoningSamarqanduchunolibborgankurashlarih ambu ichkibo‘linishlarningyorqinmisolidir.U1497–1501- yillaroralig‘idabirnecha bor Samarqandni egallagan bo‘lsa-da, uni uzoq muddat saqlab qololmagan. Sababi, mahalliyamirlarningsadoqatibarqarorbo‘lmaganvaharbiykuchlardoimiy ravishdatomonalmashtiribturgan.Engmuhimtarixiyburilishlardanbiri15 00–1501- yillardaShayboniyxontomonidanBuxorovaSamarqandningegallanishi bo‘ldi.BuvoqeaTemuriylarsiyosiytiziminingMovarounnahrdagiyakuniy inqirozini anglatadi. Chunki shahzodalar bir-biri bilan kurashayotgan paytda tashqi kuchlar birlashgan holdaharakat qildi. Temuriylar davlatining parchalanishi oddiy harbiymag‘lubiyatemas,balkiuzoqdavom etganichkisiyosiyraqobat,markaziy hokimiyatningzaiflashuvi,iqtisodiyinqirozvatashqibosimlarningbirlashg an natijasisifatidatarixdaqolgan.BujarayonMovarounnahrdayangisiyosiyd avr Shayboniylar hukmronligining boshlanishiga olib keldi 29 . 29 Sodiqov H., O‘zbekiston tarixi.- Toshkent: Fan, 2012.- 56 b. 25 2.2 Mov oraunnahrda Temuriy lar boshqaruv ining t ugashi MovarounnahrdaTemuriylarboshqaruviningtugashiXVasroxiriXVI asr boshlaridagisiyosiybeqarorlikvaichkinizolarbilanchambarchasbog‘liqedi . AmirTemurvafotidankeyinuningavlodlario‘rtasidataxtuchunkurashlar kuchayib bordi. Shohrux Mirzo davrida davlat nisbatan barqaror saqlangan bo‘lsa-da, uning vafotidan so‘ng Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi raqobat yanada avj oldi. Ayniqsa,AbuSa’idMirzovaundankeyingihukmdorlardavridamarkaziy hokimiyatzaiflashib,viloyatlarmustaqillikkaintilaboshladi.Samarqand,Bu xoro, Farg‘onavaHirotkabiyirikmarkazlardaturliTemuriyshahzodalarhukmron lik uchun o‘zaro kurash olib bordilar. Bu siyosiy parchalanish Movarounnahrni tashqi kuchlaruchunqulaynishongaaylantirdi.DashtiQipchoqdakuchayibboray otgan MuhammadShayboniyxonaynanshuvaziyatdanustalikbilanfoydalandi.U dastlab Turkiston hududida o‘z mavqeini mustahka mlab, keyincha lik Movarounnahrgayurishboshladi.Temuriyhukmdorlarningo‘zaroittifoqt uza olmaganligivamarkazlashganqo‘shintashkilqilolmaganligiShayboniyxo nning muvaffaqiyatiniosonlashtirdi.1500-yildaBuxoro,1501- yildaesaSamarqand Shayboniyxonqo‘ligao‘tdi.SamarqandningegallanishiTemuriylarsiyosiy qudratiga katta zarba bo‘ldi 30 . ZahiriddinMuhammadBoburbirmuddatSamarqandniqaytaribolish ga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, Shayboniyxonning harbiy ustunligi sababli uni saqlab qolaolmadi.1504- yildaBoburMovarounnahrnitarketibKobulgayo‘loldi.Shu tariqa Movarounnahrda Temuriylar hukmronligi deyarli yakunlandi va bu hududda Shayboniy lar davlati hukmronli gi o‘rnatildi. 1507-yilda Hirotning ham ShayboniyxontomonidanegallanishiTemuriylarningXurosondagihukmr onligiga hambarhamberdi.NatijadaAmirTemurasossolganulkanimperiyaparchal anib, uningo‘rnidaShayboniylarboshqaruvishakllandi.MovarounnahrdaTemu riylar boshqaruviningtugashiXVasroxiriXVIasrboshlaridagisiyosiybeqarorlikv a ichkinizolarbilanchambarchasbog‘liqedi.AmirTemurvafotidankeyinunin g avlodlario‘rtasidataxtuchunkurashlarkuchayibbordi.ShohruxMirzodavri da 30 Rahmonov F. Temuriylar davlati tarixi. - Toshkent: Fan, 2015.- 45 b. 26 davlatnisbatanbarqarorsaqlanganbo‘lsa- da,uningvafotidanso‘ngTemuriy shahzodalaro‘rtasidagiraqobatyanadaavjoldi.Ayniqsa,AbuSa’idMirzova undankeyingihukmdorlardavridamarkaziyhokimiyatzaiflashib,viloyatlar mustaqillikkaintilaboshladi.Samarqand,Buxoro,Farg‘onavaHirotkabiyiri k markazlardaturliTemuriyshahzodalarhukmronlikuchuno‘zarokurasholi b bordilar.BusiyosiyparchalanishMovarounnahrnitashqikuchlaruchunqul ay nishonga aylantirdi. Dashti Qipchoqd a kuchayib borayotga n Muham mad Shayboniyxonaynanshuvaziyatdanustalikbilanfoydalandi.UdastlabTurki ston hududidao‘zmavqeinimustahkamlab,keyinchalikMovarounnahrgayuris h boshladi. Temuriy hukmdo rlarning o‘zaro ittifoq tuza olmagan ligi va markazlashganqo‘shintashkilqilolmaganligiShayboniyxonningmuvaffa qiyatini osonlashtirdi.1500-yildaBuxoro,1501- yildaesaSamarqandShayboniyxon qo‘ligao‘tdi.SamarqandningegallanishiTemuriylarsiyosiyqudratigakatta zarba bo‘ldi.ZahiriddinMuhammadBoburbirmuddatSamarqandniqaytaribolis hga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, Shayboniyxonning harbiy ustunligi sababli uni saqlab qola olmadi 31 . MovarounnahrdaTemuriylarboshqaruviningtugashijarayoniniyan ada chuqurroqtushunishuchunyanashuniqo‘shimchaqilishkerakki,budavrd a davlatningsiyosiyparchalanishibilanbirgama’naviyvamadaniymarkazlas huv hamsusayganedi.TemuriylardavridaSamarqandvaHirotnafaqatsiyosiy,b alki ilm-fan va madaniyat markazlari sifatida ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Biroq ichkiurushlarvabeqarorlikkuchayganisaribumarkazlarningiqtisodiyva intellektualqudratihamzaiflashaboshladi.Olimlar,shoirlarvaamaldorlart urli hududlargatarqalibketdi,buesadavlatningumumiynufuzigasalbiyta’sir ko‘rsatdi. Temuriyl ar o‘rtasida gi raqobat faqat harbiy to‘qnash uvlar bilan cheklanibqolmay,balkisiyosiyittifoqlarvaxiyonatlarbilanhamkechgan.Bir shahzodaikkinchisigaqarshitashqikuchlarnichaqirishiyokimuayyanhud udni qo‘lgakiritishuchunbegonaqabilalardanfoydalanishiodatiyholgaaylanga nedi. Buesamarkaziyhokimiyatniyanadazaiflashtirib,davlatichidaishonchsizlik muhitinikuchaytirdi.AynipaytdaShayboniyxonningMovarounnahrgakiri b 31 John E. Woods, The Timurid Dynasty. - Princeton: Princeton University Press, 1990.- 78 b. 27 kelishioddiyharbiyyurishemas,balkiuzoqtayyorgarlikvasiyosiystrategiya natijasi edi. U faqat kuch ishlatish emas, balki mahalliy zodagonlar, diniy ulamolar va qabila yetakchilari bilan ittifoqlar tuzish orqali o‘z mavqeini mustahkamladi. Bu yondashuv Temuriylar siyosiy tizimining zaif tomonlarini yanada yaqqol ko‘rsatib berdi.Temuriylarhukmronliginingtugashibirkundasodirbo‘lmagan,balki bir nechao‘nyilliklardavometganuzluksizjarayonbo‘lib,undaichkibo‘linish, iqtisodiyzaiflashuvvatashqibosimbir-birinikuchaytirganomillarsifatida namoyonbo‘lgan.Oxir- oqibatMovarounnahrdaTemuriylarsiyosiytizimio‘z o‘rniniyangiShayboniylarasossolgandavlattuzilmasigabo‘shatibberdiva Markaziy Osiyo tarixida yangi davr boshlandi 32 . Muhammad Shayboniyxon (1451–1510)Abulxayrxonningo‘g‘liShohBudoqSultonningfarzandiedi. Shayboniyxonotasivafotetganpaytdahaligo‘dakbo‘lganisababli,uning tarbiyasivata’limibilanbobosiAbulxayrxonshug‘ullandi.1468–1469- yillarda bobosiAbulxayrxonvafotetgach,uSirdaryobo‘ylaridabarpoetgano‘zbekla r konfederatsiyasiparchalanibketdivao‘zbekqabilalario‘zarosiyosiyhokimi yat uchunkurashaboshladilar.Manbalargako‘ra,DashtiQipchoqdagitartibsiz va notinchvaziyatShayboniyxonhamdauningukasiMahmudBahodirSulton xavfsizligigatahdidsolaboshlaganvaularDashtiQipchoqnitarketishgamaj bur bo‘lganlar.ShayboniyxonTurkistonhududigayo‘loldivauyerdaTemuriylar hukmronligibilanyaqinlashdi.Shayboniyo‘shadavrdaTemuriysultonAhm ad Mirzo nomidan Turkisto nning bir qismida hukmro nlik qilayotg an Amir MuhammadMazidTarxondanpanohtopdi.MuhammadMazidungavauni ng hamrohlarigaQorako‘lviloyatiniqishlovsifatidaberdi.Shutariqa,Shayboni y TemuriylarMovarounnahriningsiyosiyolamibilanyaqinaloqagakiraboshl adi. Turkiston Movarounnahrning o‘troq hayoti bilan Dashti Qipchoqning ko‘chmanchi hayotio‘rtasidagichegarahududibo‘lib,buyerdaTemuriylar,mo‘g‘ullarva o‘zbeklaro‘rtasidagio‘zarota’sirhamdasiyosiyraqobatyuzberardi.Ushbu siyosiyto‘qnashuvlarShayboniyniTurkistonnitarketib,Buxorogaborishga majburqildi.O‘shadavrdaBuxorotasavvufijtimoiy- siyosiyvaiqtisodiyhayotda 32 Erdoğan, Özden. Conception of Political Power and the Timurid Cultural Achievements During the Reign of Sultan Husayn Bayqara. PhD diss., Middle East Technical University, 2023. - 215 b. 28 muhim o‘rin tutgan shahar bo‘lib, u Temuriy sulton Ahmad Mirzo nomidan arg‘un amiriAbdulaliTarxontomonidanboshqarilaredi.Shayboniyuyerdaikkiyilc ha (taxminan1474–1475- yillarda)yashab,shaharningshayxlarivaulamolaribilan yaqin aloqalar o‘rnatdi. Bannoiyning ta’kidlashicha, Shayboniy Turkiston, Movarounnahr va Xuroson hududlarini Buxorodagi mashhur Naqshbandiy shayxlaridan biri bo‘lgan Muhammad Porsoning avlodi Xoja Muhammad Porsoningmarhamatitufayliqo‘lgakiritgan.BiroqShayboniyxono‘ziningfa ol siyosiy hayotini Buxoroda emas, balki Turkistonda boshladi. UbirmuddatBuxorodaturgach,siyosiyraqobatlardavometayotgan Turkiston ga qaytdi. Turkiston ga qaytgach, Shayboniy hududdag i siyosiy kurashlardafaolqatnashdihamdasiyosiyittifoqlartuzishvayangisiyosat shakllant irishga harakat qildi. Avvalo u mahalliy hokimlar ning qo‘llab- quvvatlashigaerishdi, so‘ngrahududdagimuhim shaharvaqal’alarniegallaboldi. 1488- yilda Temuriy Ahmad Mirzo hududda gi mo‘g‘ul xonlarid an biri MahmudxongaqarshiShayboniydanyordamso‘radi.ShutariqaShayboniy Movarounnahrgaborishimkoniyatigaegabo‘ldi.Ammobusafaruuyerga qochqin sifatida emas, balki tarafdorla ri yordamid a kuch- qudratin mustahkamlaganmuhimsiyosiyarbobsifatidabordi.USamarqandgakelg anida, Temuriyhukmdoruningkuchayibborayotganqudratidanbezovtabo‘ldi.N atijada Shayboniytomoninio‘zgartirib,TemuriylargaqarshiMahmudxonbilanittif oq tuzdi. Mo‘g‘ul xoni bilan tuzilgan ushbu ittifoq Shayboniyxonga Turkistonda katta kuchvata’sirorttirishimkoniniberdihamdaungabirqanchao‘zbekamirlariv a beklariqo‘shildilar.ShayboniyxondastlabXorazmtomonyo‘loldivauyerda ayrimmuhimqal’alarniegalladi.Turkistongaqaytgach,uhududningqolga n muhimshaharlarinihamqo‘lgakiritdivashundanso‘ngMovarounnahrsari yuzlandi.O‘zbeksiyosiyhokimiyatiningshakllanishidagiengmuhimbosqic h ShayboniyxonningTemuriylarboshqaruvidagiMovarounnahrgaqaytishi bo‘ldi. YurishboshlanishidanoldinShayboniyAbulxayrxonningtirikqolganavlodl arini o‘zigaqo‘shilishgachaqirdi.TaklifetilganlarningaksariyatiShayboniysiyosi y faoliyatini Movaroun nahr siyosiy maydonid a boshlaga nidan keyin unga qo‘shildilar.O‘zbeklaristilosiXVasroxirlaridaboshlanib,1500–1501- yillarda 29 Buxoro va Samarqandning, 1502–1503-yillarda Farg‘ona viloyatining, 1504–1505-yillardaXorazmning,1505- yildaBalxvauningatroflarining,nihoyat1507-yilda Hirotningbosibolinishibilanyakunlandi.Shayboniyvauningtarafdorlari Markaziy Osiyoning katta qismini o‘z ichiga olgan O‘zbek xonligini barpo etdilar. Ushbu hududlar da Temuriyla r hukmronli gining yemirilishi va o‘zbeklar hukmronliginingo‘rnatilishidasiyosiyvaziyatmuhimrolo‘ynadi.Hududlarni ng katta qismi vayronkor hujumlar orqali emas, balki tinch yo‘l bilan egallangan edi 33 . 33 Erdoğan, Özden. Conception of Political Power and the Timurid Cultural Achievements During the Reign of Sultan Husayn Bayqara. PhD diss., Middle East Technical University, 2023. - 217 b. 30 II bob buy icha xulosa Ushbu bobda Temuriylar davlatining yemirilish jarayoni va so‘nggi Temuriy shahzodalaro‘rtasidagisiyosiykurashlartahlilqilindi.Tadqiqotnatijalarish uni ko‘rsatadiki,Temuriylarimperiyasiningzaiflashuvibirginatashqibosqinlar bilan emas,balkiichkisiyosiynizolar,taxtvorisligimasalasidagitartibsizliklarva markaziyhokimiyatningkuchsizlanishibilanbevositabog‘liqbo‘lganmurak kab jarayonhisoblanadi.AbuSa’idMirzovafotidankeyinMovarounnahrvaXuro son hududlaridayagonasiyosiymarkazyo‘qolib,turliTemuriyshahzodalaro‘z mustaqilhokimiyatinio‘rnatishgaintildilar.Samarqand,Buxoro,Farg‘onav a Xurosonkabihududlardayuzagakelgansiyosiybo‘linishlardavlatningumu miy birliginiyemirdihamdaharbiy- siyosiykuchlarningparokandaligigaolibkeldi. Natijadamarkazlashgan qo‘shintizimizaiflashib,amirlar vamahalliykuchlarning ta’sirikuchaydi.BobdavomidaShayboniyxonningsiyosiysahnagachiqishi ham alohidao‘rintutadi.UDashtiQipchoqdagisiyosiybeqarorlikdanso‘ngTurkis ton vaBuxoroorqaliTemuriylarichkisiyosiymuhitigakiribkeldivaasta- sekin Movarounnahrdagi asosiy siyosiy kuchga aylandi. Temuriy shahzo dalar o‘rtasid agi kelishmovchilikl ar va birlashishning yo‘qligi Shayboniyxonni ng muvaffaqiyatini tezlasht irdi. Shu bilan birga, Temuriylardavridaiqtisodiyresurslaruchunkurash,savdoyo‘llarivayer- mulk ustidan nazorat masalalari ham ichki nizolarni kuchaytirgan omillardan biri bo‘ldi. Siyosiyparchalanishnatijasidadiplomatikbirlikhamyo‘qolib,harbirshahzo da mustaqiltashqisiyosatyuritaboshladi.,Temuriylardavlatiningtugashiuzo q davometganichkisiyosiyinqiroz,harbiyparokandalikvatashqibosimlarnin g o‘zarota’sirinatijasidayuzagakelgantarixiyjarayonbo‘lib,uningyakunida MovarounnahrdaShayboniylarhukmronligio‘rnatildivaMarkaziyOsiyotar ixida yangisiyosiydavrboshlandi.Temuriylardavlatiningyemirilishjarayoniniya nada chuqurroq tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi kurashlarfaqatsiyosiyraqobatemas,balkibutunboshqaruvtiziminingichki inqirozi natijasi bo‘lgan. 31 X ULOSA UshbumavzudoirasidaTemuriylardavlatiningsiyosiytizimi,so‘nggi Temuriyshahzodalaro‘rtasidagikurashlarhamdaMovarounnahrdaTemu riylar hukmronliginingtugashjarayonihartomonlamatahlilqilindi.Tadqiqotnati jalari shuni ko‘rsatadiki, Temuriylar imperiyasining yemirilishi murakkab va ko‘p omilli tarixiyjarayonbo‘lib,ubirvaqtningo‘zidaichkisiyosiynizolar,iqtisodiy zaiflashuvvatashqikuchlarbosimibilanbog‘liqholdashakllangan.Temuriy lar davlatidamarkaziyhokimiyatningzaiflashuvi,taxtvorisligimasalasidagian iq tartibning yo‘qligi va shahzodalar o‘rtasidagi doimiyraqobat davlatbirligini izdan chiqardi.Ayniqsa,XVasrningikkinchiyarmigakelibMovarounnahrvaXuros on hududlari da mustaqil siyosiy markazlar ning paydo bo‘lishi Temuriyl ar saltanatining parchalanishini tezlashtirdi. Shu bilan birga, ichki kurashlar natijasida harbiytizimbo‘linibketdi,iqtisodiyresurslarustidannazoratzaiflashdiva davlatningtashqisiyosiymavqeipasaydi.NatijadaTemuriylartashqibosim ga, xususan Shayboniyxon boshchiligidagi yangi siyosiy kuchning harakatlariga qarshi turishda yetarli darajada birlashgan qarshilik ko‘rsata olmadi. ShayboniyxonningMovarounnahrgakiribkelishivauningbosqichm a- bosqichyirikshaharlarniegallashiTemuriylarichkizaifliginingbevositanati jasi bo‘ldi.SamarqandvaBuxoroningqo‘lgaolinishibilanTemuriylarsiyosiy hokimiyatideyarliyakunlandi,BoburMirzofaoliyatiesaTemuriylarmerosin ing boshqahududlardadavometishigasababbo‘ldi.Temuriylardavlatiningtu gashi faqat harbiy mag‘lubiyat emas, balki uzoq davom etgan siyosiy parchalanish, ichki nizolarvaboshqaruvtiziminingyemirilishinatijasidayuzagakelgantarixiy jarayondir.BujarayonMarkaziyOsiyotarixidayangibosqich— Shayboniylar davlatishakllanishigaolibkeldivamintaqaningsiyosiyxaritasinitubdan o‘zgartirdi.Tadqiqotnatijalarigako‘ra,Temuriylaro‘rtasidagiuzluksizraqo bat markaziy hokimiyat ning barqaror ishlashiga imkon bermagan . Viloyatlar o‘rtasidagisiyosiybo‘linish,amirlarta’siriningkuchayishivashahzodalar o‘rtasidagiishonchsizlikdavlatniichkijihatdanzaiflashtirgan.Shubilanbirg a, yagonaharbiytizimningyo‘qolishiTemuriylarqarshiliksalohiyatinikeskin 32 kamaytirga n. Shayboniyx on boshchiligid agi yangi siyosiy kuchning MovarounnahrgakiribkelishiTemuriylarichkiinqiroziningnatijasisifatida yuzagachiqqan.Umavjudsiyosiybo‘shliqlardanfoydalanib,bosqichma- bosqich hududlar ni egallab borgan va oxir- oqibat Temuriyla r hukmro nligini yakunlagan.Temuriylardavlatiningtugashibirginatashqibosqinnatijasie mas, balkiuzoqdavometganichkisiyosiykurashlar,markazlashuvningyo‘qolishi va davlat boshqaruv tizimining zaiflashuvi bilan bog‘liq tarixiy jarayondir. Bu jarayon natijasidaMovarounnahrdayangisiyosiydavrboshlanib,Shayboniylardavl ati shakllandi va mintaqa tarixida yangi bosqich yuzaga keldi. 33 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R I. Prezdent asarlari 1. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. II. Manbalar 1. Бобур З.М. Бобурнома. – Тошкент: Юлдузча, 1989. 2. Амир Темур. Темур тузуклари. – Тошкент: Шарқ, 1996 . III. Ilmiy adabiy ot lar 1. Бартольд В.В. Туркистон мўғуллар даврида. – Тошкент: Фан, 1963. 2. МўминовИ.АмирТемурнингЎртаОсиётарихидатутганўрнивароли.– Тошкент: Фан, 1968. 3. Аҳмедов Б. Амир Темур жаҳон тарихида. – Тошкент: Шарқ, 1996. 4. RahmatullayevaA.AmirTemursaltanatitarixnavisligi.–Toshkent:Fanva texnologiya, 2010. 5.BeatriceForbesManz.TheRiseandRuleofTamerlane.–Cambridge University Press, 1989. 6. Klavixo R.G. Samarqandga sayohat kundaligi. – Toshkent: Sharq, 2000. 7. Vamberi X. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. – Toshkent: Sharq, 1992. 8. Usmonov B. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy tarixi.- Farg‘ona:. 2024. 9.УватовУ.Соҳибқиронарабмуаррихларинигоҳида.– Тошкент:Шарқ, 1997. – 174 б. 10. KarimovSh,ShamsiddinovR.SohibqironAmirTemurvauningsaltanati.– Andijon, 1995. 11. Jo‘rayev N. O‘zbekiston tarixi (IX–XVI asrlar). – Toshkent: O‘qituvchi, 2012. 12. Fayziyev T. Temuriylar davri siyosiy tarixi. – Toshkent, 2008. 13.Erdoğan,Özden.ConceptionofPoliticalPowerandtheTimuridCultural Achievements During the Reign of Sultan Husayn Bayqara. PhD diss., Middle East Technical University, 2023. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. TEMURIYLAR DAVLATINING INQIROZI

1.1 Markaziy hokimyatning zaiflashuvi

1.2 Taxt uchun o‘zaro kurashlar va ularning borishi

I bob buyicha xulosa

II BOB SHAYBONIYLAR ISTILOSI VA TEMURIYLAR DAVRI HUKUMRONLIGINING TUGASHI

2.1 So‘ngi Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi kurashlar

2.2 Movoraunnahrda Temuriylar boshqaruvining tugashi

II bob buyicha xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить