So’roq gaplarning semantik – sintaktik tahlili - Английский язык

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	308.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

So’roq gaplarning semantik – sintaktik tahlili

Купить

MUNDARIJA Kirish............................................................................................................. ... ..... 3 I.BOB. S o‘roq gaplarning kommunikativ turlari............................... ............... 7 1.1.Gap lar haqida umumiy ma’lumot ............................................................. 8 1.2. S o’ roq gaplarning xususiyat lar i.......................................... II.BOB. So’roq gaplarning semantik - sintaktik tahlili. 2.1.Olmoshli so‘roq gaplarning vazifalari va ularning turlari ........................................ ........ ... .. ... 16 2.2 Ritorik va Sof so‘roq gaplar.................................................................. Xulosa.................................................................................................

Kirish O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi "Oliy ta`lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to`grisidagi" P.Q- 2909-sonli qarori. 1 Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar va yuqori malakali intellektual barkamol ablodni tarbiyalashda davlat siyosatining o’mini va rolini xalqaro jamoatchilikning o’rganishi va tanishishini ta’minlash maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev yosh avlodga juda katta e’tibor qilmoqda. Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning nafaqat keng bilim va professional ko‘nikmalarni egallashi, ayni paytda chet mamlakatlardagi tengdoshlari bilan faol muloqot qilish, dunyoda ro‘y berayotgan barcha voqea-hodisalar, yangilik va o‘zgarishlardan atroflicha xabardor bo‘lish, jahondag

zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan bo‘lgan kommunikativ lingvistika til birliklaridan nutqiy faoliyat vositasi sifatida foydalanish qonuniyatlari va tamoyillarini aniqlash hamda lisoniy hodisalarning real muloqot sharoitlarida voqelanishi bilan bog‘liq xususiyatlarini belgilash maqsadini ko‘zlaydi. Mavzuning dolzarbligi . Bir tomondan , til tizimi va uning asosiy birligi bo‘lgan gap hodisasining kommunikativ xususiyatlari tahliliga alohida e’tibor qaratilishi belgilansa, ikkinchi tomondan, semantik- strukturaga ega bo‘lgan so‘roq gaplarning maqomi masalasi batafsil tavsifsiz qolib kelayotganligi bilan izohlanadi. Shu turdagi so‘roq gaplarining struktur-semantik hamda kommunikativ xususiyatlarining tadqiqi, so‘zsiz, sintaksis sathida shakl va mazmun munosabatini aniqlashtiris

- so‘roq gaplarning tuzilishi va real muloqot vaziyatlarda qo‘llanilishidagi o‘zaro bog‘liqlik xususiyatlarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqot vazifalari yuqorida bayon etilgan maqsadga erishishda quyidagi aniq masalalar echimini topishni taqoza etadi: - so‘roq gaplarning sintaktik -semantik tahli l qilish. - so‘roq gaplarning zamonaviy ingliz tilidagi mavqei va o‘rnini aniqlash; - so‘roq gaplar ning kommunikativ faollashuvi ni turli muloqot muhitida aniqlash; -Tarkibida so‘roq olmoshi ishtirok etgan gaplarni ajratish. Tadqiqot ob’ektini ingliz tili muloqot tizimida keng qo‘llanishda bo‘lgan va asosan savol mazmuni ifodalaydigan ma’lum sintaktik ko‘rsatkichlar va modellar asosida yasaladigan so‘roq shaklidagi gaplar tashkil qiladi. Tadqiqot predmeti : Ingliz tilidagi so‘roq gaplarining form

Umuman olganda, bitiruv ishda to‘plangan materialni tahlil qilish asosida til birliklarining nutqiy faollashuvi qonuniyatlarini aniqlashni nazarga tutadigan induktiv- deduktiv yondashuv metodi asos qilib olingan. Tadqiqotning metodologik asoslarini O‘zbekiston Rspublikasi Prezidenti Shakat Murziyoyevning , ta’lim mazmuni siftini takomillashtirishga doir Prezident farmonlari, hukumat qarorlari bu ishda talqin qiladi. Bundan tashqari, jahon tilshunoslari A.A.Leont’ev, YU.S.Stepanov, hamda o‘zbek tilshunoslari A.A.Abduazizov, D.U.Ashurova, SH.Safarov, N.Mahmudov, A.Nurmanov, M.Hakimov, M.Q.Yusupov, S.Rahimov va boshqalarning til tizimi tahlillari faoliyat nazariyasi nuqtai nazaridan yondashuv, til vositalarining kommunikativ faollashuvi shakl va mazmun munosabatini ta’minlovchi omil bo‘lishi

faollashayotganda o‘z vazifasini yo‘qotib, o‘ziga xos bo‘lmagan kommunikativ funktsiyalarda qo‘llanilishini ochish. Ishning tuzilishi . Ish kirish‚ ikki bob‚ xulosalar‚ foydalanilgan ilmiy adabiyotlar ro‘yxati‚ lug‘atlar va misollar olingan manbalari ro’yxatidan iboratdir. I. BOB . S o‘roq gaplarning kommunikativ turlari 1.1.Gaplar haqida umumiy ma’limot. Bizga ma`lumki , til kishilar orasida eng muhim aloqa vositasi bo‘lib xizmat qiladi . Tilda fikr ifodalash , bayon qilish va anglashda esa gapdan foydalaniladi . Demak , gap , avvalo , so‘zlovchi uchun fikr ifodalash , bayon qilish , tinglovchi uchun esa fikr anglash vositasidir . Shuning uchun ham gap muomala vositasining eng kichik birligi deyiladi . Gap biror voqea-hodisa haqidagi xabarni , so‘roqni yoki buyruqni ifodalovchi asosiy sin

Bitishuvda ergash so’z vazifasida sifat, ravish hamda ular vazifasidagi boshqa so’zlar keladi. 1 A red flower-qizil gul.A gold ring-oltin uzuk.A clever person-aqlli kishi. Bosh so’z ot va fe’l so’z turkumidan bo’ladi.So’z birikmasi tahlili: 2 Gapdagi so’z birikmalar aniqlanadi. Bosh va ergash so’zlar aniqlanadi. Bosh va ergash so’zlarning bog’lanish usuli aniqlanadi. So’z birikmasining bosh so’z turkumi bo’yicha turi aniqlanadi. So’z birikmasining tuzilish turi aniqlanadi. Gap bitta so’zdan ham iborat bo’lishi mumkin va u kesimlik qo’shimchalari bilan shakllangan bo’ladi, so’z birikmasi esa har doim eng kamida ikkita mustaqil so’zdan iborat bo’ladi: The spring. All the students are happy. Ergash so’z bosh so’zga qo’yidagi usullar yordamida birikadi. Bu bosh so’z bilan ergash so’zning shaxs

etadi. Bunda hatto “gap” termini gapning o‘ziga nisbatan logik xuqmga nisbatan ham qo‘llanadi. Gapga logik nuqtai nazardan qarashga rus tilshinusligida F.I.Buslaev misolida ko‘rish mumkin. U gapga “so‘zlar bilan ifodalangan hukm” 2 deb ta’rif beradi. Gapga psixologik protsess sifatida qarovchilar ham bo‘lgan. Bunday qarash til fanida psixologik-grammatik oqim nomini olgan. Bu oqim gapni so‘zlovchi psixikasida paydo bo‘lgan tasavvurlar birikmasini ifoda etuvchi shuningdek, tinglovchi psixikasida ham shu tasavvurlarni hosil qiluvchi vosita sifatida baholaydi 3 . Gapga logik nuqtai nazardan qarash bilan psixologik nuqtai nazardan qarash o‘rtasida printsipial farq yo‘q. Har ikkala qarash ham gapning sof lingvistik belgilarini hisobga olmaydi. Bu hol tilshunoslikda gapning lingvistik belgilarin

tuzilmalarini bir qatorga qo‘ymoqdalar. Ingliz tili gaplarining struktur tadqiqi bilan shug‘ullangan L.S.Barxudarov hatto til tizimida gaplar faqat buyruqni ifodalash / ifodalamasligiga qarab tasniflash imkoniyati mavjud, degan fikrni bildirgan edi.[L.S.Barxudarov1966:172]. Bunday tasnifiy nomutanosibliklarning paydo bo‘lishi, albatta, ba’zi sabablarga bog‘liqdir. Zotan, ajratilayotgan funktsional turlarning barchasi ba’zi mazmuniy va grammatik umumiylikka egadirlar. Jumladan, darak va buyruq gaplari tinglovchiga axborot etkazishga mo‘ljallangan va shu jihatdan so‘hbatdoshdan axborot olish maqsadini ko‘zlaydigan so‘roq gaplariga qarama- qarshi turadilar. Umuman olganda so'zlovchi tinglovchiga o'z fikrini bayon qilish uchun o'z oldiga turli maqsadlarni qo'yadi, ya'ni bir

gaplarining qo‘llanishi esa doimo imkoniyatdagi modallik bilan bog‘liqdir. Aynan shu xususiyatlarga va buyruq gaplarining sub’ekti formal ifoda topmasligini inobatga olgan holda L.A.Barxudarov buyruq gaplarini boshqa gaplarga qarama- qarshi qo‘yadi[L.S.Barxudarov:172]. So‘roq va buyruq gaplar kommunikativ jihatdan umumiy xislatlarga ega bo‘lishidan qat’iy nazar, oxirgi turdagi gaplarning o‘ziga xos xususiyatlari ayniqsa kommunikativ maqsadni voqelantirish sharoitida aniq ko‘zga tashlanadi. Ajratilayotgan uch funktsional turga kiruvchi gaplarning farqi kommunikativ maqsad faollashuvida namoyon bo‘ladigan so‘hbatdoshlar munosabatida o‘z aksini topadi. So’zlovchi darak gapi vositasida ma’lum hodisalar o‘rtasidagi munosabatlarni ta’kidlaydi. Demak, ushbu gapning kommunikativ maqsadi so‘hbatdos

So'roq gaplarning tarkibida so'roq olmoshi va so'roq yuklamasi bo'ladi yoki so'roq ohangi bilan talaffuz etiladi. Ex:Bor "yalpizda", yashinda . Ham "yaqin", ham yashilda.Undan so'ng yozilmasa,U qaysi harf ekan-a? Bir unli-yu bir undosh,Qanday bo'g'in? Top Yo'ldosh.(gramatik topishmoq) So'roq gaplar quyidagi vositalar orqali hosil bo'ladi: 1. So'roq olmoshlari. kim? nima? qanday? qaysi? qancha?necha? qaerda? qachon? nega? nima uchun? Masalan:Tuz qachon bo'ladi tus .Qor qachon bo'ladi qor? (grammatik topishmoq) 2. -mi, -chi,-a,-ya yuklamalar: Terma. terim Xuddi shuningdek, o‘rta ingliz davrida so‘z tartibi va yordamchi fe’llar vositasida yasaladigan analitik shakllar faollashuvida ham yakdil tizim hosil bo‘lmagan: ,, Why

shundan keyin ushbu gaplarning modal xususiyatlarini alohida tahlil qilishni taklif qilgan [ Raspopov 1973,2005]. Xususan‚ N.M. Shepeleva, G.I.Mullayanova modal xususiyatlariga qarab darak gaplarni tasnifning birinchi bosqichida ob’ektiv - daraklilarga yoki deklarativlarga (ya’ni ular so‘zlovchining xohish – istagi bilan bog‘liq bo‘lmagan axborotni ma’lum qiladilar) va sub’ektiv daraklilarga (ya’ni so‘zlovchini xohish - istagiga bog‘liq bo‘lgan xabarni etkazish mumkinligi yoki zaruriyatini ifodalaydi) ajratishga chaqiradilar. Keyingi bosqichda barcha sub’ektiv-darak gaplar so‘zlovchining boshqa shaxsga yo‘llanmagan xohish - istagini ifodalovchi optativ gaplar guruhiga hamda so‘zlovchining xohish - istagini boshqa shaxsga yo‘llanganligini ifodalovchi buyruq (imperative) gaplar guruhiga bo‘l

kommunikativ birliklarni aniqlaydi: ta’kidlovchi kommunikativ birliklar va ularning kommunikativ-semantik turlari; so‘roq kommunikativ birliklar va ularning kommunikativ- semantik turlari; buyruq kommunikativ birliklari va ularning kommunikativ-semantik turlari [Chaxoyan 1979: 30-32]. Masalaga bunday yondashuv gaplarning kommunikativ turlarini ya’ni, darak, so‘roq va buyruq gaplar o‘rtasidagi chegaraning harakatchanligini ochib beradi va ma’lum darajada gaplarning nutqda aktuallashib, o‘zining bevosita tub vazifasini yo‘qotib, o‘ziga xos bo‘lmagan kommunikativ funktsiyalarda qo‘llanilish holatlarini tushunishga yordam beradi. 1.2. S o’ roq gaplarning grammatik xususiyat lar i . So‘roq tushunchasining tarixi uzoq va uning lisoniy hodisa sifatida yuzaga kelishi insonning olamni bilish ehtiyo

aniqlash g a qator muammolarni keltirib chiqaradi. . Ushbu tadqiqotda so‘roq gaplar maqomi va tasnifiy belgilar masalasini batafsil muhokama qilishni talab qiladi. So‘roq gaplarning alohida guruhini tashkil qiladigan so‘roq gapli tuzilmalarning kommunikativ vazifa bajarish hamda semantik mazmun ifodalash imkoniyatlarini tadqiq etishdir. Lingvistik an’anaga binoan barcha guruhlardagi so‘roq gaplarining asosiy vazifasi sifatida axborot so‘rovi qaralib kelinmoqda. Bajarilayotgan semantik-sintaktik tahliliy jihatlari to‘lig‘icha o‘rganilib kelmoqda . Odatda, so‘roq gaplar muloqot jarayonida uch xil vazifani bajaradi: a) so‘rovchining axborot olish istagi; b) so‘zlovchi istagan axborotni etkazish; c) javobni talab qilish. Ingliz tilida savolning ifodalanishi va savol gaplari tasnifi masalasiga

Masalan‚ ingliz tilidagi quyidagi turg‘un tarkibli so‘roq gaplari Why don’t +Pr+V…? modelida tuzilgan bo‘lib‚ ular ko‘proq istak, mayl ma’nosini ifodalash uchun ishlatiladi: Why don’t you come in ? Why don’t they have a rest? Biz tavsiflayotgan ikki kategoriyaning semantik farqi shundan iboratki‚ so‘roq gaplar «xabar»‚ «savol»‚ «xohish-istak»ni ifodalasa‚ leksik frazeologizmlar esa «so‘z-tushuncha» munosabatini ifodalaydi. Ushbu tadqiqotda o‘rganilayotgan so‘roq gaplarning qatorida shundaylari ham borki‚ ular o‘zlarida sintaktik bog‘liqlik belgilarini hamda leksik birliklari xususiyatlarini umumlashtiradilar. So‘roq gap ko‘rinishidagi bu tuzilmalar kommunikativ birliklar vazifasida qo‘llanadilar va ayni paytda semantikasida asl ma’noning ifodalanmasligi ularni leksik tuzilmalar bilan yaqin

II BOB. SO’R OQ GAPLARNING SEMANTIK-SINTAKTIK TAHLILI. 2.1. S o‘roq gaplarning vazifalari va ularning turlari Olmoshli so‘roq gaplarning sostavida so‘roq olmoshlari ishtirok etadi. S h uning uchun bunda avvalo so‘roq olmoshlarining umumiy xususiyatlari bilan tanishish zaruriyati tug‘iladi. So‘roq olmoshlari barcha tillarda shu jumladan, ingliz tilida so‘roq gap hosil etuvchi eng asosiy vosita sanaladi. Ular olmosh turkumiga kiruvchi boshqa so‘zlar kabi juda umumiy abstrakt ma’noni bildiradi. So‘roq olmoshlari boshqa turdagi olmoshlar kabi voqelikning turli aniq elementlarini tashkil etuvchi narsa- predmet, belgi-xususiyat va hokazolarni bevosita atamaydi, balki ularga umumiy tarzda ishora qiladi. Biroq so‘roq olmoshlari olmoshning boshqa turlaridan farq qilib, narsa-predmet, belgi-xususiy

How wonderful! What a b eautiful dress? What a clever girl? “What luck!” cried John( E.M.Gordon 18 p ) gaplari tarkibida qo‘llangan qanday so‘zida so‘rash tinglovchini javob berishga undash funktsiyalari yo‘q. Xuddi shuningdek asarlarning nomidan iborat bo‘lgan konstruktsiyalar tarkibida qo‘llangan so‘roq olmoshlarida ham so‘rash, tinglovchini javob berishga undash funktsiyalari bo‘lmaydi. C h unki bunday konstruktsiyalar suhbatdoshdan biror noma’lum narsani bilib olish uchun ishlatilmaydi. Bularning asosiy funktsiyasi biror narsaga umumiy tarzda ishora qilishdir 5 . Demak, so‘roq olmoshlari noma’lum narsaga ishora qilish so‘rash, tinglovchini javob berishga undash funktsiyalarida qo‘llangan taqdirdagina ular yordamida so‘roq gap tuzish mumkin bo‘ladi. So‘roq olmoshlarining bunday vazifala

So‘roq gap hosil etish uchun qo‘llanadigan so‘roq olmoshlari qanday so‘z turkumi o‘rnida almashib kelishi, leksik – grammatik xususiyatlari jihatidan quyidagi to‘rt gruppaga bo‘linadi: 1) ot xarakteridagi s o‘roq olmoshlari, 2) sifat xarakteridagi s o‘roq olmoshlari, 3) son xarakteridagi s o‘roq olmoshlari, 4) ravish xarakteridagi s o‘roq olmoshlari 6 . Bu g ur u h larning har biri o‘zi almashib kelgan so‘z turkumining barcha xususiyatlariga ega bo‘ladi. S h uning uchun maktab praktikasida biror so‘zning u yoki bu turkumga mansubligi odatda so‘roq olmoshlari yordamida aniqlanadi. Shunday qilib otlar who? kim, what? nima sifatlar what? qanday, qanaqa, sonlar, how many? necha, nechanchi, how? ravishlar qalay, where? qaerda, when? qachon, why? nega kabi so‘roqlarga javob bo‘ladi. So‘roq olmo

Demak, so‘roq olmoshlari, o‘z xarakteriga ko‘ra, so‘roq gapda ma’lum gap bo‘lagi vazifasini bajarib, shu so‘roq gapning zaruriy elementi hisoblanadi. S h uning uchun ular so‘roq gap hosil qiluvchi eng muvofiq leksik vosita sanaladi. Ba’zan so‘roq gaplar sostavida bir emas, bir necha so‘rq olmoshi ishtirok etadi. Bu vaqtda so‘zlovchi tinglovchidan o‘ziga noma’lum bir qancha narsa to‘g‘risida ma’lumot berishni talab qiladi. Masalan: who has a good friend ( Abdaluna , 18 8 ). When are you going to the university ? ( Skill up. P. 12 ). Why do you go there ? ( Kayshaniskiy, 189 ) So‘roq olmoshlarining turiga, ularning semantik-grammatik xususiyatlariga qarab, so‘roq gaplarning kommunikativ-grammatik ma’nosi, strukturasi turlicha bo‘ladi. Special questions are those questions that ask for detail

Ta’qiqlangan holatda: who, whom, which nisbiy olmoshlarining o’rniga that olmoshlarini ishlatish mumkin. Students that come from villages don’t know Russian well. – Qishloqlardan kelgan talabalar rus tilini yaxshi bilmaydilar. (Bu gapda izohlovchi bo’lakni qo’llash zarur, chunki gapdagi izohlovchi bo’lak aynan qishloqdan kelgan talabalar rus tilini bilmasligini ko’rsatib turibdi.) → Students don’t know Russian well. – Talabalar rus tilini bilmaydilar. (Bu gapda izohlovchi bo’lakni tushurib qoldirish mumkin emas edi. Gapdagi izohlovchi bo’lak tushurib qoldirilganligi uchun gapning ma’nosi umumiy ma’noga aylanib ketdi ya’ni hamma talabalar rus tilini bilmaydilar degan ma’no kelib chiqdi. Bu esa xato.)Note that questions about a subject (who? What?) have their own special structure: It only u

Demak, gapda kim so‘roq olmoshining qo‘lanilishi so‘zlovchiga qandaydir biror shaxs noma’lum ekanini ko‘rsatadi. So‘roq gapdan maqsad shu noma’lum shaxsni aniqlash bo‘ladi. Bu noma’lum shaxs tinglovchining javobi orqali konkretlashadi. Ex : -Who is this girl? Who is an actor? Who are doctors? -Who is ready for the lesson?( V.L.Kaushanskya. p. 102) Who olmoshi, ot xarakteridagi so‘roq olmoshi bo‘lganidan, ot kabi turlanadi. Bu hol uning gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini va gapda turli sintaktik funktsiyalarda kela olishini ta’min etadi. Who olmoshi yordamida tashkil topgan so‘roq gaplar fikrning quyidagi noma’lum elementlarini aniqlash uchun xizmat qilishi mumkin. Biror harakat yoki belgi-xususiyatning sub’ektini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Bunda kim olmoshi ega vazifasini bajar

uchun xosdir. Ex : Who olmoshi so`ro q gaplarni to`zishda ishtirok etib, uning yordamida yasalgan gaplar maxsus so`ro q gap ( Special question ) deyiladi. Who birlikda h am, ko`plikda h am bir xil ishlatiladi. Ex :Who is ..., va who are ... Who's that ? asked Stern's small father. (B.I.Friedman). Who are they ? asked Hurstwood (Th. Dreiser ). Who were they ? Harakat ob’ektini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Bunda kim olmoshi to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. Ex : - Who do you know? - Who is Tom talking to? – Who are they going to give it to?(E.M.Gordon.307) Sub’ekt yoki ob’ektning atributiv belgisini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Bunday vaqtda who olmoshi aniqlovchi vazifasini bajaradi va aniqlanmishdan an iq lashilgan predmet ga qarashli bo‘lgan noma’lum shaxs to‘g‘risida so‘roq b

1. Bunday so‘roq gaplarda who olmoshi bosh kelishikda qo‘llanmaydi. Who olmoshining bosh kelishikda qo‘llanishi gapni ikki sostavli qilib qo‘yadi, chunki bosh kelishikda kelgan kim olmoshi gapda yo ega, yo kesim funktsiyasini bajaradi. 2. Bir sostavli so‘roq gaplarda kim olmoshi bosh kelishikdan boshqa kelishiklarda yoki ko‘makchilar bilan birgalikda qo‘llanadi. Demak, bunday gaplar yoyiq hisoblanadi, chunki bosh kelishikdan boshqa kelishiklarda yoki ko‘makchilar bilan qo‘llangan kim olmoshi gapda ko‘pincha to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. 3. Who olmoshi yordamida tashkil topgan bir sostavli so‘roq gaplar ko‘pincha harakatning ob’ekti to‘g‘risida so‘roq bildiradi, ular harakatning sub’ekti so‘roq bildirishi mumkin emas. C h unki harakatning sub’ekti haqidagi so‘roq kim olmoshining bosh k

W h at was the plan?( The Adventures of Tom Sawyer) Bunday so‘roq gaplar fikrning quyidagi noma’lum elementlarini aniqlash uchun itshlatiladi . B iror harakat yoki belgi-xususiyatning sub’ektini aniqlash uchun qo‘llanadi. Bunday so‘roq gaplarda what olmoshi ega vazifasini bajaradi. Ularning kesimi fe’l bilan ham, ot bilan ham ifodalanishi mumkin. Agar gapning kesimi fe’l bilan ifodalansa, so‘roqdan maqsad shu fe’l kesimlan anglashilgan harakatni bajaruvchi predmet-sub’ektni aniqlash bo‘ladi. Ex : -Shuncha odam nimaga tuplandi o’zi?-deb so’radi Kecakpolvon ? ( T. Malik. Shaytanat.b.121 ) - Nima bor ekan suv tagida ? Suv parisi (ertakdan). Agar gapning kesimi ot bilan ifodalansa so‘roqdan maqsad shu ot kesimdan anglashilgan belgi-xususiyatga ega bo‘lgan predmet-sub’ektni aniqlash bo‘ladi. Ex

mohiyatiga ko‘ra nima qilmoq birikmasi orqali unga ishora qilinadi. Masalan: What are you reading? Newspaper (V.L.Kaushanskya.242) -Xa, Anvarbek,buron nima esdan chiqdimi?-dedi quvnoq oxangda. ( T. Malik. Shaytanat. ) Harakatni bo‘lish sababai to‘g‘risida so‘roq bildiradi. Bunday so‘roq gaplarda what olmoshi quyidagi formalarda bo‘ladi. what olmoshi uchun ko‘makchisi bilan birga ishlatiladi. Ex : -What are these tools for?-What is he keeping it secret for?. -Why don’t you leave your job? Siz nima uchun ishni tashlab ketdingiz? ( Treasure Island.96) Harakatning bo‘lish maqsadi haqida so‘roq bildiradi. Bunday so‘roq gaplarda what olmoshi quyidagi formalarda bo‘ladi: Wh y olmoshi uchun ko‘makchisi bilan birga qo‘llanadi. Ex : - Why are you late? Why didn't you think of it before. She said

bo‘ladi va undan keyin so‘roq gap boshlanadi. Nima olmoshidan keyin keladigan gap odatda so‘roq yuklamasi yordamida shakllangan so‘roq gap bo‘ladi. Bunday konstruktsiyalarda nima olmoshi tinglovchiga so‘zlovchining so‘roq bilan murojaat qilishi haqida “signal” berish, uning diqqatini jalb qilish uchun xizmat etadi, ya’ni bunda nima olmoshi so‘zlovchining tinglovchiga so‘roq bilan murojaat qilmoqchi ekanini oldindan ko‘rsatib beradi va uni shunga tayyorlanishga undaydi. Bu pozitsiyadagi nima olmoshini o‘ziga xos yuklama funktsiyasida kelgan deb qarash to‘g‘riroq bo‘ladi. What kind of olmoshlari yordamida tashkil topgan so‘roq gaplar odatda so‘zlovchiga noma’lum bo‘lgan belgi-xususiyat haqida so‘roq anglatadi. Bunda qanday va qanaqa olmoshlari bir xil funktsiyani bajaradi. Qanday olmoshi ko‘

Harakatni belgi sifati to‘g‘risida so‘roq bildirganda javobda harakatni belgi sifatini ifoda etuvchi ravish qo‘llanadi. Ex :Siz qanday borasiz ?Y a xshi. (yoki – Tez. – Sekin kabi). So‘roq gaplar harakatning bajarilish usulini aniqlash uchun qo‘llanganda javobda harakatning bajarilishi keng izohlanadi What va How olmoshlari yordamida tashkil topgan so‘roq gaplar qaysi funktsiyada – harakatni belgi sifatini aniqlash uchunmi yoki bajarilish usulini aniqlash uchunmi—qo‘llanganini nutq so‘zlanib turgan umumiy vaziyatda yoki kontekstdan bilish mumkin. Bundan tashqari harakatning bajarilish usuli haqida so‘roq bildiradigan gaplarda ko‘pincha qanday yoki qanaqa olmoshi qilib ko‘makchi ravishdoshi bilan birga ishlatiladi. Ex: Agar siz uni menga tanisht i rsangiz, iltimosingizni erda qoldirrolmaym

Qanday va qanaqa olmoshlari predmetning belgisini aniqlash uchun qo‘llanganda, sintaktik jihatdan yo aniqlovchi, yoki kesim vazifalarini bajaradi. Qalay olmoshi esa hech qachon aniqlovchi vazifasida kela olmaydi. U faqat kesim vazifasini bajarishi mumkin. Demak, qalay olmoshi ishtirokida tuzilgan so‘roq gaplar sub’ekt yoki ob’ektning atributiv belgisi haqida so‘roq bildira olmaydi. Ular sub’ektning peridikativ belgisi haqida so‘roq bildirishi mumkin. So‘roq gaplarda qanday, qanaqa va qalay olmoshlarida qaysi birini qo‘llash masalasida stilistik maqsadlar ham ko‘zda tutiladi. So‘roq gaplarda qalay olmoshi qo‘llanganda ko‘pincha belgi-xususiyatning yaxshi yoki yomonligi to‘g‘risida so‘roq bildiriladi ya’ni bunday so‘roq asosida “durust yoki durust emasmi” degan mazmun yotadi. Masalan: rangi

Which pen does the cap belong to?(R. Murpy?) 2. Sub’ektning predikativ belgisini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Bunda qay (si) olmoshi kesim vazifasini bajari’, egadan anglashilgan predmetning shu turdagi boshqa predmetlardan ajratib olingan noma’lum belgisiga ishora qiladi. E x : Which of them said that? Which of his books are you reading now? (E.M.Gordon) 3 . Harakatning belgi-sifati, bajarilish usuli va darajasini aniqlash uchun chizmat qiladi. Bunday vaqtda qay(si) olmoshi holda, yo‘sinda, tariqa, darajada kabi umumiy holat va daraja bildiruvchi so‘zlar bilan birga keladi va shu so‘zlar bilan birga yaxlit bir gap bo‘lagi – hol vazifasini bajaradi. Masalan: Which so`roq olmoshi qaysi, qaysinisi, qaysini, qaysiga kabi ma`nolarni anglatib, ikki va undan ortiq narsalar orasidan birini tan

U mumiy o‘rin ma’nosini anglatuvchi so‘zlar jo‘nalish kelishigida qo‘llanganda, so‘roq gaplar harakatning borish, yo‘nalish o‘rnini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi: Which of you going?. (ertakdan) U mumiy o‘rin ma’nosini anglatuvchi so‘zlar chiqish kelishigida qo‘llanganda, so‘roq gaplar harakatning boshlanish o‘rnini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Which of you side are going ? Qay tarafdan keldingiz? Qaysi tomondan tushibdi? ( ertakdan) 5. Qaysi olmosh yordamida tashkil topgan so‘roq gaplar harakatning bo‘lish payti haqida so‘roq anglatadi. Bunday vaqtda qaysi olmoshi vaqt, mahal, payt kabi umumiy payt ma’nosini anglatuvchi so‘zlar bilan birga qo‘llanadi. Bularning paytini aniqlash uchun qo‘llanilish quyidagicha: a) ishning umuman bo‘lish payti haqida so‘roq bildiradi.Bunday paytda vaqt, m

1. S h axs yoki predmetning miqdori haqida so‘roq bildiradi. Bunday vaqtda necha olmoshi shaxs yoki donalab sanaladigan predmetlarni ifoda etuvchi otlarga bog‘lanib keladi .Do you know how many people here? -How did they get to the island? How manycoats of paint did the fence have in the end ? (M.Twain, The Adventures of Tom Sawyer. P.19) 2. Vaqt miqdori to‘g‘risida so‘roq anglatadi. Bunday vaqtda necha olmoshi vaqtning turli oraliqlarini bildiruvchi otlarga bog‘lanib keladi. Ex: How she hated everything and everybody sometimes (P.Abrahams), everyone buys tickets (B.J.Friedman), every one protested loudly so that he compromised by taking a long draught of shout, for he had found the carving hot work (J. Joyce). 3. Uzunlik miqdori to‘g‘risida so‘roq bildiradi. Bunday vaqtda necha olmoshi uz

Bunday so‘roq gaplarda ba’zan yoshni bildiruvchi so‘zlar tushib qoladi. Lekin kontekst va nutq so‘zlanib turgan vaziyat gap yosh haqida ketayotganini ko‘rsatib turadi. E x : How old? How are you younger look like?(so’zlashivdan) Necha so‘zi son xarakteridagi so‘roq olmoshidir. Shunga ko‘ra, uning morfologik xususiyati va sintaktik funktsiyasi sonlarnikiga o‘xshaydi. U son turlarini hosil etuvchi –ta, -ov, -ola, -nchi kabi affikslarni olishi mumkin. Lekin ko‘pincha uning -nchi affiksini olgan shakli, boshqalariga nisbatan, keng qo‘llanadi. S h uning uchun bu o‘rinda nechanchi olmoshi ishtirokida tuzilgan so‘roq gaplar haqida to‘xtalamiz. How olmoshi ishtirokida tuzilgan so‘roq gaplar quyidagilar to‘g‘risida so‘roq bildirishi mumkin: 1. S h axs yoki predmetning son jihatdan tartibi haqida s

Necha olmoshi sonlarning o‘rniga almashib keladi. S h uning uchun u gapda sonning barcha grammatik ko‘rsatkichlarini qabul qilishi mumkin. Qancha olmoshi esa odatda ravish o‘rnida almashib keladi: u ravish xarakteridagi so‘roq olmoshidir. S h unga ko‘ra u o‘zida ravishning grammatik xususiyatlarini saqlagan bo‘ladi. Qancha olmoshi ishtirokida tuzilgan so‘roq gaplar necha olmoshi ishtirokida tuzilgan so‘roq gaplar kabi shaxs yoki predmet vaqt, uzunlik, og‘irlik, pul, harakat yoki holat miqdorlari yosh to‘g‘risida so‘roq bildirishi mumkin. Misollar Which of us does he mean ?gasped Huckleberry.( Twain.)Which side of the bed do you like. Mum?(Galsworthy) Qancha olmoshi ravish xarakteridagi so‘roq olmoshi bo‘lganidan uning ishtirokida tashkil topgan so‘roq gaplar mavhum miqdor haqida so‘roq an

mumkin. Necha olmoshi esa odatda numerativ so‘zlar bilan birga qo‘llanadi. Misollar: How much is this toy-car? - Bu o'yinchoq mashina qancha turadi? Ten thousand won. - O'n ming von. Bu misollarning birinchisida gap qancha so‘m to‘langani, ikkinchisida qancha grammdan ichilgani ustida ketyapti. Lekin ularda so‘m va gramm so‘zlari qo‘llanilmagan. Agar qancha olmoshi o‘rnida necha olmoshi ishlatilsa, undan so‘ng, albatta, so‘m va gramm so‘zlari ham keltiriladi. Necha olmoshi yordamida tuzilgan so‘roq gaplar harakat yoki holatning miqdorini aniqlash uchun ishlatilganda, bu olmosh (necha olmoshi) ko‘pincha marta so‘zi bilan birga qo‘llanadi. Qancha olmoshi yordamida tuzilgan so‘roq gaplarda esa bu hol bo‘lmaydi. Qiyoslang:How m uch time s do you show? Only three times.How m uch time s

Qachon olmoshi yordamida tashkil topgan so‘roq gaplarda noma’lum paytning xarakteri turlicha bo‘lishi mumkin. S h unga ko‘ra, noma’lum payt haqidagi so‘roq ham turlicha bo‘ladi: 1. Bunday so‘roq gaplar umuman ishning bo‘lish vaqti haqida so‘roq bildiradi. Ex :- When did you take your order?- When were you born? 2. Bunday so‘roq gaplar ishning bo‘lishidagi oxirgi vaqt – payt chegarasi to‘g‘risida so‘roq bildiradi. Bu vaqtda qachon olmoshi –gacha affiksini olgan bo‘ladi. Masalan: Lekin insof bilan ayting, qachongacha kutib turish mumkin? – Qachongacha biz imperialistlarning og‘ziga qarab ish qilamiz? – dedi qattiq norozi bo‘lib Sulaymon Ziynatullaevich (P.Qodirov, “Uch ildiz”). Bu funktsiyani ba’zan tojik tilidan kirgan to + kay so‘zi ham bajaradi. Masalan: Sizda ro‘zg‘or etarli! Tokay yolg

3. Bunday so‘roq gaplar ishning bo‘lishidagi dastlabki vaqt – ishning boshlangan payti haqida so‘roq bildiradi. Bunda qachon olmoshi quyidagi formalarda qo‘llanadi. a) qachon olmoshi chiqish kelishigi qo‘shimchasini olgan bo‘ladi. Bu vaqtda u boshlamoq fe’liga bog‘lanadi. Masalan: Xo‘sh, ishni qachondan boshlaysiz? Qachondan boshlab qipchoqni so‘ydilar? (A.Qodiriy, “O‘tgan kunlar”). b) chiqish kelishigidagi qachon olmoshi buyon, beri ko‘makchilari bilan birga qo‘llanadi. Masalan: Qachondan buyon dalaga chiqadigan bo‘lib qoldingiz? Qachondan beri bolalarga g‘amxo‘r bo‘lib qoldingiz? (B.Rahmonov, “O‘zi boshqa-yu, so‘zi boshqa”). S h unday qilib, so‘roq gaplar tarkibida qo‘llangan qachon olmoshi so‘zlovchiga noma’lum bo‘lgan paytga ishora qiladi. Biz yuqorida “qay (si) olmoshi + umumiy payt

zarur bo'lgan barcha gap bo'laklarini takrorlash bilan to'liq javob beriladi. When did the teacher read an interesting story to the students? When dear old Emily went back to town after staying with them for a fortnight she sent the children a doll’s house? Yuqoridagi konstruktsiyalar ishtirok etgan so‘roq gaplarda noma’lum payt ma’nosi odatda qay(si), necha yoki qancha va nechanchi olmoshlari birikib kelgan so‘zlarning ma’nolari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan: Uni qachon o’qiding ? So‘rog‘iga 2012 yilda deb ham, bultur deb ham, kechqurun deb ham javob berish mumkin. Biroq u ni qay mahalda ko‘rding? So‘rog‘iga hech qachon 2012 yilda yoki bultur deb javob berib bo‘lmaydi. Bu so‘roq gapga kechqurun, ertalab, hali deb javob berish mumkin. Where olmoshlar li so‘roq gaplar o‘rin-joy

3. So‘roq gapda qaergacha olmoshining qo‘llanishi harakatning yo‘nalishidagi oxirgi punkt – o‘rin chegarasi noma’lum ekanini bildiradi: masalan: 4. So‘roq gapda Where..from olmoshining qo‘llanishi harakatning boshlanish o‘rni noma’lum ekanini ko‘rsatadi. -Where are you from? I am from Brazil -Where do you from buy a new book ? (E. M Gordon. 126) -Where do you come from? From Samarkand. Ayrim hollarda qaerdan olmoshi yordamida tashkil topgan so‘roq gaplar biror narsa-predmetning yoki bilim-ma’lumotning manbai haqida so‘roq bildiradi. Bunday vaqtda qaerdan olmoshi bilmoq, tanimoq kabi fe’llarga bog‘lanib keladi. E x :Where do you know about it ? Siz uni qaerdan bilasiz? Yuqoridagi funktsiyalarda qayoqda, qayoqqa, qayoqdan olmoshlari ham qo‘llanadi. Masalan: -Dad, where do you stay at ? Dadaj

qo‘llangan. Bu olmoshlar turkiy tillarning ko‘pchiligida hozir ham noma’lum o‘ringa ishora qiluvchi asosiy vosita sanaladi 7 Shunday qilib, yuqoridagi olmoshlar ishtirok etgan so‘roq gaplar harakatning bo‘lish o‘rni, predmetning mavjudlik o‘rni va biror narsa-predmet yoki bilim- ma’lumotning manbaini aniqlash uchun xizmat qiladi. Where so‘zi yordamida qullaladigan so‘roq gaplar ham o‘rin-joy haqida so‘roq bildiradi. Ex : Where is he?Where are they?There was one girl. Where are the others? Where do you think my money is? Where do you run? Where did your uncle receive his guests? Right here. (E.M.Gordon 26) Qani so‘zi noma’lum o‘ringa ishora qilish jihatidan ko‘proq qaerda olmoshiga to‘g‘ri keladi. Qiyoslang: U qani? – U qaerda? Biroq ular o‘rtasida ayrim farqlar ham bor. Qaerda olmoshi isht

gaplar esa ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan o‘rin-joy haqida ham, ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lmagan o‘rin-joy haqida ham so‘roq bildiraveradi. – where are the children? – the y are here. – where are the children ? – they are at school. Why olmosh li so‘roq gaplar biror narsa-predmet yoki harakat-holatning sodir bo‘lish sababini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Masalan: - Why did the criminals decide to wait? - why did Sid miss the piknic ? -Why did he follow the men ?(The Adventures of Tom Sawyer. P.137) – Krasnoyarga? Nima uchun? – Anvar ularning Krasnoyarga nima uchun borishlarini bilsa ham atayin so’radi.( Shaytanat. B.244) Why didn’t you come yesterday? Why needs he bother us? Why didn’t you speak to my father yourself on the boat? (E.M.Gordon 27) Why olmoshi yozma adabiy tilda qo‘lla

Hozirgi zamon ingliz tilida why olmoshi yordamida tuzilgan so‘roq gaplarning vositali ob’ekti aniqlash uchun qo‘llanishi biror narsa-predmet yoki ish harakatni sodir bo‘lish sababini aniqlash uchun ishlatilishiga qaraganda tobora kamayib bormoqda. Buning hisobiga ularning biron narsa predmet yoki ish harakatini sodir bo‘lish sababini aniqlash uchun qo‘llanishi tobora kengaymoqda. Anglashiladiki so‘roq gaplarda so‘roq olmoshlari ikki xil funktsiya – sintaktik va semantik funktsiyalarni bajaradi. So‘roq olmoshli so‘roq gaplar fikrning turli noma’lum elementlarini aniqlash uchun ishlatiladi. 8 Bunday so‘roq gaplarda so‘roq olmoshlari noma’lum narsaga umumiy tarzda ishora qiladi. Bu noma’lum narsa tinglovchining javobi orqali aniqlashadi. Bunday so‘roq gaplar sostavida so‘zlar ko‘p bo‘lmaydi.

Ritorik so’roq gaplar yashirin tasdiq, yashirin inkor, taajjub, tashvish, g’amxo’rlik, g’azab, gumon, kuchli hayajon ma’nolarini ifodalashi mumkin: Bu Vatanda nimalar yo’q (tasdiq). O’zingdan chiqqan baloga, qayga borasan davoga? (inkor) Bu nimasi?! (taajjub) Meni tashlab ketmaysanmi? (tashvish) Maqsad nima, maqsad? (g’azab) Paxtalar ham yaxshi ochilmagandir? (gumon) Tokaygacha ezilamiz, ota? (kuchli hayajon) . Buyruq gaplarda suhbatdoshni nimadir qilishga undash maqsad qilib qo’yiladi. Bunday gaplarda iltimos, buyruq, taklif, maslahat, hayratlanish, tashvish, gumon, hayajon, g’azab, yalinish tarzida bo’lishi mumkin: Avval o’yla, keyin so’yla (maslahat). Dadil harakat qil!(buyruq) Ashuladan yana bo’lsin (iltimos). Qani hamma odamlar sizday bo’lsa (orzu) Nahotki, bu siz bo’lsangiz!(hayr

1) Sof buyruq gaplar: Maqolani oxirigacha tarjima qil! Bugun o'qishga ertaroq bor! Darslarni vaqtida bajar! 2. Iltimos, yalinish ifodalanadi. Ex:Iltimos, gullarni sug’orib quy. 3. Maslahat, nasihat gaplar. Ex: Nasihatim yod qilib ol farzandim. (0. Yb.) Ritorik so‘roq gap nutqda keng qo‘llanadigan hodisa bo‘lganligi sababli tilshunoslikda doimo tadqiqotchilarning e’tibor markazida bo‘lib kelgan va kelmoqda. Ingliz tilshunosligida ham ritorik so‘roq gaplarning struktur-semantik xususiyatlari, monologik va dialogik matn qurilmalarida ular bajaradigan stilistik funktsiyalar o‘zbek hamda chet el tilshunoslari tomonidan tadqiq qilingan . Biroq, shunga qaramasdan, ―ritorik so‘roq gaplar tushunchasini har taraflama, mukammal izohlab beruvchi ta’rifni aniqlash muammosi haligacha o‘z echimini to

asimmetriya hodisasining yuzaga kelishi kabi holatlar ham tahlil qilinmagan. Nazariya va amaliyotiga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarda ham bu masalaning echimi kuzatilmaydi. Biz quyida inglizcha ritorik so‘roq gaplarda yuzaga kelgan asimmetriya hodisasini kuzatamiz. But if she questioned him in regard to these things now, would he not get angry and lie to her still more? ( The Lost World) . Buni hozir so‘rasa bormi, achchig‘i chiqib ketib, yana yolg‘on gapiradi? Ritorik so‘roq gap berilgan kontekstda tasdiq ma’nosini bildirib kelmoqda. Shu matnda ifodalangan vaziyat, shart- sharoitlar shunday so‘roq gapning tug‘ilishini taqozo qilib turibdi. Aslida Klaydning achchiqlanib, yolg‘on gapirishini aniq bilgan muallif bunga ritorika nuqtai nazaridan yondashib shunday shaklni ishlatgan. So‘roq gap

- Would she not be happy so to do – as weary and distressed as she is now – an outing – a rest before the ordeal of the new life? (B. Two, ch. XLV, p. 571). - Robertaning boshi osmonga etadi-ku, qaytaga... (55-bet). - If so, would they not suspect murder…(B. Three, ch. VI, p.55). - Agar shunday bo‘lsa, unda qotillik bor bu erda deb shubha qilishadi. Keltirilgan misollardan ko‘rinadiki, ―would yordamchi fe’li va ―not inkor yuklamasi vositasida yasalgan ritorik so‘roq gaplar asosan darak gap shaklida faollashadi. Was yordamchi fe’li vositasida yasalgan umumiy so‘roq gaplar ritoriklik nuqtai nazaridan tahlil qilinadigan bo‘lsa, bu erda ham ma’no kuchaytiruvchi elementlar – so‘roq shakl va ―not inkor yuklamasi – emotsionallik va ekspressivlikni oshirish maqsadida qo‘llangan. Bunday gaplarda sh

qiymatini to‘la saqlab qolganligi holda turli vositalar – leksik (axir, -ku, -da, esa) va grammatik yoki fonetik (undov belgisi, tegishli ohang) vositalar ifoda etmoqda. Umumiy so‘roq gaplar turkumiga kiradigan yana bir tur Past Perfect zamonining ko‘rsatkichi – had yordamchi fe’lining egadan oldin ishlatilish yo‘li bilan yasalgan so‘roq gaplar. Amalga oshirilgan tahlillardan shunday xulosaga kelinadiki, Past Perfect zamonida qo‘llangan fe’l ―not inkor yuklamasi bilan birgalikda ishlatilganda, shu so‘roq gapda shakl va mazmun nomutanosibligi vujudga keladi. So‘roq gap shaklida ifoda etilgan hukm aslida o‘zida implitsit tarzda yashirin tasdiq ma’nosini tashiydi. Matnda esa shu yashirin ma’no shaklda ham o‘z aksini topib bir til doirasidagi asimmetriyani bartaraf etib, simmetrik munosabatlar

- Axir, ikkala sud ham, u o‘lishi kerak, deb qaror chiqarib qo‘ygan-ku! (456-bet). - And besides, had he not, from beginning to end, bolstered it with false and evil pretenses? Verily. (B.Three, ch. XXXIII, p. 380). - Hammasidan ham yo moni: boshdan-oxir, ataylab, g‘irt yo lg‘on gapirib, o‘z aybini u battar og‘irlash-tirib yuborganini aytmaysizmi, axir. Afsuski, xuddi mana shunday bo‘lgan. (451-bet). Oxirgi misol variantidagi so‘roq gapning ritorik ekanligini, hech qanday javob talab qilmasdan, aksincha, berilgan savolga shu gapning o‘zida javob ham mujassam ekanligini undan keyin kelgan ―Verily iborasi ham tasdiqlaydi. Ya’ni, aytilgan fikrning so‘roq emas, balki tasdiq ma’noni ifodalashi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Yuqoridagi tahlillardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, ritorik so‘roq ga

Sog’ligingiz joyidami, Zaynab? -Bolamni…bolamni qidirayapman?-dedi Zaynab . ( T.Malik, Shaytanat.bet. 151) . You haven’t got strange feelings in the head? Boshingiz aylanmayapdimi? ( E.Heminguey ,221) Bu misolarning so’z birikma komponentlari ko’zga ko’rinib turibdi. O’zbek tilida ritorik so’roq gapda: a) yashrin javob uning asosiy mazmuni shu gapning o’zidan bilinib turadi.(Bolani kim sevmaydi ? –“ Hamma sevadi “ b) ba’zan shu tasdiq eslatiladi , lekin uning asosiy mazmuni yana bir gap keltirishi bilan ochiladi . Polvon tog’a, siz otamni bilarmidingiz?-Yuq, men bu qishloqqa keyinroq kelganman. Xar xil mishlar yuradi. –Qanaqa mish-mish?(Shaytanat. B.240) -Sen yanglishding. Men yoqib yuborlaring, demovdim. Mahmud, nima deysan? Nima deyin, hayronman? ( T.Malik, Shaytanat. bet. 233)Nega so’ra

$answers or in the form of full statements. (General questions are also called Yes / No questions or yes Ingiliz tilida umumiy so’roq ( General question ) va mahsus so’roq ( special question ) gap bilan beriladi.gaplar ichida eng ko’p tarqalgan sof so’roq gaplardir. Common questions that can be answered with a simple”yes” or “no”are logically called yes\\no questions.As a rule, kind of questions relates the whole sentence, and notto a separateelement of it.Ex:Do you like this country?Does Jane know about your new job?Can you call your sister?Is it cold outside? Are you hungry?(R.Murphy.) O’zbek tilida esa “ yana jarohatlangan “, “ jarohatlangan bormi “, “qayerda So’roq gaplar turli – tuman ma’nolarni, xis – tuyg’ularni va so’zlovchinini voqeylikka bo’lgan munosabatini ifodalaydi. Sof so’roq$

Kinoda talabalar bilan o’tirdik – a ? Kursimizdagi ko’pgina talabalar a’lochilar qatoriga o’tishi uchun astoydil harakat qilmoqchilar “, - ’’ Nazokatchi ?“- “ U ham’’. 2.So’roq olmoshlari bilan. So’roq olmoshlari ( kim? nima? nega? qaerda? qachon? va boshqalar ) ishtirokida tuzilgan so’roq gaplar aytilayotgan fikrning no’malum bo’lgan biror emelentni aniqlash uchun hizmat qiladigan javobni talab qiladi. 3. So’roq gaplar nahot, naxotki kabi yuklamalar yordami bilan ham tuzilishi mumkin .Bunday so’roq gaplar taajjub ,shubhalarni ham ifodalaydi , Ex: Naxotki, bugun yomg’ir yog’sa . A tag question is a special construction in English. It is a statement followed by a mini-question. We use tag questions to ask for confirmation. They mean something like: "Is that right?" or "Do you a

Umumiy xulosa . Bu bitiruv malakaviy ishda so‘roq gaplarning semantik-sintaktik tahlil va tasniflangan bo‘lib, u tilshunosligimiz hozirgi paytda, jahon tilshunosligiga xos bo‘lgan ilg‘or g‘oyalarni o‘zlashtirgan holda tilning inson ijtimoiy faoliyatida tutgan o‘rnini aniqlash, uning kommunikativ mohiyatini hamda uning xususiyatlarini tadqiq qilish yo‘lidan bormoqda. Shu jumladan, zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan bo‘lgan kommunikativ lingvistika til birliklaridan nutqiy faoliyat vositasi sifatida foydalanish qonuniyatlari va tamoyillarini aniqlash hamda lisoniy hodisalarning real muloqot sharoitlarida voqelanishi bilan bog‘liq xususiyatlarini belgilash maqsadini ko‘zlaydi. Til tizimi va uning asosiy birligi bo‘lgan gap hodisasining kommunikativ xususiyatlari tahlil qilindi,

Shuningdek, ritorik so‘roq gaplarning struktur-semantik xususiyatlari uning fikrni, hukmni kuchaytirish kabi stilistik vazifasini belgilaydi, matnda emotsional vaziyatni yaratadi. Shaklan so‘roq gaplarning nointerrogativ maqsadda qo‘llanishi yozuvchining ijod qilish uslubiga bog‘liq bo‘lib, asarning ifodaliligini ta’minlaydi. Inkor shaklni ishlatib tasdiqni, tasdiq shaklni ishlatib inkor ma’nosini ifoda etish axborotning implitsit ravishda aks etilishini ko‘rsatadi. Bir til doirasidagi so‘roq gap kasb etgan qiymat va mohiyat boshqa til doirasida tasdiq, inkor yoki buyruq kabi hukmlar orqali ifodalanishi mazmunning hamma vaqt ham shaklga bog‘liq bo‘lmasligini, va aksincha, shaklning doim ham bitta mazmunni ifodalab kelavermasligini ko‘rsatadi. 1. 54

Adabiyotlar ro’yxati. 1. I. A. Karimov. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent “Ma’naviyat” 2008 y. 2 . Chet tillarni o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori 2012 / 10 /12. Xalq so’zi gazetasi 2. Ахмедов А. Функциональние типи вопросительних предложений в узбекском язике//Опит експериментального и структурного изучения язика. - Ташкент, Фан, 1982. - С. 71-77. 3. Бердник Л.Ф. Риторический вопрос как экспрессивное средство //Риторика и синтаксические структури: Тезиси докладов и сообшений. -Красноярск, 1988. - С.4-7. 4. Катаева О.Ф. Риторические функции перифраза в газетном тексте (на материале англоязичной пресси): Автореф....дис.канд.филол.наук. - М.: Наука, 2002. - 21 с. 5 . Barxudarov L . S . Shteling D .

12. Хонназарова М. М. С у роќ гапларда шакл ва мазмун номувофиќлиги. Номз.дис. - Тошкент, 1999. 156 б. 13 Бархударов Л.С. Структура простого предложения современного английского язика.- М. Висшая школа. 1966.-200 с. 14 Бархударов Л.С. S ћтелинг Д.А. Грамматика английского язика. - М. Висшая школа. 1973. -423 С. 15 Kachalova K . N . «Грамматика английского языка». М. 1964 . 518c 16 Беляева В.И. Принцип нежливости в речевом обшении// Иностр. ЙАзики в школе. 1985. -№ 2.- 12-16 с. 17. . Ilish B. A. The structure of modern English. M. 1971. 218p 18 Бердник Л.Ф. Вопросительние предложения с повествовательним значенном в современном русском язике: Дис…. Канд. Филол.наук.-Ростов- на-Дону. 1978. -173 с. 19 Бердник Л.Ф О семантике вопросительного предложения // Проблеми грамматической семантики. - Р

25 Аракин В.Д. - Сравнителная типология английского и русского язков Ленинград , 1973 стр - 259 26 Голубева-Монаткина Н.И. К проблеме иллокутивной логики вопросительного предложения // Прагматика и проблеми интеноиональности Сб. научи. Трудов.АН СССР ин-в язикозн.-М.1988. -с 144-153. 27 Григорьев В.А. Семантико- прагматические функции риторических вопросов по французском язике: Дис. Канд. Филол.наук. Кишинов. 1987.-с 160 28 Буронов Б.Ж. - Инглиз ва У збек тиллари ќиёсий грамматикаси. " У ќитувчи" нашриёти, Тошкент 1973 стр – 283 Internet manbalari: 1. http://www.ziyonet.uz / 2. http:// www.mail.ru / 3. http:// www.rambler.ru / 4. http:// www.education.uk.org/ 5. http:// www.yandex.com / 6. http://www.englishliterature.com/ 7. http://www.searhenglish.britishcouncil.org/ 8. http://ww

Купить

Информация о документе

Продавец

So’roq gaplarning semantik – sintaktik tahlili

Похожие документы