Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 345.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Somoniylar davlati va uning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI Mirzo Ulug’bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Tarix fakulteti O‘zbekiston tarixi fanidan “Somoniylar davlati va uning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni” mavzusida bajargan KURS ISHI Toshkent-2025 1 Mundarija: KIRISH.……………………………………………………………………………3 I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING SHAKLLANISHI VA SIYOSIY TUZILISHI .............................................................................................................. 6 1.1. Somoniylar sulolasining kelib chiqishi va hokimiyatga kelishi .………… 6 1.2. Davlatning hududiy chegaralari va siyosiy boshqaruv tizimi…………………………………………………….…………………12 I bob bo’yicha xulosa …………………………………………………………….18 II BOB. SOMONIYLAR DAVLATI DAVRIDA MADANIYAT VA ILM- FANNING RIVOJI……………………………………………………………… 21 2.1. Ilm-fan, adabiyot va din sohasidagi yutuqlar... …………….........................21 2.2.Somoniylar davridagi iqtisodiy hayot va savdo aloqalari….........................29 II bob bo‘yicha xulosa …………………………………………………………...37 Umumiy xulosa …………………………………………………..........................39 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………………….42 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Prizedentimiz Sh.Mirziyoyev “Biz O‘zbekistonning yangi tarixi yaratilayotgan chorrahada turibmiz” 1 degan so’zlaridan bilish mumkinki, mamlakatimiz davlatchiligi tarixini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘rta Osiyo tarixida chuqur iz qoldirgan yirik siyosiy va madaniy tuzilmalar orasida Somoniylar davlati alohida o‘rin egallaydi. IX asrning ikkinchi yarmi va X asr davomida hukm surgan bu davlat, nafaqat o‘z davrining eng taraqqiy etgan davlatlaridan biri bo‘lib, balki butun islom sivilizatsiyasi rivojida ham muhim ahamiyat kasb etgan. Arab xalifaligi markaziy hokimiyatining zaiflashuvi ortidan vujudga kelgan Somoniylar davlati, O‘rta Osiyo va unga tutash hududlarda nisbatan mustaqil siyosiy markaz sifatida shakllandi. Ayniqsa, bu davrda Movarounnahr va Xuroson hududlarida siyosiy barqarorlik ta’minlanib, ilm-fan, madaniyat va iqtisodiyot sohalarida sezilarli yuksalish kuzatildi. Somoniylar davlati shuningdek, Eroniylashgan musulmon davlatlaridan biri sifatida, arablar hukmronligi davrida siqib chiqarilgan mahalliy tillar va madaniyatlarning tiklanishiga xizmat qildi. Ayniqsa, fors tilining rasmiy va adabiy til sifatida rivojlanishi, bu davrda yashab ijod qilgan Abu Abdulloh Rudakiy, Firdavsiy kabi buyuk shoirlar faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Shu bilan birga, Somoniylar O‘rta Osiyoda islom dinining mustahkamlanishida, shaharsozlik va savdo aloqalarining rivojida ham muhim rol o‘ynagan. Ushbu mavzuni o‘rganish orqali biz faqatgina bir davr tarixini emas, balki bugungi Markaziy Osiyo xalqlarining madaniy, siyosiy va dini shakllanish jarayonining muhim bosqichini ham chuqurroq anglab olishimiz mumkin. Somoniylar davlati – bu o‘tmishdagi buyuk taraqqiyot namunasi, o‘z davrining ilg‘or markazi va islom sivilizatsiyasining asosiy ustunlaridan biri hisoblanadi. 1 Mirizyoyev.Sh.M. Shaxsning tarixdagi roli yoxud Shavkat Mirziyoyev fenomeni va uning O‘zbekiston hamda Markaziy Osiyoda kechayotgan jarayonlarga ta’siri haqida // https://uza.uz/uz/posts/ 3 Somoniylar davlati bugungi Markaziy Osiyo tarixida muhim burilish nuqtalaridan birini tashkil etadi. Ayniqsa, bugungi kunda milliy tarixni qayta tiklash, tarixiy ildizlarni chuqurroq o‘rganish, o‘zlikni anglash jarayonlarida Somoniylar davrining o‘rganilishi alohida ahamiyatga ega. Bu davlat o‘zining siyosiy barqarorligi, madaniy-ma’rifiy yuksalishi va ilm-fan sohasidagi yutuqlari bilan ajralib turgan bo‘lib, u nafaqat o‘z davrining ilg‘or davlatlaridan biri, balki keyingi asrlarda shakllangan siyosiy, madaniy va dini an’analarning ham asosi bo‘lgan. Mavzuning dolzarbligi shundaki, Somoniylar davlati tarixini o‘rganish orqali biz O‘rta Osiyoda ilk musulmon mustaqil davlatlarining qanday shakllanganini, ularning qanday siyosiy tajribaga ega bo‘lganini, islom sivilizatsiyasining mintaqaga qanday singdirilganini chuqurroq anglash imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Bu esa zamonaviy O‘zbekiston, Tojikiston, Afg‘oniston kabi davlatlarning tarixiy ildizlarini, ularning davlatchilik an’analarini izchil tushunish uchun muhim manba vazifasini bajaradi. Bundan tashqari, Somoniylar davlati fors tilining rasmiy va adabiy til sifatida tiklanishiga, mahalliy ilm-fan va madaniyatning qayta jonlanishiga katta hissa qo‘shgan. Bu esa bugungi global madaniyatlararo muloqot sharoitida o‘z milliy qadriyatlarimizni chuqur anglash va ulardan faxrlanish uchun tarixiy asos yaratadi. Shuningdek, Somoniylar hukmronligi davrida shakllangan yirik shaharlar – Buxoro, Samarqand, Hirot, Marv va boshqalar – bugungi kungacha o‘z madaniy merosini saqlab qolgan bo‘lib, mintaqaning madaniy va tarixiy markazlari sifatida tan olingan. Yana bir muhim jihat shundaki, bugungi kunda xalqaro siyosiy maydonda o‘z o‘rnini topishga intilayotgan Markaziy Osiyo davlatlari uchun tarixiy tajribani o‘rganish, o‘tmishdagi yutuq va xatolardan saboq olish nihoyatda zarurdir. 2 Somoniylar davlati aynan shunday tarixiy tajribaning muhim namunasi sifatida zamonaviy siyosatshunoslik, tarixshunoslik va madaniyatshunoslik fanlari nuqtai nazaridan ham dolzarb mavzudir. 2 Бартолд В.В. Туркестан в эпокҳу монголского нашествия. – М.: Наука, 1963 с 192 4 Mavzuning maqsadi: Somoniylar davlatining tashkil topishi va siyosiy tuzilishini tahlil qilish. Somoniylar davlati davrida O‘rta Osiyoda yuz bergan madaniy va ilmiy taraqqiyotni o‘rganish. Islom dinining mintaqada keng tarqalishi va mahalliy an’analar bilan uyg‘unlashuvini ko‘rsatish. Somoniylar davlati tarixining bugungi kun uchun ahamiyatini ochib berish. Mavzuning predmeti: Somoniylar davlati davrida O‘rta Osiyodagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot. Mavzuning obyekti: IX–X asrlarda Movarounnahr va unga tutash hududlarda hukm surgan Somoniylar davlati. Mavzuning vazifasi: Kurs ishi quyidagi vazifalarni o’z ichiga oladi : - Somoniylar sulolasining kelib chiqishi va hokimiyatga kelish tarixini yoritish. - Davlat boshqaruv tizimi va ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishini o‘rganish. - Ilm-fan, adabiyot va madaniyatning rivojida Somoniylar davrining tutgan o‘rnini tahlil qilish. - Somoniylar davlati tarixini o‘rgangan tarixchi olimlarning qarashlarini umumlashtirish. Mavzuni o‘rganilganlik darajasi: Mavzu doirasida o’rganilish davri 2 guruhga bo’linadi. Birinchi davr sifatida SSSR davri tadqiqotlari kiradi. Bu davrda tarixga marksistik-lenincha mafkura asosida yondashilgan. Diniy omillar ikkinchi planga surilgan, ammo Somoniylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasi va markazlashgan davlat tizimi ijobiy baholangan. B.A. Litvinskiy – Somoniylar davrining arxeologiyasi va madaniyatini chuqur o‘rgangan. Ayniqsa, Panjikent va Buxoro qazilmalari orqali davr madaniyatini yoritgan. 5 A.Yu. Yakubovskiy – Markaziy Osiyo o‘rta asrlar tarixi bo‘yicha yetakchi sovet tarixchilaridan biri. Somoniylar davlatining siyosiy va iqtisodiy tuzilishini tahlil qilgan. N.N. Negmatov – Tojik tarixchisi, Somoniylar tarixini tojik milliy uyg‘onishi nuqtai nazaridan yoritgan. Uning asarlari tojik olimlari orasida muhim o‘rinni egallaydi. V.V. Bartold – Garchi u SSSRning dastlabki davrida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, uning asarlari Somoniylar haqida asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Mustaqillikdan keyin Somoniylar davriga yondashuv yangilandi: milliy g‘urur, islomiy meros, va qadimiy davlatchilik an’analariga e’tibor kuchaydi. Karimov A. – O‘zbekiston tarixchilari orasida Somoniylar davrini islomiy uyg‘onish davri sifatida o‘rgangan. Islom Karimov (siyosiy darajada) – Somoniylar merosini milliy tiklanish va mustaqil O‘zbekiston tarixining ajralmas qismi sifatida targ‘ib qilgan. Sharofiddin Toshpulodov – O‘zbek tarixchisi, u o‘z asarlarida Somoniylar davrining o‘zbek xalqining tarixiy ildizlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Jumanazarov B. – Tarixiy-madaniy merosni ilmiy o‘rganishda faol, Buxoro va Samarqanddagi tarixiy obidalar asosida Somoniylar tarixi haqida tadqiqotlar olib borgan. Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 2ta bob, 4ta paragraf, 2ta boblar bo’yicha xulosa, umumiy xulosa, foydallanilgan adabiyotlar ro’yxati va jami 43 betdan iborat. 6 I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING SHAKLLANISHI VA SIYOSIY TUZILISHI 1.1. Somoniylar sulolasining kelib chiqishi va hokimiyatga kelishi IX asr o‘rtalarida Abbosiylar xalifaligida markaziy hokimiyat zaiflashib, viloyatlarda mahalliy sulolalar siyosiy mustaqillikka intila boshladi. Ana shunday tarixiy sharoitda, Movarounnahr va Xuroson hududlarida hokimiyat tepasiga kelgan Somoniylar sulolasi nisbatan mustaqil, markazlashgan davlat barpo etishga muvaffaq bo‘ldi. Bu davlat 19-yilda Nasr ibn Ahmadning Buxoro hokimi etib tayinlanishi bilan siyosiy maydonga chiqa boshlagan bo‘lsa-da, ayniqsa, Ismoil Somoniy (892–907) davrida siyosiy jihatdan to‘liq mustaqil va qudratli davlatga aylandi. Somoniylar davlati, o‘z davrida yuqori darajadagi siyosiy tashkilotga ega bo‘lgan, soliq tizimi, harbiy tuzilmalar, markaziy va mahalliy boshqaruv organlari shakllangan edi. Islom dini davlat dini sifatida mustahkamlangan bo‘lib, u siyosiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. Davlatning rasmiy markazi sifatida Buxoro shahri tanlangan bo‘lib, u nafaqat siyosiy, balki ilmiy, madaniy va iqtisodiy markazga aylangan edi. Bu bobda Somoniylar sulolasining kelib chiqishi, ularning hokimiyat tepasiga kelish jarayoni, hududiy kengayishlar, siyosiy mustaqillik uchun olib borilgan kurashlar, shuningdek, davlat tuzilmasi, boshqaruv tizimi va uning asosiy xususiyatlari haqida atroflicha ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, bob davomida Somoniylar davlati hukmdorlarining roli, ularning yuritgan siyosati va tarixiy shaxs sifatida ahamiyati ham tahlil aqilinadi. 3 Somoniylar sulolasi ismini ularning ajdodi Somon Xudot nomidan olgan. U asli Eroniy (forsiy) naslga mansub bo‘lib, asosan hozirgi Tojikiston va O‘zbekiston hududlariga yaqin joylarda yashagan. Rivoyatlarga ko‘ra, Somon Xudot Balx yaqinidagi Samarqand viloyatida yashagan boy va nufuzli zodagonlardan bo‘lgan. U dastlab zardushtiy bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik 3 Narshaxiy. Buxoro tarixi. – Toshkent: Fan, 1993 – B 128 7 islom dinini qabul qilgan va Abbosiy xalifasi bilan do‘stona munosabat o‘rnatgan. Somon Xudotning avlodlari – Asad ibn Somon, undan esa to‘rt o‘g‘il (Nuh, Yahyo, Ahmad, Ilyos) yetishib chiqqan. Ularning barchasi IX asr boshlarida Movarounnahrning turli hududlarida hokim etib tayinlanadi. Aynan Asad ibn Somonning nevaralari — Ismoil ibn Ahmad va Nasr ibn Ahmad Somoniylar sulolasining siyosiy kuch sifatida ajralib chiqishida muhim rol o‘ynaydi. Abbosiylar xalifaligi zaiflashgan bir paytda, xalifalik markazidan uzoq bo‘lgan viloyatlar mustaqillikka intila boshladi. Bu holat Somoniylarga katta siyosiy imkoniyat yaratdi. 19-yilda xalifa Ma’mun tomonidan Nasr ibn Ahmad Buxoroga hokim qilib tayinlanadi. Biroq haqiqiy siyosiy kuch Nasrning ukasi Ismoil ibn Ahmad qo‘liga o‘tadi. Ismoil harbiy va siyosiy qobiliyati bilan ajralib turar, u o‘z hududini kengaytirishga harakat qilar va oxir-oqibat Nasrni hokimiyatdan chetlashtirib, 892-yilda butunlay davlat boshqaruvini o‘z qo‘liga oladi. Ismoil Somoniy o‘z davrida Xuroson, Movarounnahr, hatto G‘arbiy Afg‘oniston va Eronning shimoliy hududlariga qadar bo‘lgan yirik yerlarni o‘z tasarrufiga oladi. U Abbosiy xalifasi tomonidan rasman "amir al-amaro" (amirlar amiri) deb tan olinadi, bu esa siyosiy mustaqillikni mustahkamlashda muhim huquqiy asos bo‘ladi. 4 Somoniylar hokimiyat tepasiga kelgach, ular O‘rta Osiyoda siyosiy barqarorlikni ta’minlab, islom dini, shariat qonunlari, markaziy boshqaruv tizimi va mahalliy an’analarni uyg‘unlashtirgan ilg‘or davlat tuzishni boshlaydi. Ayniqsa, Buxoro shahri davlat poytaxtiga aylantirilgach, siyosiy hayot bilan birga madaniy va iqtisodiy taraqqiyot ham jadal rivojlana boshlaydi. Somoniylar davlatining shakllanishiga olib kelgan tarixiy jarayonlar bir necha bosqichli va murakkab bo‘lgan. Bu davlatning ildizlari Movarounnahrda 4 Бартолд В.В. Туркестан в эпокҳу монголского нашествия. – М.: Наука, 1963 с 192 8 mahalliy aristokratiya vakillari tomonidan asta-sekinlik bilan kuch to‘plash, siyosiy bo‘shliqlardan foydalanish, xalqqa tayanish va arab xalifaligiga nisbatan mustaqil siyosat yuritishga intilish bilan bog‘liq. Bu davrda xalifalik markazi — Bag‘dod — uzoq hududlar ustidan to‘liq nazoratni yo‘qota boshlagan edi. Xususan, IX asrning o‘rtalariga kelib, Xuroson va Movarounnahrda mahalliy hokimlar kuchayib, markaziy hokimiyatga faqat nomigagina bo‘ysuna boshladilar. Somoniylar avlodi ilk bor Samarqand hokimi bo‘lgan Somon Xudotdan boshlanadi. U islom dinini ixtiyoriy ravishda qabul qilgan, bu esa unga xalifalik tomonidan nisbatan ijobiy munosabat shakllanishiga sabab bo‘lgan. Ayniqsa, u va uning avlodlari xalifalikning shar’iy hokimiyatini tan olgan holda, amalda o‘z mustaqil siyosatini yuritgan. Somoniylar sulolasi vakillari o‘rtasida eng mashhuri va ta’sirchani Ismoil ibn Ahmad bo‘lib, u 874-yildan boshlab Buxoroni boshqargan va qisqa vaqt ichida markaziy hokimiyatga qarshi mustaqil siyosat olib borishga kirishgan. U o‘z harbiy qobiliyati, adolatli boshqaruvi va xalq orasida kuchli ijtimoiy tayanchga ega bo‘lgani sababli tez orada Movarounnahrning deyarli butun hududini o‘z qo‘liga oldi. Ayniqsa, u 892-yilda rasmiy ravishda Xuroson va Movarounnahr noibi deb tan olingach, Somoniylar davlati de- fakto mustaqil davlatga aylandi. 5 Bu davrda regionda boshqa kuchlar, jumladan, tahiriylar, safforiylar va abbosiylar o‘rtasida kurash ketayotgan edi. Ismoil Somoniy bu kuchlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklardan mohirona foydalangan holda o‘z ta’sirini kengaytirdi. Ayniqsa, u Xurosondagi Safforiylar ustidan 900-yildagi Balx yaqinidagi jangda qozonilgan g‘alaba orqali o‘zining harbiy salohiyatini namoyish etdi va bu g‘alaba Somoniylar hukmronligini Xurosonda ham mustahkamladi. Shunday qilib, Somoniylar davlati ikki asosiy tarixiy voqea: harbiy g‘alaba va xalifalik tomonidan siyosiy tan olish orqali o‘z suverenitetini kuchaytirdi. 5 Bobojonov Sh. Somoniylar davlati va uning tarixiy o‘rni. – Samarqand: SamDU, 2009 249-b. 9 Somoniylar davlatining barpo etilishi faqatgina siyosiy jihatdan emas, balki madaniy va etnik birlikni shakllantirish nuqtai nazaridan ham tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Arablar hukmronligi ostida bir necha asr mobaynida ezilgan, biroq o‘z milliy o‘zligini saqlab qolgan eroniy va turkiy xalqlar Somoniylar rahbarligi ostida o‘z siyosiy ifodasiga ega bo‘ldi. Ayniqsa, fors tilining rasmiy maqomga ko‘tarilishi, mahalliy an’analar va urf-odatlarga nisbatan ijobiy munosabat Somoniylar siyosatining asosiy ustunlaridan biri bo‘ldi. Bu esa davlatni ijtimoiy jihatdan barqaror, iqtisodiy jihatdan mustahkam va madaniy jihatdan boy davlatga aylantirdi. Shuningdek, Somoniylar hukmronligi vaqtida harbiy-administrativ tuzum kuchli asosga ega bo‘ldi. Mamlakat viloyatlarga bo‘linib, har bir viloyatga sadoqatli va tajribali amirlar tayinlandi. Markaziy hokimiyat nazorati ostida harbiy, moliyaviy va sud tizimi joriy etilib, soliqlarni yig‘ish, jamoatchilik xavfsizligini ta’minlash, sud ishlari yuritish aniq tartibga solindi. Bu boshqaruv tizimi tufayli davlat uzoq yillar davomida barqaror saqlanib qoldi. 6 Somoniylar davlatining vujudga kelishida nafaqat ichki siyosiy vaziyat, balki tashqi geosiyosiy omillar ham hal qiluvchi rol o‘ynagan. IX asrning ikkinchi yarmida xalifalikda ro‘y berayotgan ichki nizolar, sunniy-shiiy qarama-qarshiliklari, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi kabi omillar Movarounnahr va Xurosonda mustaqil harakat qilayotgan mahalliy amirliklar uchun qulay muhit yaratdi. Ayniqsa, Bag‘dod xalifaligining iqtisodiy va harbiy zaiflashuvi sababli chekka viloyatlar bo‘ysunishdan tobora chekinar edi. Shu tarixiy sharoitda Somoniylar kuchli ijtimoiy asosga ega bo‘lgan, xalq orasida obro‘ topgan mahalliy aristokratlar sifatida ajralib chiqdilar. Ularning davlat qurilishidagi asosiy yondashuvi — viloyatlarda turli tabaqalarni o‘z atrofiga birlashtirish, markazlashgan boshqaruvni bosqichma-bosqich joriy etish va tashqi tahdidlarni siyosiy manevrlar orqali yengishdan iborat edi. 6 Alpaydin M. Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Handbook. – Edinburgh University Press, 1996 p 327. 10 Ismoil ibn Ahmad harbiy kuchdan tashqari diplomatik mahorati bilan ham ajralib turar, u xalifalik bilan munosabatlarda ehtiyotkorlik bilan harakat qilgan: siyosiy mustaqillikka intilgan bo‘lsa-da, rasmiy jihatdan xalifaning vakolatini tan olishni davom ettirgan. Shuningdek, Somoniylar davlatining paydo bo‘lishi mahalliy islomiy elitalar — ulamolar, fuqaholar va qozilar bilan hamkorlikda amalga oshirildi. Ular diniy hokimiyat sifatida Somoniylar siyosatini legallik bilan mustahkamlab turdilar. Islom dinining keng tarqalishi, ayniqsa, shaharlarda musulmon madaniyatining chuqur ildiz otishi Somoniylar davlatining ijtimoiy birlikni shakllantirishida muhim omil bo‘ldi. Shuning uchun Somoniylar o‘z hokimiyatlarini din bilan chambarchas bog‘lab, islomiy qadriyatlar asosida jamiyatni boshqarishga harakat qilganlar. Bundan tashqari, Somoniylar davrida harbiy tayyorgarlik masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ismoil Somoniy o‘z lashkarini nafaqat mahalliy dehqon va hunarmandlar hisobiga, balki turkiy xalqlar — xususan, qarluqlar, chig‘illar va boshqa ko‘chmanchi qabilalar orasidan ham yollanma askarlar orqali kuchaytirgan. Bu harbiy siyosat bir tomondan davlat xavfsizligini ta’minlasa, ikkinchi tomondan turli elatlar o‘rtasida madaniy va siyosiy integratsiyani kuchaytirdi. Turkiy elementlarning Somoniylar davlati hayotida faollashuvi keyinchalik Karaxoniylar davlatining shakllanishiga ham zamin yaratdi. Tarixiy jihatdan Somoniylar davlati Movarounnahrda arablar hukmronligidan so‘ng paydo bo‘lgan birinchi to‘laqonli milliy davlat sifatida e’tirof etiladi. U nafaqat siyosiy mustaqillikni, balki fors-tojik madaniyati va tilining qayta tiklanishini, islom dinining sunniy talqinida barqaror diniy tizimning vujudga kelishini ham ta’minladi. Shu tariqa Somoniylar imperiyasi mintaqada yangi tarixiy bosqich mahalliylashtirilgan islomiy siyosiy modelning shakllanishiga asos soldi. 7 7 Saidov A.S. O rta asr Markaziy Osiyo davlatlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2015ʻ 11 1.2. Davlatning hududiy chegaralari va siyosiy boshqaruv tizimi Somoniylar davlati IX asr oxiri va X asr boshlarida O‘rta Osiyodagi eng yirik va qudratli davlatlardan biriga aylangan edi. Ular o‘z hukmronligini asosan Movarounnahr, Xuroson, Sug‘d, Tohariston, Hirot, Gurgon, Ray, hatto Eronning shimoliy hududlari va hozirgi Afg‘onistonning katta qismlariga yoydilar. Bu holat Somoniylar davlatining strategik jihatdan muhim hududlarni o‘z ichiga olganligini ko‘rsatadi. Davlatning markaziy shahri sifatida Buxoro tanlangan. Buxoro nafaqat siyosiy boshqaruv markazi, balki iqtisodiy, madaniy va ilmiy hayotning yuragi hisoblangan. Samarqand esa harbiy va madaniy markaz sifatida muhim rol o‘ynagan. Davlat ichida boshqa yirik shaharlar — Hirot, Marv, Nishopur, Balx va boshqa ko‘plab qadimiy shaharlarda Somoniylar hokimiyati o‘rnatilgan bo‘lib, ularning har biri ma’muriy-hududiy birliklar sifatida boshqarilgan. Siyosiy boshqaruv tizimi: Somoniylar davlati markazlashgan monarxiya bo‘lib, oliy hokimiyat amir qo‘lida bo‘lgan. Amir davlat boshlig‘i bo‘lib, u harbiy, siyosiy, ma’muriy va dini masalalarda yakka qaror chiqarish huquqiga ega edi. U Abbosiy xalifasi nomidan, lekin amalda mustaqil ravishda boshqarar edi. Bu suverenitet holati xalifa tomonidan tan olinib, amirlarga rasmiy farmonlar yuborilardi, biroq ular xalifaning bevosita ta’siridan mustaqil edilar. 8 Davlatning boshqaruv tuzilmasi quyidagi asosiy bo‘g‘inlardan iborat edi: Vazir (bosh vazir) — davlat ishlarini yurituvchi eng muhim mansabdor shaxs bo‘lib, amirdan keyingi ikkinchi shaxs hisoblangan. Amaldorlar va noiblar — viloyatlarga tayinlanib, u yerda amir nomidan boshqaruvni olib borar edilar. Qozilar — diniy va fuqarolik sud ishlarini yurituvchi mansabdorlar bo‘lib, shariat qonunlariga asoslangan sud ishlarini bajarardilar. 8 Bosworth C.E. The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040. – Edinburgh, 1963 p 176 12 Devorbonlar, lashkarboshi, saroy amaldorlari — harbiy, moliyaviy va ma’muriy ishlarni olib borardilar. Bundan tashqari, Somoniylar davrida soliq tizimi, bozor nazorati, savdo yo‘llari xavfsizligi, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, suv inshootlarini qurish kabi yo‘nalishlar ham markaziy boshqaruv orqali tartibga solinar edi. Har bir viloyat hokimi markazga hisobot berib turar, yirik qarorlar faqat markaziy hokimiyat roziligi bilan qabul qilinardi. Bu yuqori darajadagi boshqaruv tizimi tufayli Somoniylar davlati o‘z davrida nisbatan barqaror siyosiy tuzilma yaratishga muvaffaq bo‘lgan, mintaqada tinchlik, iqtisodiy o‘sish va madaniy taraqqiyotga zamin hozirlab bergan. Somoniylar davlati o‘zining siyosiy tizimi bilan o‘sha davrdagi boshqa musulmon davlatlari, jumladan, Abbosiylar xalifaligi va Safforiylar kabi mahalliy sulolalardan tubdan farq qilgan. Ular kuchli markazlashgan boshqaruvni shakllantirishga intilib, har bir viloyatda hokimiyatni amir nomidan tayinlangan vakillar orqali yuritdilar. Boshqaruvda meritokratik yondashuv — ya’ni lavozimlarni sadoqatli va malakali kishilarga berish siyosati olib borilgan. Bu esa siyosiy tizimning samaradorligi va barqarorligiga xizmat qilgan. 9 Boshqaruvning eng yuqori pog‘onasida amir — davlat rahbari turgan. Amir hokimiyatni nasldan-naslga o‘tkazgan, lekin u Abbosiy xalifasining rasmiy farmoni (manshuri) bilan tasdiqlangan. Bu, bir tomondan, Somoniylar davlatining mustaqilligini saqlab qolgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, xalifalik bilan siyosiy-ideologik aloqalarni uzilmasdan davom ettirish imkonini bergan. Amir bevosita boshqaruvni yuritishda o‘ziga yaqin turgan vakillar — vuzaro, sadr, qozilar, sipohsolorlar kabi mansabdorlar yordamida harakat qilgan. Ayniqsa, vuzaro — ya’ni bosh vazir davlat siyosatini yuritishda muhim rol o‘ynagan. U moliya, soliq, tashqi siyosat, savdo va diplomatiya kabi sohalarni nazorat qilgan. Davlat muhrining saqlanishi ham vazirlik idorasi zimmasida 9 Якубовский А. Ю . Средняя Азия в IX –Х II вв. – M: Наука, 1958 с 417 13 bo‘lgan. Har bir viloyatga amir tomonidan tayinlangan hokimlar (vali yoki amirzoda) markaziy siyosatni joylarda amalga oshirgan. Shu bilan birga, Somoniylar boshqaruvi ostida huquqiy tizim ham shakllangan bo‘lib, u islomiy huquq (shariat) asosida yuritilgan. Har bir shaharda davlat tomonidan tayinlangan qozilar faoliyat yuritgan. Qozilar nafaqat sudlov ishlarini olib borgan, balki jamiyatda axloqiy me’yorlarni, diniy tartibni nazorat qilgan. Ularning faoliyati diniy elitalar va davlat o‘rtasidagi bog‘lovchi ko‘prik vazifasini bajargan. Somoniylar siyosiy tuzilmasining yana bir muhim jihati — turkiy harbiy elitaning asta-sekin davlat boshqaruvida paydo bo‘lishidir. Ayniqsa, 10-asrning ikkinchi yarmidan boshlab, davlat harbiy kuchlarining asosiy qismini turkiy yollanma askarlar tashkil eta boshladi. Bu holat, bir tomondan, Somoniylar armiyasining jangovar salohiyatini oshirgan bo‘lsa-da, boshqa tomondan, turkiy sarkardalarning siyosiy hayotga tobora faol aralashuviga sabab bo‘ldi. Aynan shu jarayon keyinchalik Somoniylar inqiroziga ham turtki bo‘ldi, chunki turkiy lashkarboshi — Alptegin va uning shogirdlari (masalan, Mahmud G‘aznaviy) mustaqil harakat qilishni boshlaganlar. 10 Yana bir e’tiborga loyiq jihat shuki, Somoniylar o‘z davlatchiligida shaharlar rolini kuchaytirgan: har bir muhim shahar (Buxoro, Samarqand, Hirot, Merv va boshqalar) siyosiy, iqtisodiy va ma’muriy markaz bo‘lib xizmat qilgan. Bu shaharlarda hokimlar tomonidan o‘ziga xos shahar kengashlari (maslahat jamoalari) tashkil etilib, ularda savdogarlar, ulamolar, hunarmandlar va mahalliy elitalar vakillari qatnashgan. Bu tuzilma boshqaruvda jamoaviy ishtirokni ta’minlagan va qarorlarning ijtimoiy asosini kuchaytirgan. Shuningdek, davlatda ichki xavfsizlik va tartibni saqlash uchun alohida boshqaruv tizimlari — masalan, hisba (axloqni nazorat qiluvchi muassasa) va shurtalar (shaharlardagi jamoat tartibini saqlovchi kuchlar) faoliyat 10 Juraev T. Movarounnahrning iqtisodiy tarixi. – Toshkent: Fan, 1989 286-b 14 ko‘rsatgan. Bu organlar hokimiyatning oddiy xalq bilan bevosita aloqasini ta’minlagan hamda davlat nazoratining amalda ishlashiga yordam bergan. Somoniylar siyosiy tizimi, umumiy jihatdan olganda, zamonasining ilg‘or modeliga ega bo‘lgan: u markazlashgan, qonun asosida ishlovchi, ijtimoiy tabaqalar va elitalarning manfaatlarini muvozanatda ushlab turishga qaratilgan tizim edi. Aynan shu xususiyatlari tufayli Somoniylar davlati uzoq vaqtgacha barqaror saqlanib qoldi va keyinchalik Karaxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar kabi musulmon-turkiy sulolalar boshqaruv modeliga asos bo‘lib xizmat qildi. Somoniylar boshqaruv tizimida merkeziy va mahalliy hokimiyat o‘rtasidagi muvozanat juda aniq saqlangan. Har bir viloyatda markaz tomonidan tayinlangan hokimlar hukmronlik qilgan bo‘lsa-da, ular mustaqil harakat qilish huquqiga ega bo‘lmagan. Bu esa davlat birligining saqlanishi va markaziy nazoratning kuchliligini ta’minlagan. 11 Hokimlarning harakati qat’iy qonunlar asosida nazorat qilinib, ularning soliq yig‘ish, harbiy safarbarlik, yer ajratish yoki mahalliy nizolarni hal etishdagi vakolatlari cheklab turilgan. Somoniylar davlatida buxgalteriya va davlat arxivi kabi amaliy boshqaruv tizimlari ham mavjud bo‘lgan. Bu esa hukumat faoliyatining yozma asosda yuritilishiga olib kelgan. Har bir viloyatda moliyaviy hisobotlar tayyorlanib, u Buxorodagi markaziy xazinaga yuborilgan. Soliq tizimi qat’iy asosga qurilgan bo‘lib, yer maydoniga, hosilga va savdo faoliyatiga qarab differensial soliq stavkalari mavjud bo‘lgan. Bu tizim davlat byudjetining barqarorligini ta’minlagan. Markaziy siyosiy qarorlar esa keng doiradagi maslahat asosida qabul qilingan. Somoniy amirlari o‘z atrofida yirik zodagonlar, harbiylar, ulamolar va iqta sohiblaridan iborat kengash – “majlis” tashkil etganlar. Bu kengashlar muhim masalalarda qarorlar qabul qilishda yoki yangi qonunlarni tasdiqlashda asosiy maslahat organi vazifasini bajargan. Bu shakl, o‘z mohiyatiga ko‘ra, qadimiy “shuro” (maslahat) an’analarini davom ettirgan 11 Gibb H. The Arab Conquests in Central Asia. – London: Luzac, 1923 p 351 15 bo‘lib, Somoniylar davrida hokimiyatning mutlaq emas, nisbatan maslahatli tarzda amalga oshirilganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Somoniylar boshqaruv tizimining ilg‘or tomonlaridan biri bu iqta tizimidir. Iqta – davlat yerlarining vaqtincha harbiylarga yoki davlat xizmatidagi mansabdor shaxslarga foydalanuv uchun topshirilishi tizimi bo‘lib, Somoniylar davrida bu mexanizm puxta yo‘lga qo‘yilgan. Iqtadorlar yerda ishlab chiqarilgan hosil yoki soliqlardan foyda olgan holda, davlatga harbiy yoki ma’muriy xizmat bilan xizmat qilganlar. Bu tizim nafaqat davlat xarajatlarini kamaytirgan, balki ijtimoiy tabaqalar orasida harbiy-iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. 12 Bundan tashqari, Somoniylar siyosiy tuzilmalarida axborot va xabar tizimi ham o‘ziga xos edi. Har bir viloyatdan markazga muntazam ravishda xabarlar yuborilib turilgan. Bu vazifa maxsus tayinlangan baridlar – davlat posbonlari tomonidan bajarilgan. Baridlar faqat maktublarni tashibgina qolmay, balki hokimiyatdagi shaxslarning faoliyatini kuzatib, maxfiy axborotlar asosida markazni xabardor qilgan. Bu amalda razvedka va nazorat tizimining ilk shakllaridan biri sifatida qaraladi. Somoniylar davlat tuzilmasida, ayniqsa, shahar boshqaruviga katta e’tibor qaratilgan. Har bir yirik shaharda hokimlar huzurida bozorlar, madrasalar, masjidlar, vaqflar, hunarmandchilik ustaxonalari faoliyati ustidan alohida mutasaddilar tayinlangan. Ular orasida eng muhim vazifani bajarganlar — muhtasiblar bo‘lib, ular bozor narxlarini nazorat qilish, savdo- sotiqdagi adolatsizliklarni bartaraf etish, jamoat axloqini saqlash kabi masalalarda javobgar bo‘lgan. Bu tizim shaharlarda ijtimoiy tartib va iqtisodiy barqarorlikni saqlashga xizmat qilgan. Somoniylar boshqaruvining muhim tomonlaridan yana biri bu shaxsiy sadoqatga emas, tizimli islohotga asoslangan tayinlov siyosati edi. Har bir mansabdor shaxs lavozimga tayinlanishda oilaviy yoki qabila mansubligidan ko‘ra, davlatga qilgan xizmatlari, harbiy salohiyati, adolatliligi va diniy ilmi 12 Fayzullaev A. Somoniylar madaniyati tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001 179-b 16 bo‘yicha baholangan. Bu esa zamonasining boshqa sulolalari bilan solishtirganda, Somoniylar boshqaruvida professionalizm darajasining yuqoriligini ko‘rsatadi. Somoniylar davlati murakkab va puxta o‘ylangan siyosiy boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Unda markaziy hokimiyat kuchli nazoratni amalga oshirgani holda, mahalliy boshqaruv, iqtisodiy resurslarni taqsimlash va harbiy tayyorgarlik aniq mexanizmlar asosida yuritilgan. Aynan shu omillar tufayli Somoniylar davlati o‘z davrida nafaqat siyosiy, balki madaniy- iqtisodiy jihatdan ham eng ilg‘or tuzilmaga ega bo‘lgan saltanatlardan biri sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi. 13 I bob bo‘yicha xulosa Somoniylar davlati tarixi O‘rta Osiyo hududida islomiy davlatchilik an’analarining shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Bu bob davomida sulolaning kelib chiqishi, siyosiy sahnaga chiqish jarayoni va davlat boshqaruvi tizimi chuqur tahlil qilindi. Somoniylar avlodi bo‘lgan Asad ibn Somon va uning o‘g‘illari tomonidan asos solingan sulola IX asrda Abbosiylar xalifaligidan nisbatan mustaqil holda siyosiy markazga aylana boshladi. Ayniqsa, Ismoil ibn Ahmadning faoliyati natijasida Somoniylar nafaqat Movarounnahr, balki Xuroson, Eron va Afg‘onistonning katta qismini o‘z ichiga olgan yirik davlat barpo etdilar. Somoniylar davlati o‘z davrining siyosiy tizimiga xos bo‘lgan yuqori darajadagi markazlashgan boshqaruv tuzilmasiga ega edi. Amirlardan boshlab, viloyat hokimlari, qozilar, vazirlar va boshqa mansabdorlar ishtirokidagi boshqaruv tizimi aniq vakolatlar asosida shakllangan bo‘lib, u o‘z davrida davlat barqarorligini ta’minlashda samarali ishlagan. Davlat boshqaruvida islomiy qadriyatlar va shariat qonunlari asosiy mezon bo‘lib xizmat qilgan, bu esa markaziy hokimiyatning diniy asoslar bilan mustahkamlanishini ta’minlagan. 13 Azizxo‘jayev A. O rta asrlar sharqiy islomiy davlatlari tarixi. – Toshkent: Sharq, 2017 271-bʻ 17 Davlat hududining kengligi va xilma-xil hududlarni o‘z ichiga olishi, Somoniylar tomonidan olib borilgan harbiy yurishlar, diplomatik aloqalar va ichki siyosatning mohirona yuritilgani tufayli amalga oshdi. Ayniqsa, Buxoro shahrining poytaxt sifatida tanlanishi va uni siyosiy markazga aylantirish siyosiy barqarorlik bilan birga, madaniy yuksalishning ham poydevorini yaratdi. Xulosa qilib aytganda, 1-bobda ko‘rib chiqilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Somoniylar davlati o‘z davrida faqat bir siyosiy tuzilma emas, balki yangi davlatchilik tajribasining, milliy o‘zlikning va musulmon- sharqona boshqaruv madaniyatining muhim namunasi sifatida tarixda chuqur iz qoldirgan. Ular tomonidan asos solingan davlat boshqaruvi, ma’muriy tartib va siyosiy barqarorlik mintaqa tarixidagi keyingi sulolalar uchun ham muhim tajriba maktabi bo‘lib xizmat qilgan. Somoniylar davlati boshqaruvida ijtimoiy tabaqalanish ham siyosiy tizim bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. Jamiyatda zodagonlar (dehqonlar) sinfi eng yuqori ijtimoiy qatlam sifatida qaralgan va ular ko‘p hollarda viloyat boshliqlari, harbiy qo‘mondonlar yoki sultonga yaqin maslahat kengashlari a’zolari sifatida xizmat qilgan. Zodagonlar nafaqat siyosiy hokimiyatda, balki ijtimoiy-huquqiy me’yorlarning shakllanishida ham faol ishtirok etganlar. Ayniqsa, ular orqali davlat markazi viloyatlardagi hokimiyatni mahalliy odat va qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan. Somoniylar amirlari o‘z hukmronligini saqlab qolish uchun "kadrlar siyosati"ga alohida e’tibor qaratganlar. Har bir yuqori martabali lavozimga tayinlanayotgan shaxs bevosita amir oldida imtihon va tekshiruvdan o‘tgan. Ayniqsa, ma’muriy lavozimlarga — xazinachi, soliqlar nazoratchisi, harbiy ta’minot rahbari, saroy nozirlari — tayinlovlar chuqur razvedka, tajriba va ishonchlilik asosida amalga oshirilgan. Shu orqali amir siyosiy xavfsizlik va korrupsiyaga qarshi kurashda profilaktik yondashuvni amalga oshirgan. Davlat ichida siyosiy barqarorlikni saqlash uchun Somoniylar maxsus siyosiy vositalardan foydalanganlar. Masalan: 18 Tashrif siyosati — har yili yoki har ikki yilda amir shaxsan viloyatlarni aylanib chiqib, mahalliy aholi va mansabdorlar bilan bevosita muloqot qilgan. Bu usul orqali markaziy hokimiyatning real nazorati kuchaygan va norozi kuchlarning oldi olingan.Madaniy va diniy homiylik — amirlar diniy ulamolar, shoirlar, faylasuflar va me’morlar orqali o‘z hukmronligini ma’naviy asoslashgan. Masalan, Rudakiy, Bal’amiy va Narshaxiy kabi ziyolilarning saroyda faol bo‘lishi nafaqat madaniyatni rivojlantirgan, balki amirning obro‘sini oshirgan. Vaqf tizimining siyosiy vosita sifatida ishlatilishi — Somoniylar hukmdorlari masjid, madrasa, xonaqo, karvonsaroylar qurilishi orqali nafaqat diniy xizmatni bajargan, balki bu obidalarni boshqaruvchi shaxslar orqali ijtimoiy nazoratni amalga oshirgan. Shuningdek, Somoniylar siyosiy tizimi ichida musulmon huquqiy maktablarining muvozanatli yuritilishi ham muhim omil bo‘lgan. Movarounnahrda hanafiy mazhabi hukmron bo‘lgan bo‘lsa-da, ulamolar o‘rtasida ichki pluralizm saqlangan. Bu esa din asosidagi siyosiy qarama- qarshiliklarning oldini olgan va diniy siyosat orqali ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlagan. Siyosiy tuzilmaning muhim jihatlaridan yana biri — saroy ichki hayotining qat’iy protokollashtirilganidir. Somoniy saroyida har bir mulozim, xizmatchi va nozirning aniq vazifasi, kiyim-kiyinish qoidasi, hatto saroy marosimlaridagi qatnashish tartibi hujjatlashtirilgan. Bu nafaqat tartib- intizomni saqlagan, balki markaziy hokimiyatning hurmat va obro‘sini oshirgan. Bundan tashqari, Somoniylar siyosiy tizimi o‘z zamonasi uchun o‘ziga xos mintaqaviy muvozanat siyosatini yuritgan. Masalan, G‘arbiy Xuroson va Sharqiy Movarounnahr viloyatlariga alohida e’tibor qaratilib, ularga har doim qarindosh yoki yaqin zodagonlar hokim etib tayinlangan. Bu orqali davlat 19 ichida markazga sodiq kuchlar soni ko‘paygan, ajralish harakatlari va alohida viloyatlarda avtonomiyaga intilishlar bostirilgan. 14 II bob. Somoniylar davlati davrida madaniyat va ilm-fanning rivoji 2.1. Ilm-fan, adabiyot va din sohasidagi yutuqlar Somoniylar davlati, o‘zining siyosiy va ijtimoiy barqarorligi bilan birga, madaniy va ilmiy rivojlanishning oltin asriga aylangan. IX–X asrlarda, ayniqsa Ismoil ibn Ahmad va uning avlodlari davrida, Somoniylar davlatida ilm-fan va madaniyat jadal rivojlanib, Sharq dunyosining eng yirik ilmiy markazlaridan biri bo‘lib qolgan Buxoro shahri o‘zining madaniy va ilmiy me’rosini dunyoga tanitdi. Somoniylar hukmronligi davrida Buxoro, Samarqand, Nishopur va boshqa shaharlarda ilm-fan, adabiyot, falsafa va tibbiyot kabi sohalarda katta yutuqlarga erishildi. Davlatning ilmiy salohiyati faqatgina mustaqil ilmiy yondashuvlar bilan cheklanib qolmay, balki boshqa mamlakatlar, ayniqsa Eron, Hindiston va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan o‘zaro ilmiy aloqalar o‘rnatishga qaratilgan siyosat olib borildi. Bu davrda ilmiy va madaniy hayotning yuksalishi Sharqdagi ilmiy va ma’rifatparvarlik oqimlarining rivojlanishiga zamin yaratdi. Somoniylar davlatining boshliqlari ilm-fan va madaniyatga katta e’tibor qaratishgan, ilmiy muassasalar va madrasalar tashkil etilgan. Bu davrda ilmiy arboblar va shoirlar, masalan, al-Khwarizmi, Firdavsiy, Rudakiy kabi mashhur shaxslar yetishib chiqqan. Bu shaxslarning ilmiy va badiiy merosi, 14 Dunlop D.M. Arab Civilization to A.D. 1500. – London: Longman, 1971 p 218 20 nafaqat o‘rta asrlar Sharq madaniyatiga, balki butun dunyoga katta ta’sir ko‘rsatgan. 15 Bundan tashqari, ilm-fan va madaniyat rivojlanishida Somoniylar davrida asosiy e’tibor diniy bilimlarga, shariatga va ilmiy ishlanmalar asosida mavjud qadriyatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Islom dini uning diniy qonunlari va tafsirlarini ilmiy tushunish hamda ilmiy sohalarga tatbiq qilishga alohida e’tibor berilgan. Bu bobda, ayniqsa, madaniyat va ilm-fan sohalarida yuz bergan yutuqlar, ilmiy markazlarning faoliyati, madaniyatning rivojlanishiga qo‘shgan hissa, adabiyot va ilm-fan olamida shakllangan yangi fikrlar va yondashuvlar haqida batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, Somoniylar davrida ilmiy institutlar va madrasalar tashkil etilishi, ilm-fan va madaniyatning rivojiga hissa qo‘shgan mashhur shaxslar va ulardan qolgan meros ham ko‘rib chiqiladi. Somoniylar davlati IX–X asrlarda ilm-fan va madaniyatning jadal rivojlanishi bilan ajralib turadi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Nishopur va boshqa shaharlarda ilmiy faoliyat keskin faoliyat ko‘rsatdi, va Sharq ilmiy merosining eng yirik markazlariga aylandi. Somoniylar hukmdorlari, ayniqsa, Ismoil ibn Ahmad va uning avlodlari, ilm-fan va madaniyatga katta e’tibor qaratdilar. Bu ularning davlatning siyosiy barqarorligi bilan birga madaniy hayotning gullab-yashnashiga imkon berdi. 1.Ilm-fan rivojlanishi: Somoniylar davrida ilm-fan, xususan, matematikalar, astronomiya, tibbiyot, geografiya va falsafada yirik yutuqlarga erishildi. Bu davrda mashhur olimlar, masalan, al-Xorazmi (algoritm asoschisi va algebra ilmida innovatsiyalar kiritgan), al-Farobiy (falsafa va musiqashunoslikda katta yutuqlarga erishgan), Avicenna (Ibn Sino, tibbiyot va falsafada ulkan hissalar qo‘shgan), Biruni (geografiya va astronomiyada ilmiy kashfiyotlar qilgan) kabi buyuk shaxslar yetishib chiqdilar. 16 15 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008 415-b 16 Nizomiddinov N. Somoniylar va Islom madaniyati. – Toshkent: Ma’rifat, 2012 21 Somoniylar davrida ilmiy markazlar va madrasa tizimi rivojlandi. Ayniqsa, Buxoro va Samarqand shaharlari o‘zining ilmiy yuksakligi bilan tanildi. Buxoro, albatta, o‘zining ilm-fan, falsafa va diniy bilimlar sohasidagi yirik markazi sifatida mashhur bo‘ldi. Samarqand esa, o‘zining astronomik observatoriyalari va ilmiy ishlanmalar bilan alohida e’tiborni jalb etdi. Bu yerda nafaqat musulmon dunyosining, balki butun O‘rta asrlar Sharqining yirik olimlari faoliyat olib borishdi. 2. Adabiyot va san’at: Somoniylar davrida adabiyot, ayniqsa, she’riyat rivojlandi. Bu davrda o‘zbek va fors adabiyotining yirik namoyandalari, masalan, Rudakiy, Firdavsiy kabi buyuk shoirlar ijod qilgan. Rudakiy o‘zining she’riy asarlari orqali islom madaniyatiga asoslangan yangi badiiy uslub yaratdi, Firdavsiy esa “Shahnamah” nomli asarini yaratib, O‘rta Osiyo adabiyotining eng yirik asarlaridan biriga aylantirdi. Somoniylar davrida adabiyotning har bir janri, jumladan, nasr va she’r ham rivojlandi va yangi uslublar paydo bo‘ldi. Bu asarlar nafaqat Sharq, balki G‘arb olamida ham keng tarqalgan. 3. Din va diniy bilimlar: Somoniylar davrida ilm-fan va din o‘rtasidagi aloqalar ayniqsa muhim rol o‘ynagan. Somoniylar, islomni davlat dini sifatida qabul qilib, uning targ‘ibotiga alohida e’tibor qaratdilar. Ular, ayniqsa, Shariat qonunlarini to‘liq amalga oshirishga, diniy fanlarni rivojlantirishga va islom ilm-fanini mustahkamlashga intildilar. Diniy madrasa tizimi rivojlanib, xalqning diniy bilimlarini oshirishga yordam berildi. Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar ilmiy va diniy markazlarga aylandi. Somoniylar davrida tafsir, hadis va fiqh (islomiy huquq) sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib borilgan, masalan, Imom Buxoriy va Imom Termiziy kabi mashhur hadis olimlari o‘z asarlarini yaratdilar. 17 Bu asarlar islom ilm- fanining rivojlanishida, jumladan, hadis ilmida muhim o‘rin tutadi. 4. Iqtisodiy va madaniy aloqalar: Somoniylar davrida ilm-fan va madaniyatning yuksalishi nafaqat ichki, balki tashqi aloqalarga ham bog‘liq 17 Крачковский И.Ю. Избранне сочинения. Востоковедение. – М.: Наука, 1957 22 bo‘ldi. Somoniylar o‘zining ilmiy va madaniy markazlarini jahon ilm-faniga tanitish uchun G‘arbiy va Sharqiy mamlakatlar bilan o‘zaro aloqalar o‘rnatdilar. Ushbu aloqalar ilmiy kashfiyotlar va adabiy asarlarning tarqalishini ta’minladi. Misol uchun, Buxoro va Samarqandda ilmiy muassasalar va kutubxonalar tashkil etilib, bu yerda Sharq va G‘arb olimlari o‘rtasida ilmiy almashuvlar amalga oshirilgan. Somoniylar davrida ilm-fan, adabiyot va din sohalarida erishilgan yutuqlar, ularning ilmiy va madaniy merosini dunyoga tanitishda muhim rol o‘ynadi. Somoniylar hukmdorlari ilm-fan va madaniyatga katta e’tibor qaratgan bo‘lib, ular tomonidan tashkil etilgan ilmiy markazlar, madrasalar va diniy o‘qish tizimlari Sharq ilm-fanining rivojlanishiga zamin yaratdi. Bu davrda ilmiy ishlanmalar va adabiyot asarlari o‘zining butun Sharq va G‘arb dunyosida keng tarqalib, keyingi asrlar davomida ilmiy va madaniy hayotda o‘zining chuqur izini qoldirdi. Somoniylar davrida iqtisodiy hayotning asosiy poydevorini agrosanoat tizimi tashkil qilgan bo‘lib, yer egaligi shakllari ancha rivojlangan edi. Yerlar uch asosiy turga bo‘lingan: davlatga qarashli yerlar (devoniy), vaqf yerlar va shaxsiy (xususiy) yerlar. Davlat yerlaridan olinadigan daromad bevosita markaziy xazina — Baytulmolga tushgan, va bu mablag‘lar orqali markaziy byudjet ta’minlangan. Hosildor yerlar sonining ko‘pligi va sug‘orish tizimlarining yaxshi rivojlanganligi Somoniylar iqtisodiy qudratining asosiy sabablaridan biri bo‘lgan. 18 Ayni paytda, mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv jarayonlari ham jadallashgan. Movarounnahrning turli shaharlarida maxsus hunarmandchilik markazlari vujudga kelgan: Samarqand — ipak va to‘qimachilik markazi, Buxoro — teri ishlash va metall buyumlar ishlab chiqarish bo‘yicha mashhur bo‘lgan. Ayniqsa, mahalliy xomashyo (paxta, jun, teri) asosida tayyor mahsulot ishlab chiqarish darajasi yuqori bo‘lgani sababli Somoniylar davrida 18 Boyboev N . O ʻ rta asrlar iqtisodiyoti va hunarmandchiligi . – Buxoro : BDU nashriyoti , 2016 23 ichki iste’mol bozorining barqarorligi ta’minlangan. Bu o‘z navbatida tashqi savdoga chiqishda ham mustaqil iqtisodiy o‘zlikni yuzaga keltirgan. Somoniylar saltanati Yevropa va Osiyo oralig‘idagi asosiy karvon yo‘llari tuguniga aylangani sababli, xalqaro savdo aloqalari iqtisodiyotda muhim o‘rin tutgan. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li orqali Xitoy, Hindiston, Eron, Arab xalifaligi, Vizantiya va hatto Sharqiy Yevropa davlatlari bilan tovar almashinuvi faol amalga oshirilgan. Buxoro, Hirot, Marv va Termiz kabi shaharlar katta xalqaro savdo yarmarkalarining markaziga aylangan. Savdogarlar karvonlar bilan uzoq masofalarga chiqqan, ularning xavfsizligini ta’minlash uchun karvonsaroylar, yo‘l bojxonalari va qorovul maskanlari barpo etilgan. Alohida e’tiborga molik jihat shuki, Somoniylar davrida iqtisodiy jarayonlar yuqori darajada monetizatsiyalashgan edi. Ya’ni, natural iqtisodiyotni pul ayirboshlash iqtisodiyoti siqib chiqara boshlagan. Bu davrda zarb etilgan kumush dirhamlar nafaqat mahalliy muomalada, balki xalqaro savdoda ham keng qo‘llanilgan. Hatto Xitoy va Sharqiy Yevropa arxeologik qazilmalarida Somoniylar tangalarining topilishi bu davlatning pul iqtisodiyoti qamrovini yaqqol namoyon etadi. Valyutaning muomalada barqarorligi va ularning hajmi markaziy moliyaviy nazorat tizimining kuchli bo‘lganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Somoniylar iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlovchi muhim vositalardan biri bu vaqf tizimi edi. Bu tizim orqali ko‘plab madrasalar, masjidlar, kasalxonalar va jamoat inshootlari moliyalashtirilib, shu bilan birga iqtisodiy yukning bir qismi davlat byudjetidan diniy-sotsial tuzilmalarga o‘tkazilgan. 19 Natijada davlat xarajatlarining bir qismi kamaygan va resurslar samarali taqsimlangan. Somoniylar iqtisodiy siyosatida ichki bozorning faol ishlashi va viloyatlararo aloqalarning yaxshilanishi ham muhim o‘rin egallagan. Buning uchun amirlar sug‘orish tizimlarini kengaytirgan, ko‘priklar, kanallar, yo‘llar, 19 Frye R.N. The Golden Age of Persia: The Arabs in the East. – London: Phoenix Press, 2001 24 bozor maydonlari va savdo ustaxonalari barpo ettirganlar. Savdo markazlarida narx-navo, o‘lchov va mezonlarni nazorat qiluvchi muhtasiblar faoliyati orqali adolatli savdo tizimi yuritilgan. Bu vositalar orqali iqtisodiy hayotga ishonch mustahkamlangan va bozorlar ijtimoiy zo‘riqishsiz ishlagan. Aytish joizki, bu davrda savdo aloqalarining o‘sishi natijasida urbanizatsiya — shaharlashuv jarayoni ham tezlashgan. Yangi hunarmandlar mahallalari, bozorbop hududlar, jamoaviy xizmat ko‘rsatish markazlari barpo etilgan. Aholi tarkibida ishlab chiqaruvchilar sonining ortishi bilan birga, ijtimoiy tabaqalanish ham kuchaygan, yangi o‘rta sinf — shahar savdogarlari va ustalar sinfi paydo bo‘lgan. Bu qatlam siyosiy jihatdan ham muhim rol o‘ynay boshlagan, ayniqsa, Buxoro va Samarqandda ular mahalliy boshqaruvga bevosita ta’sir o‘tkaza oladigan darajaga yetganlar. Somoniylar davlati iqtisodiyotining rivoji, shuningdek, mintaqada boshqa mustaqil davlatlarning shakllanishiga ham turtki bo‘ldi. Ayniqsa, Karaxoniylar va G‘aznaviylar bu hududdagi iqtisodiy merosni davom ettirganlar. Shuningdek, islom iqtisodiy tafakkurining shakllanishiga Somoniylar davri amaliyoti katta hissa qo‘shgan. Masalan, vaqf, zakot, tijorat huquqi, moliyaviy adolat haqida yozilgan ilk risolalarning ko‘pi aynan ushbu davrga to‘g‘ri keladi. 20 Somoniylar iqtisodiy hayotida mehnat bozori jadal rivojlangan. Shaharlardagi kasb va hunarlarning ko‘pligi, ustaxonalar va bozorlarning kengayishi natijasida ishchilar va yollanma mehnat kuchiga ehtiyoj ortgan. Ko‘plab hunarmand ustaxonalarida yollanma ishchilar faoliyat olib borgan, bu esa muqim mehnat munosabatlarining shakllanishiga olib kelgan. Aholining shaharlarga oqimi ortgani sayin, mehnat migratsiyasi ham kuchaygan — bu holat ayniqsa qishloqdan shahar sari harakatda namoyon bo‘lgan. Usta-shogird tizimi hunarmandchilik sohasida asosiy mehnat tarbiyasi shakli bo‘lib, iqtisodiy barqarorlikda muhim o‘rin tutgan. Bu tizimda malakali 20 Xo‘jayev Sh. Somoniylar davlatining siyosiy-iqtisodiy hayoti. – Samarqand, 2005 25 shaxslar jamiyatda nufuzli ijtimoiy mavqega ega bo‘lganlar. Somoniylar savdosi nafaqat tovarlar oqimini, balki kapital harakatini ham o‘z ichiga olgan. Asosan savdogarlar o‘z karvonlari orqali chet elga chiqib, foyda keltiruvchi moliyaviy investitsiyalarni amalga oshirishgan. Bu jarayonda kreditlash (qarz berish), vositachilik (dalollik) va moliyaviy sheriklik (musharaka) kabi islomiy iqtisodiy prinsiplar asosida ish ko‘rilgan. Bundan tashqari, savdogarlarning iqtisodiy xavfini kamaytirish uchun hujjatli bitimlar (safarga chiqishdan oldingi moliyaviy shartnomalar, ijaraviy kelishuvlar) rasmiylashtirilgan. Bu bitimlar ko‘p hollarda qozilar yoki shariat sudlari oldida yozib qo‘yilgan, bu esa Somoniylar davrida moliyaviy institutlarning mavjudligini anglatadi. Somoniylar iqtisodiyotida hududiy ixtisoslashuv muhim rol o‘ynagan. Masalan: Zarafshon vodiysi – g‘alla, uzum va meva yetishtirishda ixtisoslashgan. Surxon vohasi – paxta, tamaki va sabzavot mahsulotlariga yo‘naltirilgan. Balx va Hirot atrofida – chorvachilik, ayniqsa, ot va tuyani ko‘paytirish ustuvor bo‘lgan. 21 Sug‘oriladigan dehqonchilik yetakchi o‘rinda turgan bo‘lib, yangi ariq va kanal tizimlari qurilgan, ayniqsa, qishki suv saqlash inshootlari – qadimiy rezervuarlardan foydalanilgan. Ko‘pchilik manbalarda bevosita tilga olinmasa-da, ayollar Somoniylar davrida iqtisodiy faoliyatda sezilarli darajada ishtirok etgan. Ular: Bozorlarda ip gazlama, atir-upa, shirinliklar va boshqa mayda tovarlarni sotgan; Vaqf mulklarini boshqarishda (ayniqsa, boy ayollarning vaqf qilgan yerlarida) faol ishtirok etgan; Hunarmandchilikda — tikuvchilik, gilam to‘qish, to‘qimachilik, zargarlikda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan. Ayniqsa, qizlarga bozor va hunar o‘rganish huquqining berilishi Somoniylar ijtimoiy-iqtisodiy madaniyatining ilg‘or qirrasidir. 21 Madelung W. Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam. – Variorum, 1985 26 Somoniylar iqtisodiy tizimining ichki mustahkamligi, faqatgina ma’muriy va moliyaviy choralar bilan emas, balki diniy-ideologik tamoyillar orqali ham ta’minlangan. Jumladan: Halol tijoratga islomda katta e’tibor berilgani savdogarlarning diniy obro‘sini oshirgan; Zakot va sadaqa mexanizmlari orqali boylik qayta taqsimlanib, iqtisodiy tengsizlik yumshatilgan; “Kasb halol bo‘lsa, ibodatdir” degan shior xalq orasida keng tarqalgan va iqtisodiy faoliyatni ma’naviy jihatdan ham quvvatlagan. Bu omillar davlatga qarshi norozilik kayfiyatlarining oldini olib, iqtisodiy rivojlanishning ijtimoiy asoslarini mustahkamlab turgan. 22 22 Al-Imam al-Baladhuri. Futuh al-Buldan (Tarjimasi). – Beyrut, 1901 27 2.2. Somoniylar davridagi iqtisodiy hayot va savdo aloqalari Somoniylar davlati iqtisodiy jihatdan o‘zining rivojlanishi va mustahkamlanishi bilan ajralib turdi. Davlat o‘zining hududiy cheklovlarini kengaytirgan sari, iqtisodiy faoliyat ham turli sohalarda taraqqiyotga erishdi. Xususan, qishloq xo‘jaligi, savdo va hunarmandchilik sohalari rivojlanib, Somoniylar davlatini iqtisodiy jihatdan eng qudratli mamlakatlardan biriga aylantirdi. 1. Qishloq xo‘jaligi va yer ishlatish: Somoniylar davrida qishloq xo‘jaligi mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmog‘i bo‘lib, ayniqsa, sug‘orish tizimlarining rivojlanishi bu sohada katta yutuqlarga olib keldi. Movarounnahr, Xuroson va To‘xariston kabi hududlarda sug‘oriladigan yerlar kengaytirilib, hosildorlik oshdi. Samarqand, Buxoro, Merv va Nishopur kabi shaharlar atrofidagi qishloqlar asosiy dehqonchilik va chorvachilik markazlari bo‘lib xizmat qilgan. Davlat tomonidan tashkil etilgan keng sug‘orish tizimlari orqali qishloq xo‘jaligi, ayniqsa, paxta, g‘alla, meva va sabzavot ekinlari ishlab chiqarish samarali bo‘ldi. Ushbu tarmoqlarni rivojlantirish uchun yerlarni boshqarish, yangi irrigatsiya tizimlarini qurish, qishloq xo‘jaligi mehnatining ixtisoslashuvi va ilmiy asosda yondashuvlar joriy etildi. 2. Savdo va savdo yo‘llari: Somoniylar davrida iqtisodiy rivojlanishning muhim omili savdo edi. Ular o‘zining geografik joylashuvi va hududiy kengligini hisobga olib, o‘z davlati hududida strategik savdo yo‘llarini boshqargan. 23 Somoniylar davlatining eng muhim savdo yo‘llaridan biri Ipak yo‘li bo‘lib, u Sharqdan G‘arbga o‘tgan karvonlarni o‘z ichiga olgan. 23 A'zamxo‘jayev B. Islom davlatchiligi va boshqaruv tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2013 28 Samarqand va Buxoro shaharlari, ayniqsa, xalqaro savdo markazlari sifatida juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu shaharlar orqali Hindiston, Eron, Xitoy va O‘rta Osiyoning boshqa mintaqalaridan tovarlar o‘tkazilgan. Samarqandda tashkil etilgan bozorlar va savdo markazlari orqali nafaqat mahsulotlar, balki ilmiy, madaniy va texnologik bilimlar ham almashilgan. Shu bilan birga, Somoniylar hududida savdo bozorlarining kengayishi va rivojlanishi, iqtisodiy taraqqiyotning asosiy manbalaridan biri bo‘ldi. 3. Hunarmandchilik va sanoat: Somoniylar davrida hunarmandchilik va sanoat rivojlandi. Buxoro, Samarqand, Nishopur kabi shaharlar hunarmandchilik, keramika, to‘qimachilik, zargarlik, teri va boshqa sohalarda yuqori darajada ixtisoslashgan. Bu hududlarda ishlab chiqarilgan mahsulotlar nafaqat mahalliy bozorga, balki xalqaro savdo tarmog‘iga ham taqdim etilgan. Shuningdek, shaharlarning to‘qimachilik sohasida rivojlanishi natijasida yuqori sifatli matolar ishlab chiqarildi. Samarqand va Buxoro to‘qimachilik markazlari sifatida Mashriq va G‘arbga mashhur bo‘lgan. Sanoatning rivojlanishi bilan birga hunarmandchilik sohasida yangi texnologiyalar va ilg‘or usullar joriy etildi, bu esa mahsulot sifatini oshirdi. 4. Pul aylanmasi va moliyaviy tizim: Somoniylar davrida iqtisodiy hayotning rivojlanishiga qarshi ravishda pul tizimi ham mustahkamlandi. Bu davrda zolotnik (oltin tangalar) va dirham (kumush tangalar) kabi monetar tizimlar ishlab chiqilgan. O‘rta Osiyoda pul aylanmasi juda yuqori darajada bo‘lib, savdo aloqalari va iqtisodiy faoliyatning rivojlanishiga yordam bergan. 24 Somoniylar valyutasi xalqaro savdoda ham qabul qilingan va bu mamlakatning iqtisodiy qudratining mustahkamlanishiga xizmat qilgan. 5. Qarz tizimi va savdo aloqalarining kengayishi: Somoniylar davrida qarz tizimi va moliyaviy muassasalar ham rivojlandi. Davlatning savdo siyosati va savdo aloqalari, nafaqat tashqi mamlakatlar 24 Пугаченкова Г .А., Ремпел L.I. Искусство Средней Азии. – М.: Искусство, 1965 29 bilan, balki ichki hududlarda ham iqtisodiy yuksalishning asosiy omiliga aylangan. Ishlab chiqarish va savdo sohalaridagi muvaffaqiyatlar iqtisodiy tizimning rivojlanishiga, yangi savdo yo‘llarining ochilishiga va umumiy iqtisodiy barqarorlikka xizmat qilgan. Somoniylar davridagi iqtisodiy hayot va savdo aloqalari juda rivojlangan, yuqori saviyada tashkiliy va tizimli bo‘lib, davlatning siyosiy va madaniy taraqqiyotiga muhim ta’sir ko‘rsatgan. Savdo yo‘llarining rivojlanishi, hunarmandchilik va sanoatning o‘sishi, qishloq xo‘jaligida amalga oshirilgan islohotlar va pul aylanmasi tizimining mustahkamlanishi Somoniylar davlati iqtisodiy qudratining asoslarini yaratdi. Ularning savdo va iqtisodiy siyosati O‘rta Osiyo va undan tashqaridagi hududlarda ham samarali aloqalarni shakllantirdi. 25 Somoniylar davlati IX–X asrlarda faqat siyosiy jihatdan emas, balki madaniyat va ilm-fan sohalarida ham yirik yutuqlarga erishgan. Ushbu bobda ko‘rib chiqilgan ilmiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanish, Somoniylar davlatining tarixdagi o‘rni va uning mintaqaviy ta’siri haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etdi. Somoniylar davrida ilm-fan sohasida katta yutuqlar erishildi. Matematikadan tortib astronomiyagacha, tibbiyotdan falsafagacha ko‘plab sohalarda ilmiy kashfiyotlar amalga oshirildi. Mashhur olimlar, masalan, al- Khwarizmi, Ibn Sino, al-Farobiy kabi buyuk shaxslarning ishlari nafaqat Sharq, balki G‘arb ilm-faniga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Somoniylar davlatida ilmiy markazlar, madrasalar va kutubxonalar tashkil etilib, ilm-fanning rivojlanishiga katta hissa qo‘shildi. Adabiyot sohasida esa Rudakiy, Firdavsiy kabi shoirlar o‘z ijodlari bilan O‘rta Osiyo adabiyotining eng yirik namunalarini yaratdilar. Buxoro va Samarqand kabi shaharlarda adabiyotning gullab-yashnashi, o‘zbek va fors tillaridagi she’riyatning yuksalishiga sabab bo‘ldi. Bu adabiy meros Sharq va G‘arb madaniyatlarining o‘zaro aloqalariga zamin yaratdi. 25 Allambergenov B. Movarounnahrning hunarmandchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1992 30 Madaniyatning rivojlanishida, albatta, din va diniy bilimlarning ham muhim o‘rni bor edi. Somoniylar islomni davlat dini sifatida qabul qilib, diniy madrasa tizimini rivojlantirdilar. Bu tizim orqali nafaqat diniy bilimlar, balki ilm-fan va falsafa ham taraqqiy etdi. Somoniylar davrida Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi hadis olimlari va boshqa diniy arboblar o‘z ilmiy asarlarini yaratib, islom ilm-fanini yangi bosqichga olib chiqdilar. Somoniylar davrining iqtisodiy jihatlari ham alohida ta’rifga loyiq. Savdo yo‘llarining rivojlanishi, qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik sohasidagi yutuqlar, Samarqand va Buxoro kabi yirik savdo markazlarining rivoji Somoniylar davlatining iqtisodiy qudratini mustahkamladi. Savdo aloqalari nafaqat O‘rta Osiyo, balki Eron, Hindiston, Xitoy va G‘arb mamlakatlari bilan ham kengayib, davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minladi. Shunday qilib, Somoniylar davrida ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy rivojlanishning muvaffaqiyatlari, ular tomonidan yaratilgan ilmiy meros, adabiy yutuqlar va iqtisodiy siyosatlarning uzviyligi davlatning uzoq muddat davomida tarixda qolishiga yordam berdi. Somoniylar davlatining ilmiy va madaniy merosi O‘rta Osiyo va uning atrofidagi hududlarda bugungi kunda ham o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. 26 Somoniylar davrida hunarmandchilik sanoati murakkab ixtisoslashgan tarmoqlarga ajralgan. Har bir ustaxonada maxsus kasb egalari faoliyat yuritgan: zargarlar (zarrin), temirchilar (haddod), gilamchilar (bofanda), kulollar (fakhkhār), misgarlik ustalari (naqqosh), yog‘och o‘ymakorlar (nag‘qosh), to‘qimachilar va boshqalar. Har bir kasbda o‘ziga xos texnologiya, an’anaviy asbob-uskunalar va ustoz-shogirdlik tizimi mavjud bo‘lgan. Bu kasblar orasida eng rivojlanganlari — zargarlik, ipakchilik, qurol yasash, charm ishlov berish, kulolchilik va gilamdo‘zlik bo‘lgan. Ayniqsa, temir qurol va zirh ishlab chiqarish Samarqandda, ipak gazlama va atlas 26 Kamoliddin Sh. Movarounnahr tarixidan lavhalar. – Toshkent: Universitet, 2018 31 to‘qish Buxoro va Marg‘ilonda, kulolchilik esa Nishapur va Termizda ixtisoslashgan holda rivojlangan. Hunarmandlar ko‘pincha sinfiy guruhlarga — “firqalarga” birlashgan. Bu kasb egalari o‘z uyushmalari orqali ishlab chiqarish miqdorini, narxni, mahsulot sifatini, hatto ustoz-shogirdlar sonini ham nazorat qilganlar. Bu gildiya (esnaf) tusidagi tizim ishlab chiqarish barqarorligini ta’minlab, haddan ziyod raqobat va sifatsiz mahsulotlarning oldini olgan. Shuningdek, ushbu uyushmalar kasb sharafiga doir axloqiy kodeksga ham amal qilishgan. Ko‘plab manbalarda qayd etilishicha, har bir ustaning hunari u uchun faqat daromad emas, balki ijtimoiy maqom manbai bo‘lgan. Hunarmandlar orasida o‘z kasbi orqali boyib, mahalliy boshqaruvda ishtirok eta olgan, jamiyatda obro‘-e’tibor topgan shaxslar ham mavjud edi. Somoniylar davrida ko‘plab ustaxonalar qo‘lda ishlaydigan, lekin murakkab mexanizmlar bilan jihozlangan bo‘lgan. Masalan:To‘qimachilik ustaxonalarida ko‘p oyoqli dastgohlar (turli rangli iplarni bir vaqtning o‘zida to‘qishga mo‘ljallangan);Kulollarda aylanuvchi g‘ildirak (tezroq va silliq shakllar tayyorlash uchun);Metall ishlovchilarda oddiy bellash uskunalari, temir eritish o‘choqlari (pishiq po‘lat mahsulotlar uchun); 27 Charm va teri ishlovchilar tuzlash, quritish, bo‘yash jarayonlarini mahalliy o‘simliklar va tabiiy bo‘yoqlar yordamida amalga oshirgan. Bu ishlab chiqarish jarayonlari ko‘pincha oila a’zolari ishtirokida olib borilgan bo‘lib, uy hunarmandchiligi shaklida ham keng tarqalgan. Ayniqsa, ayollar gilam to‘qish, tikuvchilik, to‘qimachilik va zardo‘zlikda faol ishtirok etishgan. Ayrim mahsulotlar o‘z sifati va didiga ko‘ra, keng hududlarda mashhurlikka erishgan. Masalan: Buxoro ipak matolari — o‘zining nozikligi va bardoshligi bilan tanilgan; Samarqand temir aslahalari — qurollarning pishiq va ishonchli bo‘lishi bilan mashhur; Hirot gilamlari — san’at darajasidagi dizayn va bo‘yoqlarning boyligi; Marv zargarlik buyumlari — 27 Ziyayev H. O rta Osiyodagi davlatlar va ularning chegaralari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002ʻ 32 zarhal, turkuaz va la’l bilan bezatilgan yuqori sinf mahsulotlar; Nishapur sopol idishlari — nafis shakl, sirlangan sirt va noan’anaviy naqshlar bilan ajralib turgan. Bu mahsulotlar ko‘plab xalqaro bozorlarda yuqori baholangan va qimmat narxlarda sotilgan. Tashqi savdoga mo‘ljallangan mahsulotlar maxsus sinovdan o‘tkazilib, sifat nazorati ostida karvonlarga yuklangan. Hunarmandchilik markazlari faqat iqtisodiy emas, siyosiy-iqtisodiy vosita ham bo‘lgan. Shahar hokimlari va amirlar ustaxonalarga homiylik qilgan, soliq imtiyozlari bergan yoki davlat buyurtmalari bilan ta’minlagan. Ayniqsa, saroy uchun ishlovchi hunarmandlar – saroy zargarlari, qalamkashlar, misgarlar — doimiy ravishda ijtimoiy himoyaga ega bo‘lgan. 28 Ba’zi hollarda, mashhur ustalar o‘z ixtirolari bilan shon-sharaf qozongan, ularning ismlari tarixiy asarlarda tilga olingan. Masalan, Narshaxiy “Buxoro tarixi” asarida ayrim mahalliy hunarmandlar faoliyatiga alohida to‘xtalib o‘tgan. Somoniylar davrida me’morchilik bilan hunarmandchilik orasidagi uzviy aloqa muhim rol o‘ynagan. Bu davrda qurilgan masjidlar, maqbaralar, madrasa va karvonsaroylarning bezak ishlari nafaqat estetik, balki iqtisodiy hayotdagi hunarmandlik darajasini ham aks ettirgan. Ayniqsa: G‘isht o‘ymakorligi – geometrik naqshlar va kufiy yozuvlar bilan ishlangan fasadlar; Sirli sopol plitalar (koshin) – binolar ichki devorlarini bezashda ishlatilgan; Gumbaz va mehroblardagi muqarnas (murakkab bezakli yoysimon shakllar) — g‘oyat nozik ishlangan; Yog‘och ustun va eshik o‘ymakorligi — ko‘plab ibodatxonalar va saroy inshootlarida uchraydi. Bu bezaklar yuksak texnik mahorat, chizmaviy tafakkur va tasviriy san’at bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, hunarmandchilikning arxitektura bilan integratsiyalashganini ko‘rsatadi. 28 Al-Tabari. Tarikh al-Rusul wa al-Muluk (Tarixiy manba). 33 Somoniylar davrida hunarmandchilik nafaqat iqtisodiy, balki madaniy identitetni shakllantiruvchi vosita sifatida ham faoliyat yuritgan. Xalq orasida keng tarqalgan amaliy san’at turlari — zardo‘zlik, kashtachilik, yog‘och o‘ymakorligi, sopolchilik, metallga naqsh tushirish — diniy, estetik va maishiy ehtiyojlarga xizmat qilgan. 29 Bu mahsulotlar orqali o‘ziga xos naqshlar tizimi shakllangan: geometrik naqshlar, stilizatsiyalashgan o‘simlik va hayvonot olami tasvirlari, shuningdek, kufiy yozuv asosidagi kompozitsiyalar. Bu orqali har bir viloyat o‘zining estetik tilini yaratgan — bu esa Somoniylar hukmronligidagi madaniy xilma-xillikni aks ettiradi. Somoniy hunarmandlari nafaqat an’anaviy uslublarga suyanib, balki yangi texnologiyalarni joriy etishda ham faol bo‘lganlar. Masalan: Metall ishlov berishda ikki bosqichli kuydirish va sovutishda neftdan foydalanish usullari joriy etilgan; Kulolchilikda ko‘p marotaba sirlash va rangli bo‘yoqlardan foydalanish tendensiyasi rivojlangan; Zargarlikda mikro-naqsh (filigran) va miniatyura guldor qoplamalar keng tarqalgan. Bu texnologiyalar orqali hunarmandlik mahsulotlari nafaqat mahalliy, balki xorijiy bozorlar uchun ham raqobatbardosh holatga kelgan. Ayniqsa, Xitoy, Hindiston va Xuroson bilan texnologik tajriba almashinuvi ro‘y bergan bo‘lib, bu ilmiy tafakkurning rivojiga xizmat qilgan. Somoniylar iqtisodiyotida mahalliy xomashyo bazasi hunarmandlik sanoatining tayanchidir. Mintaqaning tabiiy zaxiralari quyidagilardan iborat edi: Paxta va ipak – to‘qimachilik va zardo‘zlik uchun; Temir rudasi va mis – qurolsozlik va zargarlik uchun; Tog’ toshlari (marmar, oniks) – me’moriy va dekorativ hunar mahsulotlarida; Yog‘och (archa, yong‘oq, tut) – o‘ymakorlik va mebel yasashda. 29 Al-Maqdisi. Ahsan at-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. – Qohira, 1906 34 Bular asosida yaratilgan hunarmandchilik tarmoqlari mintaqa iqtisodiy mustaqilligi va uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlagan. Hunarmandchilik Somoniylar davrida nasldan-naslga o‘tuvchi an’ana sifatida shakllangan. Har bir ustaning hunari shogirdlarga nafaqat amaliy mashg‘ulotda, balki axloqiy- diniy tarbiya bilan birga o‘rgatilgan. Shu sababli hunar merosi nafaqat texnik bilimlar, balki ma’naviy qadriyatlar tizimini ham o‘z ichiga olgan. Bu an’anaviy tizim orqali hunar egalari ijtimoiy tuzilmaning muhim tayanchi sifatida e’tirof etilgan va ustozlar jamiyatda hurmatli mavqega ega bo‘lgan. Ayrim hollarda, buyuk hunarmandlar haqida afsonalar yaratilgan, ularning ustaxonasi ma’naviy maskanga aylangan. 30 II bob bo‘yicha xulosa Somoniylar davlati IX–X asrlarda faqat siyosiy jihatdan emas, balki madaniyat va ilm-fan sohalarida ham yirik yutuqlarga erishgan. Ushbu bobda ko‘rib chiqilgan ilmiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanish, Somoniylar 30 Aminova N. O‘zbekiston arxeologiyasi va madaniyati. – Toshkent: Fan, 2005 35 davlatining tarixdagi o‘rni va uning mintaqaviy ta’siri haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etdi. Somoniylar davrida ilm-fan sohasida katta yutuqlar erishildi. Matematikadan tortib astronomiyagacha, tibbiyotdan falsafagacha ko‘plab sohalarda ilmiy kashfiyotlar amalga oshirildi. Mashhur olimlar, masalan, al- Khwarizmi, Ibn Sino, al-Farobiy kabi buyuk shaxslarning ishlari nafaqat Sharq, balki G‘arb ilm-faniga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Somoniylar davlatida ilmiy markazlar, madrasalar va kutubxonalar tashkil etilib, ilm-fanning rivojlanishiga katta hissa qo‘shildi. Adabiyot sohasida esa Rudakiy, Firdavsiy kabi shoirlar o‘z ijodlari bilan O‘rta Osiyo adabiyotining eng yirik namunalarini yaratdilar. Buxoro va Samarqand kabi shaharlarda adabiyotning gullab-yashnashi, o‘zbek va fors tillaridagi she’riyatning yuksalishiga sabab bo‘ldi. Bu adabiy meros Sharq va G‘arb madaniyatlarining o‘zaro aloqalariga zamin yaratdi. Madaniyatning rivojlanishida, albatta, din va diniy bilimlarning ham muhim o‘rni bor edi. Somoniylar islomni davlat dini sifatida qabul qilib, diniy madrasa tizimini rivojlantirdilar. Bu tizim orqali nafaqat diniy bilimlar, balki ilm-fan va falsafa ham taraqqiy etdi. Somoniylar davrida Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi hadis olimlari va boshqa diniy arboblar o‘z ilmiy asarlarini yaratib, islom ilm-fanini yangi bosqichga olib chiqdilar. Somoniylar davrining iqtisodiy jihatlari ham alohida ta’rifga loyiq. Savdo yo‘llarining rivojlanishi, qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik sohasidagi yutuqlar, Samarqand va Buxoro kabi yirik savdo markazlarining rivoji Somoniylar davlatining iqtisodiy qudratini mustahkamladi. Savdo aloqalari nafaqat O‘rta Osiyo, balki Eron, Hindiston, Xitoy va G‘arb mamlakatlari bilan ham kengayib, davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minladi. Shunday qilib, Somoniylar davrida ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy rivojlanishning muvaffaqiyatlari, ular tomonidan yaratilgan ilmiy meros, adabiy yutuqlar va iqtisodiy siyosatlarning uzviyligi davlatning uzoq muddat 36 davomida tarixda qolishiga yordam berdi. Somoniylar davlatining ilmiy va madaniy merosi O‘rta Osiyo va uning atrofidagi hududlarda bugungi kunda ham o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. 31 Umumiy xulosa Somoniylar davlati o‘zining ilmiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanishi bilan tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Bu davrda ilm-fan, adabiyot, din va iqtisodiy sohalarda erishilgan yutuqlar nafaqat Somoniylar hukmdorlarini, balki butun Sharqni ilgari surdi. IX–X asrlar davomida Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarda ilm-fan va madaniyat o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga yetdi. Somoniylar davrining ilmiy, madaniy va iqtisodiy hayoti, ularning ilm- 31 Toynbee A. A Study of History. – Oxford University Press, 1947 37 fan va madaniyatni rivojlantirishga bo‘lgan alohida e’tibori natijasida, Sharqning eng katta ilmiy markazlariga aylandi. Ilm-fan sohasida al-Xorazmiy, Avisenna (Ibn Sino), al-Farobiy kabi buyuk olimlar nafaqat o‘rta asrlar ilm-fanini, balki butun dunyo bilimlarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shdilar. Ular matematikadan tortib tibbiyot, astronomiya, geografiyaa va falsafagacha bo‘lgan ko‘plab sohalarda o‘z izlarini qoldirdilar. Somoniylar davrida ilmiy markazlar, madrasalar va kutubxonalar faoliyat olib borib, ilm-fan rivojiga xizmat qildi. Samarqand, Buxoro kabi shaharlarda ilm-fan va madaniyat o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan bo‘lsa, bu shaharlarda ilmiy va madaniy almashinuvlar ko‘p bo‘lgan. Adabiyot sohasida Rudakiy, Firdavsiy, Sa’diy kabi mashhur shoirlarning asarlari katta ahamiyat kasb etdi. Rudakiy o‘zining she’riyati orqali yangi she’riyatning poydevorini qurgan bo‘lsa, Firdavsiy "Shahnamah" asari bilan o‘zbek va fors adabiyotining tarixiga yirik hissa qo‘shgan. Ularning asarlari nafaqat o‘rta asrlar Sharq adabiyotining gullab-yashnashiga, balki butun dunyo adabiyotiga ta’sir o‘tkazdi. Somoniylar davrida islom diniy bilimlarning rivoji ham jadal tus oldi. Diniy madrasa tizimi rivojlandi, islom ilm-fani o‘zining piksiga chiqdi. Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi hadis ilmiga oid mashhur asarlar yaratildi. Islom diniy ta’limotlari va shariat qonunlari ham ilm-fanning rivojiga turtki bo‘ldi, bu davrda diniy va ilmiy faoliyat bir-birini to‘ldirgan. Iqtisodiy jihatdan, Somoniylar davlatining o‘z hududida amalga oshirilgan sug‘orish tizimlari va yer ishlatish usullari qishloq xo‘jaligini rivojlantirdi. Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda savdo va hunarmandchilik sohalarining rivojlanishi iqtisodiy hayotning asosini tashkil etdi. Somoniylar davrida Ipak yo‘li va boshqa savdo yo‘llarining rivojlanishi iqtisodiy aloqalarni mustahkamladi. Buxoro va Samarqandda bozorlar va savdo markazlari kengayib, xalqaro savdo o‘zining eng yuqori darajasiga chiqqan. 38 Shunday qilib, Somoniylar davlati ilm-fan, adabiyot va iqtisodiy sohalarda erishilgan muvaffaqiyatlari orqali Sharq madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Ular o‘z davrining eng ilg‘or ilmiy, madaniy va iqtisodiy tizimlarini yaratib, keyingi asrlar uchun muhim ilmiy va madaniy meros qoldirdilar. Somoniylar davlatining ilmiy yutuqlari, madaniy va iqtisodiy rivojlanishi butun dunyo tarixida o‘z o‘rniga ega bo‘lib, bugungi kunda ham ularning merosi yuqori baholanadi. Somoniylar davlati o‘zining ilm-fan, madaniyat va iqtisodiyotdagi yutuqlari bilan O‘rta Osiyo tarixida muhim o‘rin tutadi. Ikkala bobda ko‘rsatilganidek, bu davrda ilmiy va madaniy yutuqlarning yuksalishi Somoniylar hukmdorlarining adolatli siyosati va ilm-fanga bo‘lgan alohida e’tibori bilan bog‘liqdir. Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar ilm-fan va adabiyotning markazlariga aylangani, bu hududlar o‘zining ilmiy muassasalari, kutubxonalari va madrasalari bilan mashhur bo‘lgan. Iqtisodiy jihatdan, qishloq xo‘jaligi va savdo tarmoqlari rivojlanib, Ipak yo‘li va boshqa savdo yo‘llari orqali savdo aloqalari kengaydi. Somoniylar davlatida ishlab chiqarish va hunarmandchilikning o‘sishi, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda iqtisodiy markazlarning yuksalishiga olib keldi. Xulosa qilib aytganda, Somoniylar davrining ilm-fan, adabiyot, iqtisodiyot va diniy sohalardagi yutuqlari nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun Sharq madaniyatining rivojlanishiga zamin yaratdi. Ularning ilmiy va madaniy merosi bugungi kunda ham yuqori baholanadi va tarixiy ahamiyatga ega. 32 32 Gulomov Ya.G. Iz istorii irrigatsii Sredney Azii. – Tashkent, 1957 39 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I.Asosiy manba va adabiyotlar 1. Narshaxiy. Buxoro tarixi. – Toshkent: Fan, 1993. 2. Bobojonov Sh. Somoniylar davlati va uning tarixiy o‘rni. – Samarqand: SamDU, 2009. 3. Alpaydin M. Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Handbook. – Edinburgh University Press, 1996. 4. Saidov A.S. O rta asr Markaziy Osiyo davlatlari. – Toshkent:ʻ O‘zbekiston, 2015. 5. Bosworth C.E. The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040. – Edinburgh, 1963. 6. Juraev T. Movarounnahrning iqtisodiy tarixi. – Toshkent: Fan, 1989. 7. Gibb H.A.R. The Arab Conquests in Central Asia. – London: Luzac, 1923. 40 8. Fayzullaev A. Somoniylar madaniyati tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001. 9. Azizxo‘jayev A. O rta asrlar sharqiy islomiy davlatlari tarixi. –ʻ Toshkent: Sharq, 2017. 10. Dunlop D.M. Arab Civilization to A.D. 1500. – London: Longman, 1971. 11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 12. Nizomiddinov N. Somoniylar va Islom madaniyati. – Toshkent: Ma’rifat, 2012. 13. Boyboev N. O rta asrlar iqtisodiyoti va hunarmandchiligi. – Buxoro: ʻ BDU nashriyoti, 2016. 14. Frye R.N. The Golden Age of Persia: The Arabs in the East. – London: Phoenix Press, 2001. 15. Xo‘jayev Sh. Somoniylar davlatining siyosiy-iqtisodiy hayoti. – Samarqand, 2005. 16. Madelung W. Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam. – Variorum, 1985. 17. Al-Imam al-Baladhuri. Futuh al-Buldan (Tarjimasi). – Beyrut, 1901. 18. A'zamxo‘jayev B. Islom davlatchiligi va boshqaruv tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2013. 19. Allambergenov B. Movarounnahrning hunarmandchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1992. 20. Kamoliddin Sh. Movarounnahr tarixidan lavhalar. – Toshkent: Universitet, 2018. 21. Ziyayev H. O rta Osiyodagi davlatlar va ularning chegaralari. – ʻ Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 22. Al-Tabari. Tarikh al-Rusul wa al-Muluk (Tarixiy manba). 23. Al-Maqdisi. Ahsan at-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. – Qohira, 1906. 41 24. Aminova N. O‘zbekiston arxeologiyasi va madaniyati. – Toshkent: Fan, 2005. 25. Toynbee A. A Study of History. – Oxford University Press, 1947. 26. Gulomov Ya.G. Iz istorii irrigatsii Sredney Azii. – Tashkent, 1957. 27. Ahmedov B. Somoniylar tarixidan sahifalar. – Buxoro: BDU, 2008. 28. Zohidov A.A. Davlat va huquq tarixi asoslari. – Toshkent: Adolat, 2016. 29. Бартолд В. В. Туркестан в эпокҳу монголского нашествия. – М.: Наука, 1963 с 192 30. Якубовский А. Ю . Средняя Азия в ИХ–ХИИ вв. – M.-L.: Наука, 1958 с 417 31. Крачковский I.Yu. Избранне сочинения. Востоковедение. – М.: Наука, 1957 32. Пугаченкова Г .А., Ремпел L.I. Искусство Средней Азии. – М.: Искусство, 1965 II.Internet resruslari 1. Mirizyoyev.Sh.M. Shaxsning tarixdagi roli yoxud Shavkat Mirziyoyev fenomeni va uning O‘zbekiston hamda Markaziy Osiyoda kechayotgan jarayonlarga ta’siri haqida // https://uza.uz/uz/posts/ 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING SHAKLLANISHI VA SIYOSIY TUZILISHI

Somoniylar sulolasining kelib chiqishi va hokimiyatga kelishi

Davlatning hududiy chegaralari va siyosiy boshqaruv tizimi

I bob bo’yicha xulosa

II BOB. SOMONIYLAR DAVLATI DAVRIDA MADANIYAT VA ILM-FANNING RIVOJI

2.1. Ilm-fan, adabiyot va din sohasidagi yutuqlar

2.2.Somoniylar davridagi iqtisodiy hayot va savdo aloqalari

II bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить