Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 87.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sovet mustabid tuzumi davrida yuritilgan qatag‘on siyosati

Купить
Mundarija KIRISH ................................................................................................................ ..... 2 I BOB. O‘ZBEKISTON DA QA TA G‘ON SIY OSA TIN I BIRIN CHI TO‘LQIN I (1920-1930 Y ILLA R) .......................................................................... 7 I 1. O‘zbekistonda quloqlashtirish siyosati ............................................................... 7 I 2. 1920- 1930 yillarda ziyolilarga qarshi qatag‘on siyosati................................... 17 II BOB. O‘ZBEK ISTON DA QA TA G‘ON SIY OSA TIN IN G IKKIN CHI TO‘LQIN I ........................................................................................................... ... 25 II 1. O‘zbekistonda XX asrning 50-60 yillarida madaniy siyosat .......................... 25 II 2. O‘zbekistonda XX asrning 50-yillarida qatag‘on siyosat i .............................. 31 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 41 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: XX asrning 40–60 yillari O‘zbekiston tarixida siyosiy qatag‘onlar, mafkuraviy bosim va totalitar tuzumning kuchayishi bilan xarakterlanadi. Ayniqsa, yozuvchi, shoir, olim va boshqa ijodkor ziyolilarga qarshi olib borilgan repressiv siyosat milliy ma’naviyat, ilm-fan va adabiyot rivojiga katta zarar yetkazgan. Sovet hokimiyati tomonidan “millatchilik”, “panturkizm”, “kosmopolitizm” kabi soxta ayblovlar asosida ko‘plab ziyolilar qamalgan, surgun qilingan yoki ijod qilish huquqidan mahrum etilgan. Bu esa o‘z navbatida jamiyatning erkin fikrlash muhiti va milliy o‘zligini anglash jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda mustaqillik tufayli qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatini haqqoniy o‘rganish, ularning tarix oldidagi xizmatlarini tiklash hamda yosh avlodga yetkazish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Chunki sovet davridagi qatag‘on siyosati nafaqat alohida shaxslar taqdiriga, balki butun xalqning ma’naviy taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan tarixiy fojiadir. Shuningdek, ushbu mavzuni tadqiq etish orqali totalitar tuzumning asl mohiyati, mafkuraviy nazorat usullari hamda erkin fikr va milliy qadriyatlarga qarshi olib borilgan siyosatning oqibatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Bu esa tarixiy xotirani tiklash, milliy ongni mustahkamlash va yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi globallashuv davrida tarixiy haqiqatni chuqur anglash, milliy ziyolilar merosini asrab-avaylash hamda o‘tmishdagi adolatsizliklardan tegishli xulosa chiqarish jamiyat taraqqiyoti uchun zarur omillardan biri sanaladi. Shu sababli 40–60 yillarda yozuvchi va olimlarning qatag‘on qilinishi masalasi tarix fanining dolzarb va muhim mavzularidan biri bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot oby ek t i: O‘zbekistonda sovet mustabid tuzumi qaror topgan yillarda (1920–1950-yillar) amalga oshirilgan davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lgan qatag‘on jarayonlari, uning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotga ko‘rsatgan ta’siri majmuasidir. Tadqiqot predmet i: Qatag‘on siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari, jumladan, dehqonlarni quloqlashtirish, ziyolilarga nisbatan o‘tkazilgan tazyiqlar, 2 madaniy va ijtimoiy hayotdagi qatag‘onlarning oqibatlari hamda bu jarayonlarning arxiv hujjatlari va tarixiy manbalardagi aks etishi. Tadqiqot maqsadi: O‘zbekistonda sovet mustabid tuzumi davrida yuritilgan qatag‘on siyosatining asl mohiyatini ochib berish, uning bosqichlari, amalga oshirilish mexanizmlari va o‘zbek xalqining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hamda ma’naviy hayotiga yetkazgan fojiali oqibatlarini arxiv hujjatlari va tarixiy manbalar asosida tizimli tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining v azifalari: Kurs ishingizning mazmuni va tarkibini tahlil qilgan holda, tadqiqot vazifalar i ni quyidagicha tizimlashtirish mumkin. Bu vazifalar ishdagi paragraflar ketma-ketligiga mos keladi:  Sho‘ro hokimiyatining iqtisodiy tazyiqlarini yoritish: 1920- yillarning ikkinchi yarmida amalga oshirilgan yer-suv islohoti va yoppasiga jamoalashtirish jarayonlarining mohiyatini, o‘ziga to‘q dehqon xo‘jaliklarini "quloq" sifatida tugatish siyosatining fojiali oqibatlarini ochib berish;  Siyosiy qatag‘onlarning birinchi to‘lqinini tahlil qilish: 1930- yillarda o‘zbek milliy ziyolilari va davlat arboblariga nisbatan uyushtirilgan siyosiy ayblovlar, ularning jamiyat hayotidan chetlatilishi va jismoniy yo‘q qilinishi jarayonlarini tadqiq etish;  Urushdan keyingi davr qatag‘onlarini o‘rganish: XX asrning 40- yillari oxiri va 50-yillari boshida qatag‘on siyosatining yangi bosqichi boshlanish sabablarini va uning xususiyatlarini aniqlash;  Ma’naviy-madaniy merosga bo‘lgan hujumlarni tahlil qilish: O‘zbek xalqining boy madaniy merosi, jumladan milliy dostonlar (masalan, "Alpomish") va klassik musiqaning (maqomlar) "zararli" deb topilishi hamda ularning targ‘iboti taqiqlanishi jarayonlarini ko‘rsatib berish;  Ilmiy va gumanitar sohadagi turg‘unlikni yoritish: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi va boshqa oliy o‘quv yurtlarida gumanitar fanlar yo‘nalishidagi olimlarning "burjua obyektivizmi"da ayblanishi hamda bu holatning milliy ilm-fan rivojiga yetkazgan zararini tahlil qilish; 3  Tarixiy xulosalar chiqarish: Arxiv materiallari va o‘rganilgan adabiyotlar asosida sovet qatag‘on siyosatining o‘zbek xalqi taqdiridagi o‘rniga xolis baho berish. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot lar t ahlili: O‘zbekisto nda sovetlarning qatag‘on siyosati va uning oqibatlari masalasi tarixshunoslikda keng o‘rganilgan mavzulardan biridir. Ayniqsa, mustaqillik yillarida ushbu mavzuga oid ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Quyida mavzu doirasida muhim hisoblangan ilmiy adabiyotlar va ularning qisqacha tahlili keltiriladi. Tarixchi olim R.Shamsutdinovning 1 “Qishloq fojiasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish, surgun” nomli asarida kollektivlashtirish siyosati natijasida O‘rta Osiyo qishloqlarida yuz bergan ijtimoiy fojialar, quloqlashtirish siyosati va surgun masalalari keng yoritilgan. Q.Rajabov 2 tomonidan yozilgan “O‘zbekiston SSRda sovet rejimining qatag‘on siyosati va uning oqibatlari (1917–1991 yy.)” nomli monografiyada sovet hokimiyatining repressiv siyosati, ziyolilar va davlat arboblariga nisbatan amalga oshirilgan qatag‘onlar ilmiy asosda yoritilgan. B.Rasulovning 3 “O‘zbekistonda kollektivlashtirish jarayonidagi siyosiy qatag‘onlar va surgun qilingan dehqonlar ahvoli (1929–1959 y.)” asarida kollektivlashtirish davridagi siyosiy ta’qiblar hamda surgun qilingan dehqonlarning hayoti arxiv materiallari asosida tadqiq etilgan. D.A.Alimovaning 4 “Istoriya kak istoriya, istoriya kak nauka” kitobi tarixshunoslik masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda sovet davri tarixini o‘rganish metodologiyasi va tarixiy jarayonlarga yangicha yondashuv masalalari tahlil etilgan. 1 Шамсутдинов Р. Қишлоқ фожиаси: жамоалаштириш, қулоқлаштириш, сургун. – Тошкент: “Шарқ”, 2003. – Б. 544. 2 Ражабов Қ. Ўзбекистон ССРда совет режимининг қатағон сиёсати ва унинг оқибатлари (1917–1991 йй.). – Тошкент: “Фан”, 2022. – Б. 97–103. 3 Расулов Б. Ўзбекистонда коллективлаштириш жараёнидаги сиёсий қатағонлар ва сургун қилинган деҳқонлар аҳволи (1929–1959 й.). – Тошкент: “Шарқ”, 2012. – Б. 368. 4 Алимова Д.А. История как история, история как наука. – Ташкент: “Ўзбекистон”, 2008. – С. 215–220. 4 Sh.Karimo vning 5 “O‘zbekiston intelligensiyasi ga qarshi siyosiy qatag‘onlar” nomli tadqiqotida XX asrning 20–30-yillarida o‘zbek ziyolilariga qarshi olib borilgan siyosiy qatag‘onlar va ularning oqibatlari keng yoritilgan. M.Xayd arovnin “XX asr 20–30- yillarida O‘zbekiston da siyosiy jarayonlar” asarida O‘zbekistonda sovet hokimiyatining dastlabki yillaridagi siyosiy jarayonlar, milliy rahbarlarga qarshi kurash va partiyaviy bosim masalalari tahlil etilgan. “O‘zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida” nomli fundamental asarda sovet mustamlakachilik siyosati, iqtisodiy va siyosiy islohotlar hamda qatag‘on siyosati keng yoritilgan 7 . Mustafo Cho‘qayning 8 “Turkiston qayg‘usi” asari Turkiston xalqlarining sovet mustamlakachiligi davridagi ahvoli va milliy ozodlik harakatlari haqida muhim ma’lumot beradi. “Tragediy a Sredneaziatskog o Kishlaka: Kollektivizatsiya, Raskulach ivaniye, Ssylka. 1929– 1955 gg.” nomli hujjatlar to‘plamid a kollektivlashtirish, quloqlashtirish va surgun siyosatiga oid ko‘plab arxiv materiallari jamlangan 9 . Sh.Bobojonovning 10 “Milliy ziyolilar va sovet hokimiyati” asarida sovet hokimiyati va milliy ziyolilar o‘rtasidagi munosabatlar, ziyolilarning ta’qib qilinishi va mafkuraviy bosim masalalari yoritilgan. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi: Mazkur tadqiqot ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda O‘zbekistonda sovet hokimiyati tomonidan amalga oshirilgan qatag‘on siyosati va uning oqibatlari tarixiy manbalar hamda ilmiy adabiyotlar asosida kompleks ravishda tadqiq etildi. 5 Каримов Ш.Х. Ўзбекистон интеллигенциясига қарши сиёсий қатағонлар. – Тошкент: “Фан”, 1998. – Б. 71–79. 6 Хайдаров М. ХХ аср 20–30 йилларида Ўзбекистонда сиёсий жараёнлар. – Тошкент: “Akademnashr”, 2014. – Б. 132–140. 7 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Тошкент: “Шарқ”, 2000. – Б. 455–462. 8 Мустафо Чўқай. Туркистон қайғуси. – Тошкент: “Cho‘lpon”, 1992. – Б. 85–91. 9 Трагедия Среднеазиатского Кишлака: Коллективизация, Раскулачивание, Ссылка. 1929–1955 гг. Документы и материалы. – Ташкент: “Шарқ”, 2006. – Т. 1. – С. 211. 10 Бобожонов Ш. Миллий зиёлилар ва совет ҳокимияти. – Тошкент: “Маънавият”, 2006. – Б. 58–64. 5 Tadqiqot davomida sovetlarning quloqlashtirish, kollektivlashtirish va ziyolilarga qarshi olib borgan siyosatining mohiyati ochib berildi. Shuningdek, qatag‘on siyosatining o‘zbek xalqi ijtimoiy hayoti, milliy qadriyatlari va ma’naviy muhitiga ko‘rsatgan salbiy ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Ishning yana bir ilmiy yangiligi shundaki, unda “o‘n sakkizlar guruhi”, “inog‘omovchilik” kabi siyosiy jarayonlar hamda milliy rahbar va ziyolilarning sovet mustabid tizimiga qarshi munosabati zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan yoritildi. Bundan tashqari, tadqiqotda mustaqillik yillarida nashr etilgan yangi ilmiy adabiyotlar va arxiv materiallaridan foydalanilgan holda sovet qatag‘on siyosatining asl mohiyatiga xolisona baho berishga harakat qilindi. 6 I BOB. O‘ZBEKISTON DA QA TA G‘ON SIY OSA TIN I BIRIN CHI TO‘LQIN I (1920-1930 Y ILLA R) I 1. O‘zbek ist onda quloqlasht irish siy osat i O‘rta Osiyoda milliy-xududiy chegaralanish o‘tkazildan so‘ng 1925-1929 yillarda yer-suv isloxotining ikkinchi bosqichi amalga oshirildi. Isloxotlarning ikkinchi bosqichi birinchisidan farqli farqli o‘laroq katta yer egalining (rasmiy xujjatlarda “quloqlar” “mushtimzorlar” deb yuritildi) butunlay cheklash va ularning sinf sifatida tugatish masalasini qo‘ydi. “Agrar inqilobiy” ning strategiyasi va taktikasi O‘zbekiston Kompartiyasi II siyezdi (1925 – yil noyabr) da tasdiqlandi. Bu bosqich O‘zbekiston SSR MIQning 1925-yil 2-dekabrdagi “Suv va suvni natsionalizatsiya qilish to‘g‘risida” va “Yer-suv islohoti to‘g‘risida”gi dekretlari bilan boshlandi. Bu islohot O‘zbekistonda joylardagi shart-sharoit va tayyorgarlik darajasiga qarab uch bosqichda o‘tkazildi. Birinchi bosqich Farg‘ona, Toshkent, Samarqand viloyatlarida 1925–1926- yillarda bo‘ldi. Ikkinchi bosqich Buxoro va O‘rta Zarafshon okruglarida 1927-yili o‘tkazildi. Yer-suv islohoti Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm okruglarida oxirgi navbatda 1928–1929-yillarda amalga oshirildi 11 . Yer-suv islohotini o‘tkazish to‘g‘risidagi dekretga asosan Farg‘ona viloyatida 40 desyatina, Toshkent va Samarqand viloyatlarida 50 desyatina va undan ortiq sug‘oriladigan yerlari bor katta yer egalarining xo‘jaliklari butunlay tugatilishi, ularning yerlari davlat yer fondiga o‘tkazilishi va dehqonlarga bo‘lib berilishi nazarda tutilgan edi. Yer bilan birgalikda barcha ishchi hayvonlari (ho‘kiz, ot va b.), dehqonchilik asbob-uskunalari ham musodara qilindi 12 . O‘zbekistonda boy xo‘jaliklari quyidagi ikki toifaga bo‘lingan: 1) 40-50 desyatina va undan ortiq sug‘oriladigan yeri bor boy xo‘jaliklar; 2) 10-40 desyatinagacha yeri bor o‘ziga to‘q dehqon xo‘jaliklari. Keyinchalik o‘ziga to‘q dehqon xo‘jaliklari “quloqlar” deb nomlandi. Choriqor, karol, etim kabi kambag‘al 11 Трагедия Среднеазиатского Кишлака: Коллективизация, Раскулачивание, Ссылка. 1929-1955 Гг. Документы И Материалы. В Трёх Томах. Составители: Р.Шамсутдинов, Б.Расулов. Под Редакцией Д.А.Алимовой. – Ташкент: “Шарқ”, 2006. Том 1. – С. 211. 12 Rajabov.Q, Zamanov.A. O‘Zbekiston Tarixi (1917-1991 Yil).- Toshkent, 2017. – B.61-66. 7 dehqon tabaqalari asosan boy xo‘jaliklarning yerlarini ijaraga olib, unda ishlagan va tirikchiligini o‘tkazgan. “Quloq” xo‘jaliklari odatda yerga o‘zlari ishlov bergan va ortiqcha yerlarini ijarachilarga topshirgan 13 . 1925–1929-yillarda o‘tkazilgan islohotlar natijasida barcha viloyatlarda 5000ga yaqin boy xo‘jaliklar tugatildi, 23 000 dan ortiq o‘ziga to‘q xo‘jaliklarning “ortiqcha” yerlari tortib olindi. Har bir boy va o‘ziga to‘q xo‘jalik uchun 7-10 desyatinagacha bo‘lgan yer uning o‘ziga qoldirilishi mumkin edi. Biroq o‘ziga to‘q dehqon xo‘jaliklari haqiqiy dehqonlar bo‘lib, ular yerdan samarali foydalanishgan va ishlab chiqarishni kengaytirishga harakat qilishgan. Ular ishbilarmon va uddaburon kishilar bo‘lgan. Mazkur bosqichda sovet davlati o‘zining butun qudratini qishloqda “quloq – boy unsurlar”ga qarshi kurashga qaratdi. Islohot jarayonida shakllangan kam quvvatli xo‘jaliklar tortib olingan 474 893 desyatina yer fondidan atigi 10 foizini oldi, xolos. Qolgan yerlarda davlat qishloq xo‘jalik artellari, shirkatlar, turli kooperatsiyalar, davlat xo‘jaliklari tashkil qilgan holda yer-suvni tortib olishni tugalladi hamda qishloq xo‘jaligini davlat monopoliyasiga olish uchun moddiy shart- sharoitlar yaratdi. Qabul qilingan dekretlar asosida belgilangandan ortiq yerlar, ish hayvonlari va mehnat qurollari tortib olindi. Boylar, yirik savdogarlar, ulamolar va boshqa mulkdorlarning yerlari va butun mol-mulki musodara qilindi 14 . 1929-yil kuzidan SSSRda qishloq xo‘jaligini ma’muriy- buyruqbozlik usuli bilan kollektivlashtirish (jamoalashtirish)ga kirishilgan vaqtda O‘zbekistonda ahvol ana shunday edi. VKP(b) MK Siyosiy byurosi va VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining “Quloqlarni sinf sifatida tugatish bilan bog‘liq tadbirlar to‘g‘risida”gi ko‘rsatmalari (1930- yil 26-yanvar) asosida O‘zbekiston Kompartiyasi MK 1930-yil 17-fevralda “Kollektivlashtirish va quloq xo‘jaliklarini tugatish to‘g‘risida” qaror 13 Ражабов Қ. Ўзбекистон Ссрда Совет Режимининг Қатағон Сиёсати Ва Унинг Оқибатлари (1917-1991й) - Тошкент: Фан 2022. - Б.128-129 14 Шамсутдинов Р. Қишлоқ Фожиаси: Жамоалаштириш, Қулоқлаштириш, Сургун (Ўрта Осиё Республикалари Мисолида). – Тошкент: “Шарқ”, 2003. – Б. 544. 8 qabul qilgan. O‘zbekiston SSRda quloqlashtirish kompaniyasi 1930-yil fevraldan boshlab avj olgan. Ayni paytda quloqlarni sinf sifatida tugatish 1930-yil 1-fevralda SSSR MIQ va XKS qarorlarida ham rasman qonuniylashtirildi. Quloqlarga qarshi kurashda ularning mol-mulklarini musodara etish va o‘zlarini boshqa hududlarga surgun qilish uchun tegishli tashkilotlarga hamda respublikalardagi partiya tashkilotlariga tegishli huquqlar berildi. O‘zbekiston Kompartiyasi rahbarlaridan birining VKP(b) MK Bosh kotibi I.V.Stalinga yozgan xatida O‘zbekistonda kollektivlashtirish jarayoni va kolxozlarni tashkil qilish sur’atlari haddan tashqari oshirib yuborganligi ko‘rsatiladi. Hatto Andijon va Qo‘qon okruglarida yoppasiga kolxozlashtirishni 1931-yil bahorida 100 foizga bajarish e’lon qilinadi. Bunday natijalarga ma’muriy bosim va dehqonlarni qo‘rqitish orqali erishilgan. Dehqonlarga quyidagicha dag‘da qilingan: “Ovozingni chiqarma, agar kolxozga kirmasang non ham, sanoat mollari ham ololmaysan, saylov huquqidan mahrum qilinib, rayondan ko‘chirib yuborilasan” 15 . Markazdan “o‘rnak” va maxsus ko‘rsatma olgan O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi tomonidan 1930-yil 28-martda barcha okrug va rayon ijroiya qo‘mitalari hamda qishloq sovetlariga “Kollektivlashtirish davrida yo‘l qo‘yilgan xatolarni to‘g‘rilash to‘g‘risida” shoshilinch direktiva “zudlik” bilan yuborildi. Bu direktivada ham butun ayb joylardagi mahalliy tashkilotlar zimmasiga quyidagicha yuklatildi: “Ba’zi joylarda boy-quloqlar yo‘l qo‘yilgan xatolardan foydalanib, dehqonlarni ommaviy ravishda kolxozlardan chiqishiga erishmoqdalar 16 . O‘zSSR MIQ ixtiyoridagi ma’lumotlarga tayanib shunday xulosaga keldiki, mahalliy ijroqo‘mlardan tortib okrug ijroqo‘mlarigacha o‘z vaqtida bu sohada hech qanday choralar ko‘rishmadi hamda bu bilan kollektivlashtirish printsiplari barbod 15 Абдуллаев М . Ўрат Осиёдаги Махсус Посёлкалар Тизими Ва Сургун Қилинган Қулоқлар Талқини (1930-1954 Й) - Тошкент: Академнашр, 2018.- Б. 352 16 Трагедия Среднеазиатского Кишлака: Коллективизация, Раскулачивание, Ссылка. 1929-1955 Гг. Документы И Материалы. – Ташкент: “Шарқ”, 2006. Том 1. – С. 211. 9 bo‘lishiga sababchi bo‘ldilar. Kolxozlarga o‘z xohishi bilan kirish holati buzildi. Mahalliy hokimiyat vakillarining bu boradagi gaddor siyosatini alohida ta’kidlash joiz... Turar joylarni umumlashtirish, mayda hayvonlar, parrandalar, hatto tuxumni ham umumlashtirishga yo‘l qo‘yildi (Farg‘ona, Toshkent, Samarqand va b.). Yo‘lg‘ichlik bilan to‘plangan mol-mulk bo‘lib olinib, hatto o‘rtahol va kambag‘allar qamoqqa tashlandi. Cherkov va masjidlar mahalliy hokimiyat tomonidan yopib qo‘yildi. Yo‘l qo‘yilgan xatolar natijasida ekish mavsumiga tayyorgarlik xavf ostida qolmoqda”. Umumiy holda aytganda konfiskatsiya davrida nimaiki qo‘lga ilinsa, shu musodara etilgan. Umuman olganda, kollektivlashtirish siyosati kutilmagan boshqa bir xususiyatni, ya’ni ikki mehnatkash sinf (ishchilar va dehqonlar) o‘rtasidagi katta tafovutni yaqqol namoyon qilib qo‘ydi. Dehqonlar kolxozlardagi og‘ir hayotdan nolishardi. Ular “nima uchun davlat qishloq xo‘jalik mahsulotlarini bizdan arzon narxda olib, qimmat qilib sotadi”, “bir sinf ozodlikda, ikkinchisi esa zulm ostida yashaydi”, “ishchilar 8 soat, biz-dehqonlar esa 15-20 soat ishlaymiz; biz xor-zor bo‘lib yirtiq-yomoqlarda yuramiz, ishchilar esa kurortlarga yo‘llanma olishadi”, deb o‘z noroziliklarini ochiq namoyon qilishgan. Hujjatlarning shohidlik berishicha, kollektivlashtir ishning doimiy yo‘ldoshi ocharchilik bo‘lgan. Rossiyada kollektivlashtirish “yakunlandi” deb hisoblangan yillarda dahshatli ocharchilik yana yopirilib keldi. Uning qurbonlari soni 7 mln kishidan oshdi. “Buyuk burilish yili”da SSSRning turli hududlarida non va boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga kartochka tizimi joriy qilindi. Tarixchi U.Osokinaning yozishicha, 1931-yil boshlarida VKP(b) MK Siyosiy byurosi asosiy oziq-ovqat mahsulotlari va tovarlarga rasmiy ravishda Butunittifoq kartochka tizimini joriy qilib, avval mamlakatda mavjud bo‘lgan mintaqaviy kartochka tizimini bekor qildi. O‘zbekiston SSR XKS raisi Fayzulla Xo‘jayev va O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi raisi Yo‘ldosh Oxunboboyev 1925-yilda Zarafshon va Qashqadaryo viloyatlaridagi quyi sovet idoralarini tekshirish natijalari bo‘yicha tayyorlagan maxsus hujjatda kadrlar masalasiga ham to‘xtab o‘tganlar: “Quyi sovet tashkilotlarining holati anchayin qoniqarsiz ahvolda. Bizning sovet apparatlarimizda 10 tayyorgarlik ko‘rgan kadrlar etarli emas. Nafaqat markaziy va oliy, balki uezd va viloyat organlari bilan ham aloqa mavjud emas. Quyi sovet tashkilotining asosiy kamchiligi moddiy ta’minotning yo‘qligidadir” 17 . RKP(b) MK nomiga 1925-yil yozilgan ko‘plab “mutlaqo maxfiy” grifli xatlarda O‘zbekiston SSR hukumati raisi Fayzulla Xo‘jayevga nisbatan guruhbozlik tashkilotchisi degan ayblov ko‘p qo‘yilgan. Ayrim mas’ul xodimlar o‘z shaxsiy manfaatlaridan kelib chiqib, unga nisbatan ko‘plab noto‘g‘ri ayblovlarni ishlatishgan. Ularning fikricha, Fayzulla Xo‘jayev “sovet apparatini ming marotaba o‘z guruhbozlik manfaati yo‘lida ishlatgan” deya tuhmat qilinadi. “Qadrli Stalin” deb boshlangan boshqa bir xatda respublikada o‘nglar (F.Xo‘jayev va b.) va so‘llar (A.Ikromov va b.) o‘rtasidagi kurashni yumshatish uchun harakat qilinayotganligi, biroq o‘nglar (F.Xo‘jayev va uning tarafdorlari)ga ochiq va uncha kuchli bo‘lmagan zarba berish lozimligi uqtiriladi²⁰⁴⁹. Shu maktubning o‘zida Markazning shovinistik siyosatini amalga oshirishda jonbozlik ko‘rsatayotgan O‘zbekiston Kompartiyasi MK mas’ul kotibi Akmal Ikromov faoliyatiga ijobiy baho beriladi va u quyidagicha ta’riflangan edi: “Akmal Ikromov ishonchli, u RKP(b) izidan og‘ishmay va sodiq holda boradigan xodim”. Bu davrda O‘zbekistonda mahalliylashtirish (korenizatsiya) to‘g‘risida qonun qabul qilinib, respublika hududida rus tili bilan birgalikda o‘zbek tilida ham ish yuritish lozimligi ta’kidlansa-da, amalda unday bo‘lmagan. Bu holatni ko‘rgan O‘zbekiston SSR XKS raisi Fayzulla Xo‘jayev 1931-yil 20-fevralda Butun-o‘zbek Sovetlari IV qurultoyining 1- majlisida kinoya bilan bunday degan edi: “Biz markaziy organlarning yozishmalari dehqonlarga yetib bormayapti, deb tez-tez nolimiz. Axir rus tilida yozilgan bu hujjatlar dehqonlarga qanday yetib borsin, haliyam dehqonlar o‘zbek tilida gaplashishsa. Mana, bizda mahalliy kadrlar masalasi qanchalik og‘ir bo‘lib turibdi. Buning ustiga xuddi mana shu jabhada biz ulug‘rus davlatchiligi shovinizmining qattiq qarshiligiga duch kelyapmiz. 17 Осокина Е. За Фасадом “Сталинского Изобилия”. Распределение И Рынок В Снабжении Населения В Годы Индустриализации, 1927-1941. – Москва: РОССПЭН, 1999. – С. 85. 11 Shovinistlar hali ham chekinishni xohlamayaptilar, egallab olgan marralarini topshirganlari yo‘q”. Shu o‘rinda taniqli davlat arbobi Fayzulla Xo‘jayev bilan aloqador yana bir muhim arxiv hujjati to‘g‘risida to‘xtalib o‘tmasak bo‘lmaydi. O‘zbekiston SSR hukumatining rahbari bo‘lgan Fayzulla Xo‘jayev 1931- yilda O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining V plenumida so‘zlagan nutqida bolsheviklar siyosatining mohiyatini ochib tashlaydi 18 . Bu nutq O‘zbekiston RPDA fondlarida saqlanib qolgan. Fayzulla Xo‘jayev o‘z nutqida O‘zbekistonda kambag‘al dehqonlar ham sovet hokimiyati tomonidan tahqirlanayotganligi va ularga nisbatan tazyiq qilinayotganligi to‘g‘risida gapirib, hukumat rahbari sifatida o‘zi ham bu borada xatolar qilganligini chuqur dard va alam bilan e’tirof etadi: “O‘rtoqlar, biz oylar davomida va qator dalillar ko‘magida kambag‘allar tahqirlanayotganligi haqida gapirmadikmi? Buxoro yoki boshqa okruglarda paxta terimi vaqtida kambag‘allarni ham tahqirlamadikmi? Kambag‘allarni qamoqqa tiqqanimiz, sudlarda sarson qilib, hukmlar chiqarganimiz yolg‘onmi?! O‘rtoqlar, nahotki saylov huququdan mahrum qilinganlar ro‘yxatiga kambag‘allar kirib qolgani yolg‘on bo‘lsa? Biz 10-20 foiz kambag‘allarni o‘z siyosiy huquqlaridan mahrum qilinganligidan xabarimiz bor. O‘rtoqlar, dehqonlarning ommaviy chiqishlari bo‘lib o‘tganida, unda kambag‘allar ishtirok etmadilarmi? Axir biz mahalliy ma’muriyat vakillari tomonidan jabrlangan kambag‘allarni ko‘rmadikmi? Fayzulla Xo‘jayev Buxoroda bo‘lganida kambag‘allar qanday qilib xo‘ngrab, yig‘lab, tiz cho‘kib, qo‘llarini o‘pib, zulmdan qutqarishlarini undan so‘raganliklarini nahotki ko‘rmagan bo‘lsak?”. O‘zbekiston SSR hukumati raisi F.Xo‘jayevning bu iqrorini qanday izohlash mumkin? Bu so‘zlarga yana qanday fikrlarni qo‘shimcha qilish mumkin? Sovet tuzumi davrida O‘zbekistonda kambag‘al dehqonlarga shunchalik zulm qilingan ekan, badavlat dehqonlar va ziyolilarga qilingan zulmning chegarasi bormikan?. 18 Ражабов Қ. Ўзбекистон Ҳукумати Раҳбари Файзулла Хўжаевнинг Большевиклар Партиясининг Аграр Сиёсатига Муносабати // “Тарихий Хотира – Маънавият Асоси” Мавзуида Республика Илмий-Назарий Анжумани Материаллари. Том V. – Бухоро, 2012. – Б. 196-197. 12 XX asr 30-yillariga kelganda sovet rejimi mustahkamlanib, jamiyatda mustabid tuzum qaror topdi. Bu paytda faqat ziyolilar va dehqonlarni emas, endilikda ishchilar sinfi vakillarini ham sovet hokimiyati va kommunistik partiya zugumga olib, qatag‘on qila boshladi. Xususan, 1932-1933-yillarda Volgabo‘yi, Shimoliy Kavkaz, G‘arbiy Sibir hududlarida ro‘y bergan qurg‘oqchilik natijasida SSSRda dahshatli ocharchilik bo‘ldi. Ocharchilik oqibatida bir necha mln kishi halok bo‘ldi. Ocharchilik va uning asoratlari sovet jamiyatining asosiy kuchi bo‘lgan ishchilar ruhiyatiga qattiq ta’sir qildi. Xullas, bolsheviklar partiyasi siyosatiga qarshi o‘z fikrlarini ochiq bildirishga jur’at etgan va muxoliflik qarashlarini namoyon qilgan Fayzulla Xo‘jayev keyinchalik sovet rejimi tomonidan qatag‘on qilindi 19 . Kollektivlashtirishning majburiy sur’atda amalga oshirilishi hamda kolxoz va sovxozlarning tashkil qilinishi. Yangi iqtisodiy siyosat tufayli o‘z xo‘jaligini tiklab olgan xo‘jaliklarning yakun qilinishi natijasida 1929-yili sovet jamiyatida bozor munosabatlari muhiti barham topdi. 1930-yil 17-fevralda O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining “Kollektivlashtirish va quloq xo‘jaliklarini tugatish to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. O‘zbekistonda 1930-yili yalpi kollektivlashtiriladigan 19 ta tuman (Asaka, Shahrixon, Baliqchi, Jalolquduq, Norin, Marhamat, Chust-Pop, Bag‘dod, Farg‘ona, Quva, Marg‘ilon, Yangiyo‘l, Mirzacho‘l, Pastdarg‘om, Yangi Buxoro, Konimex, Sariosiyo, Denov, Pattakesar) va ommaviy kollektivlashtiriladigan 9 ta tuman (Namangan, Pskent, Begovat, Oqdaryo, Payariq, Mitan, Bulung‘ur, Shahrisabz, Kitob) Markaz tomonidan belgilab berildi²⁰⁵⁴. Mahalliy rahbarlar son orqasidan quvib, qonunni buzishgacha bordilar. Kollektivlashtirish mutasaddilari dehqonlarning majlislarida kolxozga kirmaganlar suvdan mahrum etiladi, sanoat mollari bilan ta’minlanmaydi, ularga katta soliq solinadi hamda yashash joyidan surgun qilinadi, deb da’dag‘a qilishdi. Natijada ko‘pchilik tumanlarda kollektivlashtirish bir necha hafta ichida amalga oshirildi. O‘zbekiston SSRda dastlabki kolxozlar (jamoa xo‘jaliklari) va sovxozlar (davlat xo‘jaliklari) tashkil qilindi. 19 Ражабов Қ., Кандов Б., Шоймардонов И., Норматов О. Жаҳон Тарихининг Муҳим Саналари (Энг Қадимги Даврлардан Бугунги Кунгача), – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. – Б. 424. 13 1930-yil 6-fevralda qishloq xo‘jaligi artelining birinchi namunaviy Nizomi qabul qilindi. Nizom shoshilinch tayyorlangan bo‘lib, unda mulkni umumlashtirish mezonlari, kolxozlarning bo‘linmas fondlari to‘g‘risida tushuncha berilmagan edi. Natijada dehqonlardan turar joy binolari, qoramollardan tashqari qo‘y-echki va parrandalar ham tortib olinib, kolxoz mulki qilindi. Kollektivlashtirishni jadallashtirish va quloq xo‘jaliklarini tugatish, o‘rtaxol dehqonlarga nisbatan zo‘rlik siyosati O‘zbekistondagi siyosiy vaziyatni keskinlashtirdi. Kollektivlashtirishga qarshi chiqishlar ko‘p hollarda sovet hokimiyatiga qarshi siyosiy noroziliklarga aylanib ketdi. 1931-yilning bahoridan boshlab O‘zbekistonda yalpi jamoalashtiriladigan tumanlar qaytadan tuzildi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini kollektivlashtirish rasman 1932-yili tugallandi. Shu vaqtga kelib respublikadagi dehqon xo‘jaliklarining 75 foizi umumlashtirilgan sektorga, ya’ni kolxoz va sovxozlarga birlashdi. 1932-yili respublikada 60 dan ziyod sovxoz bor edi. Yakka dehqon xo‘jaliklarining bir qismi kolxozlardan tashqarida qoldi, lekin ularga iqtisodiy jihatdan tazyiq o‘tkazish yanada kuchaydi. Bunday xo‘jaliklarga solinadigan qishloq xo‘jalik soliqlari oshirildi, davlatga majburan topshiriladigan mahsulot hajmi ham kolxozlarga nisbatan 50 foizga ko‘paytirildi. 1939-yilga kelib O‘zbekistonda yakka dehqon xo‘jaliklariga butkul barham berildi. O‘zbek qishlog‘i fojiasi . O‘zbek qishlog‘i bu paytda ulkan fojiani boshdan kechirdi. Ko‘pgina odamlar o‘z xo‘jaliklarini qarovsiz tashlab qochib ketdilar, chorva mollarini so‘ydilar va sotib yubordilar. Mollarning ko‘plab so‘yilishi jiddiy muammo bo‘lib qoldi. Qoramollar miqdori 1930-yili 60 000 boshdan ziyodga kamayib ketdi Azaldan tuproqqa mehr qo‘ygan, dehqonchilikning barcha sinoatlarini puxta o‘zlashtirgan o‘zbek dehqonlari sovet hokimiyati tomonidan ayovsiz ravishda qatag‘on qilingan. Ko‘p holatlarda bobodehqon va uning kattakon xonadoni taqdir izmiga tashlab qo‘yilgan. Xonadon boshliqlari surgun qilingan yoki 14 qamoqqa jo‘natilgan. Yuz minglab o‘zbeklar bu paytda xorijga jo‘nab ketishga majbur bo‘ldilar 20 . Bu paytda qishloqlarda uyma-uy yurib, g‘allani tortib olish oddiy holga aylangan edi. “Osmon uzoq, yer qattiq” degan o‘zbek xalq maqoli ehtimol shu yillarda to‘qilgan bo‘lsa kerak. Shahrisabz tumani g‘alla tayyorlash vakili Jalilov bu kompaniyaning murosasizligi bois uni “G‘alla tayyorlash urush degandek gap. G‘alla tayyorlovchilar otishi, qamashi va boshqa ishlar qilishi mumkin. Ular hukmbardorlik qiladi”, deb ta’riflaydi. O‘zbekiston Kompartiyasi MK kotibi Kirpanov tomonidan “mutlaqo maxfiy” grifi ostida 1930-yili tayyorlangan ma’lumotnomada keltirilishicha, g‘alla yig‘ishda o‘ta kuchli ma’muriyatchilikka yo‘l qo‘yilgan. Qishloqlarda tayyorlov idorasining vakillari uyma-uy yurib, kambag‘al dehqonlarning oxirgi misqol g‘allasigacha, hatto 20 funt zigirigacha tortib olganlar. Ulug‘lik g‘allaga tegmaslik haqidagi dekret bo‘lishiga qaramay, dehqonlar qismati taqdir hukmiga tashlab qo‘yilgan edi. Hattoki, g‘alla topshirish rejasini bajargan dehqonlar ham bir boshdan tintilib, ularning g‘allasi tortib olingan. Dehqonlarga quyidagicha dag‘dag‘a qilingan: “Agar gallangiz bo‘lmasa, xotinlaringizni soting, aks holda 5 yildan qamoqda o‘tirib chiqasiz”. O‘zbekistonda quloqlashtirish siyosati hamda uning oqibatlari . Mustabid sovet rejimi 1929-1935-yillarda badavlat va o‘rtaxol dehqonlarni qishloq burjuaziyasi sifatida tugatish siyosatini olib borgan. Quloq xo‘jaliklarini tugatish kompaniyasi O‘zbekistonda 1930- yil fevraldan boshlab avj oldi 21 . Avval ham aytib o‘tilganidek, VKP(b) MK Siyosiy byurosining 1930- yil 26-yanvardagi “Yoppasiga jamoalashtirish rayonlarida quloq xo‘jaliklarini tugatish tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori va VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining “Quloqlarni sinf sifatida tugatish bilan bog‘liq tadbir- choralar to‘g‘risida”gi ko‘rsatmalari asosida O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti 1930-yil 17-fevralda 20 Расулов Б. Ўзбекистонда Коллективлаштириш Жараёнидаги Сиёсий Қатағонлар Ва Сургун Қилинган Деҳқонлар Аҳволи (1929–1959-Й.). – Тошкент: “Шарқ”, 2012. – Б. 368. 21 Расулов Б. Ўзбекистонда Коллективлаштириш Жараёнидаги Сиёсий Қатағонлар Ва Сургун Қилинган Деҳқонлар Аҳволи (1929–1959 Й.). – Тошкент: “Шарқ”, 2012. – Б. 368. 15 “Kollektivlashtirish va quloq xo‘jaliklarini tugatish to‘g‘risida” qaror qabul qilgan O‘zbekistonda quloqlar sifatida ro‘yxatga olingan o‘ziga to‘q xo‘jaliklarning mol-mulki to‘liq musodara qilinib, ularning oilalari o‘zga yurtlar (Ukraina, Shimoliy Kavkaz, Sibir, Qozog‘iston, Uzoq Sharq va b.)ga surgun qilingan. Shuningdek, respublikaning o‘zida quloqlar uchun maxsus konsentratsion lagerlar va ko‘chirib keltirilganlarning 17 ta majburiy mehnat posyolkalari tashkil qilindi. Bu posyolkalar 1931- yildan Qo‘qon, Chust-Pop, Oqdaryo, Ikromov, G‘ijduvon, Vobkent, Bauman, Denov, Sariosiyo, Quva, Yangiyo‘l tumanlarida tuzilgan. Masalan, Bauman (hozirgi Shofirkon) tumanidagi Jilvon va Ko‘li Odina qishloq sovetlari hududida ana shunday 2 ta “quloqlar” posyolkasi barpo qilingan. Sovet hokimiyatiga qarshilik qilgan quloqlar esa qamoqqa olingan va otib tashlangan. Dehqonlarning noroziligi kuchayib, Farg‘ona va Zarafshon vodiylari, boshqa hududlarda ommaviy norozilik namoyishlari, sovet tuzumiga qarshi isyonlar va qurolli chiqishlar yuz berdi. Ba’zi isyonlar qurolli qo‘zg‘olon darajasiga ko‘tarilgan. Faqat Qashqadaryo okrugida 1930-yil boshlarida 14 ta norozilik chiqishlari yuz berib, ularda 3 700 kishi ishtirok etgan. 1930-yil mart oyida O‘zSSRda 240 ta, SSSRda 2 000 dan ortiq qurolli chiqishlar qayd etilgan. Quloqlarga qarshi kurash O‘zSSRda kun sayin kengayib borgan. 1931-yil avgustda 3 828 ta quloq xo‘jaliklari tugatilgan, 3 871 xo‘jalik “quloq oilasi” sifatida Ukraina, Sibir va Shimoliy Kavkazga surgun qilingan. Rasmiy ma’lumotlarda ko‘rsatilishicha, 1933-yili O‘zbekistonda surgun qilingan quloq xo‘jaliklari soni 5 500 tagacha yetgan. Quloqlashtirish siyosati 1933-yilda asosan amalga oshirib bo‘lingan. Biroq 1934 – 1937-yillarda ham ko‘plab badavlat dehqon xo‘jaliklari quloq qilingan. Sovet hokimiyati yillarida quloqlikka tortilib, surgun qilinganlardan tirik qolganlarining erkin fuqarolik maqomini olib, o‘z yurtiga qaytish jarayoni og‘ir kechib, u taxminan 20 yildan ko‘proq vaqtni, ya’ni 1934 – 1956-yillarni o‘z ichiga oladi 22 . 22 Шамсутдинов Р. Қишлоқ Фожиаси: Жамоалаштириш, Қулоқлаштириш, Сургун (Ўрта Осиё Республикалари Мисолида). – Тошкент: “Шарқ”, 2003. – Б. 544. 16 I 2. 1920-1930 y illarda ziy olilarga qarshi qat ag‘on siy osat i XX asr 20-yillarining ikkinchi yarmi va 30-yillar b oshlarida O‘zbekiston SSRda “o‘n sakkizlar guruxi” (Abduraxim Xojiboyev Nuriddin Qoriyev, Inomjon Xidiraliyev, Muxtorjon Saidjonov, Abdurashid Muqolinov, Raxmat Rafiqov, Baxodir Maqsudov, Raximjon Raximboboyev, Ismoil Bozorboyev, Zokir Xasanov, Muxammadjon Karimjonov, Mirzaxo‘ja O‘rinxo‘jayev, Raxmatullo Muzaffarov, O‘rumboy Ashurov, Obid Maqsumov, Hayitdin Eshonov, Abdumajid Zokirov, Nasim Shirinov, “inog‘omovchilik” (P.Inog‘omov va b.), “qosimovchilik” (S.Qosimov, B.Sharipov va b.), “badriddinovchilik” (Sh.Badriddinov va b.), “milliy ittihodchilar ” va “milliy istiqlolchilar ” (Munavvark ori Abdurashi dxonov boshchiligidagi 87 kishi), “narkompros ishi” (Botu, Mannon Ramziy va b.), “botir gapchilar” (Ashurali Zohiriy boshchiligidagi 19 kishi) va hokazo kabi siyosiy ishlar to‘qilishi natijasida o‘zbek xalqining ko‘plab yetuk farzandlari qatag‘on qilindi. XX asrning 30-yillari boshida ulamolar, ruhoniylar va dindorlarni ta’qib qilish xam kuchaydi 23 . . Bu davrda partiya saflarini tez-tez tozalab turish siyosiy kampaniyaga aylandi. 1929–1930-yillarda o‘tkazilgan navbatdagi partiya saflarini “tozalash” kampaniyasi natijasida O‘zbekiston Kompartiyasi a’zolarining 25,6 foizi firqadan chiqarildi. O‘zbekiston SSRda sovet rejimi tomonidan siyosiy qatag‘onlar dastlab davlat boshqaruvi, ta’lim tizimi hamda sud organlarida boshlandi. Ana shunday siyosiy qatag‘onlikning ilk ko‘rinishlaridan biri o‘n sakkizlar guruhi a’zolarining qatag‘on qilinishi edi. O‘n sakkizlar guruhi 1925-yil noyabrda RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining O‘zbekistondagi shovinistik siyosatiga qarshi chiqqan milliy rahbar xodimlar guruhi bo‘lgan 24 . O‘zbekiston SSR hukumati a’zolari, ayrim viloyatlar, tumanlar va shaharlar rahbarlari, yirik xo‘jalik boshliqlari va partiya xodimlaridan 18 nafar kishi Samarqand shahrida 1925-yil 19–22- noyabrda o‘tkazilgan O‘zbekisto n Kompartiyasi Markaziy Komiteti plenumiga (shu kunlarda Samarqandda 23 Ражабов Қ. Ўзбекистон Ссрда Совет Режимининг Қатағон Сиёсати Ва Унинг Оқибатлари (1917-1991-Йй.). – Тошкент: Фан, 2022. – Б. 97-103. 24 Алимова Д.А. История Как История, История Как Наука. – Ташкент: “Узбекистон”, 2008. – С. 215–220. 17 O‘zbekiston Kompartiyasi II syezdi ham bo‘layotgan edi) quyidagi ariza bilan murojaat qilgan edilar: “O‘z KP (b) MK plenumiga Ariza Do‘stona va samarali ishlash uchun toqat qilib bo‘lmayd igan sharoit yuzaga kelganlig i munosa bati bilan bizni O‘zbekistondagi ishdan bo‘shatib, RKP(b) MK ixtiyoriga jo‘natishingizni so‘raymiz. Agar lozim bo‘lsa, sababini yanada mufassalroq bayon qilishimiz mumkin” 25 . Ariza ostida O‘zbekistonda faoliyat olib borgan 18 nafar mas’ul xodimlarning familiyasi va lavozimi yozilib, ularning imzolari qo‘yilgan. Ariza yozgan 18 nafar milliy xodimning 12 nafari O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, 2 nafari a’zolikka nomzod, 1 nafari esa O‘zbekiston SSR MIK Prezidiumi a’zosi bo‘lgan. Ariza ostiga qo‘l qo‘ygan O‘zbekistondagi mazkur 18 nafar milliy rahbar xodimlar 1925-yil noyabrda quyidagi mas’ul lavozimlarda ishlashgan: Komiteti a’zosi, Farg‘ona okrugi partiya komiteti mas’ul kotibi 26 . 1. Abdurahim Hojiboyev – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy 2. Nuritdin Qoriev – O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Komiteti Prezidiumi mas’ul kotibi. 3. Bahodir Bahovuddinovich Maqsumov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, “O‘zbekxlopkom” boshqarmasi raisining o‘rinbosari. 4. Rahimjon Rahimboboev – O‘zbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissari o‘rinbosari. 5. Inomjon Xidiraliev – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, O‘zbekiston SSR Er ishlari xalq komissari. 6. Mirzaxo‘ja O‘runxo‘jaev – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zoligiga nomzod, Samarqand viloyati ijroiya komiteti raisi. 25 Шамсутдинов Р. Ўзбекистонда Советларнинг Қатағон Сиёсати Ва Унинг Фожиали Оқибатлари. – Тошкент: “Шарқ”, 2001. – Б. 93–97. 26 Ражабов Қ. Ўзбекистон Мустабид Совет Давлати Таркибида (1925–1991-Й.) // Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 12-Жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси” Давлат Илмий Нашриёти, 2006. – Б. 172. 18 7. Muxtorjon Yo‘ldoshevich Saidjonov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, Zarafshon okrugi partiya komiteti mas’ul kotibi. 8. Ismoil Bozorboev – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, Qashqadaryo okrugi partiya komiteti tashkiliy bo‘limi boshlig‘i. 9. Rahmat Rafiqov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, O‘zbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissari. 10.Zokir Hasanov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, “Qizil Sharq” to‘qimachilik korxonasining Samarqand bo‘limi boshlig‘i. 11.Muhammadjon Karimjonov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, Toshkent shahar kasaba uyushmasi raisi. 12.Obid Maqsumov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, Toshkent shahri 1-rayon partiya komiteti mas’ul kotibi. 13.Hayitdin Eshonov – Konibodom rayon partiya komiteti mas’ul kotibi. 14.Abdurashid Muqamilov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zoligiga nomzod, Zarafshon okrugi ijroiya komiteti raisining birinchi o‘rinbosari. 15.Rahmatulla Muzaffarov – O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti a’zosi, Zarafshon okrugi partiya komiteti targ‘ibot-tashviqot bo‘limi boshlig‘i. 16.Abdumajid Zokirov – O‘zbekiston Kompartiyasi Samarqand okrugi partiya komiteti a’zosi (O‘zbekiston Kompartiyasi MK zaxirasida turgan). 17.Nasim Shirinov – Samarqand uezdi partiya komiteti mas’ul kotibi. 19 18.O‘rumboy [O‘rinboy] Ashurov – Marg‘ilon uezd-shahar partiya komiteti mas’ul kotibi 27 . O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti plenumi ushbu arizani ko‘rib chiqishni RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosiga topshirgan. Mazkur arizadan so‘ng plenum va O‘zbekiston Kompartiyasi MK kotibiyatiga o‘n sakkizlar arizasini qo‘llab-quvvatlab 21-noyabrda yana 8 kishi (Abduraxmonov, Qodirov, Mirxo‘jaev, Saidxonov, Musaxo‘jaev, Olimjonov, Qurbonov, Isamuhamedovlar)dan ikkita ariza tushgan. Bu arizalarning birinchisini Zarafshon viloyati (okrugi) delegatlari va ayrim xodimlarida n Abduraxmo nov, Qodirov, Mirxo‘jaev, Saidxonov, Musaxo‘jaev, Olimjonov, ikkinchisini O‘ratepa uezdi ijroiya komiteti raisi Qurbonov va O‘zbekiston LKSM MK Tashkiliy ishlar bo‘limi boshlig‘i va O‘zbekiston SSR MIK a’zosi Isamuhamedov kabi mas’ul xodimlar berishgan. Ariza berganlar bilan RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi birinchi kotibi I.A.Zelenskiy va Markazdan yuborilgan boshqa mas’ul xodimlar suhbatlashgan. Bu suhbat aslida tergov tusini olgan. RKP(b) Markaziy Kontrol Komissiyasi Prezidiumi a’zosi M.V.Kosarev, RKP(b) Markaziy Kontrol Komissiyasi a’zosi D.Manjara va O‘rta Osiyo byurosi tashkiliy- taqsimlov bo‘limi boshlig‘i A.Zdobnovdan iborat maxsus komissiya 1925-yil 22–29-noyabrda ariza beruvchi har bir kishi bilan alohida savol- javob, aslida o‘ziga xos so‘roq o‘tkazib, ariza yozilishining sabablarini tekshirgan. Dekabr oyi boshlarida bu savol-javob yana takrorlangan 28 . Maxsus komissiya xulosalarida qayd etilishicha, o‘n sakkizlar guruhining harakatlarini O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisi Fayzulla Xo‘jaev faol qo‘llab-quvvatlagan. Hujjatda yozilishicha, Fayzulla Xo‘jaev bu guruhning rasmiy a’zosi bo‘lmasa-da, aslida ularning g‘oyaviy ilhomchisi edi. O‘n sakkizlar guruhi a’zolari VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining O‘zbekistondagi shovinistik siyosati hamda bu siyosatni yurituvchilari bo‘lgan O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti kotiblari Vladimir Ivanov va Akmal Ikromovning o‘lkada olib borayotgan 27 Ўн Саккизлар Иши. – Б. 6–10, 260–270; Ўзбекистонда ХХ Асрнинг 20–30-Йилларидаги Сиёсий Ва Ижтимоий Жараёнлар. – Б. 6–8, 248–254. 28 Ўзбекистоннинг Янги Тарихи. 2-Китоб. Ўзбекистон Совет Мустамлакачилиги Даврида. – Тошкент: “Шарқ”, 2000. – Б. 455–462. 20 siyosati va ish yuritish uslubiga qarshi norozilik izhor etib, mazkur arizaga imzo chekkan edilar. RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi komissiyasi xulosasiga ko‘ra, Fayzulla Xo‘jaev, Abdurahim Hojiboyev va Bahodir Maqsumov o‘n sakkizlar guruhining g‘oyaviy rahnamosi va tashkilotchisi deb topildi. Bundan tashqari xulosada ta’kidlanishicha, Fayzulla Xo‘jaev, Abdurahim Hojiboyev va Rustam Islomov O‘zbekistonda uchta guruh tuzib, go‘yo Markaziy Komitetga qarshi birgalikda yagona jabhada turib kurash olib borganlar 29 . O‘n sakkizlar guruhi a’zolari RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi komissiyasi va O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti ikkinchi chaqiriq I-plenumi qaroriga ko‘ra 1925-yil dekabrda quyidagicha jazolandi: Rahmat Rafiqov, Muxtorjon Saidjonov, Inomjon Xidiraliev, Nuritdin Qoriev o‘z vazifalaridan olib tashlandi, Rahmat Rafiqov va Bahodir Maqsumov partiya a’zoligidan chiqarildi, Zokir Hasanov va Obid Maqsumovga qattiq xayfsan e’lon qilindi, Rahmatulla Muzaffarovning ishini ko‘rib chiqish uchun O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Kontrol Komissiyasiga topshirildi, Rahimjon Rahimboboev va Abdurahim Hojiboyevlarga tanbeh berildi, o‘z xatolarini tan olib arizani qaytarib olgan 8 nafar kishi (A.Hojiboyev, I.Xidiraliev, M.O‘runxo‘jaev, O‘.Ashurov, H.Eshonov, A.Muqamilov, A.Zokirov, N.Shirinov)ning shaxsiy ishiga esa guruhbozlik kurashida ishtirok etganligi yozib qo‘yildi 30 . 1925 – 1926-yillarga oid rasmiy hujjatlarda o‘n sakkizlar guruhi partiya Markaziy Komiteti yo‘liga qarshi chiqqanlikda va bu ishni bevaqt, O‘zbekistonda yer-suv islohoti o‘tkazish davrida qilganlikda ayblangan bo‘lsa, oradan ikki yil o‘tar-o‘tmas, VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining 1927-yil oktyabr plenumida qabul qilingan “VKP(b) MKK va Ishchi- dehqon inspeksiyasi xalq komissarligi vakilining O‘rta Osiyodagi ishi to‘g‘risida”gi rezolyutsiyasida bunday deb yozilgan edi: 29 Каримов Ш.Х. Ўзбекистон Интеллигенциясига Қарши Сиёсий Қатағонлар. – Тошкент: Фан, 1998. – Б. 71–79. 30 Ўзбекистонда ХХ Асрнинг 20-30-Йилларидаги Сиёсий Ва Ижтимоий Жараёнлар. – Б. 7. 21 “Umumpartiyaviy oppozitsiyaning mavjudligi, tashkiliy jihatdan tor-mor qilingan, o‘zining ildizlari bilan proletariatta hamda kambag‘al dehqonlarga yot bo‘lgan boy yer egaligi va quloqlar muhitiga borib taqaladigan o‘ng og‘machilik (o‘n sakkizlar guruhi) qoldiqlarini jonlantirmoqda. Bu guruh shu bilan ma’lumki, u: a) yer islohotiga qarshi; b) xotin-qizlar ozodligiga qarshi; v) savdogarlar va hunarmandlardan olinadigan soliqlarning kamaytirilishini quvvatlab; g) apparatning darhol va tartibsiz ravishda milliylashtirilishini yoqlab chiqdi, bu hol sovet apparatini ijtimoiy jihatdan yot bo‘lgan yoxud mutlaqo tayyorgarligi bo‘lmagan kishilar bilan bilar-bilmas to‘ldirishga olib kelgan bo‘lar edi”. O‘rta Osiyo byurosining bunday tuhmat va buzg‘unchilik fikrlariga hech kim qarshi chiqa olmadi. Fayzulla Xo‘jaevning O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1927-yil mart plenumida so‘zlagan nutqida aytgan quyidagi fikrlari partiyada vujudga kelgan ahvolni to‘la-to‘kis ta’riflab beradi: “...Biz o‘tgan vaqt davomida mazkur arizaning siyosiy vazifalari yoki amaliy maqsadlari nimadan iborat bo‘lganligini bilishga biror marta ham urinib ko‘rmadik” 31 . Xullas, bolsheviklar partiyasi oradan ko‘p o‘tmay o‘n sakkizlar guruhi a’zolari ilgari surgan talablarni soxtalashtirishga muvaffaq bo‘lishdi. Kommunistik mafkuraning rasmiy siyosati uqtirishicha, o‘n sakkizlar guruhi go‘yoki partiyaning bosh yo‘li va O‘rta Osiyoda yer-suv islohoti o‘tkazilishi hamda xotin-qizlar ozodligiga qarshi chiqishgan. Aslida O‘zbekistonning 18 nafar milliy rahbar xodimlari²¹¹¹ O‘zbekiston SSRda shakllanayotgan sovet jamiyati ma’muriy-buyruqbozlik tizimi hamda Markaz vakillari va ularning respublikadagi gumashtalari yuritayotgan shovinistik siyosatga qarshi chiqqan edilar 32 . O‘zbekistonning sovet davri tarixida bolsheviklar partiyasi ichidagi o‘zgacha fikrlovchilarni bostirish siyosati shu tariqa boshlandi. Shu bilan birga o‘n sakkizlar guruhi faoliyatiga oid arxiv hujjatlari sinchiklab tahlil qilinganida Fayzulla Xo‘jaev singari shaxslar O‘zbekiston va o‘zbek xalqi manfaatlari uchun Markaz 31 Бобожонов Ш. Миллий Зиёлилар Ва Совет Ҳокимияти. – Тошкент: “Маънавият”, 2006. – Б. 58– 64. 32 Хайдаров М. ХХ Аср 20–30 Йилларида Ўзбекистонда Сиёсий Жараёнлар. – Тошкент: Akademnashr, 2014. – Б. 132–140. 22 vakillariga qarshi kurashgan bo‘lsa, ba’zi milliy kommunistlar “inqilobiy g‘oya” uchun mutaassiblarcha kurash olib borib, bu yo‘lda barcha narsani qurbon qilganligi, uchinchi turdagi ayrim kimsalar esa “inqilobiy shiorlar”ni niqob qilib olib, o‘z shaxsiy maqsadlari uchun kurashganligi va har qanday sharoitda ham siyosiy hokimiyatga intilganligi ayon bo‘ladi. Inog‘omovchilik O‘zbekiston SSR Maorif xalq komissari (1925 – 1926), O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti matbuot bo‘limi mudiri (1926) lavozimlarida ishlagan Rahim Oxunjonovich Inog‘omov nomi bilan bog‘liqdir. U O‘zbekistonda mustabid sovet rejimiga qarshi kurashgan milliy rahbar xodimlardan biridir. R.Inog‘omov 1926-yilda chop etilgan “O‘zbekiston ziyolilari” risolasida o‘zbek xalqi bolsheviklar amalga oshirgan Oktyabr to‘ntarishiga nisbatan noxush munosabatda bo‘lganligini ochiq ko‘rsatgan edi. O‘zbekiston yozuvchilarining Samarqanddagi “Qizil qalam” jamiyati faoliyatiga dastlab u rahbarlik qilgan, “Milliy Istiqlol” tashkiloti a’zosi. U o‘zining maqola va nutqlarida O‘zbekiston Kompartiyasi ni SSSRning mustamlakach ilik siyosatiga qarshi kurashmayotganlikda, VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi va O‘rta Osiyo Iqtisodiy Kengashi kabi Markazning nazoratichi organlarini zo‘ravonlikda ayblagan. Biroq O‘rta Osiyo byurosi va O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti R.Inog‘omov va uning tarafdorlarini partiyaga qarshi “inog‘omovchilik guruhi” tuzishda qoralab, ularga qarshi kurash uchun respublika partiya tashkilotini oyoqqa turg‘azdi. 1926-yil 12-dekabrda O‘zbekiston Kompartiyasi MK Ijroiya byurosi va plenumida, 1927-yil yanvarda O‘rta Osiyo byurosida bu masala maxsus ko‘rilib, “inog‘omovchilik – mayda burjua va millatchilik tomonga og‘ish”, deb qoralandi. R.Inog‘omov 1926-yil dekabrda o‘z lavozimidan olib tashlandi²¹¹⁵. Bu masala 1927-yil yanvar oyida bo‘lgan VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi yig‘ilishida ham maxsus ko‘rilib, “inog‘omovchilikning o‘ng oppozitsiya bilan g‘oyaviy yaqinligi fosh qilindi”. 23 A.Ikromov o‘z nutqlarida doimiy ravishda R.Inog‘omovni “milliy og‘machilik” va “millatchilik”da ayblab turgan 33 . O‘zbekiston Kompartiyasining III syezdi (1927-yil noyabr) R.Inog‘omovni “g‘oyaviy jihatdan tor-mor qilindi”, deb hisoblab uni Qashqadaryoning eng chekka qishlog‘idagi maktabga ishlash uchun jo‘natdi. Bundan sal avval – 1927-yil 16-sentyabrda unga qattiq xayfsan e’lon kilingan edi 34 . 1930-yil 30-mayda “Qizil O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalarida R.Inog‘omovning ochiq xati uyushtirilib, u tavba-tazarru qildirildi. Inog‘omovchilikni xorijda yashayotgan Ahmad Zaki Validiy va Mustafo Cho‘kay kabi Turkiston taraqqiyparvarlari o‘zbek kommunistlarining Markazning mintaqadagi xo‘jayini – O‘rta Osiyo byurosiga qarshi dadil chiqishi, deb baholashgan edi. Mustafo Cho‘kay unga Parijda chiqayotgan “Yosh Turkiston” (“Yas Turkistan”) jurnalida ishtirok etishni taklif qiladi. Xullas, sovet rejimi O‘zbekiston SSRda siyosiy tazyiq va qatag‘onlarni Markazdan ancha avval – 1925-1926-yillarda boshlab yubordi 35 . 33 Ўзбекистонда ХХ Асрнинг 20–30-Йилларидаги Сиёсий Ва Ижтимоий Жараёнлар. – Тошкент: “Шарқ”, 2007. – Б. 248–260. 34 Мустафо Чўқай. Туркистон Қайғуси. – Тошкент: “Cho‘Lpon”, 1992. – Б. 85–91. 35 Ражабов Қ. Ўзбекистон XX Асрда. Биринчи Жилд (1900–1939). – Тошкент: “Фан”, 2024. – Б. 661– 668. 24 II BOB. O‘ZBEK ISTON DA QA TA G‘ON SIY OSA TIN IN G IKKIN CHI TO‘LQIN I II 1. O‘zbek ist onda X X asrning 50-60 y illarida madaniy siy osat 1917-yil “oktyabr inqilobi” voqealari va Sovet davlatining tashkil topishi kapitalizm bosqichidan sotsializmga o‘tish yoki boshqacha aytganda, “madaniy inqilob” deb nom oldi. Bu jamiyatning ma’naviy hayotida tub burilish yasab, K. Marks va V. Lenin mafkurasi asosida jamiyatda tub o‘zgarishlar olib borildi 36 . Davlat tomonidan sovet fuqarolarini kommunistik partiya g‘oyasi asosida tarbiyalash, internatsionalizm va vatanparvarlik, jamoaviy psixologik ta’sir o‘tkazish ishlari olib borildi. Mazkur jarayonda madaniyatni tashkil topishi tuzilishi jihatidan “sotsialistik”, tabiatidan “internatsional” (milliy madaniyatning eng yaxshi namunalarini birlashtirgan) yangi tipdagi madaniyat yaratildi 37 . Davlat tomonidan “sovet madaniyati” deb nom olgan ushbu madaniyat nafaqat fuqarolarni sotsialistik ruhda tarbiyalashda, balki xorij davlatlari bilan madaniy aloqalarda targ‘ibot yuzasidan foydalanilib, davlatning xalqaro miqyosdagi rolini ko‘rsatish vositasini bajara oldi 38 . Madaniy aloqalar davlat strategiyasining bir qismi hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, sovet davridagi hukmron mafkura hamda siyosiy tuzumning ta’siri nuqtai nazaridan davlatning madaniy aloqalardagi siyosatini quyidagicha davrlashtirish mumkin: Birinchi davr – 1918-1940-yillar. Bu davr jamiyatni sotsialistik mafkura asosida qurish hamda proletar madaniyatini yaratish va uni targ‘ib qilish jarayoni sifatida e’tirof etish mumkin. Ma’lumki, har bir tarixiy davrdagi madaniy o‘zgarishlar o‘z mohiyati va maqsadiga ko‘ra turli mamlakatlarda xalq, millatning milliy va tarixiy xususiyatlariga tayangan holda amalga oshirilgan. Ushbu tarixiy davr mobaynidagi barcha ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlar kommunistik mafkura asosida amalga oshirildi. Ammo o‘z davrida “madaniy inqilob” deb nomlangan bu 36 Ленин В.И. Государство и революция // В.И.Ленин. Полное собрание сочинений. – 5-е изд. – Т. 33. – М.: Издательство политической литературы, 1974. – С.12 37 Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2017. 38 Григорьев П.В. Теоретическая политология – Ярославль: Ярославский государственный университет имени П.Г. Демидова, 2002. – С. 24. 25 jarayonning o‘ziga xos xususiyatlari shundan iborat ediki, madaniy meros va milliy qadriyatlarni deyarli inkor etgan holda yangi, sotsialistik madaniyatga asos solindi. Bunda milliy madaniy meros o‘rnida yagona sovet madaniyati, san’ati, adabiyoti, ilm-fanini qaror toptirish yo‘lida sa’y-harakatlar amalga oshirildi va bu vaqtda xorijiy mamlakatlar bilan amalga oshirilgan madaniy aloqalar ham bevosita ana shu, yangidan maydonga kelgan “sotsialistik madaniyat” targ‘ibotiga xizmat qilishga yo‘naltirildi. Bu davrdagi madaniy aloqalarda siyosiy tuzumning salbiy ta’siri yana shundan iborat ediki, bu yillar oralig‘ida o‘lkada madaniy qurilish ishlari, xalq xo‘jaligi vayron bo‘lgan va sinfiy kurash keskinlashgan murakkab sharoitda olib borildi 39 . Biroq, shunita’kidlash lozimki, hali 20- yillarning boshlarida madaniyat va san’at sohasida, umuman barcha sohalarda nisbatan, ma’lum darajada bo‘lsa-da, ijodiy erkinlik hukm surardi. Ma’muriy buyruqbozlik tizimi esa endigina shakllanayotgan edi⁴⁵. Shu sababli madaniy aloqalar jarayoni, yuqorida aytib o‘tilganidek, yangi sotsialistik madaniy turmush tarzini xorijiy mamlakatlarga targ‘ib qilish davri sifatida e’tirof etiladi. Bu hukumat tomonidan xorij davlatlari bilan madaniy aloqalar sohasida muhim tadbirlarni boshlab berdi. Jumladan, 1917-yilning 30- dekabrida bolsheviklar hukumati davlatlar va xalqlar nomiga murojaatnoma e’lon qilinib, unga ko‘ra, barcha millat va xalqlarning iqtisodiy madaniy aloqalar o‘rnatib birlashishi uchun barcha sharoitlarni yaratish vazifa sifatida belgilandi. Bu jarayonda G‘arb madaniyat vakillari va arboblari Oktyabr inqilobini qo‘llab-quvvatlab, ishchi dehqonlar davlati bilan dastlabki madaniy aloqalar o‘rnatilishida ishtirok etdilar⁴⁸. Buning natijasi sifatida xorij davlatlari yozuvchi, olim va davlat arboblari tomonidan 1919-yil 26- oktyabrda “Yumanite” gazetasida xalqaro qo‘llab-quvvatlashga bag‘ishlangan “Blokadaga qarshi” manifesti e’lon qilindi 40 . 39 Рахимов С. Социалистик мамлакатларнинг ўзаро ҳамкорлиги. – Тошкент: Ўзбекистон, 1984. – Б. 32 40 O‘zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. – Toshkent: Sharq, 2000. – 271 b. 26 Mazkur sohada badiiy ijodkorlarning faoliyati keng jalb qilinib, M.Gorkiy, V.Mayakovskiy, S. Esenin, L. Seyfullina, I. Erenburg, V. Lidiya, M. Slonimskiy, O. Forsh, L. Nikulin, G. Serebryakova, A. Bezimenskiy kabilarning asarlarini xorij tillariga tarjima qilish va ko‘paytirish tadbirlari olib borildi. Shuningdek, “Jahon adabiyoti” nashriyoti, 1920- yilda SSSR FA xalqaro kitob almashish byurosi tashkil etildi 41 . Sovet hukumatining o‘rnatilishi bilan davlat xalqaro maydonda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi uchun, Yevropa, Shimoliy Amerika, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlari, ayniqsa, Afg‘oniston, Eron, Hindiston, Xitoy, Mo‘g‘uliston, Turkiya bilan aloqalarni shakllantirishga alohida e’tibor berdi. Masalan, 1921-yilda Afg‘oniston hukumati bilan meteorologiya sohasida o‘zaro mutaxassislar almashilgan bo‘lsa, Xitoy va Eronda bu yillarda yuqumli kasalliklar tarqalgani munosabati bilan hukumat tomonidan tibbiyot xodimlari, asbob-uskuna va dori-darmon vositalari yetkazib berildi. XX asrning 20-30-yillarida Sovet davlati tashqi munosabatlarda yakkalanib qolish holatini yenga oldi. Ya’ni, 1924-yilda Buyuk Britaniya, Italiya, Avstriya, Gretsiya, Norvegiya, Shvetsiya, Daniya, Fransiya, Xitoy, Meksika bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. 1925-yilda SSSR bilan Yaponiya o‘rtasida, 1930-yillarda AQSH bilan diplomatik aloqalar Millatlar Ligasiga qabul qilinishiga olib keldi. Natijada Sovet Ittifoqi xalqaro munosabatlarning teng huquqli subyektiga aylandi. Qayd etish lozimki, 1920-yillarning birinchi yarmida Sovet hukumatining xorij davlatlari bilan madaniy aloqalari tartibli xususiyatga ega emas edi. Bu jarayonda jamoat tashkilotlari, madaniyat va fanning alohida vakillari asosiy rol o‘ynagan. Davlat tomonidan alohida olingan “xalq diplomatiyasi” nazarda tutilmagan, biroq uning ma’lum elementlari aloqalar jarayonida mavjud edi 42 . Bu sohadagi yirik burilish 1925-yilda 8-avgustda Markaziy Ijroiya qo‘mitasi va SSSR Xalq komissarlari soveti qaroriga binoan chet davlatlar bilan madaniy aloqalar qilish butunittifoq jamiyatining (keyingi o‘rinlarda – ChDMA) tashkil 41 Саиков Р.Р. Международное движение общественности за дружбу и культурные связи с СССР. – М., 1975. – 64 с. 42 Приходько О.К. Советская культурная дипломатия в КНР: основные этапы, акторы, целевые группы // Управление в современных системах. 2016, №3(10). – С. 58-64. 27 etilishiga olib keldi. Jamiyatning ta’sischilari Tashqi ishlar xalq komissarligi, SSSR Fanlar akademiyasi, VSPS, RSFSR Maorif ministrligi, Badiiy akademiya, inqilob muzeyi, Butunittifoq kitob palatasi va boshqa tashkilotlar, shuningdek, ko‘zga ko‘ringan fan va madaniyat vakillari tashkil etdi. Mazkur tashkilotning nizomida uning vazifalari sifatida xorij va Sovet Ittifoqidagi alohida fan va madaniyat arboblari, jamoat tashkilotlari va muassasalar o‘rtasida madaniy va ilmiy aloqalarni o‘rnatish va rivojlantirish belgilandi. Rasmiy ravishda uning zimmasiga G‘arb mamlakatlarini SSSRning erishgan yutuqlari bilan tanishtirish, Ittifoq xalqlari madaniyatini xorijda targ‘ib qilish, xalqlararo do‘stlik va o‘zaro aloqalarni rivojlantirish va mustahkamlashga xizmat qilish belgilangan. ChDMA madaniy, ilmiy va adabiy aloqalar almashishni muvofiqlashtirib, xorijdan yirik davlat arboblarining tashrifini uyushtirishga va ularning sovet davlatidagi hamkasblari bilan uchrashishlariga imkon yaratgan. Buning uchun ChDMA xorij tashkilotlari bilan ma’lumot almashish, ittifoq hududida do‘stlik jamiyatlarini tuzish va ular o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatishga ko‘maklashish, til, xalqlar urf-odati va yashash tarzi va madaniyatini o‘rganishga, ilmiy aloqalar almashish, gastrol va ko‘rgazmalar tashkil etish, Sovet Ittifoqidagi madaniyat, fan borasida ma’lumotlarni nashr qilish va ularni xorijda targ‘ibot sifatida foydalanishga ko‘maklashishi lozim edi. Shu tariqa, birinchi marotaba xorij bilan madaniy aloqalarni o‘rnatish va uni boshqarish masalalari bo‘yicha davlat ahamiyatidagi tashkilot tuzildi. ChDMAning ichki hujjatlarida kapitalistik mamlakatlarda Sovet davlati to‘g‘risida ma’lumotlarni tarqatish va davlat foydasi uchun g‘arbda ijobiy holatni namoyon etish yuzasidan tadbirlar belgilangan. Buning uchun xorijda SSSRning madaniy aloqalar jamiyati tuzildi. Mazkur tashkilot xalqaro munosabatlarni hisobga olgan holda, davlatning tashqi aloqalarni qo‘llab-quvvatlashi va tartibga solishga yordam berishi mo‘ljallandi 43 . Bu tashkilotning tashabbusi bilan Sovet adabiyotshunoslari Parij 43 Романовский С.К. Международные культурные и научные связи СССР. – М., 1966. – С. 19. 28 (1935) va Madrid (1937) shaharlarda bo‘lib o‘tgan xalqaro yozuvchilar kongressida, 1934-yilda Butunittifoq sovet yozuvchilarining syezdida ishtirok etishdi. Mazkur jarayonda 20-30-yillarda sovet madaniyati targ‘ibotining yana bir ko‘rinishi – kinofilmlar namoyishi va kinoijarasi sohasiga ham alohida e’tibor berildi. 1924-32-yillarda kinoijodkorlar tomonidan 241 ta kinokartina, ulardan 34 %, ya’ni 26 ta mamlakatga sotildi. Bu faqat targ‘ibot bo‘lmay, balki kinofilmlar sotuvi orqali davlat iqtisodiy bozorga ega bo‘lishga harakat qildi. S. Eyzenshteynning “Bronenosets “Potyomkin”, Pudovkinaning “Ona”, “Sankt-Peterburgning tugashi”, E.Dzigananing “Biz Kronshtadtdanmiz”, A. Zarxi va I. Xeyfitsaning “Baltika deputati”, G. Kozintseva va L. Traubergning “Maksim haqidagi trilogiya” filmlari ko‘rsatildi. Shuningdek, 1925-yilda Parijda o‘tkazilgan dekorativ san’at ko‘rgazmasida sovet filmlari 2 ta oltin medal (“Ish tashlash”, “Alanganing uchquni”) kumush medal va faxriy yorliqni qo‘lga kiritishdi. 1930- yilda Nyu- Yorkda o‘tkazilg an kinofilm lar festivali 3 ta sovet filmi (“Chingizxonning avlodi”, “Yer”, “General chiziq”) “eng yaxshi filmlar” deb topildi. Shunday ko‘rinishdagi kinofestivallar 1928-yilda Gaaga, 1932- yilda Venetsiya shahrida ham tashkil etildi. 30-yillarning boshida sovet filmlari 52 ta mamlakatda namoyish etildi. Umuman, 20-yillarning oxiri – 30-yillarning boshida sovet kino-ekspeditsiyalari Afg‘oniston (1928), Yaman (1929), Mo‘g‘uliston (1930) davlatlarida safarda bo‘lishdi. 1935- yilda Moskva shahrida birinchi xalqaro kinofestival tashkil etildi. Tasviriy san’at sohasida 1918-yilda Maorif xalq komissarligi qoshidagi tasviriy san’at bo‘limida xalqaro byuro ochilib, 20-yillarning boshidan xorijda sovet madaniyatini targ‘ib etuvchi badiiy san’at asarlari ko‘rgazmalari namoyish etildi. Masalan, 1922-yilda Berlin shahrida 600 ta ijod namunalari namoyish etilgan ko‘rgazma tashkil etilgan bo‘lsa, 1924-yilda AQSHda rassomlarning (100 ta) ijodi aks etgan ko‘rgazma tashkil etildi⁵⁹. Shuningdek, keyingi yillarda Yaponiya, Osiyo va Lotin Amerika mamlakatlarida ham Sovet davlatining san’atini namoyish etuvchi ko‘rgazmalar bo‘lib o‘tdi. Bunga javoban Moskva shahrida 1926, 1928, 1932, 1934, 29 1937-yillarda g‘arb rassomlarining inqilobiy asarlari 1-ijodiy ko‘rgazmasi faoliyat olib bordi 20-30-yillarda xalqaro munosabatlarda musiqa jamoalari va teatrlarning xorijga chiqishi keng amaliyotda qo‘llanilib, Sovet hukumati tomonidan bunday yondashuv faqat madaniy badiiy emas, balki siyosiy ahamiyatga ega edi. 1922-24-yillarda Moskva san’at teatri Germaniya, Yugoslaviya, Fransiya, AQSHdagi tomoshabinlarga 561 ta spektakllarni namoyish etdi⁶¹. Mazkur aloqalar bir tomonlama bo‘lmay, Sovet Ittifoqi respublikalarida ham xalqaro teatrlarni katta qiziqish bilan qabul qilishdi. Masalan, 1928-yilning o‘zida SSSR respublikalariga an’anaviy yapon teatr san’atining asarlari ko‘rsatildi. Sovet Ittifoqi madaniyat vakillari Zamonaviy musiqa xalqaro jamiyati va Butundunyo artistlari ligasi tashkilotlariga a’zo bo‘ldilar 44 . 44 Эрназаров.Ф Ўзбекистон Осиё давлатлари билан маданий алоқалари. Тошкент - Иқтисодиёт. 2018, Б 27-33 30 II 2. O‘zbek ist onda X X asrning 50-y illarida qat ag‘on siy osat i XX asrning 40-yillari ikkinchi yarmi va 60-yillari O‘zbekiston tarixida mafkuraviy bosimlar, siyosiy tazyiqlar va qatag‘onlarning yangi bosqichi bilan xarakterlanadi. Stalin davrida boshlangan “xalq dushmanlari” siyosati bu yillarda ham to‘xtamadi, aksincha, boshqa shakllarda davom etdi. Mustabid tuzum uchun eng xavfli qatlam aynan ilm-fan bilan shug‘ullanadigan olimlar, keng fikrlaydigan adabiyot va san’at vakillari edi. Shu sababli aynan shu yillarda O‘zbekiston ilmiy- intellektual salohiyati, milliy adabiyoti va ma’naviy merosi eng katta zarbaga uchradi. Partiya markazi tomonidan chiqarilgan qarorlar ijodkorlar va olimlar faoliyatini mafkuraviy nazoratga oldi, “millatchilik” , “panturkiz m”, “kosmopolitizm” kabi soxta ayblovlar bilan tanqidlar kuchaydi, tirik ijodkorlar badnom qilindi, ko‘plari qamaldi, surgun qilindi. Bunday bosimlar natijasida ilmiy fikr erkinligiga, milliy adabiyot rivojiga va jamiyat mafkuraviy hayotiga jiddiy zarar yetkazildi. Shu bois mazkur mavzu tarixni haqqoniy o‘rganish, adolatni tiklash va o‘sha avlod fojiasini ilmiy asosda baholash uchun bugun ham o‘z dolzarbligini saqlab turadi 45 . XX asr insoniyat tarixidagi eng murakkab, ziddiyatli va fojiaviy davrlardan biri sifatida tarix sahifalarida muhrlanib qoldi. Ayniqsa, sobiq Sovet Ittifoqi tarkibidagi xalqlar, jumladan O‘zbekiston aholisi boshidan kechirgan siyosiy qatag‘onlar jarayoni o‘zining misli ko‘rilmagan ko‘lami, shafqatsizligi va ijtimoiy oqibatlari bilan ajralib turadi. 1940–1950 yillar oralig‘ida amalga oshirilgan bu repressiyalar nafaqat minglab begunoh insonlarning hayotiga zomin bo‘ldi, balki milliy tafakkur, madaniyat, ma’rifat va ziyolilar qatlamining uzilishiga sabab bo‘ldi. Stalin davridagi siyosiy tozalashlar, “xalq dushmani” tamg‘asi ostida amalga oshirilgan hibslar, surgunlar va otuvlar sovet tuzumining totalitar mohiyatini yaqqol namoyon etdi. Ayniqsa, o‘zbek milliy ziyolilari, jadidlar, adiblar, ulamolar va davlat arboblari bu zulmning asosiy nishoniga aylangan edi. Ularning aksariyati soxta 45 Мустафо Чўқай. Туркистон Қайғуси. – Тошкент: “Cho‘lpon”, 1992. – Б. 118–123. 31 ayblovlar bilan qamaldi, ba'zilari esa qatl etildi. Bu esa o‘z navbatida milliy o‘zlik, tarixiy xotira va madaniy taraqqiyotga katta zarba bo‘ldi. Ushbu maqolada aynan 1940–1950 yillardagi siyosiy repressiyalar tarixiy jarayon sifatida tahlil qilinadi, qatag‘on qurbonlarining xotirasi va ularning bugungi jamiyat xotirasidagi o‘rni o‘rganiladi. Shuningdek, tarixiy adolatni tiklash, xotira madaniyatini shakllantirish va milliy ongni mustahkamlash jarayonida ushbu voqealarning ijtimoiy-madaniy ahamiyati yoritib beriladi 46 . 1940–1950 yillardagi siyosiy repressiyalar tarixiy jarayon sifatida tahlil qilinadi, qatag‘on qurbonlarining xotirasi va ularning bugungi jamiyat xotirasidagi o‘rni o‘rganiladi. Shuningdek, tarixiy adolatni tiklash, xotira madaniyatini shakllantirish va milliy ongni mustahkamlash jarayonida ushbu voqealarning ijtimoiy-madaniy ahamiyati yoritib beriladi. Maqola tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va zamonaviy tadqiqotlar asosida tayyorlangan bo‘lib, tarixiy saboqlarni anglash va ularni kelajak avlodlarga yetkazish maqsadiga xizmat qiladi. 1940–1950 yillardagi siyosiy repressiyalar masalasi nafaqat O‘zbekiston, balki butun sobiq Sovet Ittifoqi hududida tarixiy, siyosiy va ijtimoiy tadqiqotlarning markaziy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda bu borada so‘nggi yillarda qilingan tadqiqotlar qatag‘on qurbonlarining ismlarini aniqlash, ularning merosini qayta tiklash hamda ommaga yetkazishga qaratilgan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga binoan 31-avgust “Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni” sifatida belgilanishi ushbu masalaning dolzarbligini ko‘rsatadi 47 . 40-yillarning oxiri 50-yillarning boshlarida mustrabut tuzum “mafkura maydoni” da keng xujumga avj oldirib, o‘zining asosiy zarbasini boshqacha fikrlaydigan ijodkor va ilmiy ziyolilarga, “KPCC tarixi”da yozilganidek, “birjua qarashlarida va nuqai nazarlari qoldiqlariga qarshi, fan, adabiyot va san‘atda markaziy-leninizmdan chekinishlarga qarshi” qaratdi. Ana shu davrda VKP MK 46 Бобожонов Ш. Миллий Зиёлилар Ва Совет Ҳокимияти. – Тошкент: “Маънавият”, 2006. – Б. 144– 150. 47 Хайдаров М. ХХ Аср 40–50 Йилларида Ўзбекистонда Сиёсий Жараёнлар. – Тошкент: Akademnashr, 2015. – Б. 201–209. 32 adabiyot va sanat masalalari yuzasidan bir qator qarorlar qabul qilgan bo‘lib ularda mamlakat ijodkor ziyolilarning kopgina vakillari o‘z asarlarida “g‘oyasizlik”ni targ‘ib qilgan, “adabiyot va san‘atni siyosatdan ajratib tashlashga uringanlari” uchun badiiy ijoddagi partiyaviylik ptinsiplaridan uzoqlashganlilari uchun badnom etiladi 48 . Partiya MK tashabbusi bilan falsafa va iqtisodiy fanlar bo‘yicha munozaralar uyushtirildi, ular esa osha davr ruxida o‘tdi. Partita mafkura muassasalarining ko‘rsatmasi bilan munozaralarda o‘z asarlarda “marksizm-leninizm” asosiy prinsiplari chekinishga yo‘l qo‘ygan ijtimoiy fanlar vakillari, ularning ularning qarashlariga subyektivizm va shu kabilar tanqid qildilar. Partiya MKning “mafkuraviy masalalariga” doir buy yo‘l-yo‘riqlari va ularning amalda ro‘yobga chiqarishda adabiyot, sanat va ijtimoiy fanlarni demokratik asosda ijodiy rivojlantirish ko‘p yillar mobaynida to‘siq bo‘ldi, joylarda ijodkor va ilmiy ziyolilarning boshqacha fikrlovchi vakillarni yo‘q qilishda olib keldi. Bu xalokatli jarayondan O‘zbekiston ham chetda qolmadi. VKP MK direktivalarini amalda ro‘yobga chiqarish jarayonda “millat chilik”ka qarshi kurash niqobi oltida 40-yilda oxiri – 50-yillarning boshlarida mustabit tuzum va uning mafkuraviy muassalari o‘zbek xalqining madaniy merosiga xujum qilishni keng avj oldirib yubordilar badiiy va ilmiy ziyolilarning bir qator vakillariga qarshi vaxshiylarcha bedodlik qildilar 49 . Sho’rolar hukumati millatning guli bo’lgan, xalqning eng ma’rifatli vakillari bo’lgan ziyolilarni ko’plab qatag’on etgan. Qatag’onlar mexanizmi nafaqat Iosif Stalin hukumat tepasida bo’lgan davrda, balki undan keyin ham to’xtamagan. Mutaxassislar fikricha, Sovet davri qatag’onlari o’tgan asrning 80- yillari o’rtalarigacha davom etgan. Ba’zilarga ko’ra, bu mexanizm yashovchan va u hamon o’z kuchini saqlab qolgan bo’lishi mumkin. 48 Sharafiddinov O. “Qatag‘on Yillari Saboqlari”. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 1994. – B. 54–60. 49 М. Жўраев, Р. Нуруллин, С. Камолов, R.Rajapova, А. Голованов, Н. Ражабов , А. Маврулов, Р. Абдуллаев, С. Азамхўжаев, Д. Алимова, Н. Каримов, Б. Кошанов, К. Оқилов , З. Орифхонова, Л. Тетенева, Ш. Турдиев. Ўзбекистон Совет Мустамлакачилиги Даврида.. Тошкент Шарқ-2000 33 Tadqiqotchi Sobir Mirvaliyev so’zlaydi: “Mana masalan otamni ‘Kirovni otganlarning dumi’ deb, shu statya bilan qamalib ketgan. Bizning otamizga 10 yil Sibirga surgun berilgan, amakimizni otishga hukm qilingan. Yig’lab yuborgim keladi, chunki o’zingiz tasavvur qiling, bitta mushtipar onaning etagida 6 ta bola qolgan. Eng kichkinasi 3 oylik, kattasi 12-13 yashar.” “Birov bir burda non bergandir, birov oyog’iga eski tufligini bergandir. Oltita jonning hammasi o’lib ketdi. Onamiz ham, otamiz ham o’tib ketdi. Biz endi xayriyat mana istiqlol davriga kelib, shularni otganlarni, hukm qilganlarning ustidan istiqlol tufayli biz boshqa hukm chiqardik, prezidentning farmonini,” - deydi tarixshunos Mirvaliyev 50 . O’zbekistonda qatag’onlik davri bir necha bosqichlarda davom etgan bo’lsa, har bir bosqichda ko’plab ziyolilar yo qamalishgan, yoki surgun etilgan va yoxud qatl etilgan. 1938 yili bir kunda o’nlab ziyolilar otib tashlanganini aytarkan, men o’zbek xalqining mustamlakachilik davridagi tarixini hasratli tarix deb atagim keladi, deydi olim Naim Karimov. “Mening to’liq bo’lmagan ro’yxatimda otib tashlanganlarning orasida Cho’lpon, Abdulla Qodiriy, Fitrat, Otajon Hoshim, Ziyo Said, katta tilshunos o’zbek olimi G’oziolim Yunusov, Mo’min Usmonov, Muhammad Hasanov, Qosim Sorokin, Ziya Gimadinov degan o’nlab kishilar bor. Bular hammasi o’zbek adabiyotining, o’zbek madaniyatining yirik namoyandalari bo’lgan.” “Ularning birortasining ustidan sud jarayoni bo’lmagan. Besh minutning ichida u so’roq qilingan, so’rog’iga bergan javoblari asosida uni xalq dushmani ekanligi isbot qilingan. Sho’ro hukumati har qanaqa demokratiya normalarini yig’ishtirib qo’yib, O’rta Osiyoda, xususan O’zbekistonda olib borgan siyosatida nihoyatda vahshiy bir tuzumni yaratgan davlat sifatida ish ko’rganligini va o’zbek xalqining eng ilg’or ziyolilarini qirib tashlaganligini aytmoqchiman,” - deydi Naim Karimov 51 . 50 Sharafiddinov O . “Qatag‘On Yillari Saboqlari” . – Toshkent: “O‘Zbekiston”, 1994. 51 Ражабов Қ. Ўзбекистон XX Асрда. Иккинчи Жилд (1940–1991). – Тошкент: “Фан”, 2024. – Б. 341– 349. 34 Mutaxassislarga ko’ra, Sovet hukumati tomonidan mamlakatda ruslashtirish, dinsizlashtirish, tilsizlashtirish siyosati amalga oshirila borilar ekan, bu siyosatga qarshi bosh ko’targanlar qattiq jazolangan 52 . Taqiqotchi Sobir Mirvaliyev: “Bir to’da ziyolilar, yozuvchilar hammasiga bir xilda “61”, “61a”, “62” qo’yilgan. Ya’ni “inqilobga qarshi, sovetga qarshi, kommunistik mafkuraga qarshi degan g’oyalarni tashiydi” deb qamayvergan. Lekin mana endi o’shalarning bergan tergovlarini olib qaraydigan bo’lsangiz, mana Maqsud Shayxzoda 7 ta papkadan iborat. Shu Ozarbayjon xalqining vakili-ku, o’zbek shoiriman deb shu yerda yashab, shu yerda ijod qilgan. 25 yilga qamalgan shu. Bitta aybi nimadi, “oktyabr revolyutsiyasini inqilob, partiyani firqa degan.” “O’zimizning turkiy tilda yoki bo’lmasa arab tilida aytilganligi uchun [Maqsud Shayxzodaga] millatchi aybi qo’yilgan. She’rlaridan ham shunga o’xshagan narsalar topilgan-da, shularni ro’kach qilib 25 yilga Toshkent viloyat sudi hukm ijro etgan. Undan keyin yana 5 yil qo’shgan, demak 30 yil,” - deydi tarixchi. Hozirgi ma’lumotlarga ko’ra, Stalin davri va undan keyingi yillarda O’zbekistonda 100 mingdan ortiq odam qatl etilgan, yoki hibs qilingan. O’zbekiston Xalq shoiri Shukrullo eslaydi 53 : “Meni qamaganining sababi, ‘sen millatchisan’, millatchiligim nima? ‘Millatchi Usmon Nosir, Abdulla Qodiriyni maqtagansan’. Endi men bilan bitta to’dada sud qilinganlar: Hamid Sulaymon, professor, olim, Alimuhammedov. Ularni qamashiga sabab bo’lganki, ‘Pushkinni o’tgan vaqtda sening xayolingga bosqinchi Bobur kelgan. Ha, sen demak bizning hayotdan norozisan. Pyotr Birni otgan vaqtingda sening ko’z oldingga bosqinchi Temur kelgan. Ha, sen o’sha davrlarni qo’msayapsanmi? Demak, Sovet hayotiga qarshisan’, deb ularni olib kelgan.” “Umuman Sovet hukumati odamlarni, ziyolilarni qamash uchun hech sabab kerak bo’lmagan. Xohlagan bahonasini topgan. Shuning uchun men, Hamid Sulaymon, Alimuhammedov Abdurahmon, Mirzakalon, Shuhrat hammamiz 8 kishi bir to’da 52 Шамсутдинов Р. Ўзбекистонда Советларнинг Қатағон Сиёсати Ва Унинг Фожиали Оқибатлари. – Тошкент: “Шарқ”, 2001. – Б. 167–173. 53 Madayev O. “Qatag‘on — Tariximizning Fojiaviy Sahifasi” . “O‘Zbekiston Tarixi” Jurnali, 2010-Yil. 35 bo’lib 25 yildan olganmiz”, - deb eslaydi O’zbekiston Xalq shoiri Shukrullo. Asr ibtidosida boshlangan qatag’on siyosati to 1980 yillar o’rtalarigacha davom etganini aytishadi tarixshunoslar: “1970 yillardan boshlab Sovet mexanizmining qatag’onlarida boshqacha holat, ya’ni o’zlariga yoqmagan siyosiy rahbarlarni ular avtomobil falokatlari uyushtirib yo’qotish holatlariga o’tildi. Yoki masalan O’zbekistonda XX asr 80-yillarining o’rtalarida va oxirlarida yuz bergan ‘paxta ishi’ni eslaylik. Ha bu ham qatag’on edi. Bu o’sha Sovet rejimining mexanizmidan kelib chiqadi. Mana shu mexanizm 1991 yilda SSSR tarqalgandan keyin ma’lum ma’noda yo’qoldi, deyishimiz mumkin. Lekin bu mexanizmning yashovchanlik xususiyati bor. Bu mexanizm qaysidir jarayonlarda davom etayotgan bo’lishi ham mumkin. Mana bu narsa eng yomon”. Tarixchi mutaxassislar fikricha, Sovet hokimiyatidek qudratli va ulkan davlatning parokandalikka uchrashining asosiy sababi, uning boshdanoq zulm va qatag’onlar asosiga qurilganidir. Tadqiqotch i Sirojiddin Ahmad: “Sho’rolar hukumatini ng, zolim hukumatning parokanda bo’lishini, oxir-oqibatda o’z-o’zidan yemirilib tarqalib ketishini 20-yillarning oxiri 30-yillarda qatag’onga uchragan Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydulla Asadullaxo’jayev, Salimxon Tillaxonov singari siymolarimiz o’sha davrning o’zidayoq tegishli bahoni berishgan edi.“Mana, oradan 70 yil o’tar-o’tmas ularning fikri 100 foiz amalga oshdi. Sho’rolar hukumati o’z-o’zidan ichidan kemirilib tarqalib ketdi. Ular sitam bilan, zulm bilan ushlab turgan, barpo etgan davlat parchalandi. Chunki zulm asosiga qurilgan har qanday davlat doimo qachonlardir o’z-o’zidan barham topadi. Bu – tarixiy haqiqat,” - deydi tarixshunos Sirojiddin Ahmad 54 . Mustabid tuzum o‘zining birinchi zarbasini respublika-ning bir guruh yozuvchilari va shoirlariga qaratdi, chunki ularning dunyoqarashi hamda adabiy ijodi kommunistik partiyaning mafkuraviy andozasiga mos kelmas edi. Badnom qilish uchun asosiy bahona shu bo‘ldiki, go‘yo ular o‘z asarla riga millatchilik 54 Ahmad S. “O‘zbek Ziyolilarining XX Asrdagi Taqdiri” . – Toshkent: “Akademiya”, 2017. 36 goyalarini «olib kirgan ekanlar. Yozuv-chilar va shoirlardan kimda kim o‘z ijodida o‘z xalqining tarixi sahifalariga murojaat qilgan bo‘lsa bormi, uni dar-hol feodal o‘tmishni «ideallashtirishda ayblashar, unga “millatchi” yorligi yopishtirilar va undan kelib chiqadigan barcha oqibatlarga duchor qilinardi. Kommunistik mafkura milliy o‘zlikni anglashni ongli ravishda “millatchilik” bi-lan aralashtirib, hayosizlarcha, dalil-isbotsiz harakat qilib, ularga qarshi kurashning «qizil imperiya»da mavjud bo‘lgan har qanday shakllari va usullaridan keng foydalanib, Uzbekistonning ijodkor ziyolilari orasida paydo bo‘lgan hurfikrlilikning barcha ko‘rinishlarini yo‘q qilishga in tildi 55 . 1949 yil 25 iyunda O‘z KP(b) MKning byurosida O‘zbekis ton yozuvchilari ishi muhokama qilindi. Bu masalaning maxsus ko‘rilishi respublikaning bir qator taniqli badiiy ziyolila ri badnom qilinishiga sabab bo‘ldi. MQ byurosi muhokama etilgan masala yuzasidan qabul qilingan qarorda o‘zbek yozuv-chilaridan ayrimlarining ijodida «millatchilik va milliy mahdudlik, feodal o‘tmishni keng suratda ideallashtirish va eski feodal madaniyati oldida qullarcha sajda qilish element-lari mavjuddir» deb taʼkidladi. Qarorda yozuvchi Abdulla Qahhor qattiq tanqid ostiga oli nadi, u o‘zining “Qo‘shchinor” romanida go‘yo «o‘zbek kampiri tili bilan uning kelini rus bo‘lgani uchun g‘iybat qilib kam-sitadi». Yezuvchi Mirkarim Osim «siyosiy jixatdan ishonchsiz millatchilik xato fikrlaridan xalos bo‘lmagan sifatida taʼriflandi. MQ byurosi Oybek, Mirtemir, Tuyg‘un, Shari-pov, 3. M. Boboyev, O‘. Rashidov, Hamid G‘ulom, A.Qayumov, M.Shayxzoda asarlaridagi «jiddiy xatolar va buzilishlar»-ni ko‘rsatib o‘tdi. Shuningdek, «Sharq yulduzi» va «Zvezda Vo-stoka» jurnallari mutlaqo asossiz ravishda tanqid qilindi. «Zvezda Vostoka» o‘z sahifalarida «kosmopolitizm va jurnal-xonlarni chalgituvchi ruhdagi» maqolalarni eʼlon qilgani uchun tanqid qilindi. Qarorda hammadan ko‘proq «Sharq yul duzi» jurnali («sobiq muharriri Oybek») ga gap tegdi, u go‘yo «noto‘g‘ri, xato yo‘lda turgan» emish. «Keyingi vaqtlarda, deyiladi hujjatda bu jurnalda milliy mahdudlik ko‘ri- nishi yaqqol ifodalandi». 55 Ўзбекистоннинг Янги Тарихи. 2-Китоб. Ўзбекистон Совет Мустамлакачилиги Даврида. – Тошкент: “Шарқ”, 2000. – Б. 512–520. 37 O‘z KP(b) MQ byurosida boshlangan milliy badiiy ziyo lilarni badnom qilish ijodiy tashkilotlarda va matbuot sahifalarida ham davom etdi. 1951 yil avgustda O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining VI plenumi bo‘lib o‘tdi. Plenum hayʼ ati raisining maʼruzasida ayrim yozuvchilar va shoirlar-ning ijodidagi mafkuraviy tusdagi kamchiliklar ochib tash landi. «Turob To‘laning ijodida burjua-millatchilik ruhi dagi jiddiy mafkuraviy buzilishlar, ayniqsa, xosdir». So‘ngra «Sobir Abdullaning feodal o‘tmishni ideallashti ruvchi “Alpomish” pyesasining zararli» ekanligi, M.Oybek-ning «Oltin vodiydan shabadalar» romanining birinchi va-rianti haqida I.Sulton yozgan maqolaning faqat maqtovdan iborat ekanligi qayd etib o‘tildi. Plenum qatnashchilari-ning nutqlari ham ana shunday «fosh etuvchi» ruhda bo‘ldi. Ularda M.Oybekning «qo‘pol mafkuraviy xatolari», R.Bobo-jon, G‘.G‘ulom, Zulfiya, Asqad Muxtor hamda boshqa bir qator yozuvchi va shoirlarning ijodida yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar ko‘rsatib o‘tildi 56 . Partiya organlarining ko‘rsatmasi va rahbarligida badiiy ziyolilar orasida mavjud “millatchilik”, panturkizm va kos-mopolitizm ko‘rinishlarini «fosh qilish yuzasidan respub-lika matbuoti sahifalarida keng kampaniya avj oldirib yubo-rildi. Uning qanday yo‘nalishda bo‘lganligi haqida quyidagi maqolalarning nomlaridan xulosa chiqarish mumkin: «Ayrim shoirlarning ijodidagi mafkuraviy buzilishlar to‘g‘risida», «Uzbek sovet adabiyoti vazifalaridan chetda» va hokazo. Maqo-lalarda Turob To‘la, Kamtar Otaboyev, R.Bobojonov, Sobir Abdulla, Habibiy va boshqa ayrim o‘zbek yozuvchilari va shoir-lari behayolarcha badnom qilindi. Respublika Fanlar akademiya-si til va adabiyot institutining xodimlari M.Oybek, X.Za-rifov, H. Yoqubov, I.Sultonov va boshqalar «jiddiy mafkura-viy xatolar va buzilishlarga yo‘l qo‘yilganlikda ayblangan edi. 57 Mustabid tuzum erkin fikrlaydigan o‘zbek yozuvchilari va shoirlarini badnom qilib, ularni qoralash bilangina chekla nib qolmadi. Ulardan bir qanchalari qatagon qilindi. Respub-lika davlat xavfsizligi organlari 1951 yilda «Yozuvchilar uyush masida va ayrim matbuot organlarida «uya qurgan» 12 kishidan iborat 56 Каримов Н. Қатағон Қурбонлари Хотираси. – Тошкент: “Маънавият”, 2001. – Б. 85–92. 57 Xudoyorova N. “Sovet Mafkurasi Va Adabiy Jarayon” . – Toshkent: “Fan Va Texnologiya”, 2015 38 «sovetlarga qarshi millatchilar guruhini «fosh etdi». Bu guruhga shoir va yozuvchilardan Shukrullo Yusupov (Shukrul-lo), G‘ulom Alimov (Shuhrat), Maqsud Shayxzoda va boshqalar, shuningdek, jurnalistlardan Yengin Mirzayev, Abdurahmon Ali-muhamedov, Nabi Alimuhamedov, Husanxo‘jayev va boshqalar kiritilgan edi. Davlat xavfsizlik organlari to‘qib chiqargan ishiga kura Shukrullo, Shuhrat, Shaykhzoda, adabiyot olim hamid Sulaimon va guruhning boshka azolari kamokka oli nib, “sovetlarga qarshi millatshunoslik faoliyatida aiblanib, 25 yilga hukum kilindilar 58 . O‘sha yillari yozuvchilar va shoirlar bilan bir qatorda res-publika musiqa madaniyati arboblari ham keng «fosh qilindi». 1951 yil 8 aprelda O‘z KP(b) MQ byurosi «O‘zbekiston SSRda musiqa sanʼatining ahvoli va uni yana-da rivojlantirish chora-lari to‘g‘risida» qaror qabul qildi. Unda «afsonaviy-xayoliy syujetlar asosida» opera, balet va musiqali drama asarlari yaratish va keng targib qilishdan iborat «zararli tajriba» («Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Tohir va Zuxra», “Alpomish”, «Gulandom va boshqalar), ko‘pgina sanʼat tashki lotlari va musiqali teatrlar xodimlari tomonidan «eski ar xaik musiqa va eng gamgin va mungli ohangdagi maqom namuna-lari»ning keng targ‘ib qilinishi qoralandi. Bularning ham masidan MIQ byurosi «O‘zbekiston musiqa madaniyati hayotdan orqada qolmoqda, o‘zbek xalqini kommunistik ruhda tarbiya lash maqsadlari hamda vazifalariga xizmat qilmayapti» deb xulosa chiqardi. O‘zbekiston gumanitar va ijtimoiy fanlarining ko‘pgina arboblari ham qoralandi. O‘z KP(b) MK byurosi 1950 yil 1 sentyabrda «Uzbekiston SSR Fanlar akademiyasining ishi to‘g‘ri-sida»gi masalani tinglab, bu masala yuzasidan qabul qilgan qarorida Respublika Fanlar akademiyasining gumanitar fan-lar bo‘limi va uning institutlari «o‘z ishlarini VKP(b) MK ning masalalarga doir qarorlariga muvofiq ravishda qayta kurmadilar», bu institutlarga «siyosiy ishonchga sazovor bo‘lma- gan va burjua obyektivizmi hamda kosmopolitizm g‘oyasini ta-shib yuradigan kishilar joylashib olganlar», deb ko‘rsatib o‘tdi. Mustabid tuzum 40-yillar 58 Алимова Д.А. История Как История, История Как Наука. – Ташкент: “Ўзбекистон”, 2008. – С. 301–307. 39 oxiri 14513/688 -50-yillar boshlarida respublika ijodiy va ilmiy muassasalardagi “millatchilar”, “panturkchilar”, kosmopolitlarni “fosh qilish”, O‘zbekiston yozuvchilari, shoirlari va olimlarini badnom qilish yuzasidan keng suratda o‘tkazgan siyosiy kampaniyasi cho‘qqisi 1952 yil 21-22 fevralda bo‘lib o‘tgan O‘z KP MKning X plenumi bo‘ldi 59 . 59 O‘xtayev E. “Sovet Terrori Va Turkiston Ziyolilari” . – Toshkent: “Sharq”, 2019. 40 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I PREZIDEN T A SA RLA RI 1.Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2017. II MA N BA LA R 1.Трагедия Среднеазиатског о Кишлака: Коллективизац ия, Раскулачивание, Ссылка. 1929–1955 гг. Документы и материалы. В 3-х томах. – Ташкент: “Шарқ”, 2006. 2.Ўзбек истонн янги тарихи. 2-китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Тошкент: “Шарқ”, 2000. 3.Ўзбекистонда ХХ асрнинг 20–30-йилларидаги сиёсий ва ижтимоий жараёнлар. – Тошкент: “Шарқ”, 2007. 4.Ўн саккизлар иши. Ҳужжатлар ва материаллар тўплами. – Тошкент, 2005. 5.Ленин В.И. Государство и революция // Полное собрание сочинений. 5-е изд. – Т. 33. – Москва: Издательство политической литературы, 1974. 6.Осокина Е. За фасадом “сталинского изобилия”. Распределение и рынок в снабжении населения в годы индустриализации. 1927–1941. – Москва: РОССПЭН, 1999. III TA DQIQOTLA R 1.Ражабов Қ. Ўзбекистон ССРда совет режимининг қатағон сиёсати ва унинг оқибатлари (1917–1991 йй.). – Тошкент: “Фан”, 2022. 2.Ражабов Қ. Ўзбекистон XX асрда. Биринчи жилд (1900–1939). – Тошкент: “Фан”, 2024. 3.Шамсут динов Р. Қишлоқ фожиаси: жамоалашт ириш, қулоқлаштириш, сургун. – Тошкент: “Шарқ”, 2003. 4.Расулов Б. Ўзбекистонда коллективлаштириш жараёнидаги сиёсий қатағонлар ва сургун қилинган деҳқонлар аҳволи (1929–1959 й.). – Тошкент: “Шарқ”, 2012. 41 5.Каримов Ш.Х. Ўзбекистон интеллигенциясига қарши сиёсий қатағонлар. – Тошкент: “Фан”, 1998. 6.Алимова Д.А. История как история, история как наука. – Ташкент: “Ўзбекистон”, 2008. 7.Бобожонов Ш. Миллий зиёлилар ва совет ҳокимияти. – Тошкент: “Маънавият”, 2006. 8.Хайдаров М. ХХ аср 20–30 йилларида Ўзбекистонда сиёсий жараёнлар. – Тошкент: “Akademnashr”, 2014. 9.Мустафо Чўқай. Туркистон қайғуси. – Тошкент: “Cho‘lpon”, 1992. 10.Рахимов С. Социалистик мамлакатларнинг ўзаро ҳамкорлиги. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 1984. 11.Саиков Р.Р. Международное движение общественности за дружбу и культурные связи с СССР. – Москва, 1975. 12.Приходько О.К. Советская культурная дипломатия в КНР: основные этапы, акторы, целевые группы // Управление в современных системах. – 2016. 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEKISTONDA QATAG‘ON SIYOSATINI BIRINCHI TO‘LQINI (1920-1930 YILLAR)

I 1. O‘zbekistonda quloqlashtirish siyosati

I 2. 1920-1930 yillarda ziyolilarga qarshi qatag‘on siyosati

II BOB. O‘ZBEKISTONDA QATAG‘ON SIYOSATINING IKKINCHI TO‘LQINI

II 1. O‘zbekistonda XX asrning 50-60 yillarida madaniy siyosat

II 2. O‘zbekistonda XX asrning 50-yillarida qatag‘on siyosati

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить