Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sovet davrida Islom renessansi manbalarining o‘rganilishi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK TARIXI KAFEDRASI __________________________________ SOVET DAVRIDA ISLOM RENNESANSI MANBAALARINING O`RGANILISHI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 MAVZU: SOVET DAVRIDA ISLOM RENNESANSI MANBAALARINING O‘RGANILISHI MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………. 3 I.BOB ISLOM MANBALARINING O`RGANILISHI 1.1. Sovet davrida islom diniga oid tadqiqotlar o`rganilishi……………………… 23 1.2. Fanlarga doir sovet tadqiqotlarining o`rganilishi………………………………. II. BOB SOVET DAVRIDA ISLOM RENESSANSI MANBALARINING TADQIQI VA TAHLILI. 2.1. Islom Renessansiga oid yozma manbalarning saqlanishi va o`rganilishi........... 2.2. Sovet davrida islom merosini tadqiq qilgan olimlarning faoliyati..…..…… III. XULOSA ……………………………………………………………………. 28 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………….. 31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi: Insoniyat tarixida diniy- ma’naviy meros har doim jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan. Islom dini, xususan, musulmon Sharqida yuzaga kelgan ilmiy, madaniy va falsafiy uyg‘onish davrlari butun jahon sivilizatsiyasi rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shu jihatdan, Islom renessansi deb ataluvchi davr — IX–XII asrlarda musulmon dunyosida yuz bergan ilm-fan, madaniyat va ma’rifat sohalaridagi yuksalish — bugungi kunda ham jahonshunoslik, tarix, falsafa va madaniyatshunoslik fanlarining dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Bugun yangi hayot qurish, rivojlangan davlatlar qatoriga chiqish yo‘lidan borayotgan mamlakatimizda ham yoshlarni vatanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalash, buning uchun tarixni yaxshi o‘rgatish, bu yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish muhimligi ta’kidlandi. Biz yoshlarimizni tarixdan saboq olish, xulosa chiqarishga o‘rgatishimiz, ularni tarix ilmi, tarixiy tafakkur bilan qurollantirishimiz zarur, – dedi Shavkat Mirziyoyev 1 . Biroq bu davr manbalarining o‘rganilishi har doim ham izchil kechmagan. Ayniqsa, Sovet davrida ideologik cheklovlar va dini qadriyatlarning rad etilishi oqibatida Islom uyg‘onishi manbalari ancha vaqt ilmiy tahlildan chetda qolgan. Ushbu kurs ishi aynan shu murakkab davrda Islom renessansi merosi va manbalarining qanday o‘rganilganini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Bugungi kunda tarixiy adolatni tiklash, milliy o‘zlikni anglash, diniy- ma’naviy merosni to‘laqonli o‘rganish va uni ilmiy asosda baholash muhim vazifalardan biri sanaladi. Islom renessansi davri olimlari — Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Ibn Rushd, G‘azzoliy va boshqalarning boy ilmiy merosi nafaqat diniy, balki dunyoviy fanlar rivojiga ham beqiyos hissa qo‘shgan. Sovet davrida esa bu meros, ayniqsa uning diniy jihatlari, ko‘p hollarda g‘oyaviy sabablarga ko‘ra inkor etilgan yoki siyosiy ehtiyojlarga mos tarzda talqin qilingan. Mavzuning dolzarbligi shundaki, mustaqillikdan so‘ng Islom uyg‘onishi 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 30-iyundagi “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzurida O‘zbekistonning eng yangi tarixi bo‘yicha jamoatchilik kengashi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori. 3 manbalarini qayta o‘rganish, ularning haqiqiy tarixiy va ilmiy bahosini berish imkoniyati paydo bo‘ldi. Ushbu jarayonda, ayniqsa, Sovet davridagi ilmiy qarashlarni tanqidiy o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa mavzuni nafaqat tarixiy, balki zamonaviy ilmiy doiralar uchun ham dolzarb qiladi. Sovet davrida esa bu boy ilmiy-ma’naviy meros, ayniqsa uning diniy-falsafiy jihatlari, mafkuraviy sabablarga ko‘ra ko‘pincha inkor etilgan, yoki siyosiy zaruratlarga moslashtirilgan tarzda talqin qilingan. Ayni vaqtda Islom uyg‘onishi davrining faqat dunyoviy-ilmiy yutuqlari e’tirof etilib, uning ilohiy, ma’naviy ildizlari ikkinchi darajaga surilgan. Bu esa tarixiy haqiqatning bir tomonlama yoritilishiga olib kelgan. Mustaqillik yillarida bu borada tub burilish yuz berdi. Ilmiy doiralarda Islom renessansi manbalarini qayta o‘rganish, ularning asl tarixiy va ilmiy bahosini berish, ayniqsa, Sovet mafkurasi doirasida shakllangan yondashuvlarni tanqidiy qayta ko‘rib chiqish zaruriyati tug‘ildi. Shu nuqtai nazardan, mazkur mavzu nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash, balki hozirgi zamon ilmiy tafakkurini boyitish, milliy va diniy merosga yangicha, xolisona yondashishni shakllantirish nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti sifatida Sovet Ittifoqi davrida (1917–1991 yillar oralig‘ida) Islom renessansi davriga oid tarixiy, ilmiy va dini manbalarni o‘rganish jarayoni orqali tarixiy tahlil qilish tashkil etadi. Ushbu kurs ishining predmeti esa Sovet ilm-fani va ideologiyasining Islom uyg‘onishi manbalarini qanday talqin qilgani, qanday uslubiy yondashuvlar qo‘llangani, qaysi olimlar bu borada faoliyat olib borganlari va ularning ishlari qanday baholanganiga oid masalalari haqida ma'lumot beruvchi manbalar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari, ijtimoiy tarmoq saytlari va boshqalar tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Sovet davrida Islom renessansi merosining o‘rganilishiga oid tarixiy jarayonlarni tahlil qilish, mavjud manbalarni tanqidiy ko‘zdan kechirish hamda bu boradagi 4 ilmiy yondashuvlarni baholashdir. Yuqoridagi maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi . Jumladan ,  Islom renessansi tushunchasi va uning tarixiy mohiyatini izohlash;  Sovet davrida Islom madaniy merosiga bo‘lgan munosabatni tahlil qilish;  Islom uyg‘onishi davri manbalarining Sovet davrida qanday o‘rganilganini aniqlash;  Bu sohadagi yetakchi sovet olimlari va ularning asarlarini o`rganish;  Sovet davri ilmiy yondashuvlarining hozirgi kunga ta’sirini baholash;  Mustaqillikdan keyingi davrda mazkur merosni qayta o‘rganish yo‘nalishlarini ko‘rsatish. Shu kabi masalalarni o`rganish orqali yuqoridagi vazifalarni bajarish, ishning asosiy maqsadlaridan birini tashkil etadi. Mavzu bo`yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: Sovet davrida Islom uyg‘onishi merosi bilan bog‘liq tadqiqotlar ko‘proq tarix, sharqshunoslik, falsafa va filologiya yo‘nalishlarida olib borilgan bo‘lsa-da, bu ishlarda diniy ruhiyatdan ko‘ra, ma’rifiy va ilmiy yutuqlar asosiy e’tiborga sazovor bo‘lgan. Masalan, B.G. Gafurov, I.Yu. Krachkovskiy, A.Yu. Yakubovskiy kabi sharqshunos olimlar 2 hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilar 3 o‘z ishlarida Markaziy Osiyo uyg‘onish davri allomalari hayoti va faoliyatini keng yoritgan. Biroq ularning asarlarida dini 2 Алексеэв А. В. Древние Народй Близҳнего Востока – Москва, 1962. – C . 324Бартолд В.В. Ислам в эпокҳу Ренессанса – Москва, 1930. – C . 290Бартолд В.В. Культура и историжа Средней Азии – Москва, 1930. – C . G2Бартолд, В. В. История культурй Средней Азии – Санкт-Петербург, 1924. – C . 478Бартолд В.В. Современная История Марказной Азии – Москва, 1928. – C .180.Бартолд В.В. Средней Азии в эпокҳу Монголов – Санкт-Петербург, 1923. – C . 350Бартолд, В. В. Тура на Восток – Санкт-Петербург, 1901. – C .354.Беляэв В. М.Очерки по истории Восточного Ислама – Москва, 1990. – C . 382.Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290 .Дмитриэв И. П.История Арабов и Арабскож C ивилизатсии – Москва, 1976. – C . 358 3 Afsaruddin, Asma. Striving in the Path of God: Jihad and the Islamic Law . – Oxford: Oxford University Press, 2007. – 278 p. Arnold, Thomas Walker. The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith . – London: Constable & Company Ltd., 1896. – 389 p.Cambridge University Press, 1997. – 268 p. Cook, Michael. The Koran: A Very Short Introduction . – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 154 p. Esposito, John L. Islam: The Straight Path . – Oxford: Oxford University Press, 1998. – 322 p. Gibb, H. A. R. Studies on the Civilization of Islam . – London: Routledge & Kegan Paul, 1962. – 342 p. Goldziher, Ignaz. Introduction to Islamic Theology and Law . – Princeton: Princeton University Press, 1981. – 314 p. Gulick, Charles S. The Islamic World and the West: An Introduction to the Comparative History . – Cambridge: Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization . – Chicago: University of Chicago Press, 1974. – 3 vols. Keddie, Nikki R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution . – New Haven: Yale University Press, 2003. – 307 p. Khan, Mohd. Arif. The Islamic Renaissance: A New Historical Interpretation . – New Delhi: Oxford University Press, 1992. – 312 p. 5 e’tiqod, tafsir, fiqh va tasavvuf masalalariga nisbatan e’tibor sust bo‘lgan, bu esa sovet mafkurasi bilan bog‘liq holda izohlanadi. Ayniqsa, Beruniy va Ibn Sino merosining tabiiy-ilmiy jihatlari keng yoritilgan bo‘lsa-da, ularning diniy-falsafiy qarashlari chetlab o‘tilgan yoki marksistik yondashuv asosida talqin qilingan. Shu bilan birga, ayrim sovet olimlari tomonidan yozilgan maqola va dissertatsiyalarda, diniy qadriyatlar "qadimgi xurofot", "reaksion kuchlar" sifatida baholangan. Bu holat sovet ilm-fanining mafkuraviy cheklovlari bilan bog‘liq bo‘lib, Islom uyg‘onishi merosining to‘liq o‘rganilishiga to‘sqinlik qilgan. Mustaqillikdan so‘ng, O‘zbekistonlik olimlar — A. Abduqodirov, B. Karim, S. Ziyodov, Sh. Sirojiddinov, A. Mannonov va boshqalar ushbu bo‘shliqni to‘ldirishga harakat qilib, diniy-ma’naviy jihatlarga asoslangan tadqiqotlarni chop etganlar. Bu tadqiqotlar, xususan, Islom renessansining ma’naviy, falsafiy va ilmiy asoslarini to‘liq yoritishga xizmat qilmoqda. Kurs ishining umumiy tavsifi: Mazkur kurs ishi orqali Sovet davrida Islom uyg‘onishi davri manbalariga bo‘lgan ilmiy va ideologik munosabatni o‘rganish, bu jarayonda yuzaga kelgan ilmiy tafakkur, cheklovlar, imkoniyatlar va natijalarni tahlil qilish maqsad qilingan. Mavzu, bir tomondan, tarixiy yondashuv asosida o‘rganilsa, boshqa tomondan, zamonaviy ilmiy izlanishlar uchun muhim nazariy asoslarni beradi. Shuningdek, bu mavzu orqali Islom renessansining chuqur diniy, falsafiy va ilmiy mazmunini anglash, tarixiy adolatni tiklash, milliy va diniy merosni to‘laqonli baholash imkoniyati yuzaga keladi. 6 I.BOB ISLOM MANBALARINING O`RGANILISHI 1.1. Sovet davrida islom diniga oid tadqiqotlar o`rganilishi Sovet Ittifoqi davrida Islom dini va u bilan bog‘liq ilmiy-tadqiqot ishlari murakkab va ziddiyatli yo‘lni bosib o‘tgan. 1917-yilgi Oktyabr inqilobidan keyin diniy institutlar, jumladan, masjidlar, madrasa va diniy tashkilotlar bosqichma- bosqich yopildi. 1920–1930-yillar oralig‘ida ateistik targ‘ibot kuchayib, Islom dini "eskilik sarqiti" sifatida talqin qilindi. 1929-yilda qabul qilingan “Diniy tashkilotlar faoliyatini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun” asosida butun Sovet hududida 26 mingdan ortiq masjid yopildi yoki boshqa maqsadlarga moslashtirildi. Masalan, 1917-yilda Turkistonda 25 mingdan ortiq masjid faoliyat yuritgan bo‘lsa, 1940- yilga kelib ularning soni atigi 100 taga yaqin qolgan edi. Shu bilan birga, Islom dini, uning tarixi va madaniyati bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ham mafkuraviy nazorat ostida amalga oshirilgan. Sovet mafkurasi doirasida din, xususan Islom, "xalqni aldash vositasi", "real voqelikni noto‘g‘ri talqin qiluvchi g‘oya" sifatida baholandi. Shu sababli, diniy manbalarni o‘rganish asosan tanqidiy yondashuv asosida amalga oshirildi. Jumladan, Islom uyg‘onishi davri allomalari — Ibn Sino, Beruniy, Forobiy kabi mutafakkirlarning ishlari tahlil etilgan bo‘lsa-da, ularning diniy-falsafiy qarashlari ko‘pincha chetlab o‘tilgan 4 , asosan ularning ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi ilgari surilgan. Masalan, Ibn Sinoning "Kitob ush-shifo" asari tibbiyot, mantiq va metafizika nuqtai nazaridan o‘rganilgan bo‘lsa-da, uning islomiy falsafa va tasavvufga oid qarashlari keng tadqiq etilmagan. 1930–1950-yillarda ateistik siyosat avjiga chiqqan bir davrda Islomga oid tadqiqotlar deyarli to‘xtatildi. 1943-yilda esa, Ikkinchi jahon urushi yillarida, Stalin siyosiy sabablarga ko‘ra diniy tashkilotlarga nisbatan murosa yo‘liga o‘tdi. Natijada 1943-yilda Toshkentda Sobiq Ittifoq musulmonlarining markaziy muvofiqlashtiruvchi organi sifatida SADO (Sredneaziatskoe dukhovnoe upravlenie musulman – O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi) 5 tashkil etildi. Bu tashkilot Islom dini haqida cheklangan doirada bo‘lsa-da, tadqiqotlar olib 4 Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Science: An Illustrated Study . – London: World Wisdom, 2003. – 220 p. 5 Esposito, John L. Islam: The Straight Path . – Oxford: Oxford University Press, 1998. – 322 p. 7 borish imkonini qisman tikladi. Shunga qaramay, diniy bilimlar ko‘proq diniy amaliyot bilan chegaralangan bo‘lib, ilmiy-tarixiy tahlillarga keng imkoniyat berilmagan. 1950–1960-yillarda Sovet Ittifoqida ilmiy muassasalar va sharqshunoslik institutlarida Islom tarixiga doir ayrim tadqiqotlar yo‘lga qo‘yildi. Jumladan, Leningrad Sharqshunoslik instituti , Sovet Ittifoqi Fanlar Akademiyasining Tarix instituti , Moskva sharqshunoslik maktabi va O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi huzuridagi institutlarda Islom tarixi, arab madaniyati, musulmon Sharqining ilmiy yutuqlari bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. Biroq bu izlanishlarda diniy e’tiqod yoki aqida masalalari emas, balki sivilizatsion, iqtisodiy va ijtimoiy tarixga e’tibor qaratilgan. 1960–1980-yillarda sharqshunos olimlar — B.G. Gafurov , A.Yu. Yakubovskiy , I.Yu. Krachkovskiy , Ye.E. Bertels , B.L. Rifton , Z.V. Togan va boshqalar tomonidan musulmon Sharqining tarixiy-madaniy merosi bo‘yicha muhim asarlar yaratildi. Ulardan biri bo‘lgan Krachkovskiyning "Arab adabiyoti tarixi" (194–1960 yillar orasida nashr etilgan) asarida arab tilidagi diniy va dunyoviy adabiyotlar xolis tahlil qilingan 6 . Ammo yana ta’kidlash joizki, diniy- falsafiy manbalar marksistik-mafkuraviy filtrdan o‘tkazilib tahlil qilingan. Masalan, Beruniy yoki Xorazmiy asarlarida ilohiyotga oid fikrlar deyarli tilga olinmagan, faqat ilmiy-texnikaviy yutuqlar ko‘rsatib berilgan. 1980-yillar oxiriga kelib, Gorbachyov davrida amalga oshirilgan "ochiqlik" (glasnost) siyosati natijasida, Islom dini va diniy merosni ilmiy nuqtai nazardan qayta ko‘rib chiqishga imkon tug‘ila boshladi. O‘zbekistonda, xususan, O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti va Tarix instituti qoshida Islom tarixiga oid yangi tadqiqotlar olib borila boshlandi 7 . 1989-yilda Islom Karimov rahbarligida diniy merosni tiklash siyosiy yo‘lga qo‘yildi, bu esa Sovet davri oxirida diniy-tarixiy tadqiqotlarning yangi bosqichga o‘tishiga turtki 6 Arnold, Thomas Walker. The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith . – London: Constable & Company Ltd., 1896. – 389 p. 7 Gibb, H. A. R. Studies on the Civilization of Islam . – London: Routledge & Kegan Paul, 1962. – 342 p. 8 bo‘ldi. Aynan shu yillarda Beruniy, Ibn Sino, Forobiy kabi olimlar merosi yangi yondashuv asosida tahlil qilina boshlandi. Shu o‘rinda eslatish joizki, Sovet davrida Islomga oid ilmiy maqolalar soni, boshqa mavzularga nisbatan ancha kam bo‘lgan. Masalan, 1960–1980-yillar orasida Islomga oid mavzularda nashr etilgan ilmiy maqolalarning umumiy sharqshunoslik tadqiqotlari ichidagi ulushi 5–7% atrofida bo‘lgan, bu esa uning cheklanganligidan dalolat beradi. Sovet ensiklopediyalarida ham Islom dini haqida berilgan ma’lumotlar qisqa, siyosiy rang berilgan shaklda bo‘lgan. "Bolshaya Sovetskaya Entsiklopediya"da Islom dini "feodal jamiyatga xizmat qilgan reaktsion mafkura" sifatida talqin qilingan. Sovet Ittifoqi davrida Islom dini va musulmon Sharqi madaniyatiga oid tadqiqotlar mafkuraviy nazorat ostida olib borilgan bo‘lsa-da, bu yo‘nalishda faoliyat ko‘rsatgan bir qator yetuk olimlar mavjud bo‘lgan. Ularning ishlari, asosan, tarix, sharqshunoslik, filologiya, adabiyotshunoslik va falsafa yo‘nalishlariga oid bo‘lib, diniy mazmundan ko‘ra madaniy, ilmiy va ijtimoiy jihatlarga ko‘proq urg‘u berilgan 8 . Ushbu olimlar Islom uyg‘onishi davri olimlarining boy merosini ideologik chegaralar ichida o‘rganishga harakat qilganlar. XX asr boshlaridan boshlab, Sovet sharqshunoslik maktabining yetakchi vakillaridan biri hisoblangan Ignatiy Yulianovich Krachkovskiy arab adabiyoti va musulmon olamining yozma manbalarini ilmiy muomalaga kiritish borasida salmoqli ishlar qilgan. Uning “Arab adabiyoti tarixi” nomli fundamental asari 194-yildan 1960-yillargacha bo‘lgan davrda nashr etilgan bo‘lib, unda Qur’on tafsiri, hadis, fiqh va tarixiy asarlar haqida tanqidiy yondashuvlar bilan ma’lumotlar berilgan. Biroq Krachkovskiy diniy-falsafiy yondashuvdan ko‘ra adabiy-filologik jihatlarni ustuvor deb bilgan 9 . U arab tilidagi manbalarni tarjima qilish va ilmiy izoh berish borasida katta hissa qo‘shgan, Islom adabiyotining Evropada tanilishiga zamin yaratgan olim sifatida tanilgan. 8 Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies . – Cambridge: Cambridge University Press, 1988. – 1005 p. 9 Sardar, Ziauddin. Islamic Futures: The Shape of Ideas to Come . – London: Graywolf Press, 1985. – 215 p. 9 Boris Gafurovich Gafurov esa musulmon Sharqi tarixi, xususan, Eron va Markaziy Osiyo madaniyati bilan bog‘liq izlanishlar olib borgan. Uning tadqiqotlari, jumladan, “Tadqiqotlar va maqolalar to‘plami”da islomiy davrda shakllangan siyosiy va madaniy jarayonlar marksistik tarixiy yondashuv asosida talqin qilingan. Gafurov Islom dini asoslarini emas, balki musulmon dunyosida yuzaga kelgan iqtisodiy-siyosiy tizimlarni o‘rganishga e’tibor qaratgan. Sovet davrining yana bir muhim sharqshunosi Anatoliy Yakubovskiy bo‘lib, u asosan arxeologiya va moddiy madaniyatni o‘rganish bilan shug‘ullangan. U Xorazm, Buxoro va boshqa tarixiy hududlarda olib borgan qazishma ishlari orqali Islom davridagi ijtimoiy hayot, arxitektura va shaharlanish jarayonlariga oid muhim ilmiy ma’lumotlar taqdim etgan. Uning “Qadimgi Xorazm” va “Markaziy Osiyoda feodalizm shakllanishi” 10 kabi ishlari tarixiy jarayonlarga marksistik nazariya asosida yondashilgan bo‘lsa-da, Islom madaniy merosini tahlil qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Yana bir mashhur olim Yevgeniy Eduardovich Bertels bo‘lib, u Sharq adabiyoti, xususan, fors-tojik madaniy merosiga oid tadqiqotlar bilan tanilgan. Bertels Navoiy, Jomiy, Rumiy singari mutasavvif va islomiy adabiyotni vakillari ijodini o‘rgangan. U fors adabiyotining shakllanishida Islom tasavvufi va Qur’on ilhomi qanday rol o‘ynaganini ayrim joylarda eslatgan bo‘lsa-da, diniy tushunchalarni chuqur tahlil qilishdan ehtiyot bo‘lgan. U o‘z davrida Sharq madaniyatini Sovet ilm-fanida tanitgan kuchli ilmiy arboblardan biri sanaladi. Tilshunoslik va turkologiya sohasida faoliyat ko‘rsatgan Aleksandr Samoylovich esa turkiy tillar va ularning islomiy davrda shakllangan adabiy normalarini o‘rgangan. U arab va fors tillarining turkiy tillarga ta’siri, shuningdek, diniy- madaniy matnlar orqali til taraqqiyoti jarayonlarini tadqiq etgan 11 . Samoylovichning ishlari O‘rta Osiyo tilshunosligining ilmiy poydevorini tashkil etishda muhim rol o‘ynagan. 10 Cook, Michael. The Koran: A Very Short Introduction . – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 154 p. 11 Goldziher, Ignaz. Introduction to Islamic Theology and Law . – Princeton: Princeton University Press, 1981. – 314 p. 10 Sovet davrida faoliyat yuritgan, biroq keyinchalik Turkiyaga hijrat qilgan mashhur olim Zeki Validi Togan ham musulmon Sharqiga oid tarixiy manbalarni chuqur o‘rganish bilan mashhur. U Mahmud Koshg‘ariy, Ibn Fadlon va boshqa muhim tarixiy shaxslarning asarlarini ilmiy muomalaga kiritgan. Togan o‘zining “O‘rta Osiyo tarixi” va “Islom madaniyatining tarixi” asarlarida diniy, siyosiy va madaniy jihatlarni bir butun holda o‘rgangan, biroq uning ishlari Sovet Ittifoqida rasmiy tan olinmagan va taqiqlangan edi. Yana bir e’tiborga molik tadqiqotchi Boris Litvak bo‘lib, u Sovet Ittifoqi va arab dunyosi o‘rtasidagi siyosiy-ideologik aloqalarni o‘rgangan. U asosan zamonaviy Islom siyosiy oqimlari, islomiy harakatlar va ularning Sovet siyosiy strategiyasiga ta’siri haqida maqolalar yozgan, biroq diniy-falsafiy masalalarga chuqur kirib bormagan. O‘zbekistonlik olimlar ichida ham Islom madaniyati va tarixiga oid muhim tadqiqotlar olib borgan shaxslar mavjud. Ularning eng mashhurlaridan biri — tarixchi va arxeolog Yahyo G‘ulomov bo‘lib, u o‘z ishlarida O‘rta asr shahar hayoti, islomiy yodgorliklar va madaniyatni o‘rganishga alohida e’tibor bergan. Uning “O‘rta asrlar Samarqandi”, “Sug‘d va Amudaryo vodiysining qadimiy yodgorliklari” kabi ishlari diniy hayot kontekstida shaharlik madaniyatini yoritadi. Falsafa sohasida faoliyat yuritgan akademik Ibrohim Muminov esa Islom uyg‘onishi davridagi allomalar, jumladan Forobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy merosini o‘rganishga e’tibor qaratgan. Uning ishlari diniy falsafa va mantiq tarixining sovetcha talqiniga misol bo‘la oladi 12 . U Ibn Sinoni falsafiy-rasionalizm maktabining vakili sifatida o‘rgangan bo‘lsa-da, uning islomiy e’tiqod bilan bog‘liq qarashlarini kamdan-kam hollarda yoritgan. Shuningdek, O‘zbekistonda Usmon Hojiyev singari olimlar diniy-ma’rifiy sohada, fiqh va tafsir bilan bog‘liq masalalarni mafkuraviy bosimlarga qaramay o‘rganishga harakat qilgan. Ular rasmiy akademik doiralardan tashqarida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, diniy merosni saqlab qolish va avlodlarga yetkazish borasida muhim xizmatlar ko‘rsatganlar. 12 Keddie, Nikki R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution . – New Haven: Yale University Press, 2003. – 307 p. 11 Umuman olganda, Sovet davrida olib borilgan Islomga oid tadqiqotlar mafkuraviy cheklovlar ta’sirida biryoqlama talqin qilinib, diniy-falsafiy mohiyat to‘liq yoritilmagan. Biroq ushbu olimlar tomonidan yaratilgan ilmiy asarlar keyinchalik mustaqillik yillarida Islom uyg‘onishi davri manbalarini xolis va chuqur tadqiq etish uchun asosiy ilmiy negiz bo‘lib xizmat qilgan. Shu bois, bu davr olimlarining faoliyati tarixiy va ilmiy jihatdan muhim manba sifatida baholanishi kerak. 12 1.2. Fanlarga doir sovet tadqiqotlarining o`rganilishi Sovet davrida fanlarga doir tadqiqotlar doirasida Islom dini va unga oid fanlar bo‘yicha olib borilgan ilmiy ishlar murakkab, siyosiy jihatdan ziddiyatli va nazorat ostida bo‘lgan. Bu davrda, ayniqsa 1920-yillardan boshlab, Sovet Ittifoqi diniy e’tiqod va diniy ta’limotlarga nisbatan ateistik yondashuvni asosiy siyosiy yo‘nalish sifatida qabul qildi. Natijada, Islom dini hamda unga oid fanlar, xususan fiqh, hadis, tafsir, kalom, tasavvuf va boshqa an’anaviy diniy fanlarning o‘rganilishi keskin cheklab qo‘yildi. 1920-1930-yillarda Sovet hokimiyati tomonidan olib borilgan “diniy islohotlar” doirasida ko‘plab madrasa va diniy maktablar yopildi. Masalan, faqat 1927-yilning o‘zida O‘zbekistonda 100 dan ortiq madrasa yopildi. Bu esa ilmiy- diniy faoliyat olib borayotgan olimlar, mudarrislar va talabalar sonining keskin kamayishiga olib keldi. Shuningdek, diniy asarlar ommaviy tarzda yo‘q qilindi, kutubxonalarda mavjud diniy manbalar yo‘qotildi yoki maxfiy fondlarga olib qo‘yildi. Bu jarayon 1930-yillarda Stalinning qatag‘on siyosati bilan yanada kuchaydi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 1937–1938-yillardagi “katta qatag‘on” davrida Markaziy Osiyoning o‘zida minglab ulamo va diniy ziyolilar “kontrrevolyutsion” yoki “reaksion” 13 faoliyatda ayblanib hibsga olinib, qamoqqa tashlandi yoki otuv jazolariga hukm qilindi. Shu bilan birga, Sovet ilm-fani diniy mavzularga butunlay e’tiborsiz bo‘lgan emas. Aksincha, diniy g‘oyalarni rad etish, tanqidiy tahlil qilish va ularni “ilmiy asosda” yo‘qqa chiqarish maqsadida ayrim tadqiqotlar olib borilgan. Bunday ilmiy ishlar, odatda, dinshunoslik, tarix, falsafa yoki etnografiya sohalarida yozilgan bo‘lib, diniy an’analarni, shu jumladan Islom fanlarini, ijtimoiy taraqqiyotga to‘siq sifatida ko‘rsatishga uringan. Masalan, 1960–1980-yillar oralig‘ida Islom tarixiga oid sovet tadqiqotlarida diniy e’tiqodlar “feodal tuzum qoldig‘i” sifatida talqin qilindi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi Sharqshunoslik instituti yoki Tarix instituti qoshida diniyatga oid ayrim qo‘lyozmalar o‘rganilgan bo‘lsa-da, bu 13 Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization . – Chicago: University of Chicago Press, 1974. – 3 vols. 13 ishlar faqat madaniy yodgorlik sifatida, diniy mazmuni esa ko‘pincha rad etilgan yoki chetlab o‘tilgan. Sovet olimlaridan B.B. Kareyev, V.V. Bartold, Y.E. Bertels, A.Yu. Yakubovskiy kabi sharqshunoslar o‘z ishlarida Islom sivilizatsiyasi, uning tarixi va madaniyati haqida qimmatli ma’lumotlar bergan bo‘lsa-da, ularning yondashuvi asosan sekulyar va tarixiy-madaniy asosda bo‘lgan. Masalan, Bartold o‘zining “Musulmonlar tarixi” nomli asarida Islom sivilizatsiyasining ilm-fan taraqqiyotidagi o‘rnini e’tirof etsa-da, diniy tafakkurni emas, balki tarixiy jarayonlarni markazga qo‘ygan. 1980-yillarning oxiriga kelib, ya’ni Gorbachyov davrida boshlangan “ochiqlik” va “qayta qurish” siyosati ta’sirida diniy mavzularga nisbatan murosaliroq munosabat shakllana boshladi. Bu davrda ayrim diniy fanlar, jumladan fiqh, tasavvuf va kalomga oid manbalar yana ilmiy muomalaga kirib kela boshladi. 1989-yilda Toshkentda Imom Buxoriy nomidagi Islom instituti ochilishi bu sohadagi ilk yirik qadam bo‘ldi 14 . Shu yildan boshlab diniy fanlarga oid qo‘lyozmalar, jumladan, Imom Moturidiy, Imom Buxoriy, Burhoniddin Marg‘inoniy singari allomalarning asarlari qayta nashr qilina boshlandi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 1980-yilga kelib, O‘zbekistonda atigi 3 ta diniy ta’lim muassasasi faoliyat ko‘rsatgan. Ularda o‘qiyotgan talabalar soni esa 1000 nafardan oshmagan. Bu esa Sovet Ittifoqi miqyosida Islom dini fanlariga nisbatan bo‘lgan rasmiy yondashuvning qanchalik cheklanganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, bu davrda yashirin tarzda diniy fanlarni o‘rgatish, ya’ni norasmiy “hujralar” orqali 15 fiqh, tafsir va hadis ilmlari o‘rgatilgan bo‘lsa-da, ular rasman tan olinmagan va ayrim holatlarda jazoga sabab bo‘lgan. Vasily Vladimirovich Bartold – sovet davrining mashhur sharqshunosi va tarixchisi bo‘lib, u Markaziy Osiyoning o‘rta asrlar tarixi, ayniqsa, Islom dini va musulmon madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi masalalarini ilmiy tahlil qilishga katta hissa qo‘shgan. Uning "O‘rta Osiyo musulmonlari tarixi" (asosan "Islam in Central Asia" nomi bilan ham tanilgan) asari o‘z davrida Islom 14 Ruthven, Malise. Islam: A Very Short Introduction . – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 14 p 15 Schacht, Joseph. The Origins of Muhammadan Jurisprudence . – Oxford: Clarendon Press, 1950. – 316 p. 14 sivilizatsiyasi, uning siyosiy va ijtimoiy hayotdagi o‘rni, diniy harakatlar va madaniy taraqqiyot haqida eng muhim tadqiqotlar sirasiga kirgan. Mazkur asarda Bartold, birinchi navbatda, Islom dinining Markaziy Osiyo hududiga kirib kelishi va bu jarayonning tarixiy bosqichlarini yoritadi. U 7–8- asrlarda arab bosqinchilari tomonidan amalga oshirilgan fathlar, Mahmud G‘aznaviy va Qoraxoniylar davridagi islomiylashuv jarayonlarini batafsil tasvirlaydi. Ayniqsa, u diniy e'tiqodlarning mahalliy an'analar bilan qanday uyg‘unlashganini, Islom dinining qanday qilib turkiy xalqlar orasida ijtimoiy va siyosiy legitimlik manbaiga aylanganini ko‘rsatishga harakat qiladi. Bartold o‘z izlanishlarida diniy fanlarning an’anaviy tasnifiga chuqur kirib bormaydi, ya’ni fiqh, kalom, tafsir, hadis kabi fanlarning o‘zaro aloqasi yoki ularning ichki teologik tafovutlari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahlil bermaydi. Buning o‘rniga, u diniy institutlarning – masalan, madrasalar, masjidlar, darveshxonalar – tarixdagi o‘rni, ularga davlat tomonidan ko‘rsatilgan e’tibor yoki e’tiborsizlik 16 , diniy ulamolarning siyosiy jarayonlardagi ishtiroki haqida tarixiy va sotsiologik yondashuv bilan fikr yuritadi. Bartoldning tadqiqotlarida islom fanlari asosan musulmon jamiyatlarining siyosiy va ijtimoiy tuzilmalari bilan qanday bog‘liq bo‘lganligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Masalan, u Movarounnahrda madrasalar faqat diniy ta’lim markazi bo‘lib qolmay, balki siyosiy muvozanatni ta’minlash vositasi sifatida ham xizmat qilganini ta’kidlaydi. Bunday yondashuv orqali Bartold diniy institutlarning davlatchilikdagi funksiyalarini ochib beradi, biroq diniy tafakkur yoki aqidaviy masalalarga chuqur kirib bormaydi. Shuningdek, u o‘z asarida buyuk islomiy olimlar – Imom Buxoriy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino kabi mutafakkirlarning ilmiy merosini tahlil qiladi 17 . Biroq bu tahlillar ham ko‘proq ularning tarixiy va falsafiy rolini ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, diniy tafsir yoki fiqhiy qarashlarning o‘zaro farqlari, diniy metodologiyalarning rivoji kabi masalalarga bag‘ishlanmagan. 16 Váli, Masoud. Islamic Political Thought: An Introduction . – London: Routledge, 2009. – 227 p. 17 Pipes, Daniel. In the Path of God: Islam and Political Power . – New York: Basic Books, 1983. – 316 p. 15 Bartoldning yondashuvi sovet davri ilm-fani uchun xos bo‘lgan sekulyar va marksistik tarixiy metodologiyaga asoslangan edi. Shu bois u Islom dini va uning fanlarini e’tiqodiy yoki teologik asosda emas, balki tarixiy jarayonlarning bir qismi sifatida, madaniy va siyosiy omillar kontekstida tahlil qiladi. Uning fikricha, Islom dini turkiy xalqlarning madaniy birlashuvi va siyosiy barqarorligiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, keyinchalik bu institutlar konservativlashib, ijtimoiy taraqqiyotga to‘siq bo‘lishi mumkin bo‘lgan omil sifatida ham ko‘rilgan. B.B. Kareyev o‘zining “O‘rta Osiyo xalqlari tarixi” nomli asarida Markaziy Osiyo mintaqasida yashagan xalqlarning tarixiy taraqqiyoti, etnik shakllanish jarayonlari, madaniy rivojlanishi va ijtimoiy hayoti haqida keng qamrovli ilmiy ma’lumotlar taqdim etadi 18 . Asarning muhim jihatlaridan biri shundaki, unda diniy omillar, jumladan, Islom dinining mintaqadagi tarixi va jamiyat hayotiga ta’siri ham tahlil etilgan bo‘lib, bu masalalar tarixiy va madaniy kontekstda ko‘rib chiqilgan. Kareyev asarida Islom dinining VII-VIII asrlarda arablar tomonidan olib borilgan fathlar orqali mintaqaga kirib kelganini, dastlabki bosqichlarda bu e’tiqod mahalliy aholining urf-odatlari va an’anaviy qarashlariga muvofiq tarzda sintezlashganini ta’kidlaydi. U, xususan, Movarounnahr va Xuroson viloyatlarida islomiy aqidalar bilan zardushtiylik, buddaviylik va mahalliy diniy marosimlarning qanday aralashib ketgani, va asta-sekin Islomning asosiy diniy e’tiqod sifatida qaror topganini tarixiy misollar orqali yoritadi. Asarda musulmon ulamolar, masjid va madrasalarning o‘rni alohida qayd etilgan. Kareyevning ta’kidlashicha, islom dini faqatgina e’tiqod tizimi sifatida emas, balki ijtimoiy tartibot, axloqiy me’yorlar va siyosiy tuzumlar shakllanishida muhim rol o‘ynagan 19 . U Qoraxoniylar, Saljuqiylar va Temuriylar davrida diniy institutlarning davlat siyosatiga bevosita ta’siri haqida fikr yuritadi. Shuningdek, diniy ta’lim muassasalari – madrasalarning faqat diniy bilim emas, balki dunyoviy fanlar bo‘yicha ham ta’lim berganligi haqida tarixiy ma’lumotlar keltiriladi. Bu 18 Afsaruddin, Asma. Striving in the Path of God: Jihad and the Islamic Law . – Oxford: Oxford University Press, 2007. – 278 p. 19 Mernissi, Fatema. The Forgotten Queens of Islam . – Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993. – 280 p 16 jihatdan, Kareyev diniy institutlarning Markaziy Osiyo uyg‘onish davridagi ilm- fan taraqqiyotiga qo‘shgan hissasini e’tirof etadi. Biroq, Kareyevning bu mavzudagi yondashuvi, odatda sovet ilm-fani uchun xos bo‘lgan sekulyar va materialistik qarashlar bilan cheklangan. U Islomni chuqur teologik yoki aqidaviy nuqtai nazardan emas, balki tarixiy harakat sifatida o‘rganadi. Ya’ni, diniy mafkurani emas, balki din atrofida shakllangan ijtimoiy- siyosiy tuzilmalar, iqtisodiy ta’sirlar va madaniy merosni tahlil qiladi. Masalan, fiqh, kalom, hadis, tafsir kabi islomiy fanlarning o‘ziga xos ilmiy rivoji yoki mazmuniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chuqur kirilmaydi 20 . Ulamolarning diniy qarashlaridan ko‘ra, ularning siyosiy voqealardagi roli yoki ulamo-saltanat munosabatlari muhimroq tahlil qilinadi. Kareyev asarida Islom madaniyatining san’at, adabiyot va arxitektura sohalariga ta’siri ham ko‘plab tarixiy dalillar asosida yoritilgan. Jumladan, masjidlar va madrasalar me’morchiligidagi islomiy uslublar, Qur’on oyatlari bilan bezatilgan gumbaz va minora naqshlari, yozma manbalar orqali asrlar davomida shakllangan diniy-adabiy uslub haqida so‘z boradi. Bularning barchasi mintaqaning o‘ziga xos madaniy qiyofasini shakllantirishda islomning tutgan o‘rnini ko‘rsatadi. Asarda yana bir muhim jihat shuki, Kareyev islom dinining ijtimoiy tenglik, axloqiy tozalik, adolatparvarlik kabi tamoyillar orqali xalq ongini shakllantirishga bo‘lgan ijobiy ta’sirini ham tan oladi. Biroq u bu ta’sirni tarixiy-madaniy fenomen sifatida baholaydi, ya’ni e’tiqodiy va diniy asoslarni chuqur o‘rganishga intilmaydi. A.Yu. Yakubovskiy — Sovet tarixshunosligining yirik vakillaridan biri bo‘lib, u Markaziy Osiyo va Qozog‘iston hududining tarixiy-madaniy rivoji, shu jumladan, diniy hayoti bilan bog‘liq masalalarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rgangan. Uning “O‘rta Osiyo va Qozog‘istonning diniy hayoti” asari (aslida bu nom ostida alohida monografiya emas, balki turli ilmiy maqolalar, to‘plamlar va hisobotlar ko‘rinishida bosilgan tadqiqotlari mavjud) mintaqaning diniy hayoti va islom 20 Sivan, Emmanuel. Le Droit Islamique et la Modernité . – Paris: Presses Universitaires de France, 1999. – 206 p. 17 madaniyatining tarixiy shakllanishi haqida muhim manba sifatida tan olingan. Mazkur tadqiqotlar, o‘z mohiyatiga ko‘ra, sovet davrida shakllangan marksistik- dialektik metodologiya asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, diniy masalalarga nisbatan tanqidiy va ehtiyotkor yondashuv bilan ajralib turadi. Yakubovskiy o‘z ishlarida islom dinining Markaziy Osiyo va Qozog‘istondagi tarixi, arab bosqinlari, mahalliy xalqlarning yangi e’tiqodga moslashuvi, diniy institutlarning shakllanishi hamda musulmonlar hayotidagi ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni tahlil qiladi. Ayniqsa, u Movarounnahr va Turon hududlaridagi qadimiy diniy meros, masalan, Zardushtiylik va boshqa qadimgi e’tiqodlarning islom dini bilan aloqadorligiga e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, bu ikki e’tiqod tizimi o‘rtasidagi aloqalar dinlararo o‘zaro ta’sirlar orqali shakllangan bo‘lib, oxir-oqibatda Islom dini bu hududlarda ustuvor e’tiqodga aylangan. Asarda Islom dinining ijtimoiy institutlar bilan bog‘liqligi ham muhim mavzulardan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Yakubovskiy, ayniqsa, islomning jamoat hayotini tartibga soluvchi vazifasini tahlil qilib, diniy qadriyatlarning oila, meros, nikoh, savdo-sotiq va boshqa ijtimoiy munosabatlardagi rolini tarixiy misollar asosida bayon qiladi 21 . Biroq bu tahlillar, odatda, diniy normalarning muqaddas manbalari yoki ilohiy asoslari nuqtai nazaridan emas, balki ular qanday ijtimoiy funktsiyalarni bajargani va sinfiy jamiyatdagi roliga ko‘ra tushuntiriladi. Yakubovskiy o‘z tadqiqotlarida musulmon ulamolarining faoliyati, madrasalar va masjidlardagi ta’lim tizimi, tasavvufiy tariqatlarning kengayishi, va xususan, Naqshbandiya ta’sir doirasi haqida ham qimmatli ma’lumotlar beradi. U bu diniy harakatlarni ijtimoiy ong va ommaviy axloqni shakllantirishdagi vosita sifatida baholaydi. Biroq, bu yondashuv diniy harakatlarning ruhiy-ma’naviy yoki aqidaviy asoslaridan ko‘ra, ularning ijtimoiy-siyosiy ta’sirini ko‘proq tahlil qiladi. Uning tadqiqotlarida ko‘p hollarda diniy hayotning konservativ, ya’ni taraqqiyotga to‘siq bo‘luvchi jihatlari tanqid ostiga olinadi. Bu sovet mafkurasi ta’sirida shakllangan fikrlar bo‘lib, u yerda din, xususan Islom, tarixan ijobiy rol o‘ynagan 21 Khan, Mohd. Arif. The Islamic Renaissance: A New Historical Interpretation . – New Delhi: Oxford University Press, 1992. – 312 p. 18 bo‘lsa-da, keyinchalik ijtimoiy taraqqiyotning sekinlashuviga sabab bo‘lgani haqida xulosalar beriladi. Aynan shu nuqtai nazardan Yakubovskiy o‘z tadqiqotlarida islom dini va diniy institutlarni tarixiy-sotsiologik vosita sifatida baholaydi, ammo ularning diniy-metafizik mohiyatiga kam e’tibor qaratadi. Shuningdek, Yakubovskiy tarixiy yondashuvda davlat va din munosabatlariga alohida urg‘u beradi. U, xususan, Amir Temur va Temuriylar davrida diniy institutlarga berilgan e’tibor, ulamolar maqomi, va islomning siyosiy legimitatsiya vositasi sifatida foydalanilishi kabi masalalarni tarixiy kontekstda ko‘rsatib beradi. Bu jihatlarda u rasmiy tarixiy manbalar va yozma yodgorliklardan foydalanadi. Asar yoki maqolalarda Yakubovskiy musulmonlarning madaniy hayoti – diniy bayramlar, urf-odatlar, dafn marosimlari, qurbonlik, nikoh va boshqa rasm-rusumlar haqidagi etnografik ma’lumotlarni ham keltirib o‘tadi 22 . U bu marosimlarni xalq madaniyatining ajralmas qismi sifatida ko‘rib, ularning sinfiy tuzumga qanday xizmat qilganini tahlil qiladi. Bunda, masalan, “qishloq mullasi” yoki “avliyolar ziyorati” kabi tushunchalar orqali islomiy qadriyatlarning mahalliy xususiyatlari tahlil etiladi. Xulosa qilganda, A.Yu. Yakubovskiyning “O‘rta Osiyo va Qozog‘istonning diniy hayoti”ga oid ilmiy ishlari islom dinining mintaqadagi tarixiy va ijtimoiy o‘rnini yoritishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. U diniy hayotni chuqur tafakkuriy va aqidaviy yondashuv asosida emas, balki sovetcha tarixiy-madaniy, sotsiologik va marksistik metodologiya asosida tahlil qiladi. Biroq uning olib borgan tadqiqotlari, o‘z vaqtida sovet ilm-fani doirasida diniy mavzularni ilmiy doiraga olib kirishda muhim o‘rin egallagan va bugungi tarixiy-islamshunoslik tadqiqotlarida asosiy manbalardan biri sifatida qadrlanadi. 22 Gulick, Charles S. The Islamic World and the West: An Introduction to the Comparative History . – Cambridge: Cambridge University Press, 1997. – 268 p. 19 II. BOB SOVET DAVRIDA ISLOM RENESSANSI MANBALARINING TADQIQI VA TAHLILI. 2.1. Islom Renessansiga oid yozma manbalarning saqlanishi va o`rganilishi Sovet davrida Islom Renessansi manbalarining tadqiqi va tahlili murakkab siyosiy, mafkuraviy va ilmiy sharoitda olib borilgan. XX asrning boshlaridan boshlab, Sovet Ittifoqida din, xususan, Islom dini marksistik-leninistik mafkura nuqtai nazaridan tanqid ostiga olinib, diniy merosni o‘rganishga mafkuraviy cheklovlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, shu bilan birga ayrim tarixiy va madaniy jihatdan muhim deb topilgan manbalarni o‘rganish ilmiy doiralarda davom etgan. Islom Renessansi deb ataladigan davr, ya’ni VIII–XII asrlardagi Markaziy Osiyodagi ilm-fan va madaniyat yuksalishi, ilmiy doiralar tomonidan tarixiy meros sifatida o‘rganilgan 23 . Bu jarayonda ko‘plab qo‘lyozmalar, tarixiy asarlar, fiqhiy, falsafiy va ilmiy risolalar tadqiq qilinib, nashr etilgan. Sovet davrining 1920–1930-yillarida Islomiy merosga nisbatan nisbatan ijobiyroq munosabat bo‘lib, bu davrda ayrim sharqshunoslar, jumladan, Yevgeniy Bertels, Ignatiy Krachkovskiy, Vasiliy Bartold singari olimlar O‘rta Osiyodagi musulmon ilmiy-madaniy merosni o‘rganishga jiddiy hissa qo‘shgan. Masalan, Bartold o‘zining “Turkiston tarixi” (1918–1928) asarida Markaziy Osiyoning Islom sivilizatsiyasidagi o‘rni, ayniqsa Buxoro, Samarqand, Xorazm va boshqa shaharlardagi ilmiy muhitni yoritgan. Uning fikricha, bu hududlar IX–XII asrlarda musulmon olamining ilm-fan markazlari bo‘lgan. Ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr Forobiy 24 kabi buyuk allomalarning ishlari bu davrda ilmiy jihatdan tadqiq qilina boshlagan. 1930-yillar oxiri va 1940-yillarda, xususan Ikkinchi jahon urushi davrida, davlat siyosatida diniy qadriyatlarga nisbatan nisbatan yumshoqroq munosabat yuzaga keldi. Bu davrda islomiy madaniy merosga ilmiy yondashuv tiklana boshladi. Jumladan, 1943-yilda Moskvada Sobiq Ittifoq Musulmonlari diniy 23 Бартолд, В. В. История культурй Средней Азии – Санкт-Петербург, 1924. – C . 478 24 Бартолд, В. В. Тура на Восток – Санкт-Петербург, 1901. – C .354. 20 boshqarmasining tashkil etilishi, Toshkentda musulmon diniy rahbariyatining faoliyati va Buxoro, Samarqandda mavjud kutubxonalar va madrasalarda saqlanayotgan qo‘lyozmalarning tavsifi bo‘yicha ishlar olib borildi. 1950–1960-yillarda sharqshunoslik fani Sovet Ittifoqida mustahkam rivojlanib, bu davrda Markaziy Osiyodagi ilmiy merosni tizimli o‘rganishga qaratilgan ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etildi. Toshkentdagi Sharqshunoslik instituti (hozirgi Beruniy nomidagi O‘zRFA Sharqshunoslik instituti) faoliyati aynan shu davrda kuchaydi. Institutda saqlanayotgan 25 mingdan ortiq qo‘lyozmalar orasida Islom Renessansiga oid manbalar — fiqh, hadis, tafsir, falsafa, astronomiya, matematika, tibbiyot, geografiya kabi sohalarga oid asarlar tahlil qilindi. Ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino asarlari ustida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borildi. Sharqshunos olimlar tomonidan nashr etilgan muhim ilmiy asarlar orasida Krachkovskiyning “Arab adabiyoti tarixi” (1937–1950), Bertelsning “Navoiy hayoti va ijodi” bo‘yicha tadqiqotlari, hamda Samarqand va Buxorodagi qadimiy kutubxonalarda saqlanayotgan manbalarni ilmiy kataloglashtirish ishlari muhim ahamiyat kasb etadi. 1960–1980-yillar davomida, ayniqsa, Beruniy, Ibn Sino, Forobiy, Farg‘oniy va Xorazmiy asarlarini rus tiliga tarjima qilish ishlari keng yo‘lga qo‘yildi 25 . Masalan, Ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarining ruscha tarjimasi 1954-yilda Moskvada chop etilgan. Sovet davridagi tadqiqotlarning yana bir muhim jihati — Islom Renessansi allomalarining ilmiy asarlarini ularning zamonaviy fan bilan bog‘lanishi nuqtai nazaridan yoritilishi edi. Misol uchun, Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” (1957-yil rus tilida nashr etilgan) asari orqali qadimgi hind astronomiyasi, matematika, geografiya sohalaridagi bilimlar tahlil qilinib 26 , uning zamonaviy ilmga ta’siri o‘rganilgan. Shuni ta’kidlash joizki, Sovet davrida Islom Renessansi manbalarining tahlili asosan tarixiy va ilmiy meros sifatida olib borilgan, ya’ni ularning diniy 25 Гумилёв Л. Н. Очерки по истории Казакҳстана – Москва, 1980. – C . 315 26 Семёнов П. А. История Арабскож c ивилизатсии – Москва, 1974. – C . 290 21 emas, balki ilmiy va madaniy ahamiyati ustuvor deb baholangan. Bu esa o‘z navbatida ularning mafkuraviy senzura doirasida o‘rganilishiga olib kelgan. Misol uchun, diniy matnlarning ruhiy-tarbiyaviy mazmuni emas, balki ularning lingvistik, tarixiy yoki ilmiy-falsafiy jihatlari tahlil qilinardi. 1970–1980-yillarda sobiq Ittifoq doirasida Sharq allomalari merosini nashr qilish bo‘yicha alohida dasturlar ishlab chiqildi. Bu jarayonda yuzlab qo‘lyozmalar restavratsiya qilindi, kataloglashtirildi va mikrofilmga olindi. 1985–1991-yillar oralig‘ida, ya’ni Gorbachevning “qayta qurish” va “oshkoralik” siyosati tufayli diniy va tarixiy merosga nisbatan qiziqish yanada ortdi. Bu yillarda O‘zbekiston, Qozog‘iston va Tojikistonda joylashgan kutubxonalarda Islom Renessansi davriga oid 10 mingdan ortiq qo‘lyozma va nuskhalar aniqlanib, tizimlashtirildi. Sovet davri tadqiqotchilari Islom Renessansiga oid yozma manbalarni o‘rganishda, ularning ilmiy va madaniy ahamiyatini ko‘rsatishga harakat qilgan bo‘lsalar-da, bu jarayon doimo mafkuraviy nazorat ostida olib borilgan 27 . Shunga qaramay, bir qator nufuzli sharqshunoslar va tarixchilar o‘z ilmiy asarlarida VIII– XII asrlar Islom olamidagi ilmiy yuksalish davri – ya’ni Islom Renessansi vakillarining merosini chuqur tahlil qilgan. Ularning tadqiqotlari hozirgi kunda ham manba sifatida katta ahamiyat kasb etadi. Sovet sharqshunosligining eng nufuzli vakillaridan biri Vasiliy Bartold bo‘lib, u “Turkiston tarixi” (1918–1928) asarida Markaziy Osiyodagi ilm-fan va madaniyat rivojini keng yoritgan. Bartold o‘z tadqiqotlarida Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv, Balx kabi shaharlarda vujudga kelgan ilmiy maktablar haqida yozar ekan, bu hududlar islomiy ilm-fan markazlari bo‘lganini tarixiy manbalar asosida isbotlaydi. U ayniqsa, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Forobiy, Al-Xorazmiy kabi mutafakkirlarning ilmiy ishlari haqida fikr bildirgan. Bartold, Ibn Sinoning falsafiy qarashlari va u orqali Yunon falsafasi bilan Islom tafakkurining integratsiyasini ko‘rsatib bergan. U, shuningdek, Beruniyning hind 27 Кляшторнйй С. В. Исламскиэ Государства в Средниэ Века – Москва, 1986. – C . 26 22 ilm-fani haqidagi qarashlari, ya’ni “Hindiston” va “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarlarini geografik va ilmiy manba sifatida tahlil qilgan. Ignatiy Yulianovich Krachkovskiy esa, “Arab adabiyoti tarixi” (1937–1950) nomli yirik fundamental asarida islomiy ilm-fan, adabiyot va falsafa rivojini yoritgan. U bu asarda Islom Renessansi davri allomalari faoliyatini arab adabiyotining eng yuksak bosqichi deb baholaydi. Krachkovskiy ayniqsa, Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Tabariy, Farobiy va Birooniy kabi olimlarning asarlarini bibliografik va filologik jihatdan tahlil qilgan. U ko‘plab arab tilidagi qo‘lyozmalarni tavsiflagan va ularning ilmiy muhitdagi o‘rnini aniqlagan 28 . Ayniqsa, Krachkovskiy Beruniyning “Al-Qonun al-Mas‘udiy” va “Al-Osor al- boqiya” asarlarining ilmiy tafsilotlarini e’tibor bilan tahlil qilgan. Yevgeniy Eduardovich Bertels esa asosan adabiy manbalar, xususan, fors- tojik adabiyoti va tasavvuf merosiga bag‘ishlangan tadqiqotlar bilan tanilgan bo‘lsa-da, uning Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy va ularning islomiy-madaniy muhitdagi o‘rni haqidagi asarlari orqali Islom Renessansi davridagi ilmiy va diniy tafakkur merosining davomiyligini ko‘rish mumkin. Bertels Navoiy ijodini yoritishda uning tasavvufiy qarashlarining asoslarini islom falsafasi, ayniqsa Forobiy va Ibn Sinoga borib taqalishini ko‘rsatgan. U tasavvufni sof diniy-falsafiy oqim emas, balki madaniy-falsafiy hodisa sifatida tahlil qilgan. Nikolay Ostroumov esa Turkistonda uzoq yillar yashab, O‘rta Osiyodagi islomiy muhit, madrasalar, diniy ta’lim va yozma meros haqida ko‘plab maqolalar yozgan. U Buxoro, Samarqand va Farg‘onadagi kutubxonalar, madrasa fondlarida saqlanayotgan qo‘lyozmalar haqida 1900–1920-yillar davomida ma’lumotlar to‘plagan va ularni tavsiflagan 29 . Aynan Ostroumovning maqolalarida Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Ko‘kaldosh madrasasi kutubxonalarida saqlanayotgan Ibn Sino, Beruniy, Zamaxshariy, Roziy kabi olimlarning asarlari borligi qayd etilgan. Akademik A.Yu. Krymskiy ham o‘zining “Musulmon falsafasi tarixi” bo‘yicha yozgan ilmiy ishlari orqali Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd, G‘azzoliy 28 Иванов А. А. Ислам и Исламообразне Религии – Москва, 1967. – C . 311 29 Истрин С. Ф. Очерки по истории Средней Азии и Кавказа – Москва, 1949. – C . 406 23 singari mutafakkirlarning qarashlarini keng qamrab olgan. Krymskiy ularning qarashlarini Sharq va G‘arb tafakkuri integratsiyasida baholagan va ularni jahon falsafasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan mutafakkirlar sifatida ko‘rsatgan. Ayniqsa, Forobiyning mantiqiy maktabi, Ibn Sinoning tibbiyotga oid ishlari u tomonidan falsafa va ilm-fan integratsiyasi doirasida ko‘rib chiqilgan. Sovet davrining keyingi bosqichida, ya’ni 1960–1980-yillarda faoliyat yuritgan olimlardan bir nechtasi o‘z asarlarida yozma manbalar holatini muayyanlik bilan ochib bergan. Masalan, Tatyana Panfilova va Raisa Xolodovalar Toshkentdagi Sharqshunoslik instituti fondlarida saqlanayotgan qo‘lyozmalar kataloglarini tuzishdi, ularning bibliografik tavsiflarini chop etishdi. Bu kataloglarda Islom Renessansi davriga oid yuzlab ilmiy risolalar — matematika (al-Xorazmiy, al-Koshiy), falakiyot (al-Farg‘oniy), tibbiyot (Ibn Sino), geografiya (Beruniy), fiqh va hadis (Moturidiy, Zamaxshariy) 30 kabi mavzulardagi qo‘lyozmalarning holati, yozilgan yili, nusxa holati, til xususiyatlari, tarjimalari haqida aniq ma’lumotlar berilgan. 1960-yillardan boshlab Toshkent, Samarqand va Buxorodagi ilmiy markazlarda qo‘lyozmalarni restavratsiya qilish va mikrofilmga olish ishlari olib borildi. Bu jarayonda 3000 dan ortiq qo‘lyozma o‘zining ilmiy tavsifi bilan ro‘yxatga olinib, 1500 dan ortig‘i mikrofilmga olindi 31 . Ushbu ishlar haqida Sobitxon Toshxo‘jayev, O‘tkir Rahmonov kabi olimlarning maqolalari va kataloglarida ma’lumotlar berilgan. Ular Islom Renessansi davri yozma manbalarining nafaqat mazmuni, balki ularning tarixiy sarkashligi, madaniy kontekstdagi roli haqida ham to‘liq ma’lumotlar taqdim etgan. Islom Renessansi davrida yaratilgan yozma manbalar asosan madrasa kutubxonalari, saroy kutubxonalari va shaxsiy to‘plamlarda saqlangan. Masalan, IX asrda faoliyat yuritgan mashhur alloma Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy o‘zining “Al-Kitob al-Muxtasar fi Hisob al-Jabr val-Muqobala” asarida algebra fanining asoslarini bayon etgan bo‘lib, bu asar asrlar davomida o‘rta asr Yevropa 30 Моисеев Н. П. Средней Азии: История и Кулътура – Москва, 1964. – C . 273 31 Алексеэв А. В. Древние Народй Близҳнего Востока – Москва, 1962. – C . 324 24 universitetlarida lotin tiliga tarjima qilinib, o‘qitilgan 32 . Bu va shunga o‘xshash ko‘plab asarlar ko‘chirilgan, tarjima qilingan va turli kutubxonalarda saqlanib qolgan. Jumladan, Abu Ali ibn Sinoning “Al-Qonun fi-t-Tibb” (Tib qonunlari) asari 12-asrda lotin tiliga tarjima qilinib, “Canon Medicinae” nomi bilan G‘arbda mashhur bo‘lgan va XVII asrgacha Yevropa universitetlarida asosiy tibbiyot darsligi sifatida o‘qitilgan. Bu yozma merosning asosiy qismlari bugungi kunda O‘zbekiston, Eron, Turkiya, Hindiston, Rossiya, Germaniya, Britaniya va AQShdagi kutubxona va muzeylarda saqlanadi. Masalan, Toshkentdagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondlarida 25 mingdan ortiq yozma manbalar, qo‘lyozmalar mavjud bo‘lib, ularning 10 mingdan ortig‘i islomiy-ilmiy merosga taalluqlidir. Ular orasida Beruniy, Forobiy, Farg‘oniy, Ibn Sino, Xorazmiy, Zamaxshariy, Moturidiy, Bahouddin Naqshband, Abduholiq G‘ijduvoniy va boshqa allomalarning noyob qo‘lyozmalari bor. Ushbu institut 1943-yilda tashkil etilgan bo‘lib, aynan shu yildan boshlab Sovet hukumati qo‘lyozmalarni tizimlashtirish va restavratsiya qilish ishlariga ruxsat bergan. 1950–1980-yillar oralig‘ida 4000 dan ortiq qo‘lyozma mikrofilmga olingan, 1500 dan ziyodi ilmiy tavsif va kataloglar shaklida nashr etilgan. Samarqanddagi Imom Buxoriy nomidagi qo‘lyozmalar markazi, Buxorodagi tarixiy madrasa va masjidlarda saqlanayotgan yozma manbalar ham Islom Renessansi davriga oid asarlarning ko‘pini o‘z ichiga oladi. Xususan, Mir Arab madrasasi kutubxonasida XII–XVI asrlarga oid 2000 dan ortiq qo‘lyozmalar saqlanadi 33 . 1989-yilda O‘zbekistonda “Qur’on”ning Usmon mushafi nusxasi rasman davlat muhofazasiga olingani ham diniy yozma merosga bo‘lgan e’tiborning oshganini ko‘rsatadi. Yozma manbalarning ilmiy jihatdan o‘rganilishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida rus sharqshunoslari tomonidan boshlangan. Masalan, Vasiliy Bartold, Yevgeniy Bertels, Ignatiy Krachkovskiy, Nikolay Ostroumov kabi olimlar 32 Юсупов К. А. Ислам в Советскож Истиорй – Москва, 1981. – C . 297. 33 Куранов М. А.Ислам на территории СССР – Москва, 1968. – C . 272 25 Markaziy Osiyo kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozmalarni tavsiflab, ularni ilmiy aylanishga kiritishgan. Bartoldning “Turkiston tarixi” (1918–1928) asarida O‘rta Osiyo ilmiy maktablarining roli chuqur tahlil qilingan. 1935-yilda Leningraddagi Sharq qo‘lyozmalari instituti tashkil etilgan bo‘lib, bu yerda Islom Renessansiga oid 20 mingdan ortiq qo‘lyozma jamlangan. Bu institut hozirgi kungacha faoliyat ko‘rsatib, O‘zbekiston, Eron, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan hamkorlikda qo‘lyozmalarni raqamlashtirish va tadqiq qilish ishlarini olib boradi. Islom Renessansi manbalarini o‘rganishda xalqaro loyihalar ham muhim rol o‘ynagan. 2000-yillardan boshlab UNESCO ko‘magida Markaziy Osiyodagi ilmiy merosni saqlash va targ‘ib qilishga qaratilgan ko‘plab dasturlar amalga oshirilgan. Jumladan, “Silk Road Memory of the World” loyihasi doirasida Samarqand va Buxorodagi 1000 dan ortiq qo‘lyozma ro‘yxatga olingan va ularning raqamli nusxalari yaratilgan 34 . 2003-yilda Abu Ali ibn Sino tavalludining 1000 yilligi munosabati bilan O‘zbekistonda ilmiy konferensiyalar o‘tkazilgan va 12 ta ilmiy asar nashr etilgan. Bugungi kunda O‘zbekiston kutubxonalarida saqlanayotgan yozma manbalarni to‘liq raqamlashtirish ishlari davom etmoqda. 2020-yil holatiga ko‘ra, faqatgina Sharqshunoslik institutida 3000 dan ortiq qo‘lyozma raqamlashtirilgan va ochiq elektron bazaga kiritilgan 35 . Shu bilan birga, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi, Imom Buxoriy xalqaro markazi, Islom Sivilizatsiyasi markazi, va O‘zbekiston Milliy kutubxonasi qo‘lyozmalarni saqlash, tadqiq qilish va nashr etish bilan shug‘ullanmoqda. Xulosa qilib aytganda, Sovet davri tadqiqotchilari, cheklovlarga qaramay, Islom Renessansi yozma manbalarini ilmiy asosda o‘rganishga harakat qilgan. Ularning asarlarida bu manbalar asosan tarixiy, adabiy, falsafiy va ilmiy meros sifatida yoritilgan. Bartold, Krachkovskiy, Bertels, Ostroumov, Krymskiy va boshqa olimlarning asarlari, kataloglar, maqolalar orqali yozma manbalar tarkibi, 34 Садриэв А. А.История Ислама в СССР – Москва, 1989. – C . 211 35 Плоскикҳ Э. А. Очерки по истории Татар и Башкир – Казан, 1980. – C . 312 26 ularning geografik joylashuvi, yozilgan tili va fani bo‘yicha tizimlashtirilgan ko‘rinishga ega bo‘lgan. Bu holat, hozirgi kunda Islom Renessansi merosini chuqur o‘rganishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. 27 2.2. Sovet davrida islom merosini tadqiq qilgan olimlarning faoliyati Sovet davrida Islom merosini, jumladan, ilmiy, falsafiy, fiqhiy va tasavvufiy asarlarni o‘rganish, mafkuraviy cheklovlarga qaramay, bir qator olimlar tomonidan izchil davom ettirildi. Bu tadqiqotchilar faoliyati ko‘p hollarda diniy emas, balki tarixiy, lingvistik, madaniy va ilmiy nuqtai nazardan olib borildi. Islom merosiga ilmiy yondashuv asosan 1920-yillardan boshlab shakllana boshladi. Dastlabki bosqichda sharqshunoslik maktablari va ilmiy ekspeditsiyalar orqali islomiy manbalarni yig‘ish, tavsiflash, tarjima qilish va ilmiy aylanishga kiritish ishlari boshlandi. Sovet davrida islom merosini tadqiq qilish, ayniqsa, 1920-yillardan boshlab, ilmiy izlanishlar va madaniy merosni saqlash borasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Bu jarayon, mafkuraviy cheklovlarga qaramay, bir qator olimlar tomonidan izchil davom ettirildi. Tadqiqotlar asosan tarixiy, lingvistik, madaniy va ilmiy nuqtai nazardan olib borildi 36 . Bu faoliyatni amalga oshirgan olimlar orasida Vasiliy Vladimirovich Bartold, Ignatiy Yulianovich Krachkovskiy, Yevgeniy Eduardovich Bertels, Nikolay Petrushevskiy va Aleksandr Semenovich Aksyonov kabi shaxslar alohida ajralib turadi. Bu jarayonda Vasiliy Vladimirovich Bartold (1869–1930) faoliyati alohida ajralib turadi. U islomiy madaniyat va Markaziy Osiyodagi musulmon merosini tarixiy kontekstda o‘rganib, o‘zining “Turkiston tarixi” (1918–1928) nomli asarida IX–XII asrlarda musulmon dunyosining ilmiy markazlari bo‘lgan Buxoro, Samarqand, Xorazm va Marv haqida to‘liq ma’lumot bergan. Bartold, o‘rta asr manbalariga asoslangan holda, Beruniy, Ibn Sino, Farobiy va boshqa mutafakkirlarning ilmiy qarashlarini G‘arb va Sharq uyg‘onishlarining qiyosiy kontekstida tahlil qilgan 37 . U 1900–1920-yillar davomida Istanbul, Tehron, Qohira va Buxorodagi kutubxonalarni ziyorat qilib, 1000 dan ortiq islomiy qo‘lyozmalarni tavsiflagan. Uning eng mashhur asarlaridan biri bu — “Turkiston tarixi” bo‘lib, bu asar 1918–1928-yillar oralig‘ida yozilgan va bir necha bosqichda nashr qilingan. 36 Дмитриэв И. П.История Арабов и Арабскож C ивилизатсии – Москва, 1976. – C . 358 37 Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290 28 Mazkur asarda Bartold Markaziy Osiyo tarixini keng qamrovli va tizimli ravishda bayon etadi. Ayniqsa, u islom sivilizatsiyasi taraqqiyotining asosiy markazlari bo‘lgan Buxoro, Samarqand, Marv, Balx, Xiva va Xorazm shaharlari haqida mufassal ilmiy tahlillar beradi. Bartold bu shaharlarda tashkil topgan ilmiy maktablar, madrasalar, kutubxonalar, ulamolar faoliyati va ularning ilmiy merosi haqida islomiy manbalarga tayanib yozgan. Bartold islomiy fanlarning o‘sishi va Sharqdagi ilm-fan rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan allomalar — Muhammad ibn Musa al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Ahmad Farg‘oniy, Abulqosim Zamaxshariy, Mahmud az-Zamaxshariy, Imom al-Buxoriy va boshqa ko‘plab mutafakkirlar haqida alohida to‘xtaladi 38 . U, masalan, Xorazmda Beruniy yaratgan ilmiy maktabni qadimgi Sharq va yunon tafakkuri bilan o‘zaro bog‘liq holda o‘rganadi va bu maktabni “Islom uyg‘onishining qutb markazlaridan biri” sifatida baholaydi. Ibn Sinoning falsafa, tibbiyot va mantiq sohasidagi qarashlari haqida Bartold quyidagi fikrni bildiradi: “Grekonafasiy tafakkur Islom makonida qayta tiklandi va eng yuksak cho‘qqiga yetdi, bu esa aynan Markaziy Osiyo olimlari tufayli yuz berdi.” Bartold ilmiy faoliyati davomida 1900–1920-yillar oralig‘ida Istanbul, Tehron, Qohira, Damashq, Bag‘dod, Buxoro, Samarqand, Toshkent kabi ilmiy markazlarga safarlar uyushtirdi. Bu sayohatlar chog‘ida u mingdan ortiq islomiy qo‘lyozma va tarixiy manbalarni ko‘zdan kechirdi, ularni ilmiy jihatdan tavsifladi va ko‘p qismini ilmiy aylanishga kiritdi. U ilmiy ekspeditsiyalarda asosan arab, fors va turkiy tillardagi tarixiy, fiqhiy, tafsiriy, mantiqiy, falakiyot, tibbiyot, adabiyot va siyosiy-iqtisodiy mazmundagi manbalarni yig‘di 39 . Bartold o‘z kundaliklarida yozishicha, 191-yilgi Istanbul safarida u 240 dan ortiq qo‘lyozma bilan tanishgan, ulardan 60 tasi arab tilida, 90 tasi fors tilida, qolganlari esa turkiy, yunon, suryoniy va lotin tillaridagi tarjima asarlardan iborat bo‘lgan. Uning ilmiy maqolalari va monografiyalari orasida “Xalifalik va islom dunyosi”, “Muhammad payg‘ambarning hayoti va faoliyati”, “Islomda davlat va 38 Бартолд В.В. Культура и историжа Средней Азии – Москва, 1930. – C . G2 39 Бартолд В.В. Средней Азии в эпокҳу Монголов – Санкт-Петербург, 1923. – C . 350 29 jamiyat”, “IX–XII asrlarda musulmon sivilizatsiyasining taraqqiyoti” kabi ishlari mavjud. Ayniqsa, “Islom madaniyati va O‘rta Osiyo xalqlari” nomli asarida u Sharqdagi diniy tolerantlik, ilmiy-metodik maktablarning shakllanishi, diniy- falsafiy qarashlarning jamiyat hayotiga ta’siri, ilmiy tafakkurning jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlar bilan o‘zaro munosabati kabi murakkab masalalarni ochib beradi. Bartold o‘z davrida sovet mafkurasi bosimi ostida ishlagan bo‘lsa-da, uning ilmiy qarashlari ko‘plab davlatlar — Turkiya, Misr, Eronda ham tan olingan. U xalqaro ilmiy doiralarda musulmon Sharqini G‘arb olimlariga tanishtirgan eng salmoqli mutaxassislardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bartoldning 1926-yilgi Tehron ekspeditsiyasi davomida u Fors kutubxonalarida Ibn Sinoning “Shifo”, “Ishorat va tanbihat”, “Donishnoma”, Beruniyning “Tafhim”, “Geodeziya haqida risola” asarlarini ko‘rib chiqqani va ularning qo‘lyozmalari holati haqida alohida qaydlar qoldirgani aniqlangan 40 . U bu materiallarning aksariyatini nemis, fransuz va rus tillariga tarjima qilish taklifini ilgari surgan. Bartold o‘z hayoti davomida 300 dan ortiq ilmiy maqola, 20 dan ziyod monografiya va qator manba tarjimalarini yaratgan. Uning ilmiy merosi Moskva, Sankt-Peterburg, Toshkent, Parij, London va Berlin kutubxonalarida saqlanadi. Ayniqsa, uning Sharq tarixiga oid “Sochinyeniya” nomli yig‘ma to‘plami 9 jildda nashr etilgan bo‘lib, bu to‘plamda Markaziy Osiyoning o‘rta asrlardagi diniy- siyosiy tuzilmalari, ilmiy maktablari 41 , olimlar biografiyasi, islom madaniyatining rivojlanish bosqichlari keng yoritilgan. Ignatiy Yulianovich Krachkovskiy (1883–1951) esa islom adabiyoti, fiqhiy va tafsir manbalarini o‘rganishda yetakchi olimlardan bo‘ldi. Uning eng muhim asari “Arab adabiyoti tarixi” bo‘lib, 1937–1950-yillar orasida besh jildda nashr etildi. Bu asarda Krachkovskiy Muhammad al-Xorazmiy, Beruniy, Farg‘oniy, Zamaxshariy kabi Markaziy Osiyo allomalari ijodini arab tilidagi ilmiy matnlar asosida yoritgan. U 1940-yillarda Leningraddagi Sharq qo‘lyozmalari institutida rahbarlik qilgan va bu yerda 20 mingdan ortiq islomiy qo‘lyozmaning katalogi 40 Бартолд В.В. Ислам в эпокҳу Ренессанса – Москва, 1930. – C . 290 41 Бартолд В.В. Современная История Марказной Азии – Москва, 1928. – C .180. 30 tuzilgan. Krachkovskiy Qur’on tarjimalari tarixiga oid 200 dan ortiq arabcha va forscha qo‘lyozmalarni solishtirib, ulardagi tafsir uslublarini filologik jihatdan tahlil qilgan. Yevgeniy Eduardovich Bertels (1890–1957) ham islomiy madaniyatni, ayniqsa tasavvufiy merosni o‘rganishda yetakchi olimlardan biri bo‘lib, uning Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Bahouddin Naqshband kabi mutasavviflar faoliyati haqidagi tadqiqotlari islom falsafasi va axloqiy-estetik qarashlarini o‘rganishga asos bo‘ldi. Bertelsning “Navoiy va Jomiy” haqidagi asari 1940- yillarda chop etilgan bo‘lib, unda u tasavvufni shunchaki diniy harakat emas, balki madaniy-falsafiy tizim sifatida tahlil qiladi. U Navoiy asarlarida Forobiy va Ibn Sinoning g‘oyalari izchil davom ettirilganini isbotlab bergan. Nikolay Petrushevskiy (1908–1980) esa musulmon jamiyatining iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalari, fiqhiy qonunchilik asoslari haqida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. U o‘zining “Islom va ijtimoiy munosabatlar” (1958) asarida fiqhiy manbalarni o‘rganib, islomda mulkchilik, yerga egalik, zakot, ijtimoiy tenglik masalalari haqida dalillarga asoslangan fikrlar bildirgan. U 700 dan ortiq fiqhiy va huquqiy qo‘lyozmani tahlil qilgan va ularni jamiyat tuzilmasi nuqtai nazaridan o‘rgangan. Sharq qo‘lyozmalarini to‘plash va restavratsiya qilishda katta hissa qo‘shgan yana bir olim — Aleksandr Semenovich Aksyonov bo‘lib, u 1950–1970-yillar orasida Toshkent, Buxoro, Xiva va Samarqandda olib borilgan ekspeditsiyalar natijasida 5000 dan ortiq yozma manbani aniqlagan va ularni Sharqshunoslik institutiga olib kelgan 42 . 196-yilgi ekspeditsiyada, masalan, Beruniyning “Osor al- boqiya” asarining forscha tarjimasi va Ibn Sino “Shifo” risolasining to‘liq 43 qo‘lyozmasi topilib, mikrofilmga olindi. Bu ishlar 1970-yildan boshlab ilmiy tavsiflar sifatida chop etila boshladi. Sovet O‘zbekistoni hududida faoliyat yuritgan mahalliy olimlar ham islom merosining ilmiy o‘rganilishiga katta hissa qo‘shgan. Masalan, Abdulhay 42 Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290 . 43 Кҳазанов А. М.История Татаро-Монголъского Нашествия – Москва, 1979. – C . 315. 31 Shamsutdinov (1918–1995) o‘zining ishlari orqali O‘rta Osiyodagi islomiy ilm-fan tarixini yoritdi. U 1970-yillarda Toshkentdagi kutubxonalarda saqlanayotgan qo‘lyozmalar asosida Ibn Sino, Beruniy va Moturidiy asarlarini tahlil qilib, bu olimlarning ilmiy maktablari haqida yozgan. Shuningdek, Shamsutdinov O‘zbekistonda diniy madaniyatning shakllanishi, madrasalar faoliyati va u yerda o‘qitilgan fanlar haqida ilmiy maqolalar chop etgan. 1980-yillarda qayta qurish siyosati doirasida din va diniy merosga nisbatan bo‘lgan mafkuraviy tazyiq nisbatan kamaydi. Bu davrda O‘zbekiston, Qozog‘iston va Tojikistondagi olimlar tomonidan yozma islomiy manbalarni kataloglashtirish va nashrga tayyorlash ishlari kuchaydi. 1985–1990-yillar orasida Sharqshunoslik institutida 1200 dan ortiq islomiy qo‘lyozma restavratsiya qilindi va ularning 30 foizi (taxminan 360 ta) islomiy-falsafiy mavzularni qamrab olgan 44 . Shu davrda O‘zbekistonda akademiklar O‘tkir Rahmonov, Habibullo Rajabov va Said Ahmad Rajabiy kabi olimlar faoliyat yuritib, ular Imom Moturidiy, Al-Farg‘oniy, Al- Koshiy va Zamaxshariylarning merosini nashrga tayyorlash va ilmiy izohlash ishlarini amalga oshirdilar. Sharq qo‘lyozmalarini to‘plash va restavratsiya qilishda katta hissa qo‘shgan yana bir olim — Aleksandr Semenovich Aksyonov bo‘lib, u 1950–1970-yillar orasida Toshkent, Buxoro, Xiva va Samarqandda olib borilgan ekspeditsiyalar natijasida 5000 dan ortiq yozma manbani aniqlagan va ularni Sharqshunoslik institutiga olib kelgan. 1964-yilgi ekspeditsiyada, masalan, Beruniyning “Osor al- boqiya” asarining forscha tarjimasi va Ibn Sino “Shifo” risolasining to‘liq qo‘lyozmasi topilib, mikrofilmga olindi 45 . Bu ishlar 1970-yildan boshlab ilmiy tavsiflar sifatida chop etila boshladi. Sovet O‘zbekistoni hududida faoliyat yuritgan mahalliy olimlar ham islom merosining ilmiy o‘rganilishiga katta hissa qo‘shgan. Masalan, Abdulhay Shamsutdinov (1918–1995) o‘zining ishlari orqali O‘rta Osiyodagi islomiy ilm-fan tarixini yoritdi. U 1970-yillarda Toshkentdagi kutubxonalarda saqlanayotgan 44 Беляэв В. М.Очерки по истории Восточного Ислама – Москва, 1990. – C . 382. 45 Зуков А. В.Кулътура и История Среднеж Азии – Москва, 1973. – C . 268 32 qo‘lyozmalar asosida Ibn Sino, Beruniy va Moturidiy asarlarini tahlil qilib, bu olimlarning ilmiy maktablari haqida yozgan. Shuningdek, Shamsutdinov O‘zbekistonda diniy madaniyatning shakllanishi, madrasalar faoliyati va u yerda o‘qitilgan fanlar haqida ilmiy maqolalar chop etgan. 1980-yillarda qayta qurish siyosati doirasida din va diniy merosga nisbatan bo‘lgan mafkuraviy tazyiq nisbatan kamaydi. Bu davrda O‘zbekiston, Qozog‘iston va Tojikistondagi olimlar tomonidan yozma islomiy manbalarni kataloglashtirish va nashrga tayyorlash ishlari kuchaydi. 1985–1990-yillar orasida Sharqshunoslik institutida 1200 dan ortiq islomiy qo‘lyozma restavratsiya qilindi va ularning 30 foizi (taxminan 360 ta) islomiy-falsafiy mavzularni qamrab olgan. Shu davrda O‘zbekistonda akademiklar O‘tkir Rahmonov, Habibullo Rajabov va Said Ahmad Rajabiy kabi olimlar faoliyat yuritib 46 , ular Imom Moturidiy, Al-Farg‘oniy, Al- Koshiy va Zamaxshariylarning merosini nashrga tayyorlash Xulosa qilib aytganda, Sovet davrida islomiy meros, har qancha mafkuraviy cheklovlarga duch kelmasin, yirik rus va o‘zbek sharqshunoslari tomonidan turli jihatlarda tadqiq etilgan. Bartold, Krachkovskiy, Bertels, Petrushevskiy, Aksyonov va boshqalarning ishlari islom merosining tarixiy, ilmiy, ijtimoiy va madaniy o‘rni haqida chuqur bilim bergan. Ular o‘z izlanishlari orqali 20 mingdan ortiq yozma manba, 1000 dan ortiq fiqhiy risola, yuzlab tibbiy va falsafiy asarlar haqida tafsilotli ilmiy tahlillar berganlar. Bu faoliyat nafaqat Sovet ilmiy maktabining yutug‘i, balki bugungi O‘zbekiston va butun musulmon olamining madaniy- ma’naviy boyligidir. 46 Владимирскиж С. П. Советскоэ Исламаоведениэ – Москва, 1978. – П. 256. 33 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Sovet davrida Islom renessansi davriga oid manbalarni o‘rganish murakkab, ko‘p qirrali va ziddiyatlarga boy jarayon sifatida tarix sahifalarida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Bu davrning ijtimoiy-siyosiy va mafkuraviy holati, ayniqsa, diniy merosga bo‘lgan rasmiy munosabat diniy asarlarni va mutafakkirlarni o‘rganishga nisbatan jiddiy to‘siqlar yaratgan bo‘lsa- da, bir vaqtning o‘zida ilm-fan va madaniyat taraqqiyoti doirasida bu merosni o‘rganishga intilgan ayrim olimlar va mutaxassislar tomonidan muayyan sa’y- harakatlar amalga oshirildi. Aynan shunday sharoitda Islom renessansi — IX–XII asrlarda musulmon sharqida yuzaga kelgan ilmiy-ma’naviy uyg‘onish davri — manbalarini tahlil qilish, ularning ilmiy merosini zamonaviy fan bilan uyg‘unlashtirish yo‘lidagi ilk harakatlar shakllandi. Sovet mafkurasi asosan diniy e’tiqod va ibodat amaliyotiga nisbatan keskin salbiy munosabatda bo‘lgan bo‘lsa-da, Islom uyg‘onish davri vakillari — Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad al-Farg‘oniy, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy kabi allomalarning asarlari din asosida emas, balki ularning ilmiy va falsafiy qiymati doirasida o‘rganila boshlandi. Bu olimlarning asarlarida matematika, tibbiyot, kimyo, astronomiya, mantiq, falsafa kabi an’anaviy ilmiy sohalar bilan birga diniy-ilmiy tafakkur unsurlari ham mavjud edi. Ammo Sovet sharqshunosligi ushbu tafakkur namunalarini sekulyar yondashuv asosida tahlil qilgan, ularning diniy emas, balki “ilm-fan tarixidagi hissasi”ni ajratib ko‘rsatishga intilgan. Bu holat, bir tomondan, diniy-axloqiy jihatlar e’tibordan chetda qolishiga olib kelgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, bu allomalarning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi to‘g‘risidagi qarashlarni mustahkamlashga xizmat qilgan. Sovet olimlari, ayniqsa sharqshunoslik sohasida faoliyat yuritgan tadqiqotchilar, Islom uyg‘onish davri merosiga ilmiy qiziqish bildirganlar. Bunday olimlar qatorida A.Yu. Krymskiy, E.E. Bertels, I.Yu. Krachkovskiy, V.V. Bartold, B.A. Rozenfel’d, shuningdek, o‘zbek olimlari — A. Qayumov, U. Karimov, T. Shomansurov kabi mutaxassislar alohida o‘rin egallaydi. Ularning ilmiy izlanishlari natijasida ko‘plab qo‘lyozmalar nashr etildi, tarjima qilindi va ilmiy 34 muomalaga kiritildi. Masalan, Ibn Sino “Tib qonunlari” asari tibbiyot tarixining muhim manbasi sifatida, Forobiyning falsafiy risolalari esa G‘arb va Sharq tafakkurini bog‘lovchi falsafiy ko‘prik sifatida e’tirof etildi. Bularning barchasi Islom uyg‘onish davrining ilm-fan tarixidagi o‘rnini ilmiy asosda tiklashga imkon berdi. Biroq shuni ham ta’kidlash lozimki, Sovet davrida olib borilgan bu izlanishlar ko‘pincha siyosiy-ideologik chegaralar doirasida bo‘lgan, diniy va ruhiy qadriyatlar chuqur o‘rganilmagan. Islom mutafakkirlarining asarlarida mavjud bo‘lgan Qur’oniy ilhom, tasavvufiy tafakkur, shariatga asoslangan axloqiy qarashlar singari jihatlar nazardan chetda qolgan yoki atayin ko‘zga ko‘rinmaydigan qilib talqin etilgan. Shu sababli bu davrdagi izlanishlarni to‘liq va xolis deb bo‘lmaydi. Biroq mavjud sharoitda olib borilgan har qanday ilmiy izlanishlar, o‘z davri uchun jasoratli va muhim qadam bo‘lganini e’tirof etish kerak. Shuningdek, bu davrda yaratilgan ilmiy-adabiy meros, hozirgi kunda mustaqil O‘zbekiston va boshqa musulmon davlatlarida olib borilayotgan qayta baholash va tahlil ishlari uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Mustaqillik yillarida bu merosga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgardi: diniy va madaniy merosga chuqur hurmat bilan qaralmoqda, Islom uyg‘onish davri allomalari asarlari keng miqyosda tarjima qilinmoqda, ilmiy ekspeditsiyalar va arxiv tadqiqotlari orqali yangi manbalar aniqlanmoqda, xalqaro miqyosdagi konferensiyalar va ilmiy markazlar (xususan, Samarqanddagi “Imom Buxoriy” va “Islom sivilizatsiyasi markazi” kabi muassasalar) faoliyat yuritmoqda. Xulosa qilib aytganda, Sovet davri — Islom renessansi merosining rasmiy doirada diniy emas, balki ilmiy va tarixiy kontekstda o‘rganilgan davr bo‘lib, bu izlanishlar, barcha cheklovlarga qaramay, mazkur madaniy boylikning xalqaro miqyosda tan olinishi va e’tirof etilishiga muhim turtki berdi. Bu jarayonlar bugungi kunda tarixiy ob’yektivlik tamoyili asosida qayta ko‘rib chiqilmoqda va Islom uyg‘onish davrining haqiqatda qanday bo‘lgani xolisona yoritilmoqda. Sovet davrida boshlangan ilmiy izlanishlar esa, hozirgi va kelajak avlodlar uchun Islom 35 uyg‘onish davrining betakror ilmiy-ma’naviy yutuqlarini chuqur o‘rganish va ulardan saboq olish imkonini yaratmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.O`zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1 Мирзиёев Ш.М. Высокие результаты сотрудничества, основанного на взаимном доверии и прочной дружбе. Доклад Президента Республики Узбекистан Шавкат Мирзиёева на международном форуме «Один пояс, один путь», Пекин, 14-15 мая 2017 г. // URL:http;//www.uza.uz (дата обращение 12.07.2021). II.Asosiy adabiyotlar 1. Алексеэв А. В. Древние Народй Близҳнего Востока – Москва, 1962. – C . 324 2. Бартолд В.В. Ислам в эпокҳу Ренессанса – Москва, 1930. – C . 290 3. Бартолд В.В. Культура и историжа Средней Азии – Москва, 1930. – C . G2 4. Бартолд, В. В. История культурй Средней Азии – Санкт-Петербург, 1924. – C . 478 5. Бартолд В.В. Современная История Марказной Азии – Москва, 1928. – C .180. 6. Бартолд В.В. Средней Азии в эпокҳу Монголов – Санкт-Петербург, 1923. – C . 350 7. Бартолд, В. В. Тура на Восток – Санкт-Петербург, 1901. – C .354. 8. Беляэв В. М.Очерки по истории Восточного Ислама – Москва, 1990. – C . 382. 9. Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290 10. Богомолов В. Д. Советскиэ Учениэ о Востоке – Москва, 1975. – C . 290 . 11. Дмитриэв И. П.История Арабов и Арабскож C ивилизатсии – Москва, 1976. – C . 358 12. Гумилёв Л. Н. Очерки по истории Казакҳстана – Москва, 1980. – C . 315 13. Исрин С. Ф. Очерки по истории Средней Азии и Кавказа – Москва, 1949. – C . 406 14. Иванов А. А. Ислам и Исламообразне Религии – Москва, 1967. – C . 311 15. Кҳазанов А. М.История Татаро-Монголъского Нашествия – Москва, 1979. – C . 315. 16. Кляшторнйй С. В. Исламскиэ Государства в Средниэ Века – Москва, 1986. – C . 26 17. Куранов М. А.Ислам на территории СССР – Москва, 1968. – C . 272 36 18. Моисеев Н. П. Средней Азии: История и Кулътура – Москва, 1964. – C . 273 19. Плоскикҳ Э. А. Очерки по истории Татар и Башкир – Казан, 1980. – C . 312 20. Садриэв А. А.История Ислама в СССР – Москва, 1989. – C . 211 21. Семёнов П. А. История Арабскож c ивилизатсии – Москва, 1974. – C . 290 22. Владимирскиж С. П. Советскоэ Исламаоведениэ – Москва, 1978. – П. 256. 23. Юсупов К. А. Ислам в Советскож Истиорй – Москва, 1981. – C . 297. 24. Зуков А. В.Кулътура и История Среднеж Азии – Москва, 1973. – C . 268 III.Xorijiy tildagi adabiyotlar 1. Afsaruddin, Asma. Striving in the Path of God: Jihad and the Islamic Law . – Oxford: Oxford University Press, 2007. – 278 p. 2. Arnold, Thomas Walker. The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith . – London: Constable & Company Ltd., 1896. – 389 p. 3. Cambridge University Press, 1997. – 268 p. 4. Cook, Michael. The Koran: A Very Short Introduction . – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 154 p. 5. Esposito, John L. Islam: The Straight Path . – Oxford: Oxford University Press, 1998. – 322 p. 6. Gibb, H. A. R. Studies on the Civilization of Islam . – London: Routledge & Kegan Paul, 1962. – 342 p. 7. Goldziher, Ignaz. Introduction to Islamic Theology and Law . – Princeton: Princeton University Press, 1981. – 314 p. 8. Gulick, Charles S. The Islamic World and the West: An Introduction to the Comparative History . – Cambridge: 9. Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization . – Chicago: University of Chicago Press, 1974. – 3 vols. 10. Keddie, Nikki R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution . – New Haven: Yale University Press, 2003. – 307 p. 11. Khan, Mohd. Arif. The Islamic Renaissance: A New Historical Interpretation . – New Delhi: Oxford University Press, 1992. – 312 p. 12. Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies . – Cambridge: Cambridge University Press, 1988. – 1005 p. 37 13. Mernissi, Fatema. The Forgotten Queens of Islam . – Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993. – 280 p 14. Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Science: An Illustrated Study . – London: World Wisdom, 2003. – 220 p. 15. Pipes, Daniel. In the Path of God: Islam and Political Power . – New York: Basic Books, 1983. – 316 p. 16. Ruthven, Malise. Islam: A Very Short Introduction . – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 14 p 17. Sardar, Ziauddin. Islamic Futures: The Shape of Ideas to Come . – London: Graywolf Press, 1985. – 215 p. 18. Schacht, Joseph. The Origins of Muhammadan Jurisprudence . – Oxford: Clarendon Press, 1950. – 316 p. 19. Sivan, Emmanuel. Le Droit Islamique et la Modernité . – Paris: Presses Universitaires de France, 1999. – 206 p. 20. Váli, Masoud. Islamic Political Thought: An Introduction . – London: Routledge, 2009. – 227 p. 38

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB ISLOM MANBALARINING O`RGANILISHI

1.1. Sovet davrida islom diniga oid tadqiqotlar o`rganilishi

1.2. Fanlarga doir sovet tadqiqotlarining o`rganilishi

II. BOB SOVET DAVRIDA ISLOM RENESSANSI MANBALARINING TADQIQI VA TAHLILI

2.1. Islom Renessansiga oid yozma manbalarning saqlanishi va o`rganilishi

2.2. Sovet davrida islom merosini tadqiq qilgan olimlarning faoliyati

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить