Somoniylar davlati devonlar
![31xalifalik safforiylar bilan so-moniylarni to‘qnashtirishga va bu yosh ikki
davlatning har ikkisini zaiflashtirib, boy viloyatlarda ma'lum darajada o‘z ta'sirini
qayta tiklashga harakat qiladi. 900 yilda ular . o‘rtasida boshlanib ketgan urush
Ismoilning g‘alabasi bilan tugaydi. Butun Xuroson somoniylar qo‘l ostiga o‘tadi.
Noilojlikdan xalifa Ismoilning bunday ulkan davlatini tan olishga, unga
hukmdorlik yorlig‘ini yuborishga majbur bo‘ladi. Shunday qilib, IX asr oxirlarida
Movarounnahr Arab xalifaligi istibdodidan abadiy xalos bo‘ladi.
Ismoil Somoniy butun Movarounnahrni o‘z qo‘li ostida kuchli bir davlat
qilib birlashtiradi, Xurosonda tashkil topgan Safforiylar davlatiga barham beradi va
uni o‘z davlatiga qo‘shib oladi. Natijada poytaxti Buxoro shahri bo‘lgan
zamonasining eng yirik mustaqil o‘rta asrlar davlati tashkil topadi. Bu davlatni
somoniylar xonadonidan bo‘lgan hukmdorlar — amirlar X asr oxirlarigacha idora
qiladilar. Abbosiylar xalifaligi davrida bir butun bo‘lgan mazkur shahar va
viloyatlar X asrning biriichi choragida undan ajra lib chiqdi. Bu bo‘linish to 935
yillargacha davom etdi. Natijada Mesopotamiya hamdoniylar (905—1004), Misr
bilan Suriya ixshidiylar (935—969) qul ostiga, G‘arbiy Eron buvayxiylarga,
Tabariston bilan Gurgon mahalliy daylimiylar sulolasi bo‘lmish ziyoriylarga,
Movarounnahr bilan Xuroson somoniylar qo‘liga utib qoldi.
Tarixchilar o‘xshatib aytganlaridek, xalifaga Bag‘dod bilan Vaviloniyaning
bir qismigina qoldi, xulos. To‘g‘ri, maxalliy hukmdorlar (mulk at-tavoif) hali ham
xalifa hokimiyatini tan olar, uning nomini xutbaga qo‘shib uqitar, tangalarda uning
nomini o‘z nomlari bilan bir qatorda zarb etar, vaqtvaqti bilan xalifaga hadyalar
yuborib turar edilar. Ammo ular Bardodga shunchaki qaram edilar, xolos. Xalifa
nomigagina davlat boshlig‘i bo‘lib, hyech kanday real hokimiyatga ega emas edi.
«Hozirgi vaqtda,— afsuslanib yozgan edi al-Mas'udiy,— islomning kuch-qudrati
inqirozga yuz tutmoqda. [Bardoddan] ziyoratchilariing oyoqlari o‘z ilib qoldi,
g‘azo urushlari esa sunib bormoqda. Shu paytgacha islomga g‘alaba yor edi, hozir
esa u bir qadar bukib qo‘yilgan, asoslari nuragan; bu hodisa 943 yilda musulmonlar
hammasi, xudo ishlarimizni o‘zi o‘ntlasin; xalifa al-Muttaqqiy (940— 944) davrida
sodir bo‘ldi».](https://docx.uz/documents/0a1af748-6197-4319-bb8f-431fcb811b7e/page_31.png?v=1)
![36atardilar. U kumush bilan bezatilgan qora kigizdan tiqilgan qalpoq, ganja qabosini
kiyar edi. Uning mansabi, obro‘si, birkitilgan g‘ulomlari soni yil sayin oshib borar
va u nixoyat dastlab xaylboshi (gvardiyachi rulomlarning hojibdan keyingi,
ikkinchi mansabi), sungra hojib mansabiga sazovor bo‘lar edi. U qanchalik obro‘-
e'tibor qozonmasin, qanchalik xizmat qilmasin, baribir 37 yil muddatdan keyingina
uni viloyatlarga amir qilib tayinlar hamda unga yer-suv in'om etar edilar».
Saroydagi eng ulur mansabdor hojibi bo‘z urg (ulur hojib) bo‘lib, unga saroy
ahliga ko‘z-quloq bo‘lib turish vazifasi yuklatilgan edi. Alohida xizmat kursatgan
hojibi bo‘z urglar ayrim tumanlarga hokim qilib tayinlanar edilar. Hojibi
bo‘zurgdan keyin sohib haras (saroy soqchilari boshlig‘i) turgan. Bu mansab
ummaviylar va abbosiylar davrida ham mavjud edi. U oliy hukmdorning
farmonlarini ijro etuvchi shaxs bo‘lgan. Bu haqda Nizomulmulk bunday deb
yozadi: «Amiri haras mansabi hamma vaqt muhim mansablardan biri bo‘lgan.
Albatta, ulur hojib mansabi bundan mustasno. Amiri haras oliy hukmdorning
farmonlarini ijro etuvchi bo‘lganligi sababli, odamlar undan hukmrondan ko‘ra
ham ko’proq qo‘rqar edilar». So‘ngra Nizomulmulk xalifa al-Ma'mun tili bilan
bunday deydi: «Mening ikki amir harasim bor. Ularning har ikkisi erta tongdan to
qopong‘y tushganga qadar odam boshini tanasidan judo qilish bilan band,
[jinoyatchilarning] oyoq-qo‘llarini chopib tashlaydilar, cho‘qmor bilan urib
zindonga tashlaydilar» 1
.
Dargohning xo‘jalik ishlari bilan vakil shug‘ullangan. «Hamma vaqt bu ish
tepasida, deb ta'kidlaydi Nizomulmulk mashhur va ishonchli odam turgan. Shoh
oshxonasidan tortib, to may omborlari va podshoh otxonasidan doimo ogoh bo‘lib,
hukmdorniig saroyi, bola-chaqasi, shuningdek saroyga ta'lluqli kishilardan ko‘z-
quloq, bo‘lib turuvchi shaxs; har oyda, balki deyarli har kuni, oliy hukmdorning
kengashlarida ishtirok etgan, u bilan muloqotda bo‘lgan va zarur paytda saroyga
zudlik bilan yetib kelib, oliy maqomga zz fikrlarini izhor etgan hamda mamlakatda
ro‘y berayotgan voqyealardan uni xabardor qilgan» 2
. Keyingi o‘rinda xojayi
bo‘zurg (ulug‘ xoja) mansabidagi shaxs turgan. Xojayi bo‘z urg saroy
byurokratik](https://docx.uz/documents/0a1af748-6197-4319-bb8f-431fcb811b7e/page_36.png?v=1)
Somoniylar davlati devonlar