Sog‘lomlashtiruvchi (profilaktik) jismoniy tarbiyaning tavsifi - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	71.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sog‘lomlashtiruvchi (profilaktik) jismoniy tarbiyaning tavsifi

Купить

SO G‘ LOMLASHTIRUVCHI ( P ROFILAKTIK) JISMONIY TARBIYANING
TAVSIFI
Reja:
1. Gipodinamiya va uning organizm uchun salbiy ta’siri;
2. Jismoniy tarbiya vositalarini qo‘llashning fiziologik asoslari;
3. Sog‘lomlashtirish jismoniy tarbiyasi bilan shug‘ullanishdagi energiya
sarfi;
4. Organizmda uchraydigan ba’zi funksional o‘zgarishlar (buzilishlar);

1. Gipodinamiya va uning organizm uchun salbiy ta’siri
Jismoniy tarbiya va sport inson salomatligini takomillashtirishda, uning
jismoniy rivojlanishi va tarbiyasida, shuningdek kasalliklar profil a kt i kasi hamda
karilikning oldini olishda uta muxim omil hisoblanadi.
Oxirgi yillarda texnikaning taraqqiyoti va ishlab chiqarishda mexnatning
mexanizatsiyalanishi jismoniy mexnat qilish foizini kamaytirib yubordi. Sh aharda
yashovchilar soni kishlokda yashovchilarga nisbatan ancha ortib ketdi. Muskul
kuchlanishining etishmaslish (gipodinamiya) salomatlik xolati (fiziologik
funksiyalar)ga, ayniqsa yurak-qon tomirlar tizimiga manfiy ta’sir o‘tkazadi.
Insonlar turmush tarzining xususiyatlari, kasbiy faoliyati, uzoq yotok rejimi
va uzoq vaqt davomida kosmosda bo‘lishi kabi xolatlar harakat aktivligining
chegaralanishiga olib keldi. Gipodinamiya (gipokineziya)da propriotseptiv
ta’sirlovchilar okimining keskin qisqarishi asab tizimining barcha qismlarida
labillik, vegetativ protsesslar intensivligi va muskullar tonusining pasayishiga olib
keladi. Bundan tashqari, gipodinamiya gomeostaz, ichki sekretsiya bezlari va
kardiorespirator tizimlarning funksional xolatidagi bo‘zilishlar hamda tayanch-
harakat apparati to‘qimalarida sodir bo‘ladigan morfofunksional o‘zgarishlariga
ham sabab bo‘ladi va xakoza.
Adekvat harakat faolligi organizmni anatomo-fiziologik xldatlariga qarab
gormonik ravishda rivojlantiradi va ko‘pincha odamning tashqi muhitning
nosoglom sharoitlariga va yukumli kasalliklarga chidamliligini oshiradi.
Doimiy ravishda harakatning cheklanishi harakat-tayanch apparatining
to‘qimalarida turli xil funksional bo‘zilishlarga va oxir okibatda organizmda
chuqur patologik o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin hamda ateroskleroz,
gipertoniya kasalligi, miokard infarqti, semirish, siydik-tosh kasalligi, podagra va
boshqa kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Gipodinamiya muskul tizimining funksional imkoniyatnii pasaytiradi.
Masalan, ikki oylik yotok rejimidan so‘ng kuchlar ko‘rsatgichi 14-24 % ga
dinamik va statik chidamlilik 26-35 % ga kamayadi, muskullar tonusi pasayadi va

ularning xajmi va massasi kichrayadi. Gipodinamiya suyak to‘qimalarining
minerallar bilan ta’minlanganligi (osteroporoz) ni kamaytiradi. Minerallar
almashinuvining bo‘zilishi yotok rejimining 12-15- sutkalarida bo‘ziladi.
Harakat faollikining pasayishi o‘rta va karilik yoshlarida aterosklerozning
rivojlanishini tezlashiradi, tomirlar tonusining pasayishi tufayli miya va yurakda
qon aylanishining bo‘zilishlariga olib keladi. Harakatnig etishmasligi, o‘tirib
ishlovchi turmush tarzining okibatlari sababli muskullarning muddatdan oldin
kuchsizligi paydo bo‘ladi va karish protsessi tezlashadi, ba’zi xollarda esa qon
bosimi kutariladi.
Olimlarning tekshirishlari shuni ko‘rsatadiki, jismoniy tarbiya mashqlarini
bajarishning optimal rejimi - xaftasiga uch martadan kam bo‘lmagan xolda, kuniga
45-60 daqiqadan bajarishdir (Vard M.R., va boshqalar, 1989).
2. Jismoniy tarbiya vositalarini qo‘llashning fiziologik asoslari
Turli xil jismoniy tarbiya vositalarining uy, ambo‘latoriya va sanator- kurort
sharoitlarida hamda soglomlashtirish seksiyalari (salomatlik guruxlari) da
bajarilishi muxum ahamiyat kasb etadi.
Jismoniy mashqlar tonusni oshiruvchi ta’sir ko‘rsatadi va motor-vitseral
reflekslarni stimulyasiya qiladi. Ular to‘qimalarda metabolizm gxrotsesslarini
tezlashtirishga yordam beradi va gumoral regulyasiyasini aktivlashtiradi. Mashqlar
maqsadga muvofik tanlanganda, motor-tomir, motor-kar dial, motor-pulmonal,
motor-oshqozon-ichaklar va boshqa reflekslarga tanlab ta’sir ko‘rsatadi hamda
aynan kerakli tizim, organlar tonusini kutarishga yordam beradi.
Gimnastika
Gimnastika mashqlarining ahamiyatli tomoni shundaki, ular tabiiy- bioloshk
xususiyatga ega bo‘lib, barcha tirik organizmlarga kerakli' funksiyani profilatik
maqsadda olib keladi- bu harakat funksiyasidir. Harakat funksiyasi biologik

qo‘zg‘atuvchi hisoblanib, o‘sish, rivojlanish protsesslari va organizmning
tiklanishini stimulyasiya qiladi.
Ertalabki gigienik gimnastika (EGG)
EGG jismoniy mashqlarning predmetlari bilan (gimnasitik tayok, gantellar,
espanderlar, dam solinuvchi kortoklar, elastik rezina bintlar ap boshqalar) birga
yoki predmetlarsizni faoliyatini uz ichiga oladi. Bunda passiv, aktiv va aralash
shakldagi mashqlar farqlanadi.
EGG xususiyatlaridan avvalam bor qo‘yidagilar organizm uchun keng
imkoniyatlarni ochib beradi: ung va chap bajarish usullarini uz ichiga olgan asosiy
mashqlarning turli xilligi, ularning variant va kombinatsiyalari va bular bilan
bog‘liq bo‘lgan mashgulotlar bilan shugullanuvchilarning maqsadga muvofikli
funksional, koordinatsion va texnik imkoniyatlarning rivojlanishi.
EGG kardiorespirator va ichki sekretsiya bezlari tizimlarining faoliyatini
oshiradi, to‘qimalarda metabolik protsesslar tezlashtiradi va organizmda dimlanish
xolatini yo‘qotadi. EGGning kompleks mashqlari bajarilgandan so‘ng o‘pka
vetilyasiyasi, YUQCH kislorodning yutulish protsessi oshadi.
Ishlab chiqarish gimnastikasi (ICHG)
Ishlab chiqarish gimnastikasi va maktab ukuvchilarda darsdan keyingi
gimnastika farqlanadi. Bu kompleks har smenada 1-2 marta davomida 3-7 minut
davom etadigan bir nechta (3-5) mashqlarni uz ichiga oladi (ayniksa, bu
gimnastika soat ishlab chiqaruvchi zavodi, tikuv fabrikasi, komyuter zali va ofislar
uchun juda kerakli, chunki bularda ish asosan kulning mayda muskullari bilan
bajariladigan monotonli va utirib ishlaydigan xolat hisoblanadi va maktablarning

1-4 sinf ukuvchilari uchun ham xosdir.
Gimnastikaning asosiy maqsadi - aktiv dam olishdir. Mazkur kompleks katta
muskul guruxlari va statik nagruzkani bajaruvchi muskullar uchun kerak bo‘lgan,
shuningdek, kushuvchi to‘qimalarni tortuvchi va diafragmal nafas olishni
yaxshilovchi mashqlarni uz ichiga oladi.Utirib ishlaydiganlar uchun dastlabki xolat
vertikal va turib ishlaydiganlar uchun utirib bajarish hisoblanadi. Bundan tashqari,
mexnat faoliyatini bajaruvchi asosiy musukullarni bushashtiruvchi (relaksatsiya
qiluvchi) mashqlarni bajarish ahamiyatga molikdir.
Aktiv dam olishda asosida I.M.Sechenov tomonidan aniqlangan fenomen
yotadi, bunga asosan bir gurux muskullar faoliyati (oyoqlarning) ish bajarish
davomidagi boshqa muskul guruxlarinig charchashini yo‘qotadi
Suvdagi gimnastika
Kurak oyoq (lasta) da so‘zish va suvdagi gimnastika - bu davolash va
profilaktik maqsadlar uchun jismoniy mashqlar va suvning haroratli ta’sirining
birgalikda ishlatilishidir. Suvdagi gimnastika mashqlari issiklikni uzatish va modda
almashinuvi protsesslarini oshiradi hamda gemodinamikani faollashtiradi.
So‘zish davrida, suvda jismoniy mashqlar va o‘yinlarii bajarish bug‘imlar
harakatchanligini (shikastlanishlar, qonrakturalar, koksoartroz va boshqalarda),
muskullar trenirovka qilinganlik darajasini oshirishga hamda og‘rik sindromini
yo‘qotishga yordam beradi, shuningdek, 26-28,5 harorati suv chiniktruvchi faktor
sifatida ta’sir ko‘rsatadi va suv haroratinig yanada kutarilishi (38gradus S gacha)
muskullar relaksatsiyasini oshiradi.
Gidrokinezoterapiya venalar varikoz kasalligi, osteoxondroz, semishlikda,
kolitlar, xoetsistit, kandli diabet, vegetotomir distoniyasi va boshqa kasalliklarda
qo‘llaniladi.
Suvda shug‘illanish xaftasiga 15-45 minutdan 3-4 marta olib boriladi.
Mashqlar qilish, ularning soni, bajarilishining takrorlanishi va boshqalar asta-sekin
ko‘paytirib boriladi.

Trenajerlarda mashg‘ulot
Keyingi yillarda profilaktik, sog‘glomlashirish jismoniy tarbiya (reablitatsiya)
tizimiga trenajerlar keng mikyosda kerib keldi. Ular u yoki bu segment, organ,
funksional tizim va boshqalarga maqsadli ta’sir utkazadi. Trenajerlarning asosiy
kimmatli tomoni shundan iboratki, ular orqali bajariladigan mashqlar harakatning
kuchi, tempi va amplitudasiga qarab boshqariladi. Trenajerlarni uy, maktab va ish
xonasiga joylashtirish mumkin. Ular muskullar kuchi, bardoshligini
mustaxkamlash va bug‘imlarni ishlatish hamda gipodinamiyaning asoratlarini ,
ya’ni muskullar ocharchiligini yo‘qotish uchun qo‘llaniladi.
Trenajerlarda bajariladigan mashqlar muskul va bug‘imlarning ayrim
guruxlariga ta’sir qiladi. Bundan tashqari, bunday mashqlarni bajarishda aniq
dastlabki xolat talab etiladi. Trenajerlardagi mashgulotlar bug‘imlardagi asosiy
harakatlar va muskullarni mustaxkamlashga yordam beradi. To‘g‘ri tashkil
qilingan mashgulotlar og‘rikli belgilarni keltirib chiqarmasligi lozim.
Sport o‘yinlari
Sport o‘yinlari organizmning harakat aktivligini rivojlantiradi, lekin chana
sporti, so‘zish kabi sport turlari kabilar bilan rakobatlasha olmaydi.
Sport o‘yinlaridan basketbol, tennis, kul tupini impuls-tezlikli mashqlar turiga
kushish mumkin. Ular funksional xolatning kuchini birmuncha kamrok kutaradi.
Tennis
Tennis- bu javob zarbalari beradigan o‘yin bo‘lib, uni ochiq xavoda va
imoratning ichida uynash mumkin. Tennis uchun turli xil harakatlar -chopish,
sakrash, aylanma harakat, burilish, egilish, to‘g‘rilanish, zarbalar va xakozalar

xarakterlidir. Tennis - bu tabiiy masofali mashq qilishning tanilgan fiziologik
ko‘rsatgichari bilan birga yuqori darajada harakatlanadigan o‘yindir.
SHunisi akamiyatliki, tennis bilan ikkala jins vakillari xatto karilik yoshlarida
ham shug‘illanishlari mumkin.
Badminton
Badmintonni hamma erda va barcha yoshdagi insonlar shug‘illanishi mumkin
bo‘lgan o‘yindir. Bu o‘yin uchun maxsus tayyorgarlik va bilim kerak emas.
Badminton bilan shug‘illanish tezlik, chakqonlik, uddaburonlik, kuz bilan
chamalash, reksiyaning aniqligi kabilarni va sport-texnik yuklamalarini
rivojlantiradi. SHuning uchun badminton ko‘pgina sport o‘yinlarining mashq
qilinishida asosiy va soglomlashiruvchi vosita bo‘lib hisoblanadi.
Stol usti tennisi
Stol usti tennisi organizmda reaksiyalar tezligini oshirishda va chayirlik,
chakqonlik, texnik-taktik harakatlarning bajarilishida muxim rol uynaydi hamda
reaktiv, kordinatsion qobiliyatlarni rivojlantiradi.
Stol usti tennisi aktiv dam olishning asosiy faktori hisoblanadi, shuning uchun
undan barcha yoshdagi kishilar foydalanishlari mumkin.
Lapta (koptok o‘yini)
Lapta tezlik, chakqonlik, harakatlar koordinatsiyasi va boshqa sifatlarning
rivojlanishiga yordam beradi.
O‘yinning asosiy elementa- yo‘nalishni o‘zgartirib chopishdir. Energiya sarfi

chopib utiladigan oralikning uzunligi va tezligi, sportchining tayyorgarligiga
bog‘liq bo‘lib, 3500-4000 kkal.gi tashkil etadi. YUKCH chopish vaqtida 160-1.90
marta/min. gacha kutarilishi mumkin. O‘yin davomida analizatorlar (kurish,
eshitish, harakat) faoliyati takomillashadi va bulardan kurish analizatori muxim
ahamiyatga egadir.
Sport o‘yinlari protsessida chakqonlik, harakat va motorika koordinatsiyasi
xosil bo‘ladi. Sakrash, koptok tashlash egilish, aylanish, zarba berish kabi
harakatlar shugullanuvchining o‘sishi, rivojlanishi va yurishi (osanka)ga ijobiy
ta’sir o‘tkazadi.
Turizm
Turizm suv, tog‘, piyodalar, changi va veloturizm turlariga bo‘linadi. Bu
jismoniy tarbiya va sportning asosiy qismi bo‘lib, sogom turmush tarziga
yo‘naltirish, ish qobiliyatining rivojlanishi, takomillashuvi va saklanishida katta
ahamiyat kasb etadi. Turizmning sog‘lomlashtirish effekta uchta faktorning o‘zaro
ta’siri bilan bog‘liq: tashqi muhit, klimatik sharoit (baxor, yoz, kish, kuz) va
faoliyat turi (piyoda, chanada, suvda).
Piyoda yurish (poxod) muxim ahamiyatga ega bo‘lib, axoli ichida barcha
yoshlilarning keng katlamlarida yilning har qanday ob-xavo sharoiti va fasliga
qaramasdan aktiv dam olish faktori sifatida qo‘llaniladi. Shuning uchun piyoda
turizm sog‘lomlashtirishning yaxshi vositasi hisoblanadi. Turistlar kuniga 5-7
km/soat tezlikda 500-1500 m.li tepalikdan oshib utib, 20-60 km. yo‘l bosadi.
Yurishning eng optimal tejamli tempi 4 km/soat ga teng. Uzoq nagruzkalarda
yurish tempi iloji boricha doimiy xolda qolishi kerak, chunki temp bidan tez-tez
tuxtashning almashinuvi organizmning tez charchashiga olib keladi.
Ko‘p kunlik poxodlarda 3- va 4- kunlari dam olish kuni, deb belgilanishi
kerak.
Veloturizm uchun har qanday velosiped turidan foydalanish mumkin.
Velosipedchining tanasi biroz oldinga egilgan bo‘lishi kerak, agar uning elka

buginlarida og‘rik paydo bo‘lsa, velosiped rulini biroz kutarib qo‘yish lozim
(22.2.1-jadval).
22.2.1-jadval
Marshrutning uzunligi va harakat tezligi
Eshi yillarda Bir
kunlik
poxod, km Ko‘pkunlik,
poxod, km/kun Tezlik
km/
soat Yuki
(bagaj),kg
Bolalar 10-12 10-12 8-10 3 3
Bolalar 12-14 12-18 10-15 3-4 4
Esh o‘smirlar 15-18 15-25 12-20 4 5-7
Kattalar 18 yoshdan 20-40 15-30 4-5 6-10
Turist-sportchilar
18 yoshdan katta 20-60 15-30 5-7 6-10
Velosipedchi-turist oddiy velosipedda normal xolatda tepaliksiz yaxshi yo‘lda
o‘rtacha 15-18 km/soat tezlik bilan harakatlanadi.
Suv turizmi
Turist daryo buylab poxodga chiqishdan oldin so‘zishni va kayikni yaxshi
boshqarishni bilishi zarur. Turistik sayoxat tog daryolarida o‘tkazilsa, ancha xavfli
hisoblanadi.
Daryo buylab marshrutning uzunligi baydarkada 30-40 km.ni tashkil qiladi.
Katta kullarda va kirgok oldi suvlarida ukuvchi kayiklardan foydalaniladi.
Shamolning yo‘nalishi buylab turistlar ko‘pincha parusli kayiklarni
ishlatadilar.
Chanali turizm
Toza xavo va harakat salomatlikka yokimli ta’sir ko‘rsatadi. Urmondagi

chana sayri (parkla, skver da) insonlarga soglik va yaxshi kayfiyat olib keladi.
CHana sayri yozgi turistik poxodlarga qaraganla ancha foydali hisoblanadi.
Qisqa vaqtga dam olishga tuxtalganda ryukzaklar echilmaydi, faqat chanani
echish kerak. Poxodga bolalar bilan birgalikda chikilganda, ular shamollab
kolmasligi uchun isitiladigan imoratning ichida dam olish kerak.
Yaqin masofali turizm
Bu oddiy 1-3 va undan ortiq kunga mo‘ljallangan oddiy piyodalar sayri bo‘lib,
bularga butun organizmning trenirovka usuli, deb karaladi. YAqin masofali turizm
sanator-kurort davolanishda va turistik bazalarda qo‘llaniladi. Sayrlar kayiklar,
velosiped, otlar va xakozalarda amalga oshirilishi mumkin. Joy relefining
almashinuvi, kuyosh va xavo vannalari organizmning psxikasi va funksional
tizimiga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi.
Terrenkur
Terrenkur yurishning bir turi hisoblanadi. Tekis yo‘ldagi me’yorlangan
yurishdan farqli ularok, terrenkur marshruti sanator-kurort zonasi, park, urmon va
boshqa joylarda maxsus belgilangan joylarda o‘tkaziladi. Jismoniy yuklamaning
kattaligi marshrutning uzunligi (500
5 1500, 2000, 3000 m), joyning relefi, tempi,
tuxtash joylari (bekatlar) ning soniga bog‘liq bo‘ladi. Terrenko‘rni kardiorespirator
tizim kasalliklari, nevrozlar. endokrin kasalliklar, semizlikni davolashda kullash va
soglom turmush tarziga rioya qiladigan barcha insonlar, xatto kariyalar uchun ham
tavsiya etiladi .
Energiya sarfi
Energiya sarfi marshrutning turi va murakkabligi, harakatninng kntensivligiga
bog‘liq. Masalan, o‘rta tempdagi yurishda 15 kg.gacha yuki bo‘lgan ryukzak bilan

birga energiya sarfi tinch xolatga nisbatan 5 marta ko‘p va chanada 10 km/ soat
bilan ryuzaksiz yurilganda 10 marta ko‘p bo‘ladi.
Tog‘ turizmida yanada ko‘prok energiya sarflanadi. Eng kam energiya sarfi
suv turizmida kuzatiladi.
2 2 .3. Soglomlashtirish jismoniy tarbiyasi bilan shug‘illanishdagi energiya
sarfi.
Nisbatan jismoniy tinch xolatda (utirganda, to‘rganda) inson o‘rtacha 1,0-
1,25 kkal/min. energiya sarflaydi. Bu kattalik buyi, tana og‘irligi, jinsi va xavo
haroratiga qarab o‘zgaradi.
Ma’lumki, soglikni saqlash uchun, jismoniy yuqori ish qobiliyatni saqlab
turish va oksidlanish-almashinuv protsesslarining normal kechishi uchun inson
harakat aktivligiga sutkasiga umumiy modda alimashinuvidan 1200-2000 kkal
baland energiya sarflashi kerak, ya’ni bu 1600-1800 kkal.ni tashkil etadi. Jismoniy
nagruzkalarning intensivlik darajasi va xajmi organizmning harakat aktivligi
rejimiga to‘g‘ri kelishi kerak. Jismoniy mashqlar bilan shug‘illanish vaqtida
nagruzkada kutariladigan YUKCH bilan energiya sarfining munosabatini hisobga
olish kerak (22.3.1-jadval).
22.3.1-jadval
Me’yorlangan jismoniy yuklamada mo‘ljallanadigan energiya
sarfi
Jismoniy tarbiya mashqlarining shakli Energiya sarfi tana og‘irligi
70 kg, kkal/soat
Ertalabki gigienik gimnastika, 15 min 45-60
Davolash gimnastikasi, 30 min 150 gacha
Soglomlashtirish gimnastikasi, 60 min 300 gacha
Davolash gimnastikasi basseynda, 25-30 min 150-160
Terrenkur, 60 min 450

Jismoniy faoliyatning u yoki bu turi veloergometrda YUQCH ni dastlabki
testlar bo‘yicha baxolash orqali (yoki tredmellda, step-testda) nazorat qilinadi va
bunda jismoniy nagruzkaning tolerantligi aniqlanadi. Test bo‘yicha baxolash
kardiorespirator tizimning funksional xolati to‘g‘risida ma’lumot berishga yordam
beradi.
Ostona (daslabki) jismoniy nagruzkada olingan YUQCH, EKG va arterial
bosim ko‘rsatgichlari me’yorlangan jismoniy yuklama uchun dastlabki natijalar
bo‘lib hisoblanadi. Sog odamlarda kam miqdordagi jismoniy yuklamani bajarish
vaqtida chal korinchanig kislorodga bo‘lgan talabi kislorodning yutilish
koeffitsentiga nisbatan oshishi va koronar qon aylanishining ko‘payishi bilan
kechadi (22.3.2-jadval)
22.3.2-jadval
Cog‘ odamlarda yuklamaning koronar va tizimli qon aylanishnga
ta’siri (J.V.Messer) bo‘yicha
Ko‘rsatgich Tinch
xolatda Mashq
bajarish
Kislorodning umumiy iste’moli, 129 279
ml/m2/min 2440 3360
Kuchlanish indeksi- vaqt
Tizimli o‘rtacha arterial bosim, 114 133
mm sim.ust. 80 102
YUrak urishi chastotasi minutda 30 47
YUrak indeksi, l /m2 /min 66 90
Koronar qon aylanish, ml / 100 g / min
Miokard uchun kislorod iste’moli 78 10,8
ml /m2 /min
Koronar venoz qondagi kislorod 4,6 4,7
miqdori,
ml/ 100 ml
4. Organizmga uchraydigan ba’zi funksional o‘zgarishlar (buzilishlar)

Uyqu va uyqusizlik
Uyqu- vaqti-vaqti bilan keladigan xolat bo‘lib, bunda organizmning ish
qobiliyatini tiklash uchun va xususan, markaziy asab tizimi uchun eng yaxshi
sharoit yaratiladi. Uyqu - har bir odamning xayotiy zaruratidir: inson xayotining
uch qismi Uyqu xolatida o‘tadi.
Uyqu, I.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati to‘g‘risidagi ta’limotiga asosan, bosh
miya katta yarim sharlari bo‘yicha tar kalgan tormozlanishni uz ichiga oladi.
Organizmning barcha funksinal tizimlariga bu xolatning ta’siri bor. Bunda modda
almashinuvi, oshqozon-ichaklar, yurak-qon tomirlar va nafas olish tizimlarining
faoliyati pasayadi hamda muskullar tonusi sustlashadi. Uyqu davrida nafas olish
yuzaki, o‘pka vintelyasiyasi nisbatan kichik, yurakning minutlik xajmi kamaygan,
muskullarda qon- va limfa aylanishi iasaygai bo‘ladi.
Uyqu vaqtida muskullar tonusining fazalik o‘zgarishi (uxlagan odamning
ko‘pgina muskullari bushashgan bo‘ladi), barcha sezuvchanlik turlari- kurish,
eshitish, xid bilish va teri sezuvchanligining pasayishi kuzatiladi. SHartli va
shartsiz reflekslar tormozlangan bo‘ladi. To‘qimalarga qonning kelishi va modda
almashinuvining intensivlishi 8-10 % ga kamayadi hamda tana xororati pasayadi.
Ko‘pincha Uyquning bo‘zilishlariga Uyquchanlik (gipersomniya), Uyquning
bo‘zilishi yoki Uyqusizlik kiradi.
Uyqusizlik- kechki Uyquning umumiy bo‘zilishidir. Kiyinchilik bilan uxlash,
erta uygonish, kechasi tez-tez uygonish va oxir okibatda kechki Uyquning
butunlay yuqolishi shular jumlasidandir.
Uyqusizlik ko‘pgina kasalliklarda hamroxlik qiladi. Bularga asab tizimining
funksional bo‘zilishlari, bosh miyaning organik kasalliklari (ayniqsa, bosh miya
qon tomirlari aterosklerozi) va ichki organlar hamda ichki sekretsiya bezlari
kasalliklari kiradi. Uyqusizlikda Uyquning bo‘zilishi uch xil kurinishda bo‘ladi:
kiyinchilik bilan uxlash, yuzaki, notinch va oxir okibatda erta uygonish.
Uyqusizlikning asosiy sabablariga Uyqu steriotipining bo‘zilishi, boshqa

vaqtli poyasga o‘tish ( 6-8 va undan ortiq soat farqi), kuchli charchash, kuchli
xayajonlanish (kuzgalish) kabil ar kiradi.
Sportchilarning nevroz xolatida (uta ko‘p charchash va trenirovka qilish)
Uyquning bo‘zilishi doimiy belgi bo‘lib, ko‘pincha katta musobaqalarga
tayyorgarlik kurishda kuzatiladi.
Uyquni normallashtirish uchun kechki sayrlar uyushtirish, issik shirin
ichimliklar, valerina tomiri, pustыrnik utidan damlama va nastoykalar tayyorlab
ichish zarur. Sportchilarga kislorodli kokteyl berish va boshni hamda yoka soxasini
engil massaj (ukalash) qilish yaxshi natija beradi.
Gipersomniya ko‘pincha og‘ir yukumli kasalliklari, kamqonlik, bosh miya
yalliglanish kasalliklari tufayli sodir bo‘lgan asab tizimining funksional
bo‘zilishlarini boshidan kechirgan insonlarda uchraydi.
5. Og‘riq
Spor bilan shug‘illanishda, ayniksa sportning yuqori yutukdar (pogonalar) da
ba’zi xollarda tayanch-harakat apparatining jaroxatlari, mushaklar tortishishi,
og‘riklar va boshqa belgilar paydo bo‘lishi mumkin.
Og‘rik - og‘rikli (notsitseptiv) ta’sirlar sababli odamning psixo fiziologik
motivatsion-emotsional xolati bo‘lib, koplovchi pardalar butunligining bo‘zilishi
va uning tashqi muhitdan ajralishini ta’minlovchi, shu sababli organizmning ichki
muhitida to‘qimalarning kislorod ochligiga va xayot faoliyatining bo‘zilishiga olib
keluvchi, shuningdek, organizmning og‘rikli (notsitseptiv) ta’sirlanishlardan
saqlash uchun turli xil funksional tizimlarni moblizatsiya qiluvchi xolat, deb
karaladi.
Og‘rikli qo‘zg‘atuvchi (notsitseptiv qo‘zg‘atuvchi) - tashqi va ichki muhit
faktorlari bo‘lib, uning notsiretseptorlarga ta’siri natijasida og‘rikni keltirib
chiqaradi. Fiziologik xarakteristikasiga qarab kimyoviy, issiklik, mexaniq, akustik
va boshqa turlari bo‘lishi mumkin,
Notsiretsep torlar (og‘rikli retseptorlar)- og‘rikli qo‘zg‘atuvchilarni qabul

qiluvchi evolyusion moslashuvga ega bo‘lgan maxsuslashgan tuzilmalardir.
Notsitseptiv reflekslar - og‘rikli qo‘zg‘atuvchilar ta’sirida xosil buluvchi somatik
va vegetativ reksiyalar jamlamasi (kompleksi) dir. Og‘rikli reflekslarda muskullar
tonusining oshishi, yurak va nafas olish faoliyatining tezlashishi, qon tomirlarning
torayishi, arterial bosim (AB) ning kutarilishi, ovqat xazm qilishning kamayishi,
ter ajralishining ko‘payishi, korachiklarning torayishi kabi reaksiyalar kuzatiladi.
Bularning ko‘pchiligi simpatik asab tizimining kuzgalishi va adrenalin hamda
gipofiz orka bo‘lagi gormonlari sekretsiyalari kuchayishining natijasi bo‘lib
hisoblanadi.
Teri, shillik pardalar, suyak usti pardasi va boshqa to‘qimalar qanchalik
darajada kattik shikastlansa, ya’ni qo‘zg‘atuvchilar intensivligi yuqori bo‘lsa,
og‘rik shuncha kuchli bo‘ladi.
Og‘rik turlarining paydo bo‘lish joyi va xarakteriga qarab klassifikatsiyasi
22.4.1-rasmda ko‘rsatilgan.
Somatik
Yuzaki
Qisqa vaqtli Og’riq
Baseral
Chuqur
Uzoq davom etuvchi
Teri shillik pardalar
Qisilish
Kimyoviy agentlar va
xakoza Qushuvchi tuqima,
bug’inlar, muskullar
suyak usti qavati.
Bosh og’rigi va
boshqalar Ichki a’zolar
Spastic kesuvchi
og’riq buyraklar
sanchig’i
tenezmalar va
xakoza

4.1 – rasm . Og ‘ riq turlarining tasnifi
Og ‘ rik sezishning xarakter ы va sifati turlicha bo ‘ ladi , shuning uchun og ‘ rikni
sub ’ ektiv xolatda utkir , uyuvchi , kesuvchi , bosuvchi , kuydiruvchi kabilar , deb
baxolanadi . Og ‘ rik jaroxat olgan joyda yoki organizmning undan uzoq yoki yaqin
qismida sezilishi ( masalan , yurak kasalliklarida chap kul yoki kurak soxasida ),
shuningdek , og ‘ rik xosil bo ‘ lgan joyidan tananing boshqa joyiga ^ berilishi
( irradiatsiya ) mumkin .
Mushaklardagi og ‘ riq . Mushaklar tirishishi
Sportning yuqori pogonalarida jismoniy nagruzkalarni bajarish paytida ,
ba ’ zan muskullarda og ‘ rik ( tirishish ) lar paydo bo ‘ lishi mumkin . Bunday og‘riklar
tayanch-harakat apparata (TXA) ning jaroxatlari va kasalliklarida paydo bo‘ladi.
Og‘rikning paydo bo‘lishiga sabab muskullarda metabolizmning maxsus
moddalari yig‘ilishidir. Bular miqdorining dastlabki (isxodn ы y) darajadan oshib
ketishi, xosil bo‘lgan moddalar miqdori organizmdan chiqariladiganlariga
Qaraganda yuqori bo‘lgan xolatlardagina kuzatiladi.
P.K. Anoxin (1975) ning aniqlashicha, og‘rik, ayniksa utkir og‘rik,
organizmning integrativ faoliyati bo‘lib, uni zararli faktorlardan ximoya qilish

uchun funksional tizimlarning moblizatsiyasidir. U organizmning – butunligini
buzuvchi qo‘zg‘atuvchilarga nisbatan bo‘ladigan qarshi javob reaksiyasidir.
Intensivniv jismoniy yuklamalard щ a mushaklarda qon aylanishining
bo‘zilishi va gipoksiyasi sut kislotasi, mochevina, gistamin va boshqa moddalar
miqdorining keskin oshib ketishiga sabab bo‘ladi. Xosil bo‘lgan laktat mushakllar
qisqarishiga manfiy ta’sir ko‘rsatadi va ularning qisqarishini tormozlaydi.
Muskul tizimining tonusi bilan mikrotsirkulyasiya o‘rtasida koorelyasion
bog‘liqlik mavjud. Surunkali charchash (xaddan tashqari trenirovka qilish) da
muskullar tonusi kutariladi, muskullarda qon aylanishi pasayadi, bularning
barchasi to‘qimalar gipoksiyasiga va muskullarda og‘rikning paydo bo‘lishiga olib
keladi. Muskullardagi og‘rik ularning ish qobiliyatini pasaytiradi va TXA
jaroxatlari va kasalliklarining xosil bo‘lishida daslabki omillar bo‘lib hisoblanadi.
Yuqori mal akali sportchilarda trenirovka protsessida va undan so‘ng ba’zan
muskullarda interstitsial og‘riklar paydo bo‘ladi, bularga sabab to‘qimalarda
metabolizm va mikrotsirkulyasiyaning bo‘zilishi, gipoksiya hamda mushakllar
gipertonusidir.
Tirishishlar - organizmga bog‘liq bo‘lmagan xolda tusatdan muskullarning
qisqarishidir. Ular modda almashinuvi va ichki spekretsiya bezlari faoliyatining
bo‘zilishi, xaddan tashqari charchash, organizmdan ko‘p suyuklikning yuqotilishi
sababli kelib chiqadi. Tirishishlar ko‘prok chanachi- poyg‘achilar, yuguruvchilar,
suzuvchilar, futbolistlar va boshqalarda uchraydi. Ular trenirovka vaqtida ham,
tinch xolatda ham (Uyqu vaqtida) bitta muskulda yoki bir gurux muskullarda
paydo bo‘lishi mumkin. Tusatdan paydo bo‘lgan muskullarning tirishuvchi
kuchlanishi (tonik tirishishlar) qisqa vaqt (sekunlar, minutlar ichida) da xosil
bo‘ladi va kuchli og‘rik bilan kechadi. Bunday tirishishlar uzoq davom etgan
trenirovkalardan so‘ng (yuguruvchi- stayerlar, chanachi-poygachilar, futbolistlar,
issik sexda ilovchilar va boshqalar da) yoki o‘yin vaqtida (gandbolistlar,
basketbolistlar, futbolistlar, regbistlar va boshqalarda), ba’zan esa sog odamlarda
(sovuk suvda chumilish vaqtida) ham paydo bo‘lishi mumkin.

Tirishishlarni yo‘qotish uchun bir kul bilan panjalarni to‘g‘rilab, oyoqning
bosh barmogini ushlash va bir vaqtning ichida ikkinchi kul bilan kerishish va
boldir muskullarini kokish yoki ikronojli muskulni tortish mashqlarini bajarish
hamda kriomassaj kullash zarur.
6. Og‘riqli jigar sindromi
Og‘rikli jigar sindromi (OJS) funksional kasallik hisoblanib, muskullar tonusi,
sillik muskullari bo‘lgan ut xaltasi va ut yo‘llari faoliyatining bo‘zilishi bilan
kechadi. OJSda jigarda morfofunksional o‘zgarishlar paydo bo‘ladi va bunda
lipidlar perikis oksidlanish faolligining oshishi, nooksidlanish aktivligining esa
kamayishi bilan kechadi. OJS uchun trenirovka va musobaqalar davrida ung
kovurga ostida og‘rik yoki og‘irlik sezgisining paydo bo‘lishi xarakterlidir. Bu
sindrom ko‘pincha kurashchilar, bokserlar, og‘ir atletikachilarda uchraydi.
OJS ga tashxis qo‘yishda ultra tovush tekshirishi (UTT), limfografiya,
reografiya, biokimyoviy va boshqa usullar qo‘llaniladi. UTT da aniqlanishicha,
OJS ning paydo bo‘lishida asosiy etiopatogenik faktor bo‘lib, gipoksiya
hisoblanadi va bu xolat sillik muskullarning tomirlari, jigarning tuzilishi.
7. Bronxospazm
Bronxospazm - bu bronxlarning torayishi bo‘lib, bir qancha faktorlarning
manfiy ta’siriga bronxlar sillik muskullarining qisqarishi bilan javob berilish
xolatidir.
Sportchilarda bronxospazm eksperator nafasning kiyinlashishi, kukrak
kafasida og‘irlik sezishi kabi belgilar bilan kechadi.
Sportchilarda intensiv jismoniy nagruzkalarni bajarishdan so‘ng
bronxospazmning rivojlanish mexanizmi juda murakkabdir. Tekshirishlar
ko‘rsatadiki, bronxospazm organizmda gipoksiya, giperventilyasiya, metabolik
atsidoz xolatlari va mikrotsirkulyasiyaning bo‘zilishi, shuningdek, qonda sut
kilotasi, mochevina, gistamin miqdorinipg ko‘payishi bilan bog‘liqdir -

Sportchilardagi bronxospazm xolatida qo‘yidagi o‘zgarishlar kuzatiladi:
bronxlarning atsitilxolinga sezgirlik indeksi (SI) 0,087 gacha oshadi. SI ning
oshishi, bronxospazm va arerial qonning kislorodga to‘yinganligining
pasayishi (gipoksiya) ga olib keladi. Ma’lumki, gistamin immun reaksiyalarga
manfiy ta’sir ko‘rsatadi. Sportchilardagi bronxospazm xolati immunitetning
(immunoglobo‘linlar) pasayishi bilan kechadi.
8. Tana vaznini normllashtirish
Bir qancha spot turlari bo‘yicha (kurash, boks, og‘ir atletika va boshqalar)
musobaqalarda qatnashish uchun tana vaznini bir xilda tutib turish zarur,
Tana vaznini hammomdan foydalanib normallashtirigi organizmda ko‘p
miqdorda suv, mikroelementlar, glikogen, vitaminlar va xakozalarni kamaytiradi.
Bu muolaja muskullarda katabolik protsesslarning kuchayishiga, to‘qimalarda
lipidlar moblizatsiyasiga va bir vaqtda uglevodlar zaxirasining kamayishiga olib
keladi. Ba’zi xollarda, degidratatsiya gimodinamikaning o‘zgarishi va trenirovka
vaqtida muskullar tirishishiga olib kelishi mumkin.
Dietadan f oydalanib tana vaznini normallashtirish . Ovqat iste’mol qilishni
chegaralash to‘qimalarda oksillar parchalanishini kuchaytiradi va azotli balansga
manfiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunda qon plazmasida oksillar miqdori kamayadi va
gipoproteinemiya xolati rivojlanadi.
Sportchining tana vaznini musobaqadan oldin kamaytirishning eng yaxshi u
suli dieta va kam miqdordagi trenirovkadir. Ovqatlanishda turli xil oksil

kushimchalari, mikroelementlar va tuzlarga boy ichimliklar iste’mol qilish
masadga muvofikdir. Koidaga kura, sportchi kuniga 2-3 marta trenirovka kilganda,
mashqlarning bir qismini kuch tuplash, tez kuchli tayyorgarlik kurish, asosiy
qismini esa maxsus trenirovkaga bag‘ishlaydi. Masalan, yuguruvchi yugurishga,
sakrovchi saqrashga va xaqozalarga kuch sarflaydi.
Musobaqa davrida trenirovka kamrok va uzoq davom etmaydigan tusga ega
bo‘lishi hamda ertalablar bajarilishi lozim.
Trenirovka qo‘yidagi jismoniy sifatlarning rivojlanishiga yordam beradi:
chidamlilik, kuchlilik, tezlik va chakqonlik
9. Jismoniy ish qobiliyati
Jismoniy ish qobiliyat insonning berilgan vaqt davomidagi potensial qobiliyati
bo‘lib, maksimal darajada ma’lumeffektni beradigan ishni bajarishdir.
Insonning ish qobiliyati uning qanchalik trenirova kilganlik darajasi,

biriktirilgan ish yuklamalari, tajribasi va jismoniy hamda psixik xolatlariga
bog‘liqdir.
10. Sport formasi
Sport formasi sportchining u yoki bu mashqni yuqori tempda, davriylikda
bajarishga tayyorgarligini bildiradi. Bu jamlangan xarakter hisoblanib,
organizmning jismoniy, funksional, texnik va psixoloshk sifatlarini o‘z ichiga
oladi. Sport formasi soglom sportchilarning bajaradigan trenirovkalarida yaxshi
natija beradi.
Fiziologik mexanizmlar (xususiyatlar) doimiy ravishda muskul trenirovkasida
organizmning maxsus bo‘lmagan rezistentligini oshiradi va keyingi xayotda turli
xil xususiyatga ega bo‘ladi.
Gomeostazni bir xilda saqlashda va uning boshqarilishida asab tizimi, ichki
sekretsiya bezlari, asosan gipotalamik-gipofizar va bosh miya limbik tizimlarining

roli kattadir.
Sport trenirovkasi sharoitida organizmning jismoniy nagruzkalarga uzoq
davom etgan adaptatsiyasi va qonning mikrotsirkulyasiyasi tizimida
morfofunksional o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar muskullar faoliyati
davrida ham va undan so‘ng ham sakdanib koladi.
Tekshirishlar ko‘rsatadiki, katta jismoniy nagruzkalar morfofunksional
tizimlarda, organ va to‘qimalar ximizmida o‘zgarishlarga olib keladi. Bular
organizmda adaptatsion-moslashish mexanizmining o‘zilishi okibatida yukumli
kasalliklar (gripp va boshqalar)ning paydo bo‘lishiga va harakat-tayanch
apparatining bo‘zilishiga sabab bo‘ladi (22.10.1-rasm)
Harakat tayanch apparati (XTA)
Funksional buzilishlari
XTA tuqimalar o’ta
kuchlanishi (muskullar
gipertonusi)
Kapillarlar spazmi Bronxlar
spazmiXTA jarohatlari va
kasalliklari
Morfologik buzilishlar
Degenirativ proseslari

22.10.1-rasm. Yuqori malakali sportchilarda tayanch-harakat apparata jaroxatlari va kasalliklarining
etiopatogenezi
11. Charchash. Charchatib kuymok. Charchoklik .
Charchash- inson funksional xolatlarining bir turi bo‘lib, davomli yoki
intensiv ish tufayli kelib chiqadi va uning effektini kamaytiradi. CHarchash
muskullar kuchi va chidamliligining pasayishi bilan ifodalanadi va bunda harakat Kapillarlar spazmi Bronxlar
spazmi
Tuqimalar gipoksiya,
gepoksemiyaDegenirativ proseslari
Tuqimalar metabolizmining buzilishlari (qonda laktat,
mochevina, gistomin va boshqalar miqdor) Immunitet,
gemoglobin pasayishi
Interstisial og’riqlar. Shish

koordinatsiyasi kamaydi, informatsiyalarni qayta ishlash, eslash qobiliyati
pasayadi, moslashish protsesslari kiyinlashadi va xakozalar.
Barcha faoliyat turlarida charchashning odini olishning yaxshi chorasi
mexnatning motivatsiyasini va jismoniy tayyorgarlikni oshirish xisblanadi.
Charchab kolmok - charchashning sub’ektiv xolati hisoblanib, fizik,
bioimyoviy va psixo-fiziologik funksiyalar o‘zgarishlarining birgalikdagi harakati
bo‘lib, uzoq va intensiv ravishda davom etgan ishda paydo bo‘ladi. U
nagruzkaning vaqtincha tuxtatilishi yoki kamaytirilishi istagini chakiradi.
Charchatib kuymok - organizm yoki uning qismlarining charchaganlik
xolatidir .
Rivojlanayotgan charchoklikning chuqurligi bir xil yuklamada inson
organizmining ma’lum bir xolati, uning qanchapik trenirovka qilish qobiliyati,
fizik va psixik xolati hamda asab-emotsional kuchlanishi darajasiga bog‘liq
bo‘ladi. Charchoklik xolati jismoniy mexnat, turli xil intensivlikdagi trenirovkalar
va akliy mexnatda qanchalik ko‘p bo‘lsa, umumiy jismoniy ish qobiliyatining
darajasi shunchalik past bo‘ladi.
12. Asab-emotsional taranglik(kuchlanish)
Asab-emotsional taranglik muxim xolat hisoblanib, organizmning harakat
faoliyati yoki mulokatida xosil bo‘ladi va bunda emotsional komponent dominant
(ustun) lik qiladi. Asab-emotsional taranglik markaziy asab tizimining yuqori
tonusi va gormonal regulyasiya (boshqarish) aktivligining oshishi bilan
xarakterlanadi.
Agar asab-emotsional taranglik organizm faoliyatining dezorganitsiya (qayta
tuzilishi) siga olib kelsa, asab-emotsional shiddatlik, deb ataladi.

13. Akliy charchoklik
Akliy charchoklik intellektual mexnat unumdorligining pasayishi, dikkatning
kuchsizlanishi (insonning kiyin moslashishi) va fikrning torayishi bilan
xarakterlanadi. Bir suz bilan aytganda, organizmning ish qobiliyati keskin
pasayadi.
14. Surunkali charchoklik
Surunkali charchoklikda muskul tolalarining keskin distrofik va destruktiv
o‘zgarishlari paydo bo‘ladi. Buning asosiy sababi tayanch-xrakat apparati
to‘qimalarining gipoksiyasi va mikrotsirkulyasiyasining bo‘zilishidir.
Surunkali charchoklik, muskullar elastikligining yuqolishi (gipertonusi),
muskullardagi og‘riklar va ularning epizotik spazmi tayanch- harakat organlarida
jaroxatlanish xolatidan oldingi faktorlar hisoblanadi.
Surunkali charchoklikda to‘qimalarda modda almashinuvining oksidlanmagan
maxsulotlari yigiladi va bular uz o‘rnida to‘qimalar kolloid tarkibining
o‘zgarishiga, qon aylanishining bo‘zilishiga olib keladi va natijada muskullarda
og‘rik va yuqori sezuvchanlik kabi klinik alomatlar seziladi. Kolloid reksiyalarning
bu fazasida muskullarda xali organik o‘zgarishlar xosil bo‘lmaydi va muskullarni
oldingi normadagi xolatiga qaytarish mumkin. Bu fazada kriomassaj, sementli
massaj, gidromuolaja va jismoniy nagruzkalarni kamaytirish asosida fonoforez
o‘tkazish kabi muolajalarni kullash lozim.
Jismoniy nagruzkalar (trenirovkalar)ni noratsional bajarish harakat - tayanch
apparata ( XT A) to‘qimalarining funksional zurayib ishlashiga va keyinchalik ham
shunday noto‘g‘ri tartibda trenirovka qilish davom ettirilsa, (XTA) ning
jaroxatlanishi hamda kasalliklariga olib kelishi mumkin.
15. Nevroz

Xaddan tashqari charchash va trenirovka qilish - bu nevroz belgilari bo‘lib,
organizmdagi somatik va vegetativ bo‘zilishlar bilan xarakterlanadi.
Nevrotik reaksiyalar odatda monotonli, uzoq davom etuvchi, ko‘p kirrali va
ko‘p martali trenirovkalarda (kuniga 2-3 marta) paydo bo‘ladi va doimiy
ravishdagi emotsional taranglikka olib keladi.
Xaddan tashqari charchash va trenirovka qilish asab-psixik va jismoniy
xolatning yomonlashuvi va sportiv hamda umumiy ish qobiliyatining pasayishi
bilan xarakterlanadi. Ko‘p xollarda xaddan tashqari charchash va trenirovka bir biri
bilan kushilib, organizm faoliyati bo‘zilishining simtomokompleksini paydo qiladi.
Xaddan tashqari charchash avval okibatda sportiv ish qobiliyatining
yomonlashuviga va intensiv trenirovka qilishlarga qaramasdan sport
muvoffakiyatlariga erishishning tormozlanishiga olib keladi. Nevrozda umumiy ish
qobiliyati ( PWC 170 testi, step-test bo‘yicha) va uyku (aktografiya tekshirishlari
bo‘yicha) yomonlashadi va jismoniy nagruzkani bajarish vaqtida terlashniing
kuchayishi, yurakning tez urishi (taxikardiya), qonda mochevina miqdorining
oshishi, EKGdagi o‘zgarishlar, nafas faoliyatini aniqlovchi pnevmotonometrik
ko‘rsatgich (PTP) ning pasayishi kabi xolatlar kuzatiladi. Xaddan tashqari
charchash okibatida, bosh miya yarim sharlari bilan asab tizimining pastki
bulimlari va ichki organlar o‘rtasidagi mutonosiblik bo‘ziladi.
Xaddan tashqari trenirovka qilish sportchining uta kiyin harakatli va taktik
mashqlarni sistematik ravishda bajarishi hamda katta jismoniy nagruzkalarni etarli
dam olmasdan bajarilishi okibatida kelib chiqadi. Bunda kuzgaluvchanlik oshadi,
kayfiyat yomonlashadi, trenirovka qilishga xoxish yukoladi va loxastlik xolaglari
kuzatiladi. Sportdagi muvoffakiyatlarga erishishning yomonlashuvi va sport
soxasidash ish qobiliyatining pasayishi xaddan tashqari trenirovka qilishning
asosiy belgilaridan hisoblanadi.
Sportchida xaddan tashqari trenirovka qilib charchoklik alomatlari sezilsa,
doimiy vrachlik nazorati o‘tkazilishi lozim. Ayniksa, o‘tkazilgan intensiv
trenirovka nagruzkalarida organizmning salomatlik xolati (arterial bosim, yurak

qisqarish chastotasi, ishtaxa, uyku va boshqalar) va funksional xolati (bioximik va
instrumental tekshirish usullari) ni nazorat kiliish zarur.
Ortoklinik sinama, bioximik ko‘rsatgichlar (ayniksa qondagi laktat va
mochevina miqdori) uta charchoklikning birinchi belgilari hisoblanadi. Agar o‘z
vaqtida trenirovka protsesslarini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmasa, harakat-tayanch
apparati to‘qimalari, yurak muskullari va boshqa organlarda sezilarli
morfofunksional o‘zgarishlar ruy berishi mumkin.
16. Trenirovka vaqtidagi adaptatsiya
Ish qobiliyat doimiy xajmdagi trenirovkaning boshlangich bosqichida ham,
keyinchalik ham stabil darajaga etguncha sezilarli darajada ortib boradi.
Trenirovka stabil darajaga etgandan so‘ng effekt bermasdan koladi. Adaptatsiya
davridagi fiziologik siljishlar trenirovka tugagandan keyin qayta yo‘nalish
bo‘yicha o‘zgarishi mumkin.
Trenirovka bilan bog‘liq bo‘lgan adaptatsiya protsesslari uning mazmuniga
qarab oshishi mumkin. Bunda skelet muskullar (metabolik o‘zgarishlar yoki
kundalang kesim maydonining ko‘payishi), yurak yoki nafas- (nafas olish
qobiliyatinig maksimal ko‘payishi) va asab tizimlari (ichki va muskullararo
koordinatsiya) ning adaitatsiyasi kuzatiladi. Bu o‘zgarishlarning katta qismi ish
qobiliyatning oshishi uchun muxim ahamiyatga egadir.
Adaptatsiya darajasini baxolash uchun trenirovkaning boshlangich xolatini
bilish zarur. Adaptatsiya darajasi har bir fizik ish uchun inidividual xarakterga ega
bo‘ladi. U har bir kishida jismoniy nagruzkaning xarakteri va xajmiga bog‘liq
bo‘ladi.
Chidamlilik uchun trenirovka qilish ko‘pgina fiziologik o‘zgarishlar
ko‘rsatgichlarini keltirib chiqaradi (22.16.1.-jadval).
Ulardan yurak xajmining kattalashishi (yurak delyatatsiyasi) va yurak massasi
ortishi (muskullar gipertrofiyasi) ning keskin rivojlanganligi kuzatiladi.
Chidamlilik uchun trenirovka qiluvchi sportchida o‘pkaning tiriklik sigimi (U TS)

ham oshadi. Ish qobiliyatining talab kilanadigan chidamliligini oshirish uchun
asosiy faktor muskullarga keladigan kislorod hisoblanib, yurakning qonni
maksimal chiqarishini ta’minlaydi.
22.16.1-jadval
Chidamlilik va usiz bajarilgan trenirovkaning fiziologik parametrlarini
25 yoshli 70 kg. ikkita erkakda takkoslash (X.F.Ulmor, 1997)
Parametr Trenirov
ka
kilmaga
n Trenirov
ka
kilgan
YUrak qisqarish chastotasi tinch xolatda, 1
minutda 80 40
Maksimal yurak qisqarish chastotasi, 1 minutda 180 180
Zarb berish xajmi tinch xolatda, ml 70 140
Maksimal zarb berish xajmi, ml 100 190
YUrak chiqarishi tinch xolatda, l/ min 5,6 5,6
Maksimal yurak chiqarishi, l/ min 18 35
YUrak xajmi, ml 700 1400
YUrak massasi, g 300 500
Maksimal minutlik nafas xajmi, l/ min 100 200
Maksimal kislorod iste’moli, l/ min 2,8 5,2
Qon xajmi, l 5,6 5,9
17. Jins va yosh
Jismoniy tarbiya va sport bilan doimiy ravishda shug ‘ illanish bolalar va
o ‘ smirlar bo ‘ yining o ‘ sishi va rivojlanishi uchun muxim ahamiyatga egadir .
Mashqlar yosh va jinsning morfofunksional xususiyatlariga qarab bajarilishi zarur.
Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘illanish maktab ukuvchilari uchun juda
muximdir.
Maktab ukuvchisining organizmi o‘zinig anatomo-fiziologik va funksional
imkoniyatiga qarab katta yoshdagi odamlar organizmidan farq qiladi. Bolalarga
tashqi muhit faktorlari (kizib ketish, sovkotish va boshqalar) va jismoniy

nagruzkalar, xususan uzoq chopish, kross va boshqalar manfiy ta’sir utkazadi.
SHuning uchun to‘g‘ri rejalashtirilgan mashqlar ukuvchining gormonik
rivojlanishini ta’minlaydi. Aks xolda, masalan, erta maxsuslashgan (sportning bir
turi bo‘yicha intensiv nagruzka) mashqlarni uzluksiz bajarish travmatizm va jiddiy
kasalliklarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda (7-11 yosh) suyak tizimi xali etarli
rivojlanmaganligi uchun yurish (osanka) ning bo‘zilishi xavfi to‘g‘iladi. Bu
yoshdagi bolalarda ko‘pincha umurtka pogonasining kiyshayishi va yassitovonlik
(ploskostopie) ning paydo bo‘lishi hamda o‘sishning tuxtashi kabi patologik
o‘zgarishlar kuzatiladi. SHuning uchun bu yoshdagi bolalarda jismoniy nagruzka
bilan dam olishni aklan birga kushib olib borish kerak.
O‘rta maktab yo shi dagi bolalarda (12-16 yosh) suyak tizimining rivojlanishi
tugallanish arafasida, lekin umurtka pogonasi va chanok suyaklarinng suyak bo‘lib
kotish protsessi xali to‘gallanmagan bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalarga kuchlilik va
chidamlilikni oshirish uchun bajariladigan nagruzkalar yomon ta’sir ko‘rsatadi,
shuning uchun ular katta jismoniy nagruzkalarni bajarishlari mumkin emas. Ularda
skolioz va o‘sishning sekinlashish xavfi saklanib koladi, ayniksa bu xolat og‘ir
atletika, sakrash va sport gimnastikasi bilan shug‘illanuvchi ukuvchilarda ko‘prok
kuzatiladi.
Katta maktab yoshidagi bolalarda (17-18 yosh) suyak va muskul tizimining
shakllanishi deyarli tugallangan bo‘ladi. Ularda buyning o‘sishi ko‘payadi, tana
vazni oshadi, kichik muskulatura tizimi intensiv rivojlanadi va harakatning aniqligi
hamda koordinatsiyasi takomillashadi.
Bolalarning o‘sishi va rivojlanishiga ularning harakat aktivligi, ratsional
ovqatlanishi va kuyoshda toblanishi muxim ta’sir ko‘rsatadi. Harakat- sog‘liq
gorovidir. Bu aksioma.
Keyingi yillarda ukuvchilarning sog‘ligi yomonlashib bormokda. Buning
asosiy sababi harakat aktivligining pasayishidir (gipodinamiya). Ukuvchilarda
sutkalik harakat aktivligining normasi kunlik rejimdagi dinamik ishning 20-24 %
ni tashkil qiladi, ya’ni xaftasiga 4-5 marta o‘tkaziladigan jismoniy tarbiya darsiga

to‘g‘ri keladi. Bunda sutkalik energiya sarfi 3100-4000 kkal.ni ta tttk il qiladi.
Qizlarning normal rivojlanishi uchun xaftasiga 5-12 soat, yigitlar uchun esa 7-15
soat har xil turdagi jismoniy mashqlarni (jismoniy tarbiya darsi, rakslar, o‘yinlar,
jismoniy ish, eratalabki badantarbiya va boshqalar) bajarish lozim. Kunlik
bajarilgan mashqlarning intensivligi yuqori darajada bo‘lishi kerak (o‘rtacha yurak
qisqarish chastotasi 140-160 marta/min). Agar puls 130 marta/min.dan past bo‘lsa,
jismoniy tarbiyaning foydasi minimal bo‘ladi.
Insonning kariligida trenirovka qilish qobiliyati nasayib boradi. Bu nafaqat
yoshga va jinsga, balki oranizmning indvidual xususiyatlariga (nasliga) ham
bog‘liqdir. SHuni aloxida kayd etish kerakki, har qanday xolda ham insonning
regulyar trenirovka qilishi karish protsessini qisqartiradi va ish qobiliyatning
pasayishini kamaytiradi.
Tekshirishlar ko‘rsatadiki, yurakning daqiqalik xajmi (YUDH) tinch xolatda
kari kishilarda past bo‘ladi va maksimal nagruzkada yurak qisqarishining
chastotasi (YUQCH) va to‘qimalarning kislorodga bo‘lgan extiyoji pasayib boradi.
Kari kishilarda tinch xolatda arterial qon bosimi tinch yoshlarga nisbatan
kutarilishga moyil bo‘ladi va jismoniy mashqlarni bajarishda ko‘prok darajada
oshadi. Bu xolat arteriyalar elastikligining bo‘zilishi bilan izoxlanadi qilinishi
zarur. Vaznni normallashtirish pressini asta-sekinlik bilan 5-7 kun davomida
amalga oshirish kerak.

Adabiyot
1. Smirnov V.M., Dubrovskiy V.I. Fiziologiya fizicheskogo vospitaniya i
sporta. – Moskva, «Vlados press», 2002, 605 s.
2. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i
nauka. 2001, 490 b.
3. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka.- Moskva, «Sport»,
2015, 609 b.
4. Azimov I.G., Sobitov SH.S. Sport fiziologiyasi. T., 1993, 253 b.
5. Allamuratov SH.I.Fiziologiya va sport fiziologiyasi. – T.: «Turon-Iqbol»,
2011. 238 b.
6. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T., Dusanov U.S. Sport fiziologiyasi. –
Samarqand, SamDU, 2016. (uslubiy qo‘llanma). 158 b.
7. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya sporta .- Spb, 1999 , 229 b.
8. Uilmor D, Kostill D.L. Fiziologiya sporta i dvigatelnoy aktivnosti. Kiev,
1997. 504 s.
9. Ward M.P., Millede Y.S., West Y.B. High altitude medicine and
physiology. – Philadelphif; University of pennsylnania press, USA, 1989, 46-59 b.

Sog‘lomlashtiruvchi (profilaktik) jismoniy tarbiyaning tavsifi

Купить