Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Somoniylar davlati va uning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALARVAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Somoniylar davlati va uning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni MAVZUSIDA KURS ISHI 1 MUNDARIJA Kirish………………………………………………………………………………3 I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY TARIXI 1.1. Somoniylar davlatining tashkil topishi va hukmdorlari………………………7 1.2. Somoniylar davrida davlat boshqaruvi va siyosiy hayot……………………..12 I bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………17 II BOB.SOMONIYLAR DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY HAYOT 2.1. Iqtisodiyot, savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishi……………..20 2.2. Ilm-fan, madaniyat va me’morchilik taraqqiyoti……………………………25 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………...33 XULOSA……………………………...………………………………………….37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston va umuman Markaziy Osiyo xalqlari tarixida Somoniylar davlati alohida o‘rin tutadi. IX–X asrlarda hukm surgan ushbu davlat nafaqat siyosiy jihatdan mustaqil davlat sifatida shakllangan, balki iqtisodiy, madaniy va ilmiy taraqqiyotning yuksalishiga ham katta hissa qo‘shgan. Somoniylar davri ko‘plab tarixchilar tomonidan Sharq uyg‘onishining ilk bosqichlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, Movarounnahr va Xuroson hududlarida markazlashgan davlat boshqaruvi tizimining shakllanishi, shaharlar rivoji, savdo-sotiq aloqalarining kengayishi hamda ilm-fan va madaniyatning taraqqiy etishi bu davrning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida milliy tarixni chuqur o‘rganish, buyuk ajdodlar merosini asrab-avaylash va yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli Somoniylar davlati tarixini ilmiy jihatdan tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki Somoniylar davrida shakllangan davlat boshqaruvi, iqtisodiy taraqqiyot va madaniy yuksalish keyingi sulolalar faoliyatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Somo niylar davlatinin g tarix sahnasiga chiqishi Arab xalifaligi hukmronligining zaiflashuvi bilan chambarchas bog‘liqdir. IX asrga kelib xalifalikning markaziy hokimiyati kuchsizlana boshladi va natijada Movarounnahr hududida mahalliy sulolalar kuchayib bordi. Ana shunday sulolalardan biri Somoniylar bo‘lib, ular qisqa vaqt ichida kuchli va markazlashgan davlat barpo etishga muvaffaq bo‘ldilar. Somoniylar davlati tarixini o‘rganishning dolzarbligi yana shundaki, bu davrda Markaziy Osiyoda iqtisodiyot va savdo-sotiq nihoyatda rivojlangan edi. Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharq va G‘arb mamlakatlari o‘rtasida faol savdo aloqalari amalga oshirilgan. Buxoro, Samarqand, Marv va Nishopur kabi yirik shaharlar xalqaro savdo markazlariga aylangan. Hunarmandchilikning rivojlanishi, ichki va 3 tashqi savdo aloqalarining kengayishi davlat iqtisodiyotining mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Somoniylar davrining eng muhim jihatlaridan biri ilm-fan va madaniyatning rivojlanishidir. Bu davrda Buxoro va Samarqand yirik ilmiy markazlarga aylangan. Ko‘plab olimlar, shoirlar va mutafakkirlar aynan Somoniylar davrida yashab ijod qilganlar. Abu Ali ibn Sino, Abu Abdulloh Rudakiy, Abu Mansur Daqiqiy singari buyuk allomalar va adiblarning ilmiy hamda adabiy merosi bugungi kunda ham jahon sivilizatsiyasining muhim qismi sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek, Somoniylar davrida me’morchilik va shaharsozlik ham yuksak taraqqiy etgan. Pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan me’moriy obidalar, masjidlar, maqbaralar va karvonsaroylar o‘sha davr me’morchilik san’atining yuksak namunalaridan hisoblanadi. Ayniqsa, Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi o‘zining betakror me’moriy uslubi bilan dunyo me’morchilik tarixida muhim o‘rin egallaydi. Mavzuning dolzarbligi yana shundaki, Somoniylar davri tarixini o‘rganish orqali o‘sha davrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida muhim ilmiy xulosalar chiqarish mumkin. Ayniqsa, davlat boshqaruvi tizimi, harbiy siyosat, yer egaligi munosabatlari va soliq tizimini o‘rganish tarix fanining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Hozirgi globallashuv davrida milliy tarix va madaniy merosni asrab-avaylash, ajdodlarimiz yaratgan boy ilmiy va madaniy qadriyatlarni o‘rganish dolzarb vazifalardan biridir. Shu nuqtai nazardan Somoniylar davlati tarixini chuqur tadqiq etish yosh avlodni milliy g‘urur va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Somoniylar davlatining tashkil topishi, siyosiy boshqaruvi, iqtisodiy hayoti va madaniy 4 taraqqiyotini ilmiy manbalar asosida chuqur o‘rganish hamda tahlil qilishdan iboratdir. Kurs ishining vazifalari. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: -Somoniylar davlatining tashkil topish tarixini o‘rganish; -Somoniylar sulolasining yirik hukmdorlari faoliyatini tahlil qilish; -Davlat boshqaruvi tizimi va siyosiy hayotni yoritish; -Somoniylar davridagi iqtisodiy taraqqiyot omillarini aniqlash; -Savdo-sotiq va hunarmandchilik rivojlanishini o‘rganish; -Ilm-fan, madaniyat va me’morchilik taraqqiyotini tahlil qilish; -Somoniylar davlatining tarixiy ahamiyatini ochib berish. Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida IX–X asrlarda Movarounnahr va Xuroson hududida hukm surgan Somoniylar davlati tanlab olindi. Kurs ishining predmeti. Tadqiqot predmeti Somoniylar davlatining siyosiy boshqaruvi, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, madaniy taraqqiyoti hamda tarixiy rivojlanish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. O‘rganilgan adabiyotlar tahlili: Somoniylar davlati tarixi Sharq va G‘arb olimlari tomonidan keng tadqiq qilingan mavzulardan biri hisoblanadi. Mazkur sulola haqida dastlabki ma’lumotlar o‘rta asr tarixchilarining asarlarida uchraydi. Xususan, Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari Somoniylar davri haqida muhim tarixiy manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asarda Buxoro shahri tarixi, Somoniy hukmdorlari faoliyati va davlat boshqaruvi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, Abu Ja’far Tabariy, Ibn al-Asir, Bayhaqiy, Gardiziy kabi tarixchilarning asarlarida ham Somoniylar sulolasining siyosiy faoliyati va tarixiy 5 voqealari yoritilgan. Ushbu manbalar Somoniylar davlatining siyosiy hayoti, ichki va tashqi siyosati haqida muhim ma’lumotlar beradi. O‘zbek tarixshunosligida ham Somoniylar davri keng o‘rganilgan. Akademik A. Asqarov, B. Ahmedov, K. Shoniyozov, R. Sulaymonov va boshqa olimlar Somoniylar davrining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Ayniqsa, V. V. Bartoldning ilmiy ishlari Somoniylar tarixini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. U Somoniylar davlatining Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rni va roliga alohida e’tibor qaratgan. Shuningdek, Richard Frye va C. E. Bosworth kabi xorijiy olimlar ham Somoniylar davrini chuqur tadqiq etganlar. Somoniylar tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarda davlat boshqaruvi tizimi, iqtisodiy taraqqiyot, savdo-sotiq va madaniyat masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Biroq ayrim jihatlar, xususan mahalliy boshqaruv tizimi, harbiy siyosat va ijtimoiy munosabatlar hali ham chuqur tadqiq etishni talab qiladi. 6 I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY TARIXI 1.1Somoniylar davlatining tashkil topishi va hukmdorlari Movarounnahr va Xurosonda arab bosqinchilariga qarshi tinmay davom etgan xalq harakatlari xalifalikning qudratiga katta ta'sir ko‘rsatdi. Uning siyosiy, ma'naviy va iqtisodiy poydevorini ma'lum darajada zaiflashtirdi. O‘z navbatida mahalliy feodal zodagonlarning xalifalikni idora etishda keng ishtirok etishi uchun zamin tug‘ildi. Ma'lumki, xalifalar bu qo‘zg‘olonlarni bostirish davomida bir necha bor mahalliy zodagonlardan yordam so‘raganlar. Ko‘rsatilgan yordam evaziga ularni ma'lum viloyat va o‘lkalarning noiblari qilib tayinlaganlar. Tez orada mahalliy zodagonlar faqatgina Movarounnahr va Xurosonda emas, balki xalifalik markazida ham yuqori lavozimlarni egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Davlatni idora etishda yuqori pog‘onaga erishgan mahalliy zodagonlar sulolasidan biri barmakiylar bo‘lgan. Xalifa Xorun ar-Rashid (786—809 yillar) barmakiylar qudratini oshib borayotganidan qo‘rqib, bu sulolaning hammasini o‘ldirib yuborgan. Dorun ar-Rashid o‘limidan keyin taxt uchun bo‘lgan kurashda yana bir mahalliy zodagonlar sulolasi tarix sahifasiga kirib keldi. Bu Tohiriylar sulolasidir. Sulola asoschisi Tohir ibn Husayn Xurosonning eng yirik yer egalaridan bo‘lib u Xorun ar-Rashidning ug‘li Ma'munni taxtga o‘tirishiga yordam bergan. Ma'mun (813— 833 y.) xalifa bo‘lib olgach, Toxir ibn Xusayn tez orada xalifalikning eng nufuzli kishilaridan biriga aylandi. U bir necha vaqt xalifa qo‘shinining bosh sarkardasi lavozimida ishladi. 821 yili esa xalifa uni Xuroson noibi qilib tayinladi. Tohir Xuroson noibligini poytaxti qilib Nishopur shahrini tanladi. Xurosonga qaytgach u o‘ziga qarashli noiblikni mustaqil davlatga aylantirish rejalarini tuza boshladi. Bir yil o‘tmasdanoq Tohir ibn Husayn xalifa ismini juma namozidagi xutbada qayd qilishni man qildi. Bu xalifaga nisbatan ochiq isyon edi. Lekin uning rejalari amalga oshmadi. U to‘satdan vafot etdi. Taxmin 7 qilinishicha, uning o‘limida xalifaning odamlarini qo‘li bo‘lgan. 1 Xalifa Ma'mun Tohir ibn Husayn Xuroson noibi qilib uning ug‘li Talxni tayinlaydi (822—828 yillar). Tohirning ikkinchi ug‘li Abdullo noiblik qilgan yillarida (830—844 yillar) Xuroson xalifaga vassal Xisoblansa-da, aslida mustaqil davlatga aylandi. Xalifa Mutasim (833—842 yillar), bir necha bor Abdulloni bo‘ysundirishga harakat qildi. Ammo bunda u muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Tohiriylar kuchli hokimiyat tuzishga, qishloq xo‘jaligini tashkil etishga astoydil harakat qildilar. Yangi sug‘orish inshootlarini barpo etdilar. Mahalliy amaldorlarni o‘z lavozimlarini suiste'mol qilmasliklarini nazorat kildilar. Albatta bunda ular dehqonlar manfaatini emas, balki aholidan olinadigan soliqni xazinaga izchil kelib tushishini nazarda tutganlar. Ular na devdondan olinadigan soliq miqdorini, na ular o‘taydigan majburiyatlarni kamaytirmaganlar. Soliqlar miqdori juda katta bo‘lgan. Manbalarda qayd qilinishicha, 844 yil aholidan 48 million dirham soliq yig‘ilgan; Soliqlarning ko‘pchiligi dehqonlarni qo‘zg‘olon ko‘tarishiga olib kelgan. 2 Tohiriylar bu qo‘zg‘olonlarni shavqatsiz bostirib turganlar. Tohiriylar islom dinini xalq orasida keng yoyish siyosatini davom ettirib, islom ruhoniylarini o‘z rejalarini amalga oshirishda tayanch deb bilganlar. Talx ibn Tohir noibligi (842—864) davrida zardushtiylik dini saqlanib kelgan Ustrushonada ham islom dini qabul qildirilgan. Davlatni idora etishda tohiriylar malakali, bilimli amaldorlarga muhtoj edilar. Shuning uchun ular bilimdon odamlarga homiylik qilganlar. Ma'lum toifadagi odamlarga bilim olish uchun keng sharoitlar tug‘dirib berganlar. Manbalarda qayd qilinishicha Tohiriylar juda bilimdon bo‘lganlar. Xususan, Tohir ibn Husayn va Abdullo ancha tanilgan shoir bo‘lganlar. Abdullo vafotidan keyin Toxiriylar davlati asta-sekin inqirozga yuz tutdi va ko‘p vaqt o‘tmay ularning hokimiyati butunlay tugatildi. Tohiriylar sulolasining so‘nggi vakili Muhammad ibn Tohir (862— 873 yillar) Yoqub ibn Lays bilan bo‘lgan jangda mag‘lub bo‘ldi. 1 Негматов Н. Государство Саманидов. -Душанбе, “Дониш”, 1997, -21-б. 2 Сагдуллаев ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти. – T.: Академия, 2000. -96б. 8 IX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo va Eron chegarasida 3 xalq harakatlari kuchayib ketdi. Bu xalq harakatlaridan hunarmand misgar aka-uka Yokub va Amr ibn Layslar (safforiylar) o‘z niyatlarini amalga oshirishda foydalandilar. Avval ular qarokchilik qildilar va so‘ngra Seyistondagi roziylar — «e'tiqod uchun kurashuvchi lar» qo‘shiniga qo‘shildilar. Lashkarbo shilik qobiliyatiga ega bo‘lgan Yoqub tez orada bu qo‘shinning boshlig‘i bo‘lib oldi va 861 yilda Seyistonning poytaxti Zaranj shahrini Tohiriylardan tortib oldi. Yoqub 10 yil davomida Tohiriylarga qarashli yerlarning hammasini bosib oldi. 873 yilda Yoqub Muhammad ibn Tohir qo‘shinini tor-mor qildi va Tohiriylar poytaxti Nishopurni egalladi. Xalifa Xuroson noibligini Yoqubga topshirishga majbur bo‘ldi. 876 yili Yoqub katta qo‘shin bilan Bag‘dod tomon yo‘l oldi. Bag‘doddan 100 km uzoqlikda xalifa va Yoqub qo‘shinlari tuqnashdilar. Bu jangda Yoqub qo‘shini mag‘lubiyatga uchradi va u orqaga qaytdi. 879 yili Yoqub ibn Lays vafot etdi. Taxtga Yoqubning ukasi Amr ibn Laysni o‘tkazishdi (879 —900 yillar). Amr ibn Lays xalifaga o‘z vassalligini bildirdi. Bunga javoban xalifa Amr ibn Laysni Xuroson va Eronning noibi ekanligini qayd qiluvchi yorliq yubordi24 . Safforiylar xukmdorligi davrida xalqning ahvoli sezilarli darajada yaxshilanmadi. Vaholanki, ular xalq harakati natijasida hokimiyat tepasiga kelgandi. Safforiylar asosan mayda va o‘rta hol yer egalariga suyangan holda davlatni idora qildilar. Ular xalqdan olinadigan soliq mikdorini o‘zgartirmadilar. Safforiylar katta e'tiborni qo‘shin tuzishga qaratdilar. Qo‘shinda mustahkam intizom o‘rnatdilar. Navro‘z kunlarida qo‘shinlar maxsus ko‘rikdan o‘tkazilgan. Amirdan tortib oddiy lashkargacha ko‘rik paytida o‘z otlarini va qurol- yaroqlarini nazoratchiga ko‘rsatgan. Lashkarlar har uch oyda maosh olganlar. Qo‘shinning asosini ko‘ngillilar tashkil etgan. Bu qo‘shin turi asosan qochoq va yersiz dehqonlardan iborat bo‘lgan. Ko‘ngillilardan taщqari Safforiylar qo‘shini yer egalarining o‘g‘illilaridan va qullardan iborat bo‘lgan. 3 Негматов Н. Государство Саманидов, -Душанбе,: “Дониш”, 1997,- 22б 9 IX asrning ikkinchi yarmida Movarounnahrda somoniylar sulolasi paydo bo‘lgan. Somoniylar sulolasiga asos solgan Somon yirik yer egasi bo‘lgan. Manbalarning birida u Balx yaqinidan, ikkinchisida esa Samarqand atrofidan yoki Termizdan bo‘lganligi qayd etilgan. 4 Somon Ma'mun Xuroson noibligi paytida unga xizmatga o‘tgan va tez orada uning e'tiborini qozongan, Ma'mun ta'siri ostida xalq zardushtiylik dinidan voz kechib, islom diniga kirgan. Xuddi shu vaqtda Somoniyning o‘g‘li Asad ham xalifa Ma'mun e'tiborriga tushgan. Asadning to‘rtta o‘g‘li bo‘lgan va ular Ma'mun saroyida xizmat qilishgan. Ma'munning buyrug‘iga binoan Xuroson noibi Asadning o‘g‘illarini 820 yilda Movarounnahr o‘lkalariga noib qilib tayinlaydi. Xususan, Asadning katta o‘g‘li Nuhni Samarqand, Ahmadni Farg‘ona, Yahyoni Shosh va Ustrushonani, Ilyosni Xirot noibi qilib tayinlaydi. Tohir ibn Husayn Asadning o‘g‘illarini yaxshi bilgan va ularga kerakli vaqtda yordam qo‘lini cho‘zgan. Bu davrda Movarounnahrning Samarqand, Farg‘ona, Toshkent va Usrushona viloyatlarida noiblik kilayotgan somoniylar xonadonining siyosiy hayotida ham asta-sekin o‘zgarishlar yuz beradi. Movarounnahrga avval Nuh, so‘ngra Ahmad boshchilik qiladi. Hatto o‘z nomlaridan misdan chaqalar zarb etadilar. Ahmad vafotidan (865) keyin uning o‘g‘li Nasr Samar-qandni markazga aylantiradi. Buxoro vohasi, Naxshab (Qashqadaryo), Chag‘onrud (Surxondaryo) vodiylaridan tashqa-ri Movarounnahrning barcha viloyatlarini birlashtirish va uni Xurosondan ajratib olish choralarini ko‘radi. 5 Tohiriylar davlatining barham topishi bilan vaziyat tubdan o‘zgarib, istiqlol uchun qulay sharoit paydo bo‘ladi. Chunki safforiylar Movarounnahrga hukmronlik qilishning uddasidan chiqa olmaydilar. O‘z holiga tashlab qo‘yilgan Buxoro ahli hatto safforiylarga tobe bo‘lishni xoxdamaydi. Shahar zodagonlari somoniylarga murojaat qilib, Samarqandga — Nasr ibn Ahmad huzuriga elchilar yuboradilar. Undan Buxoroni o‘z qo‘li ostiga olishni va somoniylar xonadonidan bir kishini Buxoroga hokim kilib yuborishni so‘raydilar. Nasr bu taklifni mamnuniyat bilan qabul qilib, ukasi Ismoilni (874) Buxoroga noib kilib yuboradi. Shunday qilib, IX asrning oxirgi choragida Movarounnahrning deyarli 4 Наршахий. Бухоро тарихи, -132-б.; Бартольд В.В. Сочинения. -Т.: 1, -267 с 5 Сагдуллаев А.С, Эшов.Б.Ж. Ўзбекистон тарихи. -Т.: Университет:1997.-135 б. 10 barcha viloyatlari somoniylar tasarrufiga o‘tib, u o‘z mustaqilligini tiklab oladi. Xuddi shu vaqgdan boshlab Nasr ibn Ahmad o‘zini butun Movarounnahrning boshlig‘i deb hisoblay boshlaydi. Garchi ukalari Shosh viloyatining noibi Yoqub va Farg‘ona hokimi Asadlar o‘z nomlari bilan chaqa pul zarb etib, o‘zboshimchalik qilsalar ham, ammo u somo- niylar hukmronligi tarixida birinchi bo‘lib kumush dirham zarb etadi. Kumush tangalar chiqarish davlat mustaqilligining ramzi hisoblanib, to shu vaqtgacha xalifalik viloyatlarida faqat tohiriylargina bunday dirhamni zarb etish huquqiga ega edilar. Shunday bo‘lsada, Buxoro noibi Ismoil akasi Nasrga itoat qilishni istamaydi. O‘ziga berilgan viloyatni mumkin qadar iqtisodiy jihatdan mustaqil idora qilishga intiladi. Samarqandga Nasrning xazinasiga yuboriladigan har yilgi soliqlarni turli bahonalar bilan to‘xtatib qo‘yadi. Aka-uka o‘rtasida adovat paydo bo‘ladi. U 888 yiddagi jangga olib keladi. Jangda Nasr qo‘shinlari tor-mor keltiriladi. Shu yildan boshlab Ismoil butun Movarounnahrni birlashtirib, uning yagona hukmroni bo‘lib oladi. 6 Ismoil Somoniy o‘rta asrlarning qobiliyatli, serg‘ayrat va nihoyatda zukko davlat arbobi edi. U Movarounnahrni birlashtirgach, markazlashgan mustahkam davlatni tuzishga intiladi. U o‘z vatanida barkaror tinchlikni ta'minlab, uni mustahkamlashda hukmronlik qobiliyatinint hamma nozik xususiyatlarini ishga sоladi. Avvalo kattaqo‘shin to‘plab, ko‘chmanchilar dashtiga askar tortadi. 893 yilda Taroz shahrini fath etib, dashtliqlarga kaqshatqich zarba beradi. Bu somoniylar davrida ko‘chmanchilarga qarshi qilingan oxirgi katta yurish bo‘ldi. Natijada dashtlik qabilalarning Movarounnahr viloyatlariga bo‘lgan uzluksiz bosqinlari barham topib, o‘troq aholi endilikda vohalar atrofi bo‘ylab yuzlab kilometrga cho‘zilgan mudofaa devorlari-yu, son- sanoqsiz qal'alarni bino qilish va ularni muttasil ta'mirlab turishdek og‘ir va mashaqqatli mehnatdan, tashvishdan forig‘ bo‘ladi. Xuddi shu davrdan boshlab, 300 km dan oshiqroq masofada Buxoro vohasining girdini o‘rab turgan qadimiy mudofaa inshooti «Kampirak» devorining har yilgi odatiy hashari ham to‘xtatilib, u qarovsiz qoldirilgan. Narshaxiyning 6 Хидаятов Г.А. Крушение Саманидов. -Т.: 2003, -65б. 11 yozishicha, Amir Ismoil o‘zining kuchli qo‘shinlarini nazarda tutib, «Toki men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bo‘laman», 7 deb aytgan ekan. Movarounnahr aholisining mustaqillikka erishib, bu diyorda Somoniylar davlatining tobora kuchayib borishi shubhasiz sharqiy viloyatlardan muttasil undirilib olinadigan katta boyliklardan mahrum bo‘lgan Arab xalifaligini, bir tomondan, nihoyatda ranjitsa, ikkinchi tomondan, cho‘chitar ham edi. Shu boisdan xalifalik safforiylar bilan so- moniylarni to‘qnashtirishga va bu yosh ikki davlatning har ikkisini zaiflashtirib, boy viloyatlarda ma'lum darajada o‘z ta'sirini qayta tiklashga harakat qiladi. 900 yilda ular o‘rtasida boshlanib ketgan urush Ismoilning g‘alabasi bilan tugaydi. Butun Xuroson somoniylar qo‘l ostiga o‘tadi. Noilojlikdan xalifa Ismoilning bunday ulkan davlatini tan olishga, unga hukmdorlik yorlig‘ini yuborishga majbur bo‘ladi. Shunday qilib, IX asr oxirlarida Movarounnahr Arab xalifaligi istibdodidan abadiy xalos bo‘ladi. Ismoil Somoniy butun Movarounnahrni o‘z qo‘li ostida kuchli bir davlat qilib birlashtiradi, Xurosonda tashkil topgan Safforiylar davlatiga barham beradi va uni o‘z davlatiga qo‘shib oladi. Natijada poytaxti Buxoro shahri bo‘lgan zamonasining eng yirik mustaqil o‘rta asrlar davlati tashkil topadi. Bu davlatni somoniylar xonadonidan bo‘lgan hukmdorlar — amirlar X asr oxirlarigacha idora qiladilar. 8 1.2. Somoniylar davrida davlat boshqaruvi va siyosiy hayot Somoniylar o‘z davlatida juda yaxshi yo’lga qo’yilgan hukmronlik tizimini urnatdilar. Davlat boshida juda katta vakolatlarga ega bo‘lgan amir turar edi. Somoniylar davlatining ma'muriy tuilishi quyidagicha bulgan: dastavval boshqaruv organi dargox (oliy xukmdor saroyi) va devon (davlat idorasi)ga bo‘lingan. Mamlakatning ichki siyosatida amirning shaxsiy gvardiyasi katta rol o‘ynagan. Bu gvardiya turk g‘ulomlaridan saralanib olinar, uning boshliqlari katta-katta davlat 7 Наршахий. Бухоро тарихи, -32б. 8 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2000, -94б 12 mansablarini egallar edilar. Turk g‘ulomlari bunday sharafga o‘z oq yillar sadoqat bilan xizmat qilishlari evaziga muyassar bo‘lar edilar. 9 Turk g‘ulomining xizmat pog‘onasidan ko‘tarilish jarayoii muarrix va davlat arbobi Nizomulmulk (1018— 1092) ning mashhur «Siyosatnoma» asarida bayon etilgan. «Somoniylar davridayoq,— deb yozadi u,— shunday qoida mavjud edi. G‘ulomlar mansab darajasi pog‘onama-pog‘ona, qilgan xizmatiga yarasha ko‘tarilib borgan. Chunonchi, g‘ulomni sotib olgach, u bir yil piyoda askar bo‘lib xizmat qilar va zandoniy matosidan tikilgan qabo (kamzulga o‘xshash ustki kiyim) kiyib saroy ahli qatorida yurar edi. Bular bir yilgacha xoh oshkora, xoh yashirincha otga mina olmas edilar. Sezib-bilib qolsalar u jazoga tortilardi. Bir yildan so‘ng visoqboshi (3 rulomga bosh bulgan kichik komandir) hojib (gvardiyachi rulomlarning oliy mansabi) bilan uning xususida gaplashar, hojib unga yugani bilan turk otini, shuningdek oddiy kamar berishii buyurar edi. G‘ulom yana bir yil ot ustida xizmat qilgach, unga qorajur (uzun shamshir) berar edilar. Xizmatining beshinchi yilida unga eng yaxshi egar, yuldo‘z -yuldo‘z qilib bezatilgan yugan, doroy matosidan tikilgan qabo, cho‘qmor berar edilar: chuqmorni g‘ulom kamarining halqasiga ilib olar edi. Xizmatning oltinchi yilida u anvoyi kiyim-boshlar olar, yettinchi yili 16 kishi siradigan chodir hamda o‘z otryadiga 3 g‘ulomni olar edi va uni visoqboshi deb atardilar. U kumush bilan bezatilgan qora kigizdan tikilgan qalpoq, ganja qabosini kiyar edi. Uning mansabi, obro‘si, birkitilgan g‘ulomlari soni yil sayin oshib borar va u nixoyat dastlab xaylboshi (gvardiyachi rulomlarning hojibdan keyingi, ikkinchi mansabi), sungra hojib mansabiga sazovor bo‘lar edi. U qanchalik obro‘-e'tibor qozonmasin, qanchalik xizmat qilmasin, baribir 37 yil muddatdan keyingina uni viloyatlarga amir qilib tayinlar hamda unga yer-suv in'om etar edilar» 10 . Saroydagi eng ulur mansabdor hojibi bo‘z urg (ulur hojib) bo‘lib, unga saroy ahliga ko‘z-quloq bo‘lib turish vazifasi yuklatilgan edi. Alohida xizmat kursatgan 9 Ахмедов Б. Сомонийлар давлатининг тузилиши. –Т.: //Ҳаёт ва қонун. 1994. №3-92б. 10 Низомулмулк. Сиёсатнома, -87б. 13 hojibi bo‘z urglar ayrim tumanlarga hokim qilib tayinlanar edilar. Hojibi bo‘zurgdan keyin sohib haras (saroy soqchilari boshlig‘i) turgan. Bu mansab ummaviylar va abbosiylar davrida ham mavjud edi. U oliy hukmdorning farmonlarini ijro etuvchi shaxs bo‘lgan. Bu haqda Nizomulmulk bunday deb yozadi: «Amiri haras mansabi hamma vaqt muhim mansablardan biri bo‘lgan. Albatta, ulur hojib mansabi bundan mustasno. Amiri haras oliy hukmdorning farmonlarini ijro etuvchi bo‘lganligi sababli, odamlar undan hukmrondan ko‘ra ham kuproq qo‘rqar edilar». So‘ngra Nizomulmulk xalifa al-Ma'mun tili bilan bunday deydi: «Mening ikki amir harasim bor. Ularning har ikkisi erta tongdan to qopong‘y tushganga qadar odam boshini tanasidan judo qilish bilan band, [jinoyatchilarning] oyoq-qo‘llarini chopib tashlaydilar, cho‘qmor bilan urib zindonga tashlaydilar» . Dargohning xo‘jalik ishlari bilan vakil shug‘ullangan. «Hamma vaqt bu ish tepasida,— deb ta'kidlaydi Nizomulmulk,— mashhur va ishonchli odam turgan. Shoh oshxonasidan tortib, to may omborlari va podshoh otxonasidan doimo ogoh bo‘lib, hukmdorniig saroyi, bola-chaqasi, shuningdek saroyga ta'lluqli kishilardan ko‘z-quloq, bo‘lib turuvchi shaxs; har oyda, balki deyarli har kuni, oliy hukmdorning kengashlarida ishtirok etgan, u bilan muloqotda bo‘lgan va zarur paytda saroyga zudlik bilan yetib kelib, oliy maqomga zz fikrlarini izhor etgan hamda mamlakatda ro‘y berayotgan voqyealardan uni xabardor qilgan» . Keyingi o‘rinda xojayi bo‘zurg (ulug‘ xoja) mansabidagi shaxs turgan. Xojayi bo‘z urg saroy byurokratik apparatining boshida turgan. Bulardan tashqari, dargohda )har xil xizmatkorlar, masa lan, eshik oga, dasturxonchi kabi kichik mansabdorlar ham bulgan. Byurokratik apparat Buxoro registoni atrofida joylashgan o‘nta devon tomonidan boshqarib turilgan. Narshaxiyning ta'kidlashicha, ular quyidagilar: devoni vazir (ulur vazir devoni), devoni mustavfiy (moliya ishlari devoni), keyingi vaqtlarda devoni rasoil yoki devoni insho deb atalgan devoni amir al-mulk (davlat tayanchi devoni), devoni sohib shurat (amir gvardiyasi boshlig‘i devoni), devoni sohib barid (aloha xizmati devoni), devoni mushrif (amir nazoratchisi devoni), devoni addiyya (amirning shaxsiy mulklarini idora qiluvchi devon), devoni 14 muxtasib (ko‘cha va jamoa joylaridagi tartibotni tekshirib turuvchi devon), devoni vaqf, devoni qo‘z zot (qozilar devoni). Shunga muvofiq mustavofiy, xojayi omid, sohib shurat, mushrif, muxtasib, qozi al-qo‘z zot va boshqa mansablar bo‘lgan. Joylarda hokimiyat sipoqsolar (katta mulklarda) va hokimlar (mayda ma'muriy idoralarda) qo‘lida bo‘lgan. Movarounnahr mustaqilligining barqarorligi, avvalambor, markazlashgan mustahkam hokimiyatning qaror topishiga bog‘liq edi. Buni yaxshigina anglagan somoniylar o‘z ta sarrufidagi ulkan mamlakatni boshqarishda dastavval ixcham davlat ma'muriyatini tashkil etadilar. U podsho dargohi va devonlar — markaziy hokimiyatdan iborat edi. Dargohda amir harami va qarorgohi hamda saroy a'yonlariyu navkar va xizmatkorlarining turarjoylari bo‘lar edi. Narshaxiyning ma'lumoti bo‘yicha, Somoniylar davlati asosan devoni vazir, mustavfiy, amidal-mulk, sohibi shurat, sohibi muayyid, mushrif, mumallikayi xos, muhtasib, avqof va qazo nomlari bilan yuritiladigan 10 ta devonlar boshqaruvida idora etilardi. Ular orasida vazir devoni bosh boshqaruv mahkamasi hisoblanar va davlatning ma'muriy, siyosiy va xo‘jalik tartiboti uning bevosita nazorati ostida tutib turilardi. Barcha devon boshliqlari vazirga tobe edi. Mustavfiy devoni xazina (moliya) kirim-chiqimlar; amidal-mulk — davlat hujjatlari va elchilik aloqalari; sohibi shurat — soqchiboshi, ya'ni harbiy, xususan, amirning muntazam turkiy saroy nav-karlari, uning ta'minoti; sohibi muayyid — maktubot va axborot, ya'ni pochta; mushrif — saroy ishboshqaruvchisi; mumallikayi xos — davlat mulklari; muhtasib — bozorlardagi toshu tarozular, narx-navo hamda fuqarolarning mafkurasi; qazo — adliya; avqof - masjid va madrasalarning vaqf xo‘jaliklari bilan shug‘ullanar edi 11 . Nasr ibn Ahmad (914-943) davrida Buxoroning Registon maydonida podsho qasri qarshisida devonlar uchun saroy qurilib, davlat mahkamasi mana shu maxsus binoda joylashgan edi. Mahkama xizmatchilari faqat saroy ahli, ruhoniy va zodagon dehqonlardan bo‘libgina qolmasdan, shu bilan birga ular muayyan bilimlarga ega bo‘lishi shart edi. Odatda, ular arab, fors tillarini puxta egallab olgan, Qur'onni va shariatning asosiy qoidalarini yaxshi biladigan, turli fanlardan bir muncha xabardor 11 Наршахий. Бухоро тарихи, -56б 15 bo‘lgan savodli aslzodalardan tanlab olingan. Shubhasiz, bu o‘rta asrlarning o‘ziga xos amaldorlik madaniyati edi. Qadimiy an'analarga asoslangan bu madaniyat somoniylar davrida ancha-muncha boyitilgan edi. Markaziy mahkama viloyatlardagi mahalliy boshqarmalar bilan doimiy aloqada bo‘lgan. Viloyatlarda, maktubot va axborot (pochta) devonidan tashqari, barcha devonlarning vakillari bo‘lgan. Viloyat devonlari, bir tomondan, mahalliy hokimga, ikkinchi tomondan esa markaziy mahkamaning tegishli devonlariga bo‘ysunar edilar. Viloyat hokimlari ba'zan vazir deb yuritilardi. Ular sulolaviy xonadonga tegishli amirzodalar yoki sobiq mahalliy hukmdorlar hamda zodagon dehqonlardan tayin etilardi. Bulardan tashqari, har bir shaharda rais — shahar boshlig‘i hamda muhtasib — nazoratchisi bo‘lardi. Ularni hokimning bevosita o‘zi mahalliy aslzodalar yoki ko‘pincha oliy tabaqa ruhoniylarning nufuzli vakillaridan tayinlar edi. Mansabdorlarning xizmat haqi uchun davlatning yillik daromad-buromadi (byudjeti) ning deyarli yarmi sarf etilardi. Shu bilan birga IX-X asrlarda yirik mansabdorlarning davlat oldidagi xizmati uchun yer va suvdan iborat katta-katta mulklar in'om qilina boshlaydi. Bunday mulklar «ikto», unga ega bo‘lgan mulkdorlar «muqto» yoki «iqtodor» deb yuritilardi. Iqto tarzida esa ayrim viloyat, voha, rustoq (tuman) yoki shaharlar hadya etilgan. Iqto dastavval asosan oliy tabaqa zodagonlar; sulola a'zolari — amir-zodalar va yirik mansabdorlarga in'om etilgan. Iqto mulklari avvalda bir umrga emas, balki ma'lum muddatga berilib, nasldan-naslga o‘tkazilmagan. Iqtodorlar hadyaga berilgan mulklarga hali to‘la egalik qila olmaganlar. Ular iqto yerlaridai tushadigan daromad yoki uning ma'lum qisminigina yig‘ib olish huquqiga ega bo‘lganlar xolos. Butun bir viloyat iqto qilib berilgan noib-vazirga ba'zan o‘z nomi bilan chaqa-pul zarb etish huquqi ham berilar edi. Bu, shubhasiz, o‘z navbatida markaziy hokimiyatni kuchsizlantirib, mahalliy hokimlarning boshboshdoqlik harakatlarining kuchayishiga olib kelar edi. I bob yuzasida xulosa 16 Somoniylar davlati Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin egallagan yirik musulmon davlatlardan biri hisoblanadi. Ushbu davlat IX asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr va Xuroson hududlarida shakllanib, qisqa vaqt ichida siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksak taraqqiyot darajasiga erishgan. Somoniylar sulolasining asoschisi Somonxudot avlodlari bo‘lib, ular Abbosiy xalifaligi tomonidan Movarounnahr hududlarini boshqarishga tayinlangan. Keyinchalik markaziy hokimiyatning zaiflashuvi natijasida Somoniylar mustaqil davlat barpo etishga muvaffaq bo‘lganlar. Ayniqsa, Ismoil Somoniy davrida davlatning siyosiy qudrati kuchayib, uning hududi kengaygan hamda markazlashgan boshqaruv tizimi shakllangan. Somoniylar davlatining tashkil topishi o‘sha davrdagi siyosiy vaziyat bilan chambarchas bog‘liq edi. Arab xalifaligida yuzaga kelgan ichki nizolar va mahalliy hukmdorlarning mustaqillikka intilishi Movarounnahrda yangi davlatning paydo bo‘lishiga imkon yaratdi. Somoniy hukmdorlari o‘z siyosatini olib borishda mahalliy aholining manfaatlariga tayanishga harakat qilganlar. Bu esa davlatning mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Ayniqsa, mahalliy dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar Somoniylar siyosatini qo‘llab-quvvatlaganlar. Natijada iqtisodiy barqarorlik va ichki tinchlik ta’minlangan. Somoniylar davlatining siyosiy tarixida Ismoil Somoniy alohida o‘rin tutadi. U davlatni birlashtirish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash va ichki nizolarga barham berishda katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Ismoil Somoniy nafaqat kuchli hukmdor, balki adolatli davlat arbobi sifatida ham tarixda nom qoldirgan. Uning davrida Buxoro davlat poytaxtiga aylantirilib, yirik siyosiy va madaniy markaz sifatida rivojlangan. Shuningdek, Somoniylar davrida harbiy tizim mustahkamlanib, davlat chegaralari himoya qilingan. Somoniylar hukmdorlari davlat boshqaruvida markazlashgan tizimni yo‘lga qo‘yishga intilganlar. Davlat boshqaruvi amir boshchiligida olib borilgan bo‘lib, turli devonlar orqali mamlakat ichki va tashqi siyosati nazorat qilingan. Moliyaviy ishlar, harbiy masalalar, soliq yig‘imi va diplomatik aloqalar maxsus idoralar orqali amalga oshirilgan. Bu tizim 17 davlat boshqaruvining samaradorligini oshirgan. Ayniqsa, devon tizimining shakllanishi Somoniylar davlatining uzoq muddat faoliyat yuritishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Somoniylar davrida siyosiy hayot nisbatan barqaror bo‘lishiga qaramay, ayrim ichki kurashlar ham yuzaga kelgan. Taxt uchun kurashlar, viloyat hokimlarining mustaqillikka intilishi hamda tashqi bosim davlatning zaiflashishiga sabab bo‘lgan. X especially Qoraxoniylar va G‘aznaviylarning kuchayishi Somoniylar davlatiga jiddiy xavf tug‘dirgan. X asr oxirlariga kelib ichki nizolar kuchayib, markaziy hokimiyat zaiflashgan. Natijada Somoniylar davlati parchalanib, uning hududlari boshqa davlatlar tomonidan egallab olingan. Shunga qaramay, Somoniylar davlati o‘z davrining eng rivojlangan davlatlaridan biri sifatida tarixda chuqur iz qoldirgan. Bu davlat Markaziy Osiyoda milliy davlatchilik an’analarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Somoniylar hukmdorlari ilm-fan, madaniyat va islom dinining rivojlanishiga katta e’tibor qaratganlar. Ular davrida ko‘plab olimlar, shoirlar va mutafakkirlar faoliyat olib borgan. Ayniqsa, Buxoro va Samarqand ilm-ma’rifat markazlariga aylangan. Somoniylar davlatining tashkil topishi o‘zbek davlatchiligi tarixida muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Ushbu davlat mahalliy boshqaruv tizimi, iqtisodiy taraqqiyot va siyosiy barqarorlikni ta’minlash orqali keyingi davlatlar uchun muhim tajriba vazifasini bajargan. Somoniylar davrida shaharsozlik, savdo-sotiq va hunarmandchilik rivojlangan. Buyuk Ipak yo‘li orqali olib borilgan savdo aloqalari davlat iqtisodiyotining yuksalishiga yordam bergan. Bundan tashqari, Somoniylar davlati musulmon Sharqidagi siyosiy va madaniy jarayonlarga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Arab tilidan tashqari fors-tojik tilining rivojlanishi ham aynan Somoniylar davriga to‘g‘ri keladi. Adabiyot va ilm-fan taraqqiyoti uchun yaratilgan sharoit natijasida ko‘plab ilmiy asarlar yaratilgan. Bu esa Somoniylar davlatining nafaqat siyosiy, balki madaniy jihatdan ham yuksak darajaga erishganligini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Somoniylar davlati Movarounnahr tarixida kuchli markazlashgan davlat sifatida shakllanib, siyosiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning rivojlanishida 18 muhim rol o‘ynagan. Davlat boshqaruvi tizimining takomillashuvi, hukmdorlarning oqilona siyosati va ichki barqarorlik mamlakat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri bo‘lgan. Somoniylar davlati keyingi asrlardagi davlatlar uchun siyosiy va ma’muriy tajriba maktabi vazifasini bajargan hamda Markaziy Osiyo tarixida o‘chmas iz qoldirgan. II BOB. SOMONIYLAR DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY HAYOT 2.1. Iqtisodiyot, savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishi IX—X asrlarda Movarounnahr, Xuroson va Xorazmning shahar va qishloqlarida hunarmandchilikning ko‘pgina sohalari ancha-muncha rivojlangan bo‘lsa ham, ammo bu hududlar qishloq xo‘jaligi mamlakati edi. Aholisining asosiy 19 qismi sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanar edi. yerlar asrlar osha takomillashib kelgan sershoxa sug‘orish tarmoqtari va turlituman suv inshoot (to‘g‘on, band, nova, koriz, chiqir, charxparrak, suvayirg‘ich)lari vositasida sug‘orilib obod etilgan. Serunum vohalarda sug‘orma dehqonchilik madaniyati — g‘allakorlik, sholikorlik, paxtachilik, sabzavotchilik, polizchilik va bog‘dorchilik yuqori darajada rivoj topgan. Zarafshon, Qashqadaryo va Farg‘ona vodiysi, Shosh, Eloq hamda Xorazm vohalarida aholi ziro-atlarning deyarli barcha navlari: arpa, bug‘doy, tariq, mosh, adas (yasmiq), kunjug, no‘xat, zig‘ir, jut va shu kabilarni yetishtirar edi. Samarqand vohasida asosiy ekin g‘alladan tashqari zig‘ir, kanop va kanakunjut, Xorazmda esa kunjut ko‘p ekilardi. Zig‘ir, kunjut va kanaku njutdan moy olinard i. Movarounnahrning tog‘ oldi hududlari aholisi aso-siy mashg‘uloti bo‘lmish chorvachilikdan tashqari lalmikor-lik bilan ham shug‘ullanar edi. Lalmi yerlarda asosan g‘alla yetishtirilardi. Murg‘ob, Buxoro, Samarqand va Shosh vohalarida paxtachilik kattagina o‘rinni egallagan edi. Paxtaning ingichka tolali g‘o‘za navlari ekilardi. G‘o‘zadan tashqari za'faron va ro‘yan kabi nodir texnik o‘simliklar ekilib, ulardan turli xil dori-darmonlar va bo‘yoqlar tayyorlanardi 12 . Movarounnaxr va Xorazmda bog‘dorchilik madaniyati ayniqsa keng ravnaqtopgan. Bog‘ va chorbog‘larda uzum, anor, anjir, olma, nok, behi, o‘rik, shaftoli, olxo‘ri, olcha, tut, jiyda va ko‘pgina boshqa mevalar yetishtirilar edi, xususan, uzumning o‘nlab navlaridan nihoyatda ko‘p hosil olinardi. Uzumdan magiz, shinni, sirka, musallas tayyor-lanar edi. Movarounnahr va Xorazmda sabzavot va poliz ekinlari serob bo‘lib, qovunlari nihoyatda shirali bo‘lardi. Buxoro va Xorazmning qirqma qovunlari va qovun qoqilar Sharqning uzoquzoq shaharlariga olib borilar edi. X asr muarrixi Narshaxiy Registon atrofida barpo etilgan muhtasham mehmonxonali va sarhovuzli chorbog‘lardagi so‘lim daraxtzorlar va shirin-shakar mevazor bog‘larni ta'riflab, ularda «nashvati, bodom, 12 Муҳаммаджонов А.Р. Ўзбекистон тарихи, Т.: Ғафур Ғулом нашриёти, 2004, -107б. 20 yong‘oq, gilos, jilon jiyda va anbar bo‘yli... har bir meva g‘oyatda yaxshi va go‘zal tarzda o‘tqazilgan edi», 13 deb yozadi. IX—X asrlarda Movarounnahr va Xurosonda chorvachilik, xususan, yaylov chorvadorligi yuksak darajada bo‘lgan. Mamlakatning dasht va tog‘oldi yaylovlarida otar-otar qo‘y va echkilar, uyur-uyur yilqilar va tuyalar boqilgan. Qishloqlarda, ayniqsa, yirik shoxli hayvonlarning boshi va tuyog‘i behisob bo‘lgan. Shaharlarda esa xonaki hayvonlarning deyarli hamma turidan boqilgan. Chorvachilik mamlakat aholisini chorva mahsulotlari bilan ta'minlabshna qolmasdan, balki xo‘jalikning hamma sohalari uchun ot-ulovlar yetkazib bergan. Ot, eshak, tuya va ho‘kizlar qo‘sh, arava, moyjuvoz va chiqirlarga qo‘shilib ishlatshggan. Ayniqsa, davlatning harbiy qo‘shinlari, xususan, suvori qismlarni ot, ulov bilan ta'min etishda muhim ahamiyat kasb etgan . 14 O‘troq aholini chorvachilik mahsulotlari: go‘sht, teri, jir va jun bilan asosan dashtli chorvador qabilalar ta'min etadi. Chorva va chorvachilik mahsulotlari dasht va voha aholisi o‘rtasvda osoyishtalik yil-larida olib boriladigan gavjum ayirbosh savdoning xaridorgir mollaridan hisoblangan. Birgina xom teridan ko‘nchilar charm va ulton (qalin tagcharm) pishirib, kosiblar poyabzal tikkan. Charmdan yoki teridan egar, jabduq, kamon, sandon (o‘qdon), meshkob (terixalta), qamchin va darralar yasalgan. Hatto iylangan teri nog‘ora, tabla, doira va torli musiqa asboblarining qoplamalari ga tortilib, naqshlariga ishlatilgan. Xullas, chorvachili k hunarmandchilikning ko‘pgina sohalarini xom ashyo bilan ta'minlab kelgan. IX—X asrlarda aholining xo‘jalik hayotida hunarmandchilik katta o‘rin tutadi. Movarounnahr va Xorazm shaharlarida to‘qimachilik, kulolchilik, degrezlik, chilangarlik, zargarlik, shishagarlik va duradgorlik kabi kasb-hunarlar ancha rivoj topadi. Natijada shaharlarning umumiy qiyofasi tubdan o‘zgaradi. Unda katta-katta oliy imoratlar, ustaxonalar, masjid, madrasa, maqbara, namozgoh, xonaqoh va karvonsaroylar qad ko‘taradi. Endilikda shaharlar ilk o‘rta asrlarda ark (o‘rda), 13 Наршахий. Бухоро тарихи, 49-б. 14 Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997, -74б. 21 shahriston (ichki shahar) va rabot (tashqi shahar) deb yuritilgan uch qismini yagona devor bilan qamrab olgan, o‘ndan ortiq darvozali kattagina hunarmandchilik markaziga aylandi. Shaharning do‘nglik yerida joylashgan arkda odatdagidek podshohning qarorgohi – oliy dargoh, xazina, chaqa-tangalar so‘qiladigan zarbxona va qamoqxona bo‘lardi. Uning markazida Registon maydoni, devonlar mahkama saroyi, shuningd ek, amirzodal ar, saroy a'yonlari, ruhoniylar , mulkdor dehqonzodalar va davlatmand savdogarlarning hashamatli qasrlari, podshohlikning qurol-yarorg‘, asbob, egar-jabduq yasaydigan ustaxonalari, hunarmandchilik do‘konlari va savdo-sotiq rastalari joylashgan edi. Bu davrda shaharga atrof qishloqlardan kosiblar, savdogarlar va boshqalar kelib o‘rnashib, uning girdi bo‘ylab kosib va hunarmandlarning yangi-yangi mahalla ko‘ylari, bozor va rastalar paydo bo‘ladi. Mahalla-ko‘ylarda zargarlar, sarroflar, to‘quvchilar, kulollar, misgarlar, temirchilar, duradgorlar va boshqa shu singari kosibu hunarmandlarning uy-joylari va do‘konlari bo‘lardi. Ayni davrda Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Shosh, Kesh, Aksikat kabi shaharlar o‘rta asr hunarmandchiligining rivoj topgan yirik markaziga aylandi 15 . Narshaxiyning yozishicha, IX asrda Buxoroda ark bilan shahriston oralig‘ida podshohlikning “bayt ut-tiroz” nomi bilan shuhrat topgan katta to‘qimachilik korxonasi bo‘lgan. Unda oq, qizil, yashil va qo‘g‘ir tusli matolar, paloslar, darpardalar, yostiq jildlari, joynamozlar, ust kiyimliklar to‘qilardi. Xalifayu podsholar, amirlaru raislardan tortib deyarli hamma amaldorlargacha shu korxonada to‘qilgan matolardan kiyinar edi 16 . Bu davrda Samarqand ham hunarmandchilik va savdoning yirik markazlaridan edi. Unda ayniqsa misgarlik, zargarlik va sarrojlik rivojlangan. Bu yerda kumush tusli singin, qizil rangli mamarajil, sinizi deb atalgan matolar, kimxob, shoyi va ro‘mollar to‘qilar edi. Samarqandda ayniqsa yuqori navli qog‘oz ishlab 15 Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997, -78б. 16 Наршахий. Бухоро тарихи, -44б. 22 chiqarilar edi. Shosh o‘zining ko‘nchilik mahsulotlari va charm mollari bilan, Eloq esa kumush va qo‘rg‘oshin konlari hamda kumush tanga chiqaradigan zarbxonalari bilan mashhur edi. Movarounnahrning xo‘jalik hayotida Xorazm ham katta rol o‘ynaydi. Bu yerda hunarmandchilikning ko‘pgina sohalari bilan bir qatorda Movarounnahr uchun juda nodir hisoblangan qayiqsozlik taraqqiy qiladi. Xorazm va Termizda yasalgan qayiqlar Amudaryo bo‘ylab to Xorazm dengizigacha muttasiil mol tashib, savdogarlarning yukini yengil, uzog‘ini yaqin qilardi. Bu davrda shaharlar bilan bir qatorda qishloqlar ham mamlakatning iqtisodiy hayotida katta rol o‘ynay boshlaydi. Movarounnahr va Xorazm vohalarida, ko‘pgina yirik qishloqlarda to‘qimachilik, misgarlik, duradgorlik kabi hunarmandchilikning bir qancha sohalari yuksaladi. Buxoroning Zandana qishlog‘ida to‘qilgan malla rang bo‘z “zandanachi”, Samarqandning Vador qishlog‘ida tayyorlangan mato “vadoriy” nomlari bilan Sharqda mashhur edi. To‘qimalari nihoyatda pishiq, sarg‘ish tusdagi sidirg‘a vadoriy nomli mayin mato zodagon tabaqa vakillari uchun juda manzur bo‘lgan. Vadoriy matodan tikilgan kiyimlarni Xurosonda amirlar, vazirlar va qozilar kiyardilar. Vadoriy ko‘ylakning bahosi ikki dinordan o‘n dinorgacha borardi. IX-X asrlarda Movarounnahr va Xorazmning qishloq va shaharlarida ayniqsa kulolchilik va shishagarlik avj olgan edi. Bu davrda yasalgan xilma-xil sirli va naqshinkor sopol idishlar, rangli shisha buyumlar juda sifatli bo‘lgan. IX—X asrlarda mamlakatda, bir tomondan, dehqonchilik, ikkinchi tomondan, hunarmandchilikning rivoj topishi, shubhasiz, o‘z navbatida ichki va tashqi savdoning kengayishiga olib keladi. Bu davrda Old Osiyoni Mo‘g‘uliston va Xitoy bilan tutashtirgan qadimgi karvon yo‘li orqali olib borilgan tashqi savdo aloqalari, ayniqsa gavjumlashib ketadi. Bag‘dod shahridan boshlangan katta karvon yo‘li Hamadon, Nishopur, Marv, Omul, Buxoro, Samarqand, Shosh, Taroz, Qulon, Marke, Bolasog‘un, Suyob, Issiqko‘lning janubiy sohili orqali o‘tib, Sharqiy Turkistonga va undan Xitoyga kirib borar edi. Bu yo‘lning Farg‘ona orqali o‘tgan janubiy, o‘g‘uzlar yoki Dashti Qipchoq orqali Janubiy Sibirga yo‘nalgan shimoliy 23 hamda Xorazm orqali Volga daryosi bo‘ylab Xazar va Bulg‘or davlatlariga eltadigan shimoli-g‘arbiy tarmoqlari, ayniqsa, serqatnov bo‘lgan 17 . X asrda tashqi savdo muomalasida sarroflik cheklaridan keng foydalanilar edi. O‘sha vaqtda savdogarlar o‘zi bilan ko‘p miqsorda pul olib yurmas edi. O‘z pulini u shaharning inobatli sarroflaridan biriga topshirib, undan tegishdi hujjat — chek olardi. Mo‘ljallangan shaharga borish bilan shu chekni sarrofga berib, unda ko‘rsatilgan miqdordagi pulni to‘laligicha qaytarib olishi mumkin edi. Hatto chek so‘zining o‘zi ham forscha ibora bo‘lib, o‘sha vaqtda ham bu so‘z ayni shu ma'noda ishlatilar edi. IX—X asrlarda Somoniylar davlatining Sharqiy yevropa mamlakatlari bilan olib borgan karvon savdosida Volga daryosining o‘rta oqimlarida joylashgan xazarlar va bulg‘orlar bilan bo‘lgan mol ayirboshlash katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu savdoda, ayniqsa, Xorazm muhim o‘rin tutgan. Itil, Xazar va Bulg‘orga Movarounnahr va Xorazmdan guruch, quruq meva (yong‘oq, mayiz, o‘rik va h.k.), kanakunjut moyi, shirinliklar, tuzlangan baliq, bo‘za, mushk-anbar, paxta, ip va shoyi matolar, movut, kimxob, galam va choyshablar, qulf, kamon, qayiq va kumush tangalar, shuningdek, Xitoy, Hindiston, Eron, Kichik Osiyo va boshqa mamlakatlardan keltirilgan mollar chiqarilar edi. Viloyatlararo ichki savdo-sotiq hamda mamlakatlararo karvon savdosining avj olganligi, shubhasiz, o‘z navbatida ko‘p miqdorda chaqa va tangalarning muomalada bo‘lishiga olib keladi. Ichki bozorlarda «fals» deb ataladigan mis chaqa, xalqaro savdosotiqsa esa kumush tanga - dirhamlar ishlatilardi. Mis chaqalarni markaziy hukumat ham, shuningdek, sulola a'zolaridan bo‘lgan ba'zi mahalliy viloyat hokimlari ham, hatto ayrim yirik mulqsorlar ham chiqarar edilar. Kumush tangalar faqat huqumat boshlig‘i nomidan Marv, Samarqand, Buxoro va Shoshda davlat zarbxonalarida so‘qilar edi. Somoniylar «ismoiliy», «musayyabiy», «muhammadiy» va «g‘itrifiy» nomlari bilan yuritilgan bir necha kumush dirhamlar 17 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2000, -98б. 24 chiqargan edilar. Ular orasida «ismoiliy» tangasi yuqori sifatli sof kumushdan zarb etilib, u asosan xalqaro savdo aloqalarida ishlatilar va kumush tanga holida ko‘proq Sharqiy yevropa mamlakatlariga olib chiqilgan. Rossiya, Boltiqbo‘yi hududlarida arxeologik qazishmalar jarayonida yuzlab somoniylarning qumush dirhamlari, o‘nlab xazinalarning topilishi buning yorqin dalilidir . 2.2. Ilm-fan, madaniyat va me’morchilik taraqqiyoti IX—XI asr boshlaridan Movarounnahr va Xurosonda sodir bo‘lgan o‘ta murakkab siyosiy vaziyatning tadrijiy rivoji va u bilan chambarchas bog‘liq ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar mamlakat aholisining madaniy hayotiga ham kuchli ta'sir etdi. Ma'lumki, Movarounnahr istilo etilib, xalifalikka qo‘shib olingach, zabt etilgan o‘zga mamlakatlar qatorida, bu o‘lkada ham faqat islomgana emas, balki arab tili va uning imlosi ham joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning davlat hamda mafkurasi bo‘lgan islom dini tili edi. Shuningdek, hududlari kengayib jahondagi eng yirik davlatga aylangan Arab xalifaligida davlat tili fan tili ham edi. Shu boisdan kadimiy madaniy an'analarga boy Ajam va Movarounnahrda qo‘p jihatdan arab tilining mohiyati oshib, uni o‘zlashgirishta bo‘lgan intilish kuchli bo‘ldi. Islomni qabul qilgan aholining qo‘pchilikka yod arab tili bilan muloqoti, garchi faqat ibodat vaqtlarida Kur'oni Karimning qisqa suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lsa-da, ammo mahalliy zodagonlar arab tilini xalifalik ma'murlari bilan yaqinlashish va mamlakatda o‘z siyosiy faoliyatini tiklab, uni mustahkamlashning garovi deb hisoblaydilar, uni o‘zlashtirishga astoydil kirishadilar. Arab tiliga bo‘lgan bunday ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movarounnahrda ham hatto o‘z ona tilidan ko‘ra arab tili va yozuvini yaxshiroq o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo bo‘ladi. O‘z navbatida, chegaralari borgan sari kengayib ulkanlashib borayotgan xalifalik uchun ham ilm va ilm ahli suv va havodek zarur edi. Davlatni boshqarishda abbosiylar ma'muriyati ayniqsa ko‘plab bilimdon siymolarga muhtoj edi. Chunki 25 arablar orasida bu paytda davlat ishiga yaroqli bo‘lgan bilimdonlar hali oz, bori ham zaif edi 18 . Shu boisdan Movarounnahr, Xorazm va Xurosonda mahalliy tillarda yozilgan asarlar yo‘q etilib, yerli bilimdonlar quvg‘in ostiga olib turilgan bir paytda bu mamlakatning ko‘pgina tolibi ilmlari xalifalikning markaziy shaharlari — Damashq, Qohira, Bag‘dod, Kufa va Basraga borib bilim olishga va arab tilida ijod qilishga majbur bo‘ladilar. Bu davrda ayniqsa Bag‘dod shahri Sharqning yirik ilm va madaniyat markazi edi. IX asrda bu shaharda Sharqning o‘ziga xos Fanlar Akademiyasi «Bayt ul-hikma» («Donishmandlar uyi») tashkil etilgan edi. «Bayt ul-hikma» da katta kutubxona hamda Bag‘dodda va Damashqsa astronomik kuzatishlar olib boriladigan rasadhonalar mavjud edi. Bu ilm dargohiga jalb etilgan tolibi ilmlar tadqiqotlar bi-lan bir qatorda qadimgi yunon, fors va hind olimlarining ulkan merosini to‘plash, asrash va ularni arab tiliga tarjima qilish bilan shug‘ullanadilar. Qariyb ikki asr mobaynida faoliyat ko‘rsatgan jahonga mashhur bu ilmiy dargohning ko‘p sonli olimu fuzalolari orasida Masarjavayh, Muhammad Fazoriy, Fazl Navbaxt, Yoqub Kindiy va ko‘pgina boshqalar kabi bir nechta chet tillarni mukammal biladigan yetuk tarjimonlar faoliyat ko‘rsatganlar. Bu davrda «Bayt ul-hikma»da Muso Xorazmiy, Yahyo ibn Abu Mansur, Xolid Marvarudiy, Ahmad Farg‘oniy, Abdulloh at-Turk, Abu Xolid Sog‘uniy, Qaffol Shoshiy kabi Movarounnahr va xurosonlik olimlar ijod qilib, o‘rta asrlar ilmu fani, xususan, matematika, astronomiya, geografiya, tibbiyot, kimyo va huquqshunoslik fanlarining taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shadilar 19 . Muhammad Ibn Muso Xorazmiy (783—850) qadimgi Xorazm diyorida tug‘ilib voyaga yetadi. Dastlabki savod va turli sohadagi bilimlarni u o‘z ona yurti Xorazm va Movarounnahr shaharlarida ko‘pgina ustozlardan oladi. So‘ngra u xalifa Xorun ar-Rashidning Xuroson va Movarounnahrdagi noibi, keyinchalik Xalif Abdulloh ibn Xorun ar-Rashid Ma'mun zamonida (813—833) «Bayt ul-hikma» 18 Маънавият юлдузлари. -Т.: 2001, -28б. 19 Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997, -167б. 26 nomi bilan shuhrat topgan Ma'mun Akademiyasida mudir sifatida fao- liyat ko‘rsatadi. Bag‘dodda u Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va movarounnahrlik olimlar bilan ijod qiladi. Ular orasida Xorazmiy bilan bir qatorda Yahyo ibn Mansur Marvaziy, Ahmad Farg‘oniy, Xabash al- Marvaziy, Xolid ibn Abdumalik al-Marvarrudiy, Abul Abbos al-Javhariy va boshqalarbor edi. Xorazmiy zamondosh olimlar bilan birgalikda yer aylanasini, uzunligi va radiusini aniqlash hamda geografik xaritalar tuzish kabi masalalar bilan mashg‘ul bo‘ladi. Zamonasining mashhur matematigi, astronomi va geografi sifatida fanga ulkan hissa qo‘shadi. Xorazmiy 20 dan ortiq asarlar yozadi. Ulardan faqat 10 tasigina bizgacha yetib kelgan. Bu kitoblar «Aljabr va al-muqobala» hisobi hakida qisqacha kitob, «Hind hisobi haqida» yoki «Ko‘shish va ayirish haqida kitob», ya'ni arifmetik asar; «Kitob surat ul-arz» — «er surati» haqida geografiyaga oid kitob; «Zij», «Usturlob bilan ishlash haqida kitob», «Usturlob yasash haqida kitob», «Usturlob yordamida azimutni aniqlash haqida» kabi astronomiyaga oid asarlar; shuningdek, «Kitob ar-ruhoma», «Kitob at-tarix», «Yahudiylarning taqvimi va bayramlarini aniqlash haqida risola» nomlari bilan atalgan. Xorazmiy merosidan, ayniqsa, «Aljabr va al-muqobala» kitobi-ning ilmiy ahamiyati nihoyatda buyukdir. U bu kitobi bilan matematika tarixida birinchi bo‘lib algebra faniga asos sodsi. Hatto «al-gebra» atamasi ushbu kitobning qisqacha «al-jabr» deb yuritilgan qisqacha nomining aynan ifodasidir. Xorazmiy nomi esa matematika faniga «algaritm» atamasi shaklida o‘z ifodasini topdi. Uning «Aljabr» asari asrlar davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish, bino qurish, merosni taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida dasturilamal bo‘lib xizmat qildi 20 . Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinadi va qayta ishlanadi. Keyinchalik esa asrlar davomida yevropa olimlari Xorazmiy asarini qayta-qayta ishlab, uning asosida darsliklar yozadilar. Xorazmiyning 20 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2000, -101б. 27 arifmetik risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik pozitsion hisoblash sistemasining yevropada, qolaversa butun dunyoda tarqalishida buyuk ahamiyat kasb etadi. Shunday kilib, buyuk vatandoshimiz Xorazmiy matematika faniga asos sol-di, tarixda o‘zidan o‘chmas iz qoldirdi. IX asr boshlarida «Bayt ul-hikma» da ijod qilgan olimlardan yana biri marvlik Yahyo ibn Abu Mansur edi. U 828 yilda xalifa Ma'mun farmoni bilan Bag‘dodning Ash-sha-mosiya mahallasida rasadxona qurilishida boshchilik kiladi. Rasadxona ishlari va unda olib borilayotgan quzatishlar na-tijalari haqida «Bayt ul-hikma» ning mudiri Xorazmiygahisobot berib turadi. Yahyo ibn Abu Mansur «Az-Zij al- Ma'muni al-mumtaxan» («Sinalgan zich») nomli astronomik asar yozib qodsirgan. U 831 yilda Bag‘dodda vafot etgan. «Bayt ul-hikma» ning olimlaridan Xolid ibn Abdumalik al-Marvaziy esa 831 yidda Damashq yaqinidagi Ki-siyon tog‘ida barpo etilgan rasadxonani boshqargan. U ham o‘z «Zij» ini tuzadi. yer meridianining uzunligini o‘lchash ishlariga boshchilik qiladi. Bag‘dodda Xorazmiy bilan hamkorlikda ishlagan matematik Ahmad ibn Adbulloh al-Marvaziy zamondosh olimlar o‘rtasida Habash al-Hosib («Hisobchi habash») laqabi bilan mashhur edi. U ikkita «Zij» tuzadi. Uning zijlaridan o‘rta asr astronomlari keng foydalanganlar. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, Habash al-Marvaziy handasa fani (geometriya)ga tangens, kotangens, kosekans funksiyalarini kiritib, ularning jadvallarini keltirgan. Dunyoviy fan olimlari bilan bir qatorda bu davrda Islom ta'limoti va mafkurasining takomili yo‘lida movarounnahrlik muhaddis ulamolarning ham xizmati katta bo‘ldi. Bu borada ayniqsa Ismoil al- Buxoriy va uning zamondoshi va shogirdi Iso at-Termiziylarning hissasi nihoyatda buyuqdir. Ismoil alBuxoriyning to‘liq ismi Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil alBuxoriydir. U 810 yilda Buxoroda tug‘ilgan, kuchli qobiliyat va xotiraga ega bo‘lgan. Yoshligidanoq hadislarni o‘rganishga kirishib, butun umrini hadis ilmiga bag‘ishlagan. U hadis va 28 tafsir olimi, tarixchi bo‘lib yetishgan. Hijoz, Misr, Iroq, Xuroson va boshqa o‘lkalarda yashab 600 mingdan ortiq hadis to‘plagan. Ulardan eng ishonchlilarini saralab, 4 jildli «Al-jome as-sahih» («Sahihi Buxoriy») to‘plamini tuzgan. Bu asar islom dunyosida Kur'ondan keyin ikkinchi manba sanaladi va islom dorilfununlarida asosiy darslik sifatida o‘rganiladi. Bu bebaho asarga kiritilgan 7275 hadis va ularga berilgan ko‘pdan-ko‘p sharhlarda faqat shariat ahkomlariga oid qoidalargina ifodalanmaydi, balki inson ma'naviy kamolotining ramzi hisoblangan mehr-muhabbat, hurmatu izzat, muruvvatu himmat, halolligu mehnatsevarlik, saxiyligu ochiqko‘ngillik hamda o‘zaro tinch-totuvlik kabi insoniy fazilatlar haqida bayon etilgan. Imom al-Buxoriy «Al-adab ul-mufrad» («Adab durdo-nalari»), «Tarix alBuxoro» («Buxoro tarixi»), «Al Jo-mi' al-sag‘ir» («Muxtasar to‘plam») nomli asarlar yozgan. Uatrofiga ko‘plab shogird va izdoshlarini to‘plagan. Uning eng mashhur shogirdlaridan biri Imom at- Termiziy edi. Imom at-Termiziy 824 yilda Termiz shahridan 6 farsax (36 km) shimolda joylashgan Bug‘ qishlog‘ida dunyoga kelgan. Islom olamida mashhur bu muhaddis olimning to‘liq ismi Abu Iso Muhammad bin Iso bin Savra bin Muso bin az-Zahhok az-Zarir at-Termiziy al-Bug‘iydir. Samarqand, Buxoro, Marv va boshqa shaharlarda mashhur muhaddislar asarlarini o‘rganib, islom dunyosining turli shahar va mamlakatlariga safar qilib, Xuroson, Iroq, Hijozning mashhur muhaddis ulamolari bilan muloqotda bo‘lgan. Imom at-Termiziy hadislar to‘plab, bir qancha asarlar yozgan, «Jome asSahih» yoki «Sunani Termiziy», «Kitob Ilal», «Kitob at-Tarix», «Kitob atShamoil an-Naboviya», «Kitob az-Zuhd» va boshqalar shular jumlasidandir. Bu davrda islomning nazariy asoslari mustahkamlandi. Bu borada ham Movarounnahr olimlari ulkan hissa qo‘shdilar. Bu davrning islom nazariyachilaridan biri Hakim Ter-miziy edi. Uning to‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Bashir al-Hakim at-Termiziydir. U 820 yidda Termiz shahrida dunyoga keladi. Umr bo‘yi ilm bilan shug‘ullanib, tasavvufni targ‘ib qiladi. 80 dan ortiq muhim asarlar yozadi: «Kitob an-nahi» («Yo‘riqnoma 29 kitobi»), «Kitob al-Furuh» («Ollohdan qo‘rquvchilar haqida kitob») shular jumlasidandir. Ayniqsa uning «Ilal ash-Shariat va hatm ulavliyotun» nomli kitobi islom nazariyachi-lari tomonidan eng ko‘p qayd etiladigan asardir. Asarlari va ularda berilgan teran fikr-mulohazalar, g‘oyalar bilan at-Termiziy o‘z zamonining ma'naviy hayotiga katta hissa qo‘shadi. Shu boisdan zamondoshlari uni «Al-hakim» degan nom bilan ulug‘lashgan. Bu davrda kalom ilmiga asos solib, islom ta'limoti va mafkurasi takomiliga katta hissa qushgan. buyuk allomalardan yana biri Abu Mansur alMoturidiydir. Uning to‘liq ismi Abu Mansur ibn Muhammad ibn Mahmud alHanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiydir. U taxminan 870 yilda Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog‘ida dunyoga keladi. Uning hayoti haqida ma'lumotlar juda oz. U 944 yilda Samarqand shahrida vafot etgan va Chokardiza qabristoniga dafn etilgan. Yoshligida otasidan turli ilmlardan saboq olgan. So‘ngra Samarqanddagi Raboti G‘oziyon masjidi qoshidaga madrasada tahsil ko‘rib, ustozlari Abu Bakr Ahmad al-Juzjoniy va Abu Nasr Ahmad al-Ibodiylardan faqih va kalom ilmlaridan dars olgan. O‘rta asrlarning mashhur ilohiyotshunos olimi bo‘lib yetishgan Abu Mansur alMoturidiy islomiy odob qoidalari, shariat qonunlari, ma'naviy-axloqiy kamolot sirlaridan ta'lim berishga mo‘ljallangan qator asarlar yozgan. Ammo uning ko‘pgina kitoblari bizning zamonimizgacha saqlanib qolmagan. Uning bizgacha yetib kelgan muhim asarlarvdan biri «Kitob at-Tavhid» («Ollohning yakka-yagonaligi haqidagi kitob»), ikkinchisi «Ta'viylot al Kur'on» («Qur'oni Karimning sharhlari») nomi bilan ataladi. Bu kitoblar ilohiyat ta'limotiga bag‘ishlangan eng qadimiy asarlardan bo‘lib, islomshunoslikda ilmiy- nazariy va amaliy ahamiyatga ega muhim manbalardan birvdir. Ularda diniy ta'limot va islomiy urf-odatlar insonning ruhiy kamoloti, uning dunyoqarashining shakllanishvdagi mohiyati talqin etiladi. Abu Mansur al-Moturvdiy asos solgan ta'limot kishilarni yaxshilikka, rostgo‘ylikka, sabru-qanoatga, sharm-hayoga, oliyhimmatlikka, Vatanni sevmoqlikka chorlaydi. Bu davrda Movarounnahr, Xuroson va Xorazmdan xalifalikning markaziy shaharlariga borib fanning turli sohalarida ijod qilgan olimlardan tashqari 30 madaniyatning deyarli barcha sohalari bo‘yicha ham yetuk ustozu shogirdlarning soni Bag‘dod shahrvda oz emas edi. Bu yerda ular o‘z Vatanlaridagi ilmiy va madaniy an'analarni arab tilida islom mafkurasiga moslashtirilgan holda taraqkiy ettirishga va ularni jahon ilmu madaniyatiga qo‘shishga muyassar bo‘ladilar. shga muyassar bo‘ladilar. IX asrning ikkinchi yarmvda Movarounnahrning madaniy haetvda yangi davr boshlanadi. Xalifalik hukmronligi tugab, mustaqil Somoniylar davlatining qaror topishi bilan madaniy hayotning jonlanishi uchun keng yo‘l ochiladi. Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv va Nishopur kabi shaharlar ilmiy va madaniy markaz sifatida taraqkiy qila boshlaydi. Bu davrda qishloq aholisining aksariyati sug‘diy yoki xorazmiycha so‘zlashsa-da, markaziy shaharlarda forsiy — dariy deb yuritilgan xalqning adabiy tili vujudga keladi. Bu til davlat tili sifatida qabul qilinadi. Dariyda nazm, nasr va ilmiy asarlar yozila boshlaydi. Bu davrda dariy ti-lida yozilgan nasriy asarlarning ayrim nusxalari bizgacha saqlanib qolgan. Abu Mansurning nasriy «P1ohnoma»siga yozilgan muqaddima, noma'lum muallifning «Hudud al-olam» nomli asari hamda Abu Ja'far Tabariyning «Tarixi Tabariy», «Kur'oni Karim»ning 14 jildli «Tafsiri»ning arabchadan dariy tiliga tarjimalari shular jumlasidandir. IX—X asrlarda ayniqsa Buxoro shahri madaniy jihatdan yuksaladi. Poytaxtda — amir saroyida turli sohalarga oid qo‘lyozma kitoblar saqlanadigan kattagina kutubona barpo etiladi. Somoniy amirlarning aksariyati adabiyot, she'riyat, ilm-fan, san'at va me'morchilikka homiylik qiladilar. Bu davrda Buxoroda ayniqsa she'riyat ravnaq topadi. Uning rivojiga fors klassik poeziyasining buyuk vakillari Abu Abdulloh Ja'far Rudakiy, Abu Mansur Daqiqiy, Abulhasan Balxiy va ko‘pgina boshqa shoirlar g‘oyatda katta hissa qo‘shadilar. Rudakiy IX asr oxirida Panjikent yaqinidagi Panjrudak qishlog‘ida tug‘ilgan. Yoshlik chog‘idayoq u rud (chang) chalishni yaxshi o‘rgangan. She'r yozib, kuy bastalagan va hofizlik kilgan. Xalqo‘rtasidagi dong‘i tufayli u Nasr ibn Ahmad (914- 31 943) tomonidan sozanda va shoir sifatida Buxoroga chaqirtirilib olingan. Rudakiy «Kalila va Dimna», «Sind-badnoma», «Arois un-nafois» va «Davroni oftob» asarlarini yozgan. U she'riyatda ayniqsa qasida bitishning mohir ustasi bo‘lgan. Uning «Jo‘yi Muliyon», «Mayning onasi» va «Qarilik» kabi qasidalari xalq o‘rtasida g‘oyat shuhrat top-gan. Rudakiyning ulkan she'riy merosidan hozirgi vaqtgacha saqlanib qolgan ozgina qismi ham (2 ming misraga yaqin) shoirning zo‘r va yorqin iste'dodidan, poetik tilining ta'sirchanligidan, obrazlarining teranligidan dalolat beradi. Rudakiy o‘z she'rlarida onaVatanni, uning tabiati va aholisini, insoniy his-tuyg‘ularini tarannum etadi. Shoir haqsizlik va adolatsizlikka dadil qarshi chiqadi, o‘sha vaqtlarda hukm surgan tartibsizliklarni ayamay fosh etadi. Umr bo‘yi ta'qib etilgan, oxiri Buxorodan quvilgan Rudakiy 941 yilda ona qishlog‘ida vafot etadi. Buxoro va boshqa markaziy shaharlarda islom dini ta'limotining asosiy manbalari va shariat bilimlarini o‘qitish uchun madrasalar ochilgan edi. Bunday ilmgohlardan yetishib chiqadigan ilm ahlining hammasi ham qozi yoki a'lam bo‘lavermay, ular orasidan dunyoviy ilmlar: tabobat, handasa, matematika, kimyo, falakiyot, falsafa, mantiq, tarix va boshqa sohalar bo‘yicha puxtagina bilim orttirgan olimlar ham yetishib chiqar edi. Bunday bilim egalari xalq o‘rtasida baobro‘ va e'tiborli bo‘lib, ular atrofida, shubhasiz, shogirdlar to‘planar edi. Shogirdpeshalariga ular ma'lum soha bo‘yicha o‘z bilganlaridan ta'lim berar edilar. Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Balx, Nishopur kabi markaziy shahar bozorlarida alohida kitobfurushlik rastalari bo‘lgan. Ularda diniy va dunyoviy ilmlarning turli sohalari bo‘yicha turli tillardagi qo‘lyozma kitoblar sotilgan. Ibn Sinoning yozishicha, u Buxoro bozoridan Abu Nasr Forobiyning «Aristotel metafizikasiga sharh»lar nomli kitobini uch dirhamga sotib olgan. Bu kitobni o‘qib chiqqach Ibn Sino qadimgi yunon faylasufi Aristotel ta'limoti va falsafasining mohiyatiga tushunib yetgan. Bu diniy-falsafiy ta'limotning rusumlari - tartib-qoidalari IX-X asrlarda shakllangan. XI-XII asrlarda esa tasavvuf maktablari va ularning silsilalari tarkib topgan. Bu davrlarda islom Sharqida Misr, Bag‘-dod, Basri, Buhoro, Nishopur, Termiz va Balx kabi shaharlar tasavvuf va tariqat markazlari sifatida muhim rol 32 o‘ynagan edi. Ayni shu davrda Misr, Xuroson, Movarounnahr, Iroq va Turkiston maktablari shuhrat topadi95. XIII asr va XIV asrning birinchi yarmida tasavvuf ham nazariy-ilmiy, ham amaliy jihatdan yuksak darajaga ko‘tariladi. Bu davrda Yahyo Suxravadiy, Najmuddin Kubro kabi mutafakkir shayxlar, Fariruddin Attor, Ahmad Yassaviy, Jaloluddin Rumiy singari buyuk so‘fiy shoirlar tasavvuf ilmining rivojiga ulkan hissa qo‘shib, uni falsafa va hikmat bilan boyitadilar. II bob yuzasidan xulosa Somoniylar davri Movarounnahr va Xuroson hududlari tarixida yuksak taraqqiyot bosqichi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu davrda siyosiy barqarorlikning ta’minlanishi mamlakatda ijtimoiy- iqtisodiy hamda madaniy hayotning rivojlanishiga mustahkam zamin yaratdi. Ayniqsa, iqtisodiyot, savdo-sotiq, hunarmandchilik, ilm-fan va me’morchilik sohalarida erishilgan yutuqlar Somoniylar davlatining kuch-qudratini namoyon etdi. Mazkur davr nafaqat o‘z zamonasi uchun, balki keyingi asrlar taraqqiyoti uchun ham muhim tarixiy tajriba vazifasini bajardi. Somoniylar davrida qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotning asosiy tarmog‘i bo‘lib qoldi. Sug‘orish tizimlarining takomillashtirilishi, yangi ariqlar va kanallarning qurilishi natijasida dehqonchilik rivojlandi. Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo vohalaridagi unumdor yerlar samarali o‘zlashtirildi. G‘alla, paxta, uzum, meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirish kengaydi. Chorvachilik ham iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lib, aholining kundalik ehtiyojlarini qondirishda katta rol o‘ynadi. Qishloq xo‘jaligidagi rivojlanish mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash bilan birga, ichki va tashqi savdoning kengayishiga ham xizmat qildi. Somoniylar davlatida savdo-sotiq aloqalari ancha rivojlandi. Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharq va G‘arb mamlakatlari bilan faol savdo olib borildi. Buxoro, Samarqand, Termiz, Marv kabi shaharlar yirik savdo markazlariga aylandi. Bu shaharlarda bozorlarda turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar faoliyat yuritganlar. Somoniylar davrida ipak, paxta, qurol-yarog‘, zargarlik buyumlari, sopol 33 mahsulotlar va qimmatbaho matolar savdosi rivojlandi. Savdo aloqalarining kengayishi natijasida pul muomalasi ham takomillashdi. Somoniylar tomonidan zarb etilgan kumush tangalar xalqaro savdoda muhim o‘rin egalladi va boshqa hududlarda ham qadrlangan. Hunarmandchilik Somoniylar davrida iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri sifatida taraqqiy etdi. Shaharlarning rivojlanishi hunarmandchilik markazlarining ko‘payishiga olib keldi. Kulolchilik, temirchilik, misgarlik, zargarlik, gilamdo‘zlik va to‘qimachilik yuqori darajada rivojlandi. Ayniqsa, Buxoro va Samarqand hunarmandlari tayyorlagan mahsulotlar o‘zining sifati va nafisligi bilan mashhur bo‘lgan. Hunarmandchilikning rivojlanishi aholi turmush darajasining oshishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Mahalliy ustalar tomonidan yaratilgan buyumlar ichki ehtiyojni qondirish bilan birga eksport mahsuloti sifatida ham katta ahamiyat kasb etdi. Somoniylar davrida shaharlar iqtisodiy va madaniy markaz sifatida rivojlandi. Buxoro davlat poytaxti sifatida nafaqat siyosiy, balki ilmiy va madaniy markazga aylandi. Shaharlarda karvonsaroylar, hammomlar, masjidlar, madrasalar va bozorlarning qurilishi aholining turmush tarzini yaxshiladi. Shaharsozlik madaniyati yuksalib, ko‘plab obodonchilik ishlari amalga oshirildi. Bu esa Somoniylar davlatinin g iqtisodiy qudrati va markazlas hgan boshqaru v tiziminin g samaradorligini ko‘rsatadi. Ilm-fan va madaniyat sohasida ham Somoniylar davri alohida o‘rin tutadi. Aynan shu davrda Movarounnahr ilm-fan markaziga aylana boshladi. Buxoro va Samarqandda ko‘plab olimlar, shoirlar va mutafakkirlar faoliyat olib bordilar. Islom dini bilan birga ilm-ma’rifatga bo‘lgan e’tibor ham kuchaydi. Kutubxonalar tashkil etildi, madrasalarda diniy va dunyoviy fanlar o‘qitildi. Bu esa ilm- fanning rivojlanishi uchun qulay muhit yaratdi. Somoniylar davrida yashab ijod qilgan buyuk allomalar Sharq uyg‘onish davrining shakllanishiga katta hissa qo‘shdilar. Ayniqsa, Abu Ali ibn Sino, Abu Abdulloh Rudakiy, Abu Nasr Forobiy kabi allomalar ilm-fan va adabiyot rivojiga beqiyos xizmat qildilar. Ibn Sino tibbiyot va falsafa sohasida dunyo ilmiga ulkan meros qoldirgan bo‘lsa, Rudakiy fors-tojik adabiyotining asoschilaridan biri sifatida tanildi. Forobiy esa falsafa, mantiq va 34 musiqa ilmlarining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu allomalar ijodi Somoniylar davridagi ilmiy va madaniy muhitning naqadar yuksak bo‘lganini ko‘rsatadi. Adabiyot va san’at ham Somoniylar davrida ravnaq topdi. Fors va arab tillaridagi adabiy asarlar yaratildi. She’riyat rivojlanib, saroy adabiy muhiti shakllandi. Musiqa va tasviriy san’atga ham e’tibor qaratildi. Madaniy hayotdagi bu yuksalish xalqning ma’naviy dunyosini boyitdi hamda keyingi davr madaniyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Me’morchilik sohasida Somoniylar davri o‘ziga xos uslub va an’analarni shakllantirdi. G‘ishtdan qurilgan binolar, murakkab naqshlar va bezaklar me’morchilikning yuksak darajada rivojlanganidan dalolat beradi. Ayniqsa, Somoniylar maqbarasi Somoniylar me’morchiligining eng nodir yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqbara nafaqat me’moriy jihatdan, balki tarixiy va madaniy ahamiyati bilan ham muhimdir. Unda Sharq me’morchiligining ilk an’analari va yangi uslublari mujassamlashgan. Somoniylar davrida masjidlar, madrasalar va boshqa jamoat binolarining qurilishi ham keng avj oldi. Umuman olganda, Somoniylar davri O‘rta Osiyo tarixida iqtisodiy, madaniy va ilmiy taraqqiyotning muhim bosqichi bo‘ldi. Ushbu davrda yaratilgan moddiy va ma’naviy meros keyingi davlatlar rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Somoniylar tomonidan barpo etilgan ilm-fan, savdo va me’morchilik an’analari keyingi asrlarda ham davom ettirildi. Shu sababli Somoniylar davri nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun Sharq sivilizatsiyasi tarixida muhim o‘rin egallaydi. 35 XULOSA O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Somoniylar sulolasining hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi. Arablarga qarshi olib borilgan kurashlar natijasida IX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Markaziy Osiyoda mustaqil davlatlar tashkil topdi. Bunday davlatlarning eng kattasi Somoniylar davlati edi. U Movarounnahr va Xurosondan Ray va Kavzingacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga olgan. Ismoil ibn Ahmad (892-907) davrida mazkur sulolaning ko‘zga ko‘ringan namoyandalari, Somoniylar markaziy davlat apparatini mustahkamlashdan manfaatdor bo‘lgan feodal zodagonlar, din peshvolari, barcha badavlat dehqon tabaqalarining qo‘llab- quvvatlashlari bilan xorijiylarning yetakchilaridan Amir Husaynni ag‘darib tashlashga, Buxoroning Barnod va Romiton tumanlarida boshlangan dehqonlar harakatini bostirishga hamda teskarichi boyonlarni davlat ishlaridan chetlashtirib tashlashga muvaffaq bo‘ldilar. 893 yili qadimiy 36 Usrushonaning mahalliy hokimiyatini ag‘darib tashladilar hamda iqtisodiy va siyosiy jihatdan ahamiyatga molik bo‘lgan bu hududni o‘z tasarruflariga olishga muvaffaq bo‘ldilar. Turk-qorluqlarning Sirdaryo bo‘yidagi yerlarga qilib turgan bosqinini to‘xtatib, Tarozni bosib oldilar (893) hamda u yerdagi aholini musulmon diniga kirgizdilar. Abbosiylar xalifaligi davrida bir butun bo‘lgan mazkur shahar va viloyatlar X asrning biriichi choragida undan ajralib chiqdi. Bu bo‘linish to 935 yillargacha davom etdi. Natijada Mesopotamiya hamdoniylar (905-1004), Misr bilan Suriya ixshidiylar (935-969) qul ostiga, G‘arbiy Eron buvayxiylarga, Tabariston bilan Gurgon mahalliy daylimiylar sulolasi bo‘lmish ziyoriylarga, Movarounnahr bilan Xuroson somoniylar qo‘liga utib qoldi. Tarixchilar o‘xshatib aytganlaridek, xalifaga Bag‘dod bilan Vaviloniyaning bir qismigina qoldi, xulos. To‘g‘ri, maxalliy hukmdorlar (mulk at-tavoif) hali ham xalifa hokimiyatini tan olar, uning nomini xutbaga qo‘shib uqitar, tangalarda uning nomini o‘z nomlari bilan bir qatorda zarb etar, vaqt-vaqti bilan xalifaga hadyalar yuborib turar edilar. Ammo ular Bardodga shunchaki qaram edilar, xolos. Xalifa nomigagina davlat boshlig‘i bo‘lib, hyech kanday real hokimiyatga ega emas edi. Somoniylar Movarounnaxr va Xurosonda mustakil davlat tuzish uchun avvalamb or, kuchli markazlas hgan xokimiyat tuzish kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu ayniksa Ismoil Somoniy xukmronligi davrida kunning dolzarb masalasiga aylandi. Chunki Ismoil Somoniy Movarounnaxr va Xurosonni birlashtirishga va yagona markazlashgan davlat tuzishga muvaffak buldi. Endi bu davlatni idora kilish lozim edi. Shuning uchun u bir kancha isloxotlar utkazdi. Mana shunday isloxotlardan biri davlatni boshkarish ma'muriyatini joriy kiliщ buldi. Bu isloxotga binoan davlatni idora kilish saroyi (dargox) va devon (xarbiy—fukaro maxkamalari) tashkil etildi. Ismoil Somoniy davlatning majmuini tashkil etishda Sosoniylar Eroni va Arab xalifaligida kabul kilingan tajribalardan foydalandi va uni zamon talabiga karab mukammallashtirdi. 37 Hokimiyatning eng yuqori pog’onasida somoniylar turib, ular amir unvoni bilan idora kilganlar. Davlat majmuini mustaxkamlashda, Nasr II Somoniyning ma'rifatli vazirlari Abuabdullo Muxammad Jayxoniy va Abufazl Muxammad Balamiylarning xizmatlari katta bulgan. Umuman, Somoniylar xukmdorligi davrida vazirlik mansabiga asosan shu ikki sulola vakillari tayinlanganlar. Umuman somoniylar davrida Xuroson va Movarounnaxr kishlok xujaligini turli tarmoklari xususan, dexonchilik yaxshi rivojlangan. Somoniylar davrida dexkonchilik bilan bir katorda xunarmandchilik xam keng sur'atlar bilan tarakkiy kildi. Shaxar axolisining kup kismi xunarmandchilikning turli soxalari bilan mashgul bulishgan. Manbalarda kayd kilinishicha Movarounnaxrda, ayniksa, tukimachilik yaxshi tarakkiy kilgan. Bu yerda ipak va jundan tayyorlangan turli-tuman gazlamalar uzining yukori sifatliligi, bejirim va nafis nakshlari bilan ajralib turgan. Buxoroning Zandana, Samarkanddagi Vedar va Surxon daryodagi Darzangi tukimachilarining maxsulotlari fakatgina Movarounnaxr va Xurosondagina emas, balki Irok, Eron va Xindistonlarda xam ma'lum bulgan. Xususan, Narshaxiyning yozishicha, Zandanada tayyorlangan gazlamalarga Shark bozorida extiyoj juda katta bulgan. Ibn Xavkal va Mukaddasiyning qayd etishicha Vedarda tayyorlangan yukori sifatli gazlamalar axolining yukori tabakalari orasida juda kadrlangan. Bu gazlamalardan asosan amirlar, vazirlar, turli amaldorlar, kozilar uzlariga liboslar tiktirganlar. Vedar gazlamasi xatto Xuroson parchasi xam deb atalgan. Gazlamalarning turli navlari bundan tashkari Keshda, Nasafda, Binketda, Dabusiyada va kupgina boshka shaxarlarda xam tayyorlangan. Somoniylar davrida kuchli va mustaqil davlatning paydo bulishi dexonchilik, xunarmandchilikning rivojlanishi, shaxarlarning tarakkiyoti uz navbatida ichki va tashki savdoni yanada uzviylashuviga va tarakkiyotiga olib keldi. Avvalo shaxar va kishloklar urtasidagi savdo kengaydi. Ikkinchi tomondan shaxar va kishloklarni kuchmanchi xalklar va boshka davlatlar bilan alokasi rivojlandi. Yozma manbalarda kayd kilinishicha, bozorlar katta-kichik shaxarlarda va xatto qishloqlarda bo’lgan. Ayniqsa karvon yo’llari buyida joylashgan shaxarlarkda bir nechtadan bozorlar 38 bulgan. Buxoro, Xujand, Kesh, Termiz, Xirot, Marv, Nishopur shaxarlaridagi bozorlar katta va juda gavjum bulgan. Istaxriyning yozishicha, Samardandda Movarounnaxrzfning bosh bozori joylashgan. Bu yerga xamma yerdan savdogarlar kelgan. Movarounnaxrda tayyorlangan maxsulotlarning katta kismi Samarkandga keltirilgan va undan keynn boshkayurtlarga tarkatilgan. Ichki va tashki savdoda ayrim kichik shaxarlarning xam ;urni katta bulgan. Bu borada Poykand shaxri muxim axamiyat kasb etadi. Manbalarda yozilishicha, bu shaxarda somonnylardan oldin xam savdogarlar Xorazm, Kaspiy buyidagi ulkalar va Xitoy bilan oldi-sotti ishlari olib borishgan. IX—X asrlarda mamlakatda, bir tomondan, dehqonchilik, ikkinchi tomondan, hunarmandchilikning rivoj topishi, shubhasiz, o‘z navbatida ichki va tashqi savdoning kengayishiga olib keladi. Bu davrda Old Osiyoni Mo‘g‘uliston va Xitoy bilan tutashtirgan qadimgi karvon yo‘li orqali olib borilgan tashqi savdo aloqalari, ayniqsa* gavjumlashib ketadi. Bag‘dod shahridan boshlangan katta karvon yo‘li Hamadon, Nishopur, Marv, Omul, Buxoro, Samarqand, Shosh, Taroz, Qulon, Marke, Bolasog‘un, Suyob, Issiqko‘lning janubiy sohili orqali o‘tib, Sharqiy Turkistonga va undan Xitoyga kirib borar edi. Bu yo‘lning Farg‘ona orqali o‘tgan janubiy, o‘g‘uzlar yoki Dashti Qipchoq orqali Janubiy Sibirga yo‘nalgan shimoliy hamda Xorazm orqali Volga daryosi bo‘ylab Xazar va Bulg‘or davlatlariga eltadigan shimoli-g‘arbiy tarmoqlari, ayniqsa, serqatnov bo‘lgan. Somoniylar davri shunisi bilan ajralib turadiki, bu davrda o‘lkada tinchlik siyosati hukmron bo‘lgan va ilm-fan, madaniyat gullab yashnagan. Ushbu davrda o‘lkamizdan mashhur mutafakkir olimlar, islom ilmlarida katta shuhrat qozongan ilohiyotchi olim va allomalar yashab ijod qilgan. Shuningdek, ushbu davrda o‘lkamizda islomiy ilmlar taraqqiy etgan va ko‘plab ilm markazlari, jumladan “Dor al-juzjoniya”, “Dor al-iyodiya”, “Buxoro fiqh maktabi” kabi maktablar faoliyat olib borgan. Ushbu davr yana shunisi bilan ajralib turadiki, bu davrda o‘lkada millatlararo o‘zaro totuvlik, e'tiqodiy xurlik va diniy bag‘rikenglik barqaror bo‘lgan. Somoniylar davlatida IX asrning oxirlarida ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy sohalarda 39 muhim o‘zgarishlar yuz bergani va bir necha yillar davomida tinch siyosat va sharoitlar hukmron bo‘lib turgani Movarounnahrning asosiy ilmiy markazlaridan hisoblangan Buxoro va Samarqand shahrida ilmiy jarayonlarning jonlanishiga zamin yaratdi. Samarqandning buyuk ipak yo‘lida joylashgani tijorat, san'at va ilm markazlaridan biriga aylanishiga sabab bo‘lgan. Shuni alohida ta'kidlash mumkinki, somoniylar davrida Samarqandda nafaqat islom dinining, balki boshqa dinlarning ham ta'lim markazlari faoliyat olib borgan. Mazkur tadqiqot ishida qariyb bir yarim asr davomida Movarounnahrda mustahkam imperiya sifatida hukmronlik qilgan somoniylar davridagi shu barqarorlik tarixi haqida ma'lumot berishga harakat qildim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abu Bakr ibn Jafar Narshaxiy. Buxoro tarixi. T. “Kamalak” 1995. 2. Abu Jafar Muhammad at-Tabariy. Istoriya at-Tabariy. T. “Fan” 1987 3. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T.: 1993. 4. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. 1-jild. T.: Fan, 1968. 5. Abulg‘oziy. Shajarai turk. T.: Cho‘lpon, 1992. 6. Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma. Uch jildlik. T.: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1984. 7. Abu-l-Fazl Bayxaki. Istoriya Ma'suda (1030-1041). Per. s pers. A.K.Andersa. T.: 1962 40 8. Agadjanov S.A. Gosudarstvo Seljukidov i Srednaya Aziya. (XI-XII v.v.) M.: 1991. 9. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. T.: Sharq, 2000. 18. Axmedov B. Tarixdan saboklar. T. «Ukituvchi», 1994. 10. Ahmedov B. O‘zbek ulusi. T.: Nur, 1992. 11. Axmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., «O‘qituvchi», 2001. 12. Bartold V.V. Arabskie zavoevaniya i Turkestan pri Samanidax. Soch. T. 2. Ch.1.-M., 1963; 13. Bichurin N.Ya. Sobranie svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevnie vremena. 1,2,3 tt. Materialы po istorii Turkmenii i turkmen. T.1.- Moskva, 1939. 14. Buryakov Yu.F., Gritsina A. Maverannaxr na Velikom shelkovom puti. Samarkand-Bishkek, 2006. 15. Buxoro tarixi. T.: Fan, 1976. 16. Buyuk siymolar, allomalar. T.: Meros (uch kitob), 1995, 1996, 1998. 17. . Nasimxon Rahmon. Turk hoqonligi. T., 1993. 18. Negmatov N. Gosudarstvo Samanidov. Dushanbe 1997 FOYDALANILGAN ELEKTRON SAYTLAR RO‘YXATI Toshkent, 2011. wwwgoogle.uz. wwwlouvre. historic. ru. wwwziyonet.u z wwwhistoric.r u 41 42 43

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY TARIXI

1.1. Somoniylar davlatining tashkil topishi va hukmdorlari

1.2. Somoniylar davrida davlat boshqaruvi va siyosiy hayot

I bob yuzasidan xulosa

II BOB.SOMONIYLAR DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY HAYOT

2.1. Iqtisodiyot, savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishi

2.2. Ilm-fan, madaniyat va me’morchilik taraqqiyoti

II bob yuzasidan xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить